Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
Prof. d-r <strong>Zoran</strong> <strong>Sulejmanov</strong><br />
Redoven profesor<br />
na Univerzitetot "Sv. Kiril i Metodij" - Skopje<br />
KRIVI^NO PRAVO - OP[T DEL<br />
1
2
ZORAN SULEJMANOV<br />
KRIVI^NO PRAVO<br />
OP[T DEL<br />
Skopje, 2005<br />
3
R E C E N Z E N T<br />
Prof. d-r Jovan Proevski<br />
CIP Katalogizacija vo publikacija<br />
Narodna i univerzitetska biblioteka<br />
"Sv. Kliment Ohridski", Skopje<br />
343. 2 (075.8)<br />
343. 2 (497.17) (075.8)<br />
SULEJMANOV, <strong>Zoran</strong><br />
Krivi~no <strong>pravo</strong>/ <strong>Zoran</strong> <strong>Sulejmanov</strong>. -<br />
- Skopje: Grafohartija, 2001. - 770 str. ; 24 sm<br />
a) Krivi~no <strong>pravo</strong> - U~ebnici<br />
b) Krivi~no <strong>pravo</strong> - Makedonija - U~ebnici<br />
ISBN<br />
4
P R E D G O V O R<br />
Samo nekolku godini po prvoto izdanie na u~ebnikot Krivi~no<br />
<strong>pravo</strong>, op{t del (2001) se sozdade potreba od negovo novo izdanie.<br />
Iscrpenosta na prethodnoto izdanie i promenite {to vo krivi~noto<br />
zakonodavstvo se slu~ija so novelata na KZ od 2004 se edinstvenite motivi<br />
koi me navedoa na ovoj ~ekor so koj, se nadevam, povtorno }e go<br />
predizvikam interesot vo nau~nata i stru~nata javnost za ovaa prolematika.<br />
Pritoa, i ovoj pat se obidov izlo`enata materija da ja prika-<br />
`am na na~in koj e vo funckija na {to poednostavno sovladuvawe na<br />
osnovnite poimi i instituti na krivi~noto <strong>pravo</strong>. Toa osobeno ottamu<br />
{to vo prv red se raboti za u~ebnik {to im e namenet na studentite<br />
koi za prv pat se sre}avaat so ovaa materija. Pri takvata opredelba,<br />
moite poinakvi viduvawa na teorijata i praktikata, kako i kriti~kite<br />
zabele{ki na opredeleni krivi~nopravni instituti se svedeni<br />
na najnu`nata mera i toa samo tamu kade {to so ogled na nivnoto<br />
zna~ewe ne be{e mo`no da se prenebregne problematiziraweto na<br />
nivnata sodr`ina.<br />
Skopje, juli, 2006<br />
Avtorot<br />
5
6
S O D R @ I N A<br />
_________________________________________________________________<br />
I DEL<br />
UVOD VO KRIVI^NOTO PRAVO<br />
G l a v a I<br />
POIM, PREDMET I ZADA^I NA KRIVI^NOTO PRAVO<br />
I. POIM NA KRIVI^NOTO PRAVO .................................................... 19<br />
II. PREDMET NA KRIVI^NOTO PRAVO ............................................ 20<br />
III. FUNKCII NA KRIVI^NOTO ZAKONODAVSTVO I<br />
KRIVI^NOTO PRAVO .......................................................................... 23<br />
IV. METODI NA KRIVI^NOTO PRAVO ............................................ 27<br />
G l a v a II<br />
KRIVI^NOTO PRAVO I DRUGITE GRANKI NA PRAVOTO<br />
I. ODNOS NA KRIVI^NOTO PRAVO SO DRUGITE NAU^NI<br />
DISCIPLINI ......................................................................................... 31<br />
1. Odnos so krivi~noto procesno <strong>pravo</strong> (krivi~nata postapka) ..... 31<br />
2. Odnos so krivi~noto izvr{no <strong>pravo</strong> - penologijata ...................... 32<br />
3. Odnos so prekr{o~noto <strong>pravo</strong> ............................................................. 33<br />
II. ME\UNARODNO KRIVI^NO PRAVO ............................................ 34<br />
1. Poim na me|unarodnoto krivi~no <strong>pravo</strong> .......................................... 34<br />
2. Razvoj na me|unarodnoto krivi~no <strong>pravo</strong> ......................................... 35<br />
3. Me|unarodni krivi~ni dela ................................................................. 36<br />
4. Na~ela na me|unarodnoto krivi~no <strong>pravo</strong> ....................................... 36<br />
5. Me|unarodni konvencii ........................................................................ 37<br />
G l a v a III<br />
ISTORISKI RAZVOJ NA KRIVI^NOTO ZAKONODAVSTVO I<br />
KRIVI^NOTO PRAVO<br />
I. PERIOD NA PREDDR@AVNA SOSTOJBA ..................................... 41<br />
II. PERIOD NA STARIOT VEK ............................................................... 42<br />
III. PERIOD NA SREDNIOT VEK ........................................................... 43<br />
IV. PERIOD NA NOVIOT VEK ............................................................... 45<br />
1. Razvoj na krivi~noto zakonodavstvo .................................................. 45<br />
2. Krivi~nopravni {koli......................................................................... 46<br />
2.1. Klasi~na {kola ............................................................................ 46<br />
2.2. Antropolo{ka {kola ................................................................. 48<br />
2.3.. Pozitivisti~ka {kola .............................................................. 49<br />
2.4. Sociolo{ka {kola ...................................................................... 51<br />
2.5. Neoklasi~na {kola ..................................................................... 52<br />
2.6. [kolata na novata op{testvena odbrana ............................... 53<br />
7
V. KRIVI^NOTO ZAKONODAVSTVO NA MAKEDONIJA ......... 57<br />
II DEL<br />
KRIVI^EN ZAKONIK<br />
G l a v a I<br />
OSNOVNI KARAKTERISTIKI NA KRIVI^NIOT ZAKONIK<br />
I. NA^ELO NA ZAKONITOSTA ............................................................ 61<br />
II. POIM I STRUKTURA NA KRIVI^EN ZAKONIK ................... 65<br />
III. IZVORI NA KRIVI^NOTO ZAKONODAVSTVO ..................... 68<br />
G l a v a II<br />
TOLKUVAWE<br />
I. POIM NA TOLKUVAWETO ................................................................. 71<br />
II. VIDOVI TOLKUVAWE ......................................................................... 71<br />
1. Tolkuvawe spored subjektot ................................................................. 71<br />
2. Tolkuvawe spored obemot ..................................................................... 72<br />
3. Na~in na tolkuvawe ............................................................................... 73<br />
4. Analogija .................................................................................................. 75<br />
5. Praviloto in dubio pro mitius ............................................................... 76<br />
G l a v a III<br />
VA@EWE NA KRIVI^NIOT ZAKONIK<br />
I. VREMENSKO VA@EWE NA KRIVI^NIOT ZAKONIK ........... 77<br />
II. PROSTORNO VA@EWE NA KRIVI^NIOT ZAKONIK .......... 80<br />
III. EKSTRADICIJA .................................................................................... 89<br />
1. Poim i vidovi na ekstradicija............................................................ 89<br />
2. Pravna priroda i izvori na ekstradicijata .................................... 92<br />
3. Na~ela na ekstradicijata ..................................................................... 94<br />
4. Pravni pretostavki za ostvaruvawe na ekstradicija .................... 98<br />
III DEL<br />
KRIVI^NO DELO I KRIVI^NA ODGOVORNOST<br />
G l a v a I<br />
KRIVI^NO DELO<br />
I. POIM I ELEMENTI NA KRIVI^NOTO DELO ........................ 109<br />
1. Poim na krivi~noto delo ................................................................... 109<br />
2. Elementi na krivi~noto delo (Op{t poim na<br />
krivi~noto delo) ............................................................................... 110<br />
3. Zakonsko bitie na krivi~noto delo (Poim na posebno<br />
krivi~no delo) ................................................................................... 115<br />
8
4. Uslovi na inkriminacija.................................................................... 116<br />
5. Objekt na krivi~noto delo ................................................................. 117<br />
6. Subjekt na krivi~noto delo ............................................................... 118<br />
7. Podelba na krivi~nite dela .............................................................. 120<br />
II. POVEDENIE NA ^OVEKOT ............................................................. 122<br />
1. Dejstvie ................................................................................................... 122<br />
2. Dejstvie na izvr{uvawe ...................................................................... 127<br />
3. Nestoruvawe (propu{tawe) ............................................................... 129<br />
4. Posledica ............................................................................................... 135<br />
5. Pri~inost ............................................................................................... 138<br />
III. PROTIVPRAVNOST (DEJSTVIETO KAKO<br />
PROTIVNOST NA ZAKONSKA NORMA) .................................... 144<br />
1. Poim i zna~ewe na protivpravnosta ............................................... 145<br />
2. Osnovi za isklu~uvawe na protivpravnosta .................................. 149<br />
2.1. Osnovi za isklu~uvawe na protivpravnosta od<br />
Op{tiot del na krivi~niot zakonik ...................................... 150<br />
a) Delo od malo zna~ewe ................................................................ 151<br />
b) Nu`na odbrana (sudir na <strong>pravo</strong> i ne<strong>pravo</strong>) .......................... 153<br />
v) Krajna nu`da (sudir na dve prava) .......................................... 161<br />
2.2. Osnovi za isklu~uvawe na protivpravnosta od<br />
Posebniot del na krivi~niot zakonik ................................... 164<br />
a) Prekinuvawe na bremenosta .................................................... 164<br />
b) U~estvo vo tepa~ka ..................................................................... 165<br />
v) Neovlasteno otkrivawe tajna .................................................. 165<br />
g) Navredlivo izrazuvawe za drug ............................................... 165<br />
d) Naredba na pretpostaveniot .................................................... 165<br />
2.3. Osnovi zqa isklu~uvawe na protivpravnosta nadvor od<br />
krivi~niot zakonik ..................................................................... 166<br />
a) Dela izvr{eni vo slu`bena funkcija ................................... 167<br />
b) Dozvolen rizik ............................................................................ 167<br />
v) Akti izvr{eni vrz osnova na <strong>pravo</strong>to na vospituvawe ..... 167<br />
g) Soglasnost na o{teteniot ........................................................ 168<br />
d) Rabotewe vo inetres na o{teteniot i pretpostavena<br />
soglasnost .................................................................................. 171<br />
IV. STADIUMI NA IZVR[UVAWE NA<br />
KRIVI^NOTO DELO (ITER CRIMINIS) ........................................... 171<br />
1. Donesuvawe odluka za izvr{uvawe na krivi~no delo .................. 172<br />
2. Podgotvitelni dejstvija ..................................................................... 172<br />
3. Obid za krivi~no delo......................................................................... 177<br />
4. Nepodoben obid ..................................................................................... 181<br />
5. Dobrovolno ottka`uvawe ................................................................... 183<br />
V. EDINSTVO NA KRIVI^NITE DELA OD<br />
STOJALI[TE NA KAZNIVOSTA .................................................. 188<br />
1. Stek na krivi~ni dela ......................................................................... 188<br />
2. Prividen stek ........................................................................................ 189<br />
9
2.1. Slu~aite na prividen stek koi proizleguvaat od<br />
me|usebniot odnos na oddelni apstraktni ............ i konkretno<br />
ostvareni zakonski bitija na krivi~nite dela ..................... 191<br />
2.2. Slu~ai na prividen stek koi se odnesuvaat na vklu~uvawe<br />
na edno krivi~no delo vo drugo isklu~ivo vrz osnova na<br />
konkrtnata ocenka na nastanite (Inkluzija na<br />
krivi~ni dela) .............................................................................. 194<br />
2.3. Slu~aite na zakonsko ili pravno edinstvo na pove}e<br />
krivi~ni dela ................................................................................ 195<br />
10<br />
G l a v a II<br />
KRIVI^NA ODGOVORNOST<br />
I. POIM I ELEMENTI NA KRIVI^NATA ODGOVORNOST ... 205<br />
1. Poim na krivi~nata odgovornost ..................................................... 205<br />
2. Elementi na krivi~nata odgovornost ............................................. 205<br />
II. PRESMETLIVOST ................................................................................ 207<br />
1. Poim na presmetlivost i nepresmetlivost ................................... 207<br />
2. Osnov na presmetlivosta .................................................................... 208<br />
3. Elementi na nepresmetlivosta ......................................................... 210<br />
3.1. Metodi za utvrduvawe na nepresmetlivosta ........................ 210<br />
3.2. Utvrduvawe na nepresmetlivosta spored KZ ....................... 211<br />
3.3. Poim i kalsifikacija na du{evnite rastrojstva .............. 213<br />
a) Trajna du{evna bolest ............................................................... 213<br />
b) Privremeno du{evno zaboluvawe ........................................... 221<br />
v) Privremena du{evna rastroenost .......................................... 223<br />
g) Zaostanat du{even razvoj .......................................................... 226<br />
d) Drugi osobeno te{ki du{evni pre~ki ................................... 230<br />
3.4. Nesposobnost za rasuduvawe i odlu~uvawe .......................... 230<br />
4. Namalena presmetlivost .................................................................... 232<br />
5. Actiones liberae in cusa .......................................................................... 239<br />
III. VINOST ................................................................................................... 242<br />
1. Poim i teorii za vinata ..................................................................... 243<br />
2. Oblici na vinata .................................................................................. 248<br />
2.1. Umisla (Dolus) ............................................................................. 249<br />
a) Direktna umisla (Dolus directus) .............................................. 253<br />
b) Eventualna umisla (Dolus eventualis) ....................................... 255<br />
v) Posebni oblici na umisla ........................................................ 257<br />
2.2. Nebre`nost (Culpa) .................................................................... 259<br />
a) Svesna nebre`nost (Luxuria) ..................................................... 262<br />
b) Nesvesna nebre`nost (Negligentia) .......................................... 264<br />
3. Svest za protivpravnosta ................................................................... 266<br />
IV. Zabluda (error) .......................................................................................... 268<br />
1. Poim i vidovi na zabluda ................................................................... 268<br />
2. Stvarna zabluda .................................................................................... 269
2.1. Zabluda za bitieto na deloto .................................................. 269<br />
2.2. Zabluda za okolnostite {to ja isklu~uvaat<br />
protivpravnosta ........................................................................... 272<br />
2.3. Krivi~nopravno dejstvo na stvarnata zabluda .................... 273<br />
3. Pravna zabluda ..................................................................................... 274<br />
3.1. Zabluda za zabranetosta na deloto ......................................... 274<br />
3.2. Zabluda za postoewe nekoja osnova za isklu~uvawe na<br />
protivpravnosta ........................................................................... 277<br />
V. POSEBNI SLU^AI NA KRIVI^NA ODGOVORNOST ......... 278<br />
1. Odgovornost za pote{ka posledica ................................................. 278<br />
2. Odgovornost za krivi~ni dela storeni preku sredstvata za<br />
informirawe ...................................................................................... 282<br />
G l a v a III<br />
U^ESTVO NA POVE]E LICA VO IZVR[UVAWETO NA KRIVI^NO<br />
DELO<br />
I. POIM I OBLICI .................................................................................. 285<br />
II. IZVR[ITELSTVO I SOIZVR[ITELSTVO ............................. 286<br />
1. Izvr{itelstvo ...................................................................................... 286<br />
2. Soizvr{itelstvo .................................................................................. 290<br />
III. SOU^ESNI[TVO ............................................................................... 305<br />
1. Poim i pravna priroda ........................................................................ 305<br />
2. Pottiknuvawe ........................................................................................ 308<br />
3. Pomagawe ................................................................................................ 313<br />
IV DEL<br />
KRIVI^NI SANKCII<br />
G l a v a I<br />
SISTEM NA KRIVI^NI SANKCII<br />
I. POIM I VIDOVI KRIVI^NI SAKNCII ................................. 321<br />
II. CELI NA KRIVI^NITE SANKCII ........................................... 323<br />
III. OSNOVNI KARAKTERISTIKI NA KRIVI^NITE<br />
SANKCII ................................................................................................ 339<br />
IV. INDIVIDUALIZACIJA NA KRIVI^NITE<br />
SANKCII ................................................................................................ 341<br />
1. Zakonska individualizacija .............................................................. 342<br />
2. Sudska individualizacija................................................................... 346<br />
3. Izvr{na individualizacija............................................................... 348<br />
11
12<br />
G l a v a II<br />
KAZNI<br />
I. POIM NA KAZNI .................................................................................. 353<br />
II. TEORII ZA OPRAVDANOSTA NA KAZNATA ......................... 354<br />
1. Idealisti~ki teorii ........................................................................... 354<br />
2. Teorii na op{testveniot dogovor ................................................... 356<br />
3. Pravni (normativni teorii) ............................................................. 356<br />
4. Sociolo{ki teorii ............................................................................. 357<br />
III. BITIE, SU[TINA NA KAZNATA ............................................... 359<br />
IV. TEORII ZA CELITE NA KAZNATA........................................... 362<br />
1. Apsolutni (retributivni) teorii ................................................... 362<br />
1.1. Teorii za bo`jata pravda ......................................................... 363<br />
1.2. Teorii za moralnata pravda ..................................................... 363<br />
1.3. Teorii za zakonskata pravda .................................................... 364<br />
2. Relativni (utilitaristi~ki teorii) .............................................. 365<br />
2.1 Teorii na generalnata prevencija .......................................... 366<br />
2.2. Teorii na specijalnata prevencija ........................................ 367<br />
2.3. Me{oviti (eklekti~ki) teorii .............................................. 369<br />
V. OCENKA ZA TEORIITE ZA CELITE NA KAZNATA ........... 369<br />
VI. VIDOVI KAZNI ................................................................................. 373<br />
1. Kazna li{uvawe od sloboda ............................................................... 373<br />
2. Pari~na kazna ........................................................................................ 377<br />
3. Zabrana za vr{ewe profesija, dejnost ili dol`nost .................. 383<br />
4. Zabrana na upravuvawe so motorno vozilo ..................................... 385<br />
5. Proteruvawe stranec od zemjata ....................................................... 387<br />
VII. ODMERUVAWE NA KAZNITE ...................................................... 388<br />
1. Op{ti pravila za odmeruvawe na kaznite...................................... 389<br />
2. Posebni pravila za odmeruvawe na kaznite ................................... 400<br />
2.1. Ubla`uvawe na kaznata ............................................................. 403<br />
2.2. Osloboduvawe od kazna ............................................................. 408<br />
2.3. Odmeruvawe na kaznata za krivi~ni dela vo stek .............. 413<br />
2.4. Odmeruvawe na kaznata na osudeno lice ............................... 420<br />
2.5. Presmetuvawe na pritvorot vo porane{nata kazna .......... 422<br />
VIII. KAZNUVAWE NA PRAVNO LICE ............................................. 423<br />
Glava III<br />
NOVI PROCESI VO SOVREMENOTO KRIVI^NO PRAVO I<br />
KAZNENATA POLITIKA<br />
I. HUMANIZACIJA, INDIVIDUALIZACIJA I<br />
RACIONALIZACIJA NA KAZNENITE MERKI .................... 427<br />
II. DEKRIMINALIZACIJA, DEPENALIZACIJA,<br />
DEJURIDIZACIJA I INKRIMINALIZACIJA .................... 432<br />
1. Dekriminalizacija ............................................................................... 432
2. Depenalizacja i dejuridizacija ......................................................... 439<br />
3. Inkriminalizacija .............................................................................. 440<br />
III. UNIFIKACIJA I DEINSTITUCIONALIZACIJA NA<br />
KAZNATA LI[UVAWE OD SLOBODA ....................................... 443<br />
1. Unifikacija na kaznata li{uvawe od sloboda ............................ 443<br />
1.1. Argumenti vo prilog na diferencijacijata na kaznata<br />
li{uvawe od sloboda ................................................................... 444<br />
1.2. Argumenti vo prilog na unifikacijata ................................ 445<br />
2. Deinstitucionalizacija na kaznata li{uvawe od sloboda<br />
(Alternativi na kaznata li{uvawe od sloboda) ....................... 448<br />
2.1. Merki so koi se odbegnuva izrekuvaweto ili<br />
izvr{uvaweto na kaznite li{uvawe od sloboda<br />
(predsudski alternatrivi) ......................................................... 451<br />
2.2. Merki koi pretstavuvaat poinakvi sankcii od kaznata<br />
li{uvawe od sloboda (sudski alternativi) ........................... 456<br />
2.3. Merki so koi se modificira izvr{uvaweto na kaznata<br />
li{uvawe od sloboda (postsudski alternativi) ................... 464<br />
G l a v a IV<br />
ALTERNATIVNI MERKI<br />
I. POIM I SU[TINA NA ALTERNATIVNITE MERKI ........... 449<br />
II. VIDOVI NA ALTERNATIVNI MERKI ...................................... 480<br />
1. Uslovna osuda ........................................................................................ 480<br />
2. Uslovna osuda so za{titen nadzor .................................................... 472<br />
3. Uslovno prekinuvawe na krivi~nata postapka ............................. 474<br />
4. Op{tokorisna rabota ......................................................................... 475<br />
5. Sudska opomena ...................................................................................... 476<br />
6. Ku}en zatvor .......................................................................................... 478<br />
G l a v a V<br />
MERKI NA BEZBEDNOST<br />
I. MERKITE NA BEZBEDNOST I NIVNIOT ODNOS SO<br />
KAZNATA ................................................................................................. 479<br />
II. VIDOVI MERKI NA BEZBEDNOST ............................................. 483<br />
1. Zadol`itelno psihijatrisko lekuvawe i ~uvawe vo<br />
zdravstvena ustanova ......................................................................... 483<br />
2. Zadol`itelno psihijatrisko lekuvawe na sloboda ..................... 486<br />
3. Zadol`itelno lekuvawe na alkoholi~ari i narkomani ............. 488<br />
13
G l a v a VI<br />
KONFISKACIJA NA IMOT I IMOTNA KORIST I ODZEMAWE NA<br />
PREDMETI<br />
I. POIM I OSNOVNI KARAKTERISTIKI ............................... 491<br />
II. KONFISKACIJA NA IMOT I IMOTNA KORIST ........... 492<br />
III. ODZEMAWE NA PREDMETI ...................................................... 495<br />
G l a v a VII<br />
GASNEWE NA KRIVI^NITE SANKCII<br />
I. OSNOVI ZA GASNEWE NA KRIVI^NITE SANKCII ........ 499<br />
II. SMRT NA STORITELOT NA KRIVI^NOTO DELO ................. 499<br />
III. ZASTARENOST ..................................................................................... 499<br />
IV. AMNESTIJA I POMILUVAWE ................................................... 505<br />
1. Poim i zna~ewe ..................................................................................... 505<br />
2. Amnestija ................................................................................................ 506<br />
3. Pomiluvawe ........................................................................................... 510<br />
G l a v a VIII<br />
PRAVNI POSLEDICI NA OSUDATA I REHABILITACIJA<br />
I. PRAVNI POSLEDICI NA OSUDATA .......................................... 515<br />
II. REHABILITACIJA ............................................................................ 516<br />
G l a v a IX<br />
KRIVI^NI SAKCII SPREMA MALOLETNICI<br />
I. VOSPITNI MERKI .............................................................................. 521<br />
1. Vovedni razgleduvawa ......................................................................... 521<br />
2. Vidovi na vospitni merki .................................................................. 524<br />
2.1. Disciplinski merki .................................................................. 524<br />
2.2. Merki na zasilen nadzor ........................................................... 526<br />
2.3. Zavodski merki ........................................................................... 530<br />
3. Izmena na odlukata za vospitnite merki i zapirawe na<br />
nivnoto izvr{uvawe ......................................................................... 533<br />
II. MALOLETNI^KI ZATVOR .............................................................. 535<br />
III. KRIVI^NI SANKCII SPREMA POMLADI<br />
POLNOLETNI LICA .......................................................................... 538<br />
1. Poim na pomladi polnoletni lica .................................................. 538<br />
2. Vospitni merki za pomladi polnoletni lica ............................... 539<br />
3. Sudewe na polnoletno lice za krivi~ni dela izvr{eni vo<br />
maloletstvo ........................................................................................ 539<br />
14
APPEDNDIX<br />
KRIVI^EN ZAKONIK ....................................................................... 543<br />
ODLUKI NA USTAVNIOT SUD NA REPUBLIKA<br />
MAKEDONIJA ................................................................................. 703<br />
ZAKON ZA MALOLETNI^KA PRAVDA ...................................... 713<br />
KORISTENA LITERATURA .............................................................. 765<br />
15
16
I DEL<br />
UVOD VO KRIVI^NOTO PRAVO<br />
17
18
G l a v a I<br />
POIM, PREDMET I ZADA^I NA KRIVI^NOTO PRAVO<br />
I. POIM NA KRIVI^NOTO PRAVO<br />
1. Terminot krivi~noto <strong>pravo</strong> voobi~aeno se upotrebuva za da<br />
se ozna~i edna od grankite na pozitivnoto zakonodavstvo i edna od grankite<br />
na pravnite nauki. Ottamu, krivi~noto <strong>pravo</strong> se javuva kako posebna<br />
granka na pozitivnoto zakonodavstvo i kako posebna pravna nau-<br />
~na disciplina.<br />
2. Krivi~noto <strong>pravo</strong> kako posebna granka na <strong>pravo</strong>to vo zakonodavstvoto<br />
na edna dr`ava se sostoi od niza krivi~nopravni propisi za<br />
krivi~nite dela, nivnite storiteli i krivi~nite sankcii. Ili, poinaku,<br />
toa e zbir (sistem) na pravni propisi sodr`ani vo Krivi~niot<br />
zakonik so koi se opredeluvaat krivi~nite dela i krivi~nite sankcii<br />
protiv storitelite na tie dela.<br />
Navedenata definicija, soglasno negovite formalni elementi,<br />
krivi~noto <strong>pravo</strong> go opredeluva kako pravna pojava (kako pojava isklu-<br />
~ivo od pravna priroda, kako praven izraz) i ottamu e necelosna. Taa e<br />
formalna definicija na krivi~noto <strong>pravo</strong>, za{to so nea krivi~noto<br />
<strong>pravo</strong> se opredeluva samo kako postoewe na sistematizirani i usoglaseni<br />
pozitivni krivi~nopravni propisi koi se sodr`ani vo zakonot.<br />
Spored nea, krivi~noto <strong>pravo</strong> e sistem na zakonski propisi so koi<br />
opredeleni povedenija na lu|eto se kvalificiraat kako krivi~i dela,<br />
a za nivnite storiteli se propi{uva krivi~na sankcija, ili pokratko,<br />
zbir na propisi za krivi~nite dela i sankciite za storitelite na tie<br />
dela. Toa e formalna, juridi~ka definicija koja ne ka`uva koja e sodr`inata<br />
na ova granka na <strong>pravo</strong>to, negovata cel i socijalna funkcija.<br />
So nea ne se vodi smetka za krivi~noto <strong>pravo</strong> kako pojava na op{testveniot<br />
`ivot zad koja stojat opredeleni pri~ini (kako proizvod na<br />
opredeleni op{testveni odnosi). Ottamu, nu`no e opredeluvaweto i<br />
na materijalnata definicija na krivi~noto <strong>pravo</strong> kako za{tita na<br />
opredeleni dobra, vrednosti, odnosi i interesi na op{testvoto i poedinecot.<br />
Me|utoa, i materijalnata definicija, so koja se opredeluva<br />
krajnata pri~ina na nastanuvaweto na krivi~noto <strong>pravo</strong> (odreduvawe<br />
na krivi~noto <strong>pravo</strong> od sociolo{ko stojali{te), ne e celosna. Toa<br />
proizleguva ottamu {to taa uka`uva na krivi~noto <strong>pravo</strong> kako na<br />
op{testvena pojava i na celta na koja toa <strong>pravo</strong> í slu`i, me|utoa, ne i<br />
na obemot i natamo{niot na~in na za{titata na navedenite dobra,<br />
vrednosti, odnosi i interesi, so ogled na toa {to i ostanatite granki<br />
19
na <strong>pravo</strong>to deluvaat vo nasoka na takva za{tita.<br />
3. So ogled deka i formalnata i materijalnata definicija na<br />
krivi~noto <strong>pravo</strong> sami za sebe ne se dovolni da go izrazat poimot na<br />
krivi~noto <strong>pravo</strong>, voobi~aeno se pravi nivno spojuvawe i ottamu spored<br />
materijalno-formalnata definicija mo`e da se ka`e deka krivi-<br />
~noto <strong>pravo</strong> e sistem na pravni propisi so koi poradi za{tita na osobeno<br />
va`ni op{testveni i poedine~ni dobra, vrednosti, odnosi i<br />
interesi, se odreduvaat krivi~nite dela, krivi~nite sankcii i uslovite<br />
za nivnata primena protiv storitelite na krivi~nite dela.<br />
II. PREDMET NA KRIVI^NOTO PRAVO<br />
1. Od analizata na poimot na krivi~noto <strong>pravo</strong> kako granka na<br />
pozitivnoto zakonodavstvo, proizleguva deka predmet na krivi~noto<br />
<strong>pravo</strong> e odreduvaweto na krivi~nite dela, propi{uvaweto na krivi-<br />
~nite sankcii, kako i opredeluvaweto na uslovite za primena na krivi~nite<br />
sankcii (a ottamu {to me|u krivi~nite sankcii najzna~ajnoto<br />
mesto im pripa|a na kaznite, vo prv red na krivi~nata odgovornost,<br />
kako osnova za nivnata primena). Ottamu, vo <strong>pravo</strong> e Zlatari} koga<br />
veli deka "predmetot na naukata na krivi~noto <strong>pravo</strong> e sistemot na<br />
krivi~nopravnite pravila koi va`at vo opredelena dr`ava vo odredeno<br />
vreme, zna~i sistemot na pozitivnite propisi. Spored toa, pogre-<br />
{no e da se tvrdi, a toa ponekoga{ se pravi, deka predmetot na naukata<br />
na krivi~noto <strong>pravo</strong> e kriminalitetot kako op{testvena pojava. Predmet<br />
na taa nau~na disciplina se pravnite normi, t.e. utvrduvaweto na<br />
nivnata sodr`ina i smisla kako i povrzuvaweto vo nau~en sistem. So<br />
ogled pak na toa deka kriminalitetot kako negativna op{testvena pojava<br />
so krivi~nopravnite normi e pravno fiksiran, mo`e uslovno da<br />
se ka`e deka naukata na krivi~noto <strong>pravo</strong> se zanimava so kriminalitetot<br />
od praven aspekt." 1<br />
Od izlo`enoto proizleguva deka krivi~noto <strong>pravo</strong> kako granka<br />
na <strong>pravo</strong>to na edna dr`ava za predmet na svojata regulativa go ima: 1 0<br />
odreduvaweto koi op{testveno {tetni povedenija na ~ovekot se smetaat<br />
za krivi~ni dela, 2 0 odreduvaweto koi krivi~ni sankcii spored<br />
vidot i merata treba da im se izre~at na storitelite na krivi~nite<br />
dela i, 3 0 odreduvaweto osnovite i uslovite za izrekuvawe na krivi-<br />
~nite sankcii i vo tie remki, na krivi~nata odgovornost kako osnova<br />
za primena na kaznite.<br />
2. Krivi~noto <strong>pravo</strong> me|utoa ne e samo granka na pravniot sistem<br />
(na zakonodavstvoto na edna dr`ava), tuku i nau~na disciplina,<br />
odnosno granka na pravnite nauki. Krivi~noto <strong>pravo</strong> kako nau~na<br />
disciplina se zanimava so prou~uvawe na op{testvenite odnosi koi gi<br />
regulira pozitivnoto krivi~no zakonodavstvo. So ogled na toa deka<br />
1<br />
Zlatari}, B. Krivi~no <strong>pravo</strong>, Krivi~no <strong>pravo</strong>, Op}i deo, I svezak, str. 23.<br />
20
krivi~noto zakonodavstvo gi regulira op{testvenite odnosi po pat na<br />
odreduvaweto na krivi~nite dela i krivi~nite sankcii za storitelite<br />
na tie dela i krivi~noto <strong>pravo</strong> se zanimava so prou~uvawe na navedenite<br />
poimi i instituti koi go so~inuvaat predmetot na nejzinata<br />
regulativa. 2 Zaedni~ka osobina na tie poimi i instituti e deka ne se<br />
stati~ni i nepromenlivi, tuku kategorii podlo`ni na postojani promeni<br />
kako so ogled na nivnata forma, taka i spored nivnata sodr`ina<br />
vo zavisnost od promenite koi nastanuvaat vo op{testvoto. Istorijata<br />
na krivi~noto <strong>pravo</strong> vo toj pogled vpro~em, ni dava eklatantni primeri<br />
na nepresteno menuvawe na oddelni krivi~ni dela i krivi~ni<br />
sankcii od kade mo`e da se vidi na koj stepen od razvojot se nao|a<br />
opredeleno op{testvo. Ili, poinaku, promenite koi nastanuvaat poradi<br />
razvojot na op{testvoto nu`no se odrazuvaat kako vrz formata taka<br />
i vrz sodr`inata na krivi~noto <strong>pravo</strong>. Ottamu, vo svoeto pru~uvawe<br />
na navedenite elementi, naukata na krivi~noto <strong>pravo</strong> ne e samo<br />
juridi~ka, tuku i nauka koj nastojuva da ja otkrie i objasni nivnata sodr`ina<br />
kako realni pojavi (nastani) vo `ivotot, poa|aj}i kako od nivnata<br />
pravna, taka i od nivnata op{testvena priroda i zna~ewe. Nakratko,<br />
krivi~noto <strong>pravo</strong> ne se zanimava samo so pravna analiza na krivi~noto<br />
delo i krivi~nite sankcii, tuku i so prou~uvawe na nivnata<br />
sodr`ina, uslovite na nivnata pojava i razvoj kako i nivnata povrzanost<br />
so drugite op{testveni pojavi. 3 Spored toa, krivi~noto <strong>pravo</strong><br />
2<br />
Naukata na krivi~noto <strong>pravo</strong> e pred sî pravna nauka. Nejzinata glavna<br />
zada~a e studirawe i unapreduvawe na pozitivnoto krivi~no <strong>pravo</strong> na<br />
edna zemja. Nejzinata pojdovna osnova e pozitivnoto <strong>pravo</strong>. Taa treba da go<br />
objasni toa krivi~no <strong>pravo</strong>, da gi razjasni negovite instituti, nivnite me|usebni<br />
odnosi, da gi utvrdi, da gi izvede od zakonot osnovnite principi na<br />
krivi~noto <strong>pravo</strong>, i seto toa da go povrze i da go krene na onoj stepen na usoglasenost<br />
{to se narekuva sistem (krivi~nopravna dogmatika). Site stavovi<br />
na naukata na krivi~noto <strong>pravo</strong> treba da se zasnovaat na zakonot ili da proizleguvaat<br />
od nego, {to ne go isklu~uva kriti~kiot stav na naukata sprema zakonot."<br />
Ba~i}, F. Krivi~no <strong>pravo</strong>, op}i deo, Informator Zagreb, 1978, str. 28.<br />
3<br />
So cel krivi~nite zakoni da bidat sovremeno i uspe{no sredstvo na<br />
odbrana na op{etstvoto od kriminalitetot, naukata na krivi~noto <strong>pravo</strong>,<br />
koja go inspirira zakonodavecot, treba da poa|a od vistinskoto poznavawe na<br />
kriminalitetot, prestapnikot i spoznanieto za uspe{nosta na krivi~nite sankcii<br />
(ontolo{ki pristap). I natamu: krivi~nopravnite normi ja izrazuvaat<br />
svesta i poredokot na osnovnite vrednosti na opredeleno op{etstvo, negovite<br />
socijalnoeti~ki stavovi i kategorii. Naukata na krivi~noto <strong>pravo</strong> mora i<br />
toa da go integrira vo svojata teorija na va`e~koto krivi~no <strong>pravo</strong>. Nejzinoto<br />
objasnuvawe na krivi~noto <strong>pravo</strong> mora da bide vo soglasnost so vrednosniot<br />
kosmos (aksiolo{ki pristap). Toa e preduslov krivi~noto <strong>pravo</strong> da se<br />
so~uva od pozitivizmot i da bide pove}e odo{to obi~en instrument na dr`avnata<br />
kaznena prisilba." Ibid, str. 29.<br />
21
kako nau~na disciplina e zbir na principi, instituti i poimi, koi<br />
postaveni vo edinstven, funkcionalno povrzan sistem, go ovozmo`uvaat<br />
prou~uvaweto, razbiraweto i primenata na krivi~noto <strong>pravo</strong>,<br />
kako i negoviot razvoj. 4<br />
3. Krivi~noto <strong>pravo</strong> e samostojna (avtonomna) pravna disciplina,<br />
koja, ednakvo na krivi~noto zakonodavstvo, voobi~aeno e podelena<br />
na op{t i poseben del. Vo Op{tiot del krivi~noto <strong>pravo</strong> gi obrabotuva<br />
op{tite poimi i instituti vrz koi toa se zanova, osnovnite na~ela<br />
i nivnata sistematizacija. Vo Posebniot del toa se zanimava so zakonskite<br />
opisi na oddelnite krivi~ni dela, oblikot na vinosta so koi tie<br />
se izvr{uvaat i krivi~nite sankcii {to mo`at da se primenat sprema<br />
nivnite storiteli. Vakvata podelba, me|utoa, vo nikoj slu~aj ne zna~i<br />
naru{uvawe na negovata edinstvenost, za{to se raboti za dve sodr`inski<br />
nerazdelno povrzani celini.<br />
1 0 Sistem na Op{tiot del na krivi~noto <strong>pravo</strong>. Vo odnos na<br />
poimite i institutite koi vleguvaat vo sistemot na Op{tiot del na<br />
krivi~noto <strong>pravo</strong> postojat dve sfa}awa: a) sistem na biparticija i b)<br />
sistem na triparticija. Razlikite me|u ovie dva sistemi e zasnovana<br />
na razli~noto sfa}awe na op{tiot poim na krivi~noto delo.<br />
a) Spored sistemot na biparticija (dihotomen ili dvodelben<br />
sistem) koj poteknuva od klasi~nata {kola (Anselm Foerbah, 1801), vo<br />
Op{tiot del na krivi~noto <strong>pravo</strong> postojat samo dva poimi: krivi~no<br />
delo i krivi~na sankcija. Ovoj sistem poa|a od objektivno-subjektivno<br />
sfa}awe na poimot krivi~noto delo (vo poimot na krivi~noto delo<br />
pokraj objektivnite se vnesuvaat i subjektivnite elementi). Toa zna~i<br />
deka storitelot na krivi~noto delo se smeta kako sostaven del na poimot<br />
na krivi~noto delo. So drugi zborovi, storitelot na krivi~noto<br />
delo nema status na samostoen osnoven poim vo krivi~noto <strong>pravo</strong>.<br />
Ottamu, krivi~noto zakonodavstvo se definira kako zbir na pravni<br />
propisi so koi za krivi~noto delo se nadovrzuva kaznata (krivi~nata<br />
sankcija) kako pravna posledica.<br />
b) Sistemot na triparticija (trihotomni ili trodelben sistem)<br />
poa|a od sfa}aweto deka vo krivi~noto <strong>pravo</strong> postojat tri osnovni<br />
poimi: krivi~noto delo, storitelot i krivi~nata sankcija (T.<br />
@ivanovi}, 1909). Ovoj sistem poa|a od objektivnoto sfa}awe na krivi~noto<br />
delo (vo negoviot poim vleguvaat elementi samo od objektivna<br />
priroda, a elementite od subjektivna priroda se izlo`uvaat vo ramkite<br />
na u~eweto za storitelot na krivi~noto delo). So ogled deka krivi~noto<br />
delo se sfa}a objektivno, storitelot ne e negov sostaven del,<br />
tuku samostojno <strong>pravo</strong> bitie koe pretstavuva poseben osnoven poim vo<br />
krivi~noto <strong>pravo</strong>. Spored ova sfa}awe, krivi~noto zakonodavstvo<br />
pretstavuva zbir na pravni propisi so koi za krivi~noto delo se odre-<br />
1986. str. 17.<br />
4 Proevski, V. Krivi~no <strong>pravo</strong>, op{t del, Studentski zbor, Skopje,<br />
22
duva kazna (krivi~na sankcija) protiv storitelot.<br />
I pokraj toa {to i za dvata sistemi postojat argumenti pro i<br />
contra, vo krivi~nopravnata literatura, a toa e usvoeno i vo na{iot<br />
krivi~en zakonik, dominira stavot vo prilog na sistemot na biparticija,<br />
odnosno sfa}aweto na krivi~noto delo kako objektivno-subjektiven<br />
poim. So nego, me|utoa, ne se vr{i mehani~ko izdvojuvawe na deloto<br />
i storitelot, tuku nivno posmatrawe vo edinstvo {to ne zna~i<br />
deka pri nivnata analiza ne mo`at da se izdvojat i oddelno da se prou~uvaat.<br />
5<br />
2 0 Sistem na Posebniot del na krivi~noto <strong>pravo</strong>. Soodvetno na<br />
toa {to Posebniot del na krivi~noto zakonodavstvo sodr`i sistem na<br />
krivi~ni dela i krivi~ni sankcii, funkcijata na Posebniot del na<br />
krivi~noto <strong>pravo</strong> se sostoi vo prou~uvawe na zakonskite bitija na<br />
oddelnite krivi~ni dela, objasnuvawe na nivnite elementi i nivna<br />
klasifikacija vo ramkite na toj ili drug pousovr{en sistem.<br />
3. Ovde e neophodno posebno da se naglasi deka koga na narednite<br />
stranici zboruvame za poimot krivi~no <strong>pravo</strong> kako granka na pozitivnoto<br />
<strong>pravo</strong>, sekoga{ go upotrebuvame terminot krivi~no zakonodavstvo,<br />
a terminot krivi~no <strong>pravo</strong> samo za poimot krivi~no <strong>pravo</strong> kako<br />
posebna pravna nauka. Pritoa, zaradi izbegnuvawe na dopolnitelni<br />
zabuni, poso~uvame deka poimot krivi~no zakonodavstvo treba da se<br />
sfati vo soglasnost so ~l. 122 st. 1 KZ - "Pod krivi~no zakonodavstvo<br />
na Republika Makedonija se podrazbiraat odredbite na ovoj krivi~en<br />
zakonik i odredbite sodr`ani vo drugite zakoni," {to zna~i i<br />
zakonite koi sodr`at krivi~nopravni materijalni odredbi (koi, na<br />
primer, odreduvaat krivi~ni dela i sankcii za storenoto delo, pravni<br />
posledici od osuda i sl.). Za razlika od ovoj poim, vo teorijata postoi<br />
i po{iroko zna~ewe na poimot krivi~no zakonodavstvo koj se odnesuva<br />
na materijalnoto, prosecnoto i izvr{noto zakonodavstvo zaedno.<br />
III. FUNKCII NA KRIVI^NOTO ZAKONODAVSTVO I<br />
KRIVI^NOTO PRAVO<br />
1. Vr{eweto krivi~ni dela ne e samo poedine~na minliva pojava<br />
vo `ivotot na oddelen poedinec, tuku i trajna i masovna pojava vo<br />
`ivotot na opredeleno op{testvo koja se narekuva kriminalitet. So<br />
nego im se nanesuva {teta na poedinecite i na op{testveniot poredok<br />
na opredelena zaednica. Ottamu, krivi~noto zakonodavstvo i krivi~noto<br />
<strong>pravo</strong> na edna dr`ava imaat zada~a da gi za{titat poedinecot i<br />
op{testvoto od kriminalitetot. Taa za{tita se ostvaruva taka {to so<br />
predviduvaweto na krivi~nite dela i krivi~nite sankcii, krivi~noto<br />
5<br />
Poinaku: Srzenti~, Stai}, Lazarevi}, Krivi~no <strong>pravo</strong> SFRJ, op{ti deo (osmo<br />
izdanje), Savremena administracija, Beograd, 1978, str. 25.<br />
23
zakonodavstvo gi opredeluva granicite na dozolenoto povedenie i slu-<br />
~aite koga tie granici se pre~ekoreni, odnosno koga se ispolneti<br />
uslovite za krivi~na odgovornost i primena na krivi~na sankcija. Toa<br />
e za{titna funkcija na krivi~noto zakonodavstvo i ednovremeno na<br />
krivi~noto <strong>pravo</strong>.<br />
1 0 Takvata funkcija vo prv red se odnesuva na li~nosta, pravata<br />
i slobodite na gra|anite. Vo taa smisla e i postavena vo ~l. 2 KZ kade<br />
se naveduva: "Za{titata na slobodite i pravata na ~ovekot i na drugite<br />
osnovni vrednosti i primenuvaweto na krivi~nopravnata prisilba<br />
koga e vo mera vo koja e toa nu`no za spre~uvawe na op{testveno<br />
{tetni dejsvija, pretstavuva osnova i garancija za opredeluvawe na<br />
krivi~nite dela i propi{uvawe na krivi~nite sankcii."<br />
So ogled deka so krivi~nite dela im se nanesuva {teta i na<br />
op{testvenite odnosi na opredelena dr`ava, krivi~noto zakonodavstvo<br />
i krivi~noto <strong>pravo</strong> ja imaat i taa zada~a da go za~uvaat nejzinoto<br />
op{testveno i dr`avno ureduvawe (op{testveniot poredok).<br />
Ili zaedno so prethodnoto, za{tita na celokupnoto op{testvo<br />
od kriminalitetot, odnosno obezbeduvawe opstanok na konkretnoto<br />
op{testvoto i negoviot natamo{en razvoj.<br />
2 0 Krivi~nopravnata za{tita ima sekundaren (supsidijaren)<br />
karakter. Za{titata na op{etstvoto ne se ostvaruva samo po pat na<br />
krivi~noto zakonodavstvo, tuku i so posredstvo na drugite granki na<br />
<strong>pravo</strong>to. Za{titata koja se ostvaruva preku drugite granki na <strong>pravo</strong>to<br />
ima op{t i primaren, a krivi~nopravnata za{tita specijalen i sekundaren<br />
karakter. Mehanizmot na krivi~nopravnata za{tita stapuva vo<br />
dejstvo duri otkako se poka`e deka mehanizmot na za{titata na nekoja<br />
druga granka na <strong>pravo</strong>to ne e dovolen da se obezbedi nekoe va`no dobro,<br />
vrednost, odnos ili interes na poedinecot i op{tetsvoto. Vo taa<br />
smisla krivi~noto zakonodavstvo se pojavuva kako ultima ratio (krajno<br />
sredstvo) na pravniot poredok, kako negov posleden i najva`en za{titnik.<br />
Toa zna~i deka krivi~nite sankcii kako najte{ki prisilni merki<br />
na pravniot poredok se primenuvaat samo toga{ koga so drugi pravni<br />
sredstva ne mo`e da se obezbedi zadovolitelna za{tita na va`nite<br />
vrednosti na poedinecot i op{testvoto.<br />
3 0 Krivi~nopravnata za{tita e od fragmentaren karakter. Navedenata<br />
za{tita na op{testvoto se ostvaruva na toj na~in {to se<br />
opredeluva koi op{testveno opasni dela pretstavuvaat krivi~ni dela<br />
i {to se propi{uvaat krivi~ni sankcii koi }e se primenat sprema<br />
onie koi gi vr{at takvite krivi~ni dela. Pritoa, kako {to ve}e naglasivme,<br />
treba da se raboti za osobeno va`ni dobra, vrednosti, odnosi<br />
i interesi na poedinecot i zaednicata. Toa zna~i deka za{titnata funkcija<br />
na krivi~noto zakonodavstvo ne e seopfatna tuku, delumna.<br />
Krivi~noto zakonodavstvo ne gi za{tituva site dobra, vrednosti,<br />
odnosi i interesi vo edno op{testvo, tuku samo onie koi se najva`ni<br />
24
za opstanokot i razvojot na poedinecot i zaednicata. 6 Pritoa, i na<br />
ovie dobra, vrednosti i interesi krivi~noto zakonodavstvo im pru`a<br />
za{tita od parcijalen, fragmentaren karakter, odnosno samo za{tita<br />
od opredeleni napadi koi pretstavuvaat posebna opasnost za niv. 7 Takvata<br />
fragmentarna za{tita e opravdana ottamu {to insistiraweto<br />
kon sevkupna za{tita bi dovelo do negacija na slobodite na ~ovekot i<br />
onevozmo`uvawe na razvojot so {to bi se negirala celta na za{titata.<br />
4 0 Krivi~nopravnata za{tita e specifi~na. Za krivi~noto zakonodavstvo<br />
e karakteristi~no i toa deka za{titata na op{testvenite<br />
odnosi se ostvaruva so propi{uvawe na krivi~nite sankcii sprema licata<br />
{to ne gi po~ituvaat op{testvenite pravila na odnesuvawe - takvata<br />
za{tita ja ostvaruva isklu~ivo so propi{uvawe na krivi~nite<br />
sankcii. Krivi~noto <strong>pravo</strong> ne sodr`i kako drugite granki na <strong>pravo</strong>to<br />
pravila za toa na koj na~in lu|eto treba da se odnesuvaat vo op{testvoto,<br />
nitu pak taka {to gi opredeluva nivnite prava i obvrski. Negova<br />
specifi~nost e vo toa {to toa ne propi{uva pravila na povedenie,<br />
tuku opredeluva sankcii za nepo~ituvawe na postojnite pravni<br />
pravila na povedenie.<br />
5 0 Krivi~nopravnata za{tita ne zna~i samo retribucija tuku i<br />
prevencija. Toa {to krivi~nopravnata za{tita na op{testvoto se<br />
ostvaruva so posredstvo na krivi~nite sankcii, i toa glavno na kaznite<br />
kako glavni krivi~ni sankcii, ne zna~i me|utoa deka taa se ostvaruva<br />
isklu~ivo preku retribucija (odmazda), tuku so prevencija kade dominira<br />
resocijalizacija na prestapnicite. Sovremenoto <strong>pravo</strong> nastojuva<br />
preku prilagoduvaweto na krivi~nite sankcii (zakonska, sudska i<br />
penitencijarna individualizacija) sprema li~nite karakteristiki na<br />
storitelite, da vlijae vrz izgradaba na nivnata socijalnoeti~ka odgovornost<br />
za idnoto po~ituvawe na op{testvenite pravila na povedenie.<br />
6 0 Krivi~nopravnata za{tita se ostvaruva post factum. Na<br />
prethodnite karakteristiki na za{titnata uloga na krivi~noto zakonodavstvo<br />
nu`no se nadovrzuva i toa deka krivi~nopravnata za{tita<br />
se ostvaruva post factum, {to zna~i toga{ koga za{titenoto dobro,<br />
vrednost, odnos ili interes ve}e se zagrozeni, povredeni ili o{teteni.<br />
Sprotivnoto stojali{te, odnosno usvojuvaweto na prisilnite preddeliktni<br />
merki kako institut na krivi~noto zakonodavstvo, pretstavuva<br />
golema opasnost za slobodite i pravata na ~ovekot i negovoto<br />
dostoinstvo.<br />
6<br />
Taka, na primer, Krivi~niot zakonik ne go kaznuva nebre`noto o{tetuvawe<br />
na tu| predmet (~l. 243 KZ), ili nebre`noto vleguvawe vo tu| dom -<br />
privatna ku}a, stan, deloven prostor (~l. 145 KZ).<br />
7<br />
Na primer, vo ~l. 203 KZ se kaznuva samo gruboto zapostavuvawe na<br />
zakonskite i semejnite obvrski vo pogled na gri`ata za ~len na semejstvoto;<br />
vo ~l. 402 st. 1 KZ, ne se kaznuva sekoe neovlasteno preminuvawe na dr`avnata<br />
granica, tuku samo izvr{eno od vooru`eno lice ili so primena na nasilstvo.<br />
25
2. Garantna funkcija na krivi~noto zakonodavstvo. Napred<br />
vidovme deka krivi~noto zakonodavstvo i krivi~noto <strong>pravo</strong> se sredstvo<br />
na dr`avnata politika vo sferata na za{titata na poedinecot i<br />
op{testvoto od kriminalitetot. Me|utoa, toa ne e i nivnata edinstvena<br />
funkcija - krivi~noto zakonodavstvo i krivi~noto <strong>pravo</strong> ednovremeno<br />
se i instrument na samoograni~uvawe na dr`avata vo pogled na<br />
kaznuvaweto na gra|anite. 8 Ottamu {to so niv se zavleguva vo najdlabokite<br />
dobra na ~ovekot kako {to se pravata, slobodite, ~esta i drugo,<br />
"krivi~noto <strong>pravo</strong> i kako zakon i kako nauka mora da izgradi sopstven<br />
mehanizam na za{tita od samovolieto vo odnos sprema slobodite na<br />
~ovekot. Krivi~noto <strong>pravo</strong> na pravnata dr`ava mora da poseduva silen<br />
sistem na formalni garancii kako brana protiv arbitrernostite, a<br />
poradi za{tita na individualnite prava i slobodi na ~ovekot. Bez toa<br />
krivi~noto <strong>pravo</strong> go gubi epitetot na liberalen i demokratski krivi-<br />
~nopraven sistem." 9 Na toj na~in so krivi~noto zakonodavstvo (ius poenale)<br />
dr`avata go ograni~uva i go stava vo zakonski ramki svoeto suvereno<br />
<strong>pravo</strong> na kaznuvawe (ius puniendi).<br />
Garanatata funkcija na krivi~niot zakonik se ostvaruva so pomo{<br />
na na~eltoto na zakonitosta. Toa zna~i deka dr`avata garantira<br />
deka krivi~nopravnoto kaznuvawe nema da zavisi od samovolieto na<br />
sudovite, tuku }e bide propi{ano so zakonite koi gi donesuva demokratski<br />
izbrano sobranie. So drugi zborovi, so na~eloto na zakonitosta<br />
se potvrduva na~eloto na podelbata na vlasta, za{to za toa {to<br />
treba da bide kaznivo ne odlu~uva sudskata, tuku zakonodavnata vlast i<br />
voedno na gra|anite im se garantira pravna sigurnost, za{to na sekogo<br />
mu se ovozmo`uva da znae {to e zabraneto i na kakva sankcija se<br />
izlo`uva ako ja prekr{i taa zabrana. 10<br />
3. Vo literaturata se zboruva i za normativna funkcija na<br />
krivi~niot zakon(ik). Ova funkcija krivi~nito zakon ja postignuva<br />
na toj na~in {to vlijae na povedenieto na gra|anite, {to go regulira,<br />
{to go normira. 11 Taa mo`e da se definira kako ostvaruvawe na trajno<br />
dejstvo na krivi~nopravnite normi i ispolnuvawe na baraweto za uso-<br />
8<br />
"Celta na krivi~niot zakon ne e samo vo toa da se ostvaruva spomnatata<br />
za{tita na odredeni vrednosti, tuku i da se ostvaruva na odreden na~in<br />
so koj }e se postigne najgolema mo`na sigurnost na gra|anite od samovolieto<br />
i arbirtrernite postap}i. Krivi~niot zakon spored toa ima za zada~a i da im<br />
garantira na gra|anite deka }e se primenuva najgolema mo`na sigurnost. Vo<br />
taa smisla zboruvame za garantna funkcija na krivi~niot zakon. Zlatari}, B.<br />
Krivi~no <strong>pravo</strong>, Op}i deo, I svezak, str. 81<br />
9<br />
Ba~i}, F. Krivi~no <strong>pravo</strong>, op}i deo, Informator, Zagreb, 1978, str. 3.<br />
10<br />
Horvati} - Novoselac, Kazneno <strong>pravo</strong>, op}i deo, Ministarstvo unutra{njih<br />
poslova Republike Hrvatske, Policiska akademija, Zagreb, 1999 str. 104.<br />
11<br />
Zlatari}, B. Krivi~no <strong>pravo</strong>, str. 81<br />
26
glasuvawe na povedenieto na gra|anite so postojnata regulativa. 12<br />
4. Krivi~niot zakon ima zada~a ne samo da vlijae na nadvore{-<br />
noto povedenie na gra|anite, tuku da vlijae i vrz formiraweto na nivnata<br />
svest, kon izgraduvawe i jaknewe na nivniot op{testven moral.<br />
Vo taa smisla se zboruva za socijalno-eti~ka funkcijana krivi~niot<br />
zakon. 13 5. Zada~a na krivi~noto <strong>pravo</strong> e prou~uvawe na pozitivnoto<br />
krivi~no zakonodavstvo zaradi obezbeduvawe negovo rabirawe i poefikasna<br />
primena. Pritoa, naukata na krivi~noto <strong>pravo</strong> ne se ograni-<br />
~uva samo na krivi~noto zakonodavstvo kakvo {to vo momentot e (de<br />
lege lata), tuku i na istaknuvaweto na negovite nedostatoci so ednovremeno<br />
davawe predlozi za izgradba na idnoto krivi~no zakonodavstvo<br />
(de lege ferenda) koe vo sebe }e sodr`i poprecizni i poefikasni odedbi.<br />
Nakratko, funkcijata na krivi~noto <strong>pravo</strong> e utvrduvawe i objasnuvawe<br />
na sodr`inata na va`e~kite krivi~nopravni propisi, uka`uvawe<br />
na nivnoto dejstvo, celi i zna~ewe za nivna pravilna i efikasna<br />
primena, kako i otkrivaweto na nedostatocite vo sistem na tie propisi<br />
i uka`uvawe na na~inite na nivnoto otstranuvawe, a sî zaradi za-<br />
{tita na op{testvoto od kriminalitetot.<br />
IV. METODI NA KRIVI^NOTO PRAVO<br />
1. Zada~ata na naukata na krivi~noto <strong>pravo</strong> e vsu{nost da gi<br />
prou~uva osnovnite instituti na krivi~noto <strong>pravo</strong> (krivi~noto delo,<br />
storitelot na krivi~noto delo i krivi~nite sankcii) od aspekt na nivnata<br />
smisla i socijalno zna~ewe, so cel da gi voo~uva nivnite nedostatoci<br />
i da dava predlozi za nivno unapreduvawe, kako uslov za pravilna<br />
primena na krivi~noto zakonodavstvo vo efikasnata borba protiv<br />
kriminalitetot. Za taa cel krivi~noto <strong>pravo</strong> se slu`i so dva osnovni<br />
metodi: 1 0 pravniot (dogmatski) i 2 0 sociolo{kiot .<br />
1 0 Krivi~no <strong>pravo</strong> e pravna nauka koja {to vo soglasnost so principite<br />
{to gi nalaga <strong>pravo</strong>to nastojuva da iznajde najefikasni re{enija<br />
za represivno suzbivawe na kriminalitetot. Od tie pri~ini, taa<br />
nu`no se koristi so pravniot (dogmatski) metod so koj treba da se<br />
otkrie i objasni sodr`inata i zna~eweto na krivi~nopravnite propisi.<br />
Dogmatskiot metod se zasnova vrz tri metodolo{ki tehniki: a)<br />
tolkuvawe na zakonot, b) opredeluvawe na oddelni poimi i instituti<br />
i v) izgradba na osnovnite na~ela vrz koi treba da se zasnova sistemot<br />
na krivi~noto <strong>pravo</strong>.<br />
a) So tolkuvaweto na zakonot se otkriva smislata i zna~eweto<br />
na toj zakon. Ovaa postapka ne samo {to e pojdovna to~ka, tuku i<br />
12<br />
Proevski, J, Krivi~no <strong>pravo</strong>, op{t del, Studentski zbor, Skopje,<br />
1986, str. 113.<br />
13<br />
Taka: Zlatari}, B. op. cit. str. 81 i 89 i Proevski, J, op. cit. str. 114.<br />
27
osnova na krivi~nopravnata dogmatika, ottamu {to zakonite se osnovnata<br />
materija koja treba da se prou~uva, a prou~uvaweto ne e mo`no<br />
ako ne se poznava prethodnata smisla i dosegot na ona {to se prou~uva.<br />
14<br />
b) Slednata metodolo{ka tehnika slu`i za formirawe na osnovnite<br />
poimi i instituti na krivi~no <strong>pravo</strong>. Samata postapka zapo~nuva<br />
so analiza na site propisi zaradi pronao|awe i izdvojuvawe na onie<br />
{to sodr`at zaedni~ki elementi (generalizacija) i otfrlawe na onie<br />
{to nemaat takov karakter. Zbirot na zaedni~kite elementi go dava<br />
poimot na eden op{t institut na krivi~no <strong>pravo</strong>. Pritoa, treba da se<br />
ima vo vid deka ako samiot zakonodavec izvr{il voop{tuvawe na<br />
oddelni instituti na krivi~no <strong>pravo</strong>, toga{ samo so analiza na zakonskite<br />
poimi treba da se utvrdat negovite elementi, a potoa istite da<br />
se utvrdat po logi~en red i najposle, da se formuliraat nau~ni definicii<br />
na oddelni instituti. 15<br />
v) Poslednata postapka za primena na dogmatskiot metod e<br />
izgradba na na~elata na sistemot na krivi~noto <strong>pravo</strong> vrz osnova na<br />
logi~ko i mislovno povrzuvawe na ve}e grupiranite poimi i instituti.<br />
2 0 Primenata na vakviot klasi~en pravnodogmatski metod e nesomnena<br />
potreba za prou~uvawe i prakti~na realizacija na krivi~no<br />
<strong>pravo</strong>, no ne i dovolna za postignuvawe na sovremenite zada~i {to se<br />
postavuvaat pred nego. So ogled na toa deka ovde ne se raboti za zakosteneti,<br />
zasekoga{ dadeni pravni instituti, tuku za op{testveni pojavi<br />
{to se ispolneti so materijalna sodr`ina i se nao|aat vo postojan<br />
razvoj i menuvawe, nu`no e nivnoto razgleduvawe i od sociolo{ki<br />
aspekti. Ottamu i potrebata, pokraj dogmatskiot vo krivi~no <strong>pravo</strong> da<br />
se primenuvaat i niza drugi nau~ni metodi i tehniki. So nivna pomo{<br />
se vr{i seopfatno posmatrawe i prou~uvawe na krivi~nopravnite<br />
problemi ne samo od pravno stojali{te, tuku i od aspekt na nivnata<br />
op{testvena i individualna uslovenost.<br />
Ottamu, karakteristi~no e tvrdeweto deka vo prou~uvaweto na<br />
krivi~noto <strong>pravo</strong> treba da bide osnoven sociolo{kiot metod so ogled<br />
na toa {to negovite instituti se proizvod na opredeleni op{testveni<br />
odnosi {to izviraat od samoto op{testvo. Vo taa smisla se forsira<br />
primenata na dijalekti~kiot metod i vrz nego nadovrzanite posebni<br />
sociolo{ki metodi i metodolo{ki tehniki na nabquduvawe, anketa i<br />
intervju, eksperiment, sporeduvawe i sl. Vo istra`uvawata ~esto se<br />
koristat i statistikata i statisti~kata metodologija vo funkcija na<br />
objasnuvawe na sociolo{kite aspekti na krivi~noto delo, storitelot<br />
14<br />
Tahovi}, J. Krivi~no <strong>pravo</strong>, op{ti deo, Savremena administracija Beograd,<br />
1961, str. 37.<br />
15<br />
Vidi: @ivanovi}, T. Krivi~no <strong>pravo</strong>, op{ti deo, kwiga I, Beograd,<br />
1935, str. 24-25.<br />
28
i krivi~nite sankcii. Vo site ovie slu~ai doa|a do prilagoduvawe na<br />
metodite vrz edna specifi~na populacija na lica, zaradi nivno<br />
prou~uvawe ne kako prost zbir na izvr{iteli na krivi~ni dela, tuku<br />
kako eden specifi~en op{testven fenomen. Vrz taa osnova se doa|a do<br />
bogata gra|a za krivi~nopravnite problemi od koja mo`at da se<br />
izvle~at zna~ajni teoretski soznanija i objasnuvawa.<br />
2. Na krajot, mora da se istakne deka problemot na mestoto, karakterot<br />
i primenata na pravniot metod ne e pra{awe {to treba da se<br />
posmatra vo sprotivstavenost i sudir so metodite od drugite nau~ni<br />
oblasti. Negovoto zna~ewe }e bide sekoga{ prisutno i aktuelno za-<br />
{to se raboti za nauka {to ne mo`e da se oddeli od svojata osnovna<br />
predmetna opredelenost. Na toj na~in ne se negira faktot deka naukata<br />
na krivi~no <strong>pravo</strong> e zavisna od drugi nauki vo pogled metodite so<br />
koi se slu`i, no ednovremeno ne se negira ni negovata samostojnost,<br />
za{to na toj na~in postapuvaat i mnogu drugi nauki. Vo uslovi na isprepletenost<br />
i zaemna povrzanost na site pojavi vo op{testvoto, vsu-<br />
{nost, i te{ko mo`e da se najdat nau~ni disciplini {to nemaat ednakvi<br />
ili pribli`no ednakvi metodi na istra`uvawe. Ottamu i potrebata<br />
od prilagoduvawe na tu|i metodi kon sopstveniot predmet {to vo<br />
su{tina zna~i izgradba na posebni tehniki vo ramkite na edni isti<br />
metodi. Spored toa i metodite so koi krivi~noto <strong>pravo</strong> ja ostvaruva<br />
svojata zada~a mo`at da bidat razli~ni, no i originalni so ogled na<br />
toa {to sekoga{ se zavisni od prirodata na krivi~noto delo, krivi~nata<br />
sankcija i li~nosta na storitelot.<br />
29
30
G l a v a II<br />
KRIVI^NOTO PRAVO I DRUGITE GRANKI NA PRAVOTO<br />
Me|u krivi~noto zakonodavstvo i ostanatite granki na <strong>pravo</strong>to<br />
postojat zaemni vrski i dopirni to~ki. Takvite vrski i odnosi postojat<br />
osobeno me|u krivi~noto zakonodavstvo, od edna, i krivi~noto procesno<br />
<strong>pravo</strong>, krivi~noto izvr{no <strong>pravo</strong> i prekr{o~noto <strong>pravo</strong>. Zaemnite<br />
vrski i odnosi nu`no se multipliciraat me|u krivi~noto <strong>pravo</strong> i<br />
nau~nite discilini koi se vo vrska kako so ovie, taka i so ostanatite<br />
pravni, no i vonpravni nau~ni disciplini.<br />
I . ODNOS NA KRIVI^NOTO PRAVO SO DRUGITE NAU^NI<br />
DISCIPLINI<br />
1. ODNOS SO KRIVI^NOTO PROCESNO PRAVO (KRIVI^NATA<br />
POSTAPKA)<br />
1. Za pravilno utvrduvawe na odnosot na krivi~noto zakonodavstvo<br />
i krivi~noto procesno <strong>pravo</strong> mora vedna{ da se zabele`i deka<br />
u{te od po~etokot na XIX vek, krivi~noto zakonodavstvo se deli na<br />
materijalno i formalno krivi~no zakonodavstvo, iako se raboti za<br />
dva sistemi na propisi koi vo osnova pretstavuvaat samo delovi na<br />
edno edinstvenoto krivi~no zakonodavstvo ~ija zaedni~ka cel e uspe-<br />
{na borba protiv kriminalitetot. Ottamu, sosema e normalna i nivnata<br />
tesna zaemna povrzanost. Taka, dodeka so materijalnoto krivi~no<br />
<strong>pravo</strong> (so propi{uvaweto na krivi~nite dela i opredeluvaweto krivi-<br />
~ni sankcii protiv nivnite storiteli) se ovozmo`uva za{tita na poedine~nite<br />
i op{testvenite dobra, odnosi, vrednosti i interesi, so<br />
formalnoto <strong>pravo</strong> (krivi~noto procesno <strong>pravo</strong>) se ostvaruva taa za{titata<br />
na toj na~in {to doa|a do primena na krivi~nite sankcii od<br />
strana na sudot vo so zakon utvrdena postapka. 16 Ottamu, krivi~noto<br />
16<br />
"Krivi~nopravnite propisi od procesen karakter gi reguliraat<br />
odnosite koi nastanuvaat zaradi primena na krivi~nopravnite sankcii i koi<br />
se razvivaat me|u istra`nite organi i sudot, me|u ni`ite i povisokite sudovi,<br />
a osobeno koi nastanuvaat me|u sudot od edna, i tu`itelot, obvinetiot,<br />
branitelot, o{teteniot i ostanatite u~esnici vo krivi~nata postapka (svedoci,<br />
ve{taci, preveduva~i), od druga strana." Srzenti~, Stai}, Lazarevi}, Krivi~no<br />
<strong>pravo</strong> SFRJ, op{tgi deo (osmo izdanje) Savremena administracija, Beograd,<br />
1978, str. 10.<br />
31
procesno <strong>pravo</strong> vsu{nost doveduva do primena na krivi~noto zakonodavstvo.<br />
Od druga strana, materijalnoto krivi~no <strong>pravo</strong> se pojavuva<br />
kako pretpostavka na krivi~noto procesno <strong>pravo</strong>, ottamu {to so predviduvaweto<br />
na krivi~nite dela, storitelite i krivi~nite sankcii go<br />
ovozmo`uva formiraweto na predmetot na procesnoto <strong>pravo</strong>. Soglasno<br />
toa, osnovnite na~ela na materijalnoto krivi~no <strong>pravo</strong> dobivaat<br />
svoj izraz i vo procesnoto krivi~no <strong>pravo</strong>, za{to postapkata e samo<br />
forma na ostvaruvawe na krivi~niot zakonik.<br />
Razlikuvaweto na materijalnite od procesnite propisi ne e<br />
samo od teoretsko zna~ewe. Toa ponekoga{ ima i prakti~na vrednost -<br />
na primer, kaj utvrduvawe na poblagiot krivi~en zakon, pri sporeduvaweto<br />
doa|aat predvid samo propisite na materijalnoto, a ne i propisite<br />
od procesen karakter. Isto taka, ~estopati i vo samata postapka<br />
e potrebno da se razlikuvaat ovie propisi, za{to karakterot na<br />
propisite mo`e da bide od vlijanie na izvesni procesni dejstvija - `albi,<br />
odluki itn. 17<br />
2. Soodvetno na prethodnoto, re~isi napolno ednakvo se ostvaruva<br />
i odnosot me|u krivi~noto poravo i krivi~nata postapka kako posebni<br />
nau~ni disciplini.<br />
2. ODNOS SO KRIVI^NOTO IZVR[NO PRAVO - PENOLOGIJATA<br />
1. Suzbivaweto na kriminalitetot kako op{ta cel na propi{uvaweto<br />
i izrekuvaweto na krivi~nite sankcii se ostvaruva i so nivnoto<br />
izvr{uvawe. Zgora na toa, od na~inot na izvr{uvaweto, osobeno<br />
na kaznata, zavisi dali }e se postigne nivnata cel. Celta na propi{uvaweto<br />
i izrekuvaweto na krivi~nite sankcii i celta na nivnoto izvr{uvawe<br />
se edinstveni, {to uka`uva na sodr`inskata povrzanost na<br />
materijalnoto i izvr{noto zakonodavstvo. Od tie pri~ini, Krivi~niot<br />
zakonik (vo natamo{niot tekst KZ) sodr`i op{ti odredbi od na~elen<br />
karakter za izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii, a so Zakonot za<br />
izvr{uvawe na sankciite (vo natamo{niot tekst ZIS), tie na~elni<br />
odredbi na KZ se razrabotuvaat vo podrobnosti. Pritoa, vo ramkite na<br />
sistemot na izvr{uvaweto na oddelnite krivi~nite sankcii posebno<br />
mesto zaema sistemot na propisi za izvr{uvawe na kaznata li{uvawe<br />
od sloboda, vo koi do osoben izraz doa|a uva`uvaweto na pravilata na<br />
me|unarodnoto <strong>pravo</strong> za postapuvawe so osudenite lica.<br />
2. Za odnosot na krivi~noto <strong>pravo</strong> i penologijata treba da se<br />
znae deka penologijata samo delumno se poklopuva so izvr{noto krivi~no<br />
zakonodavstvo. Pokraj ostanatoto, penologijata go prou~uva<br />
tretmanot vo vrska so izvr{uvaweto na kaznata li{uvawe od sloboda<br />
i pritoa nu`no gi zafa}a problemite koi se javuvaat vo uslovite na<br />
17<br />
Ibid, str. 11.<br />
32
zatvorskiot `ivot kako {to se psihi~kite deprivacii, zatvorskite<br />
konflikti, potrebite na socijalnata adaptacija i resocijalizacijata<br />
na osudenite lica i sl. Ottamu penologijata, osven so krivi~noto <strong>pravo</strong><br />
e tesno povrzana i so niza drugi nau~ni disciplini kako {to se sociologijata,<br />
psihologijata, psihijatrijata, andragogijata, pedagogijata,<br />
medicinata, i sl.<br />
3. ODNOS SO PREKR[O^NOTO PRAVO<br />
1. Za odnosot me|u krivi~noto zakonodavstvo i prekr{o~noto<br />
<strong>pravo</strong> e va`no utvrduvaweto na razlikite me|u krivi~nite dela i prekr{ocite.<br />
Kako zna~aen kriterium za toa razlikuvawe se javuvaat tri<br />
stojali{ta. Spored prvoto, me|u krivi~nite dela i prekr{ocite postoi<br />
kvalitativna razlika ottamu {to krivi~nite dela se op{testveno<br />
opasni dela so koi se nanesuva povreda na op{testvenite odnosi<br />
od pogolemo zna~ewe, dodeka prekr{ocite, ne se op{testveno opasni<br />
dela, 18 tuku povredi na javniot poredok i kako takvi pretstavuvaat povreda<br />
op{tata op{testvena disciplina na koja se podlo`ni site gra-<br />
|ani.<br />
Spored vtoroto stojali{te, me|u niv ne postoi su{tinska tuku<br />
kvantitativna razlika, {to }e re~e deka prekr{ocite se samo polesni<br />
(pomalku op{testveno opasni) kaznivi dela od krivi~nite dela. 19 Vo<br />
taa smisla prekr{ocite se vklu~eni vo sistemot na krivi~nite dela<br />
kako nivni polesen oblik, Toa e slu~aj vo nekoi osobeno postari<br />
krivi~ni zakonodavstva koi, vo ramkite na krivi~nite dela spored<br />
nivnata te`ina, pravea trodelba me|u zlostorstva (crimes: krivi~ni<br />
dela zakaneti so najte{ki kazni), prestapi (delits: krivi~ni dela<br />
zakaneti so polesni kazni i istapi (contraventions: krivi~ni dela zakaneti<br />
so najlesni kazni). 20<br />
I najposle spored tretoto, agnosti~ko stojali{te, se smeta<br />
18<br />
Taka: Horvati}, @, Krivi~no i prekr{ajno reagovanje na pona{anja koja<br />
opravdavaju ka`njivost, JRKKP, Beograd, 1986/3-4, str. 13.<br />
19<br />
Taka: Mihajlovski, A. Razgrani~avanje krivi~nog dela i prekr{aja, JRKKP,<br />
Beograd, 1975/2, str. 218.<br />
20<br />
Podelbata na krivi~nite dela na zlostorstva, prestapi i istapi za<br />
osnova ja ima te`inata na predvidenata kazna vo zakonot i za prv pat se sre}ava<br />
vo francuskiot krivi~en zakonik od 1791, a potoa i vo onoj od 1810. "Trojnata<br />
podelba e pogodna za utvrduvawe na nadle`nosta na sudovite, opredeluvawe<br />
na rokot na zastarenosta na krivi~nite dela i ekstradicijata. Taa, me|utoa<br />
ima i seriozni nedostatoci. Taka, na primer, taa ne vodi smetka za te`inata<br />
na krivi~ite dela i nivnata priroda pri nivnoto konkretno manifestirawe.<br />
Od tie pri~ini nekoi zemji ja napu{tija trojnata i preminaa na dvojna<br />
podelba, usvojuvaj}i samo postoewe na prestapi i istapi. Jovanovi}, Lj. Krivi~no<br />
<strong>pravo</strong>, op{ti deo, Savremena administracija, Beograd, 1980. str. 93.<br />
33
deka teoretski ne e mo`no odnapred da se postavi razlika me|u krivi-<br />
~nite dela i prekr{ocite. Nivnata razlika mo`e da se odredi samo<br />
spored formalen kriterium, {to zna~i samo vrz osnova na sporeduvawe<br />
na propisite i sankciite so koi tie se odredeni. Ova osobeno<br />
ottamu {to trgnuvajki od ovoj kriterium, razgrani~uvaweto na krivi-<br />
~nite dela od prekr{ocite vo sudskata praktika ne pretstavuva nikakva<br />
te{kotija. Na{ stav e deka ova stojali{te e ispravno, 21 bez ogled<br />
na teoretskite opredelbi i oddelnite odredbi od Krivi~niot zakonik<br />
i zakonot za prekr{ocite koi mo`at da se navedat vo prilog (no i protiv)<br />
dvete prethodni stojali{ta.<br />
2. [to se odnesuva do materijalnopravnite propisi za prekr{-<br />
ocite, koi se originalni i nezavisni od krivi~no zakonodavstvo, treba<br />
da se spomne deka vo osnova se zasnovani na istite na~ela koi va`at<br />
i za krivi~noto zakonodavstvo. Vo taa smisla se identi~ni i redica<br />
instituti i na~ela na dvete zakonodavstva, kako na primer: odgovornost<br />
za delo na presmetliv storitel, nu`na odbrana, krajna nu`da,<br />
odmeruvawe na kaznata, stek na dela, na~eloto na zakonitost, na~eloto<br />
na retroaktivnost i sl.<br />
3. Za odnosot na krivi~nata i prekr{o~nata odgovornost treba<br />
da se naglasi i toa deka zaemno se isklu~uvaat (isklu~uvawe na paralelna<br />
odgovornost). Ako edno lice bide kazneto za nekoe delo vo krivi~na<br />
postapka, toga{ za istoto delo ne mo`e da se kazni i vo prekr-<br />
{o~na postapka. Ovde se pretpostavuva deka krivi~noto delo go apsorbira<br />
prekr{okot, i ottamu deka e besmisleno storitelot da se kaznuva<br />
dva pati za edna ista rabota (ne bis in idem). Ova pravilo se primenuva i<br />
toga{ ako storitelot za krivi~noto delo e proglasen za vinoven, me|utoa<br />
e osloboden od kazna ili mu e izre~ena sudska opomena.<br />
Dokolku pak, nekoe lice porano bilo osudeno za prekr{ok, a<br />
duri potoa za krivi~no delo, toga{ vo izre~enata kazna za krivi~noto<br />
delo zadol`itelno se presmetuva izdr`anata kazna koja bila izre~ena<br />
za prekr{okot.<br />
II. ME\UNARODNO KRIVI^NO PRAVO<br />
1. POIM NA ME\UNARODNOTO KRIVI^NO PRAVO<br />
1. Poimot me|unarodnoto krivi~no <strong>pravo</strong> dolgo vreme be{e<br />
ograni~uvan na pra{aweto na prostornoto va`ewe na krivi~nite zakoni<br />
i vostanovuvawe na me|unarodnata krivi~nopravna pomo{ (i toa<br />
najprvin na ekstradicijata, a potoa i na "malata" me|unarodna krivi-<br />
~nopravna pomo{, otstapuvaweto na krivi~no gonewe na stranska dr`ava<br />
i izvr{uvaweto na stranska krivi~na presuda). So ogled deka oddelni<br />
dr`avi, vo nedostig na me|unarodni propisi samostojno go oprede-<br />
21<br />
Taka i Komentar, str. 50.<br />
34
luvaat va`eweto na svoite krivi~ni zakoni vo odnos na delata izvr-<br />
{eni vo stranstvo i vo odnos na strancite kako izvr{iteli na krivi~ni<br />
dela, me|unarodnoto krivi~no <strong>pravo</strong> se ograni~uva{e na re{avaweto<br />
na sudirite na krivi~nite zakoni na razni dr`avi. Podocna, poimot<br />
na me|unarodno krivi~no <strong>pravo</strong> e pro{iren i na propisite so koi<br />
se opredeluvaat krivi~ni dela, odnosno na takvite odnesuvawa so koi<br />
se naru{uvaat me|unarodnite spogodbi i ottamu se zagrozuva me|unarodniot<br />
mir i bezbednosta na ~ove{tvoto, ili so koi se naru{uvaat voenite<br />
pravila i zlostorstvata sprema voenite zarobenici, ranetite i<br />
civilnoto naselenie, ili pak so koi se naru{uvaat biolo{kite ekonomskite<br />
i drugi uslovi neophodni za postoewe na eden narod ili etni-<br />
~ka grupa. Vrz osnova na navedenoto denes me|unarodnoto krivi~no<br />
<strong>pravo</strong> pretstavuva zbir na propisi sodr`ani vo multilateralnite i<br />
bilateralnite dogovori na dr`avite so koi se opredeluvaat krivi~ni<br />
dela i sankcii zaradi za~uvuvawe na me|unarodniot mir i bezbednosta<br />
na ~ove{tvoto i zbir na propisi so koi se pru`aat uslovi za pru`awe<br />
na me|unarodna krivi~nopravna pomo{.<br />
2. So ogled deka vo site dr`avi denes se pojavuvaat golem broj<br />
ednakvi oblici na krivi~ni dela, kon krajot na XIX vek se postavi<br />
pra{aweto na unifikacija na krivi~nite zakonodavstva so {to bi se<br />
do{lo do takvo krivi~no <strong>pravo</strong> {to bi bilo zadol`itelno za site gra-<br />
|ani vo site dr`avi vo svetot. Vakvata intencija me|utoa, ne be{e realizirana<br />
poradi razlikite vo op{testveno-ekonomskite ureduvawa,<br />
stepenot na razvojot, tradicijata i razlikite vo pravnite sistemi na<br />
oddelni dr`avi. Od tie pri~ini denes re~isi e napu{tena idejata za<br />
sozdavawe na edno kompleksno me|unarodno krivi~no <strong>pravo</strong>, no ne i<br />
intencijata opredeleni osobeno opasni povedenija da bidat utvredni<br />
kako krivi~ni dela vo site dr`avi. Toa vo prv red se voenite zlostorstva,<br />
zlostorstvata na genocid i nekoi krivi~ni dela protiv me|unarodnite<br />
odnosi. Fakt e me|utoa deka sankcioniraweto na krivi~nite<br />
dela i nivnoto izvr{uvawe vo najgolema mera zavisi od voljata na<br />
dr`avite ~lenki na me|unarodnata zaednica, {to zna~i od internoto<br />
krivi~no <strong>pravo</strong>.<br />
2. RAZVOJ NA ME\UNARODNOTO KRIVI^NO PRAVO<br />
Po~etocite na razvojot na me|unarodnoto krivi~no <strong>pravo</strong> voobi~aeno<br />
se vrzuvaat za krajot na Vtorata svetska vojna, koga seriozno<br />
se postavi pra{aweto za krivi~na odgovornost na agresorskite dr`avi<br />
i nivnite dr`avni funkcioneri i voeni komandanti za vodewe<br />
agresorska vojna i zlostorstvata storeni za vreme na vojnata. Za taa<br />
cel sojuzni~kite sili so spogodbata od 8. VIII 1945 vo London, re{ija<br />
da se vostanovi Me|unaroden voen sud za sudewe na voenite zlostornici.<br />
Kon spogodbata be{e prilo`en i Satut na Me|unarodniot voen<br />
sud so koj bea opredeleni sostavot, nadle`nosta i funkcijata na sudot.<br />
35
Vrz osnova na navedenite akti be{e i osnovan Me|unarodniot voen sud<br />
koj postapuvaj}i po obvinenieto na Komitetot na glavnite obviniteli<br />
i vrz osnova na pretresot voden vo Ninberg (20. XI 1945) donese presuda<br />
so koja dvaeset voeni zlostornici na ~elo so Gering bea osudeni<br />
na smrt, sedummina bea osudeni na do`ivoteno ili vremenski odredeno<br />
li{uvawe od sloboda, a samo trojca bea oslobodeni od obvinenieto. So<br />
istata cel be{e donesena Deklaracija na glavnite komandanti na zdru-<br />
`enite sili na 19. I 1946 godina, so koja be{e osnovan Me|unaroden<br />
voen sud so sedi{te vo Tokio. Ovoj sud zasedava{e na 28. IV 1946 godina,<br />
a svojata presuda ja donese na 12. XI 1948 godina.<br />
Poseben sud pretstavuva Me|unarodniot sud za krivi~na postapka<br />
protiv odgovrnite lica za te{ki kr{ewa na me|unarodnoto humanitarno<br />
<strong>pravo</strong> na podra~jeto na porane{na Jugoslavija, od 1. I 1991<br />
godina (Rezolucija na Sovetot za bezbednost br 808 od 1992). I najposle<br />
po dolgogodi{ni usoglasuvawa vo 1998 godina e osnovan Me|unarodniot<br />
krivi~en sud so sedi{et vo Hag<br />
36<br />
3. ME\UNARODNI KRIVI^NI DELA<br />
Vo krivi~nopravnata literatura se smeta deka Statutot na Me-<br />
|unarodniot voen sud vsu{nost pretstavuva prv (privremen) me|unaroden<br />
krivi~en zakonik. Vo nego se naveduvaat tri vida zlostorstva.<br />
Toa se: a) zlostorstvata protiv mirot, kako {to se planirawe, podgotvuvawe,<br />
zapo~nuvawe i vodewe agresivna vojna ili vojna so koja se<br />
naru{uvaat me|unarodnite dogovori, spogodbi ili garancii ili u~estvuvawe<br />
vo nekoj zaedni~ki plan ili zavera za izvr{uvawe na koe i da<br />
e od navedenite dela, b) voeni zlostorstva, t.e. povredi na voenite zakoni<br />
i voenite obi~ai kako {to se ubistva, zlostavuvawe ili odveduvawe<br />
na prisilna rabota ili za koja i da e druga cel na civilnoto naselenie<br />
na okupiranata teritorija, ubistva ili zlostavuvawe na voeni<br />
zarobenici ili lica na more, ubivawe na zalo`nici, grabe` na javen<br />
ili privaten imot, namerno razoruvawe na gradovi, pomali mesta ili<br />
sela ili pusto{ewa neopravdani so voena potreba, v) zlostorstva<br />
protiv ~ove~nosta, kako ubistva, istrebuvawa, porobuvawa, deportacija<br />
i ostanati ne~ove~ni dela izvr{eni protiv koe i da e civilno naselenie<br />
pred ili za vreme na traeweto na vojnata ili progonuvawe vrz<br />
osnova na politi~ka, rasna ili verska osnova pri izvr{uvaweto ili<br />
vo vrska so koe i da e zlostorstvo koe spa|a vo nadle`nost na Sudot,<br />
bez ogled dali so toa se vr{i povreda na zakonot na zemjata kade{to se<br />
izvr{eni zlostorstvata.<br />
4. NA^ELA NA ME\UNARODNOTO KRIVI^NO PRAVO<br />
Opredeleni na~ela zna~ajni za natamo{niot razvoj na kodifikacijata<br />
me|unarodnnoto krivi~no <strong>pravo</strong> za prv pat dojdoa do izraz vo
Satutot na Me|unarodniot voen sud i vo presudata na Ninber{kiot<br />
sud. Tie na~ela bea potvrdeni so rezolucija na Generalnoto sobranie<br />
na ON od 11. XII 1946 godina i ottamu be{e povikana Komisijata za kodifikacija<br />
na me|unarodnoto krivi~no <strong>pravo</strong> da gi formulira vo ramkite<br />
na op{ta kodifikacija na zlostorstvata protiv mirot i bezbednosta<br />
na ~ove{tvoto ili vo ramkite na me|unaroden krivi~en kodeks.<br />
So taa odluka na ON, na~elata koi bea usvoeni so navedenite akti stanaa<br />
na~ela na me|unarodnoto <strong>pravo</strong>. Me|u niv posebno mesto dobiva na-<br />
~eloto za nadmo}nost na me|unarodnoto <strong>pravo</strong> nad nacionalnoto <strong>pravo</strong>,<br />
{to vo prv red zna~i deka izvr{uvaweto na delo po naredba na svojata<br />
vlada ili svojot pretpostaven ne ja isklu~uva odgovornosta na storitelot<br />
za me|unarodno zlostorstvo, me|utoa mo`e da se smeta kako pri-<br />
~ina za ubla`uvawe na kaznata. Zna~ajno e i na~eloto za individualna<br />
odgovornost (poedinecot odgovara za povreda na me|unarodnoto <strong>pravo</strong>,<br />
dodeka krivi~nata odgovornost na dr`avata kako pravno lice se otfrla).<br />
5. ME\UNARODNI KONVENCII<br />
1. Sledniot ~ekor vo razvojot na me|unarodnoto krivi~no <strong>pravo</strong><br />
se dvi`i vo ramkite na Generalnoto sobranie na OON koe vo ovaa<br />
sfera donese redica zna~ajni me|unarodni konvencii. Vo taa smisla vo<br />
prv red e zna~ajno usvojuvaweto na Konvencijata za spre~uvawe i kaznuvawe<br />
zlostorstvata na genocid, od 1948, vo sila od 1951 godina. Na<br />
diplomatskata konferencija od 12. VII 1949, sleduva{e donesuvaweto<br />
na poznatite ~etiri @enevski konvencii: Konvencijata za postapuvawe<br />
so voenite zarobenoci, Konvencijata za za{tita na civilnite lica<br />
za vreme na vojna, Konvencijata za podobruvawe na polo`bata na ranetite,<br />
bolnite i brodolomnicite na vooru`enite pomorski sili i Konvencijata<br />
za podobruvawe na sudbinata na ranetite i bolnite vo vooru`enite<br />
suvozemni sili za vreme na vojna. Iako se raboti za konvencii<br />
koi spa|aat vo me|unarodnoto voeno <strong>pravo</strong>, tie se od golemo zna-<br />
~ewe i za me|unarodnoto krivi~no <strong>pravo</strong> ottamu {to sodr`at krivi-<br />
~nopravni odredbi. Spored tie odredbi site dr`avi potpisni~ki se<br />
obvrzani vo svoite krivi~ni zakoni da odredat krivi~ni sankcii protiv<br />
licata koi so svoite dela gi povreduvaat propisite na navedenite<br />
konvencii.<br />
Vo naredniot period od strana na ON se doneseni redica dokumenti<br />
od zna~ewe za natamo{niot razvoj na me|unarodnoto krivi~noto<br />
<strong>pravo</strong>. Me|u niv ovde poso~uvame samo na nekoi od pova`nite, kako na<br />
primer: Konvencija za suzbivawe na trgovija so lu|e i eksploatacija<br />
na tu|a prostitucija, od 1950, Konvencija za za{tita na kulturnite<br />
dobra za vreme na voeni sudiri, od 1954, Dopolnitelnata konvencija za<br />
ukinuvawe na ropstvoto, trgovija so robovi i ustanovi i praktika<br />
sli~na na ropstvoto, od 1956, Edinstvenata konvencija za drogite, od<br />
37
1961, Deklaracijata na ON za ukinuvawe na site oblici na rasna diskriminacija,<br />
od 1963, Konvencijata za ukinuvawe na site vidovi na<br />
rasna diskriminacija, od 1965 (vo sila od 1969), Me|unarodniot pakt za<br />
gra|anski i politi~ki prava, od 1966, Konvencija za neprimenuvawe na<br />
zakonskata zastarenost na voenite zlostorstva i zlostorstvata protiv<br />
~ove{tvoto, od 1968, Konvencijata za psihotropnite supstancii, od<br />
1971, Konvencijata za suzbivawe na zlostorstavata na aparhejdot, od<br />
1973, Konvencijata za suzbivawe na nezakonsko odzemawe na vozduhoplovi<br />
(Ha{ka konvencija od 1970), Konvencija za suzbivawe na<br />
nezakonski akti protiv civilnoto vozduhoplovstvo (Montrealska<br />
konvencija od 1971), Konvencijata za psihotropnite supstancii, od<br />
1971. 22 2. Vo prilog na unapreduvaweto na megunarodnoto krivi~no<br />
<strong>pravo</strong> zna~ajni se i pogolem broj konvencii doneseni od strana na Sovetot<br />
na Evropa kako na primer: Evropskata konvencija za neprimenlivosta<br />
na rokovite za zastaruvawe na krivi~nite dela protiv<br />
~ove{tvoto i na voenite zlostorstva, od 1974, br. 82, Evropskata<br />
konvencija za nadomest na {teta na `rtvite od nasili kaznivi dela, od<br />
1983, br. 116, Evropskata konvencija za krivi~nite dela naso~eni<br />
protiv kulturnoto nasledstvo, od 1985, br. 119, Konvencijata protiv<br />
perewe pari, pretres, zaplenuvawe i konfiskuvawe na prihodi od<br />
kriminal, od 1990, br, 141. Vo ramkite na Sovetot na Evropa za<br />
materijalnoto krivi~no <strong>pravo</strong> od isklu~itelna va`nost se i brojnite<br />
rezolucii i preporaki na Sovetot na Evropa so koi podrobno se<br />
regulirat zna~ajni krivi~nopravni instituti. 23<br />
Najgolemiot broj od spomnatite konvencii se ratifikuvani od<br />
strana na na{ata dr`ava, a vo krivi~niot zakonik se vneseni soodvetni<br />
krivi~ni dela, kako na primer, grabnuvawe na vozduhoplov ili<br />
brod (~l. 302 KZ), terorizam (~l. 313 KZ), predizvikuvawe nacionalna,<br />
rasna i verska omraza, razdor i netpelivost (~l. 319 KZ), kako i site<br />
dela od glava trieset i ~etvrta: krivi~ni dela protiv ~ove~nosta i<br />
me|unarodnoto <strong>pravo</strong>. 24<br />
22<br />
Podrobno: <strong>Sulejmanov</strong>, Z. Penolo{ki kompendium, Grafohartija,<br />
Skopje, 1997, str. 16-73. Vidi i <strong>Sulejmanov</strong>, Z, Me|unarodna krivi~nopravna<br />
pomo{, Akademik, Skopje, 1999, str. 815 i natamu.<br />
23<br />
Podrobno: <strong>Sulejmanov</strong>, Z. Penolo{ki kompendium, str. 77-83.<br />
24<br />
Za krivi~nite dela so me|unaroden element vidi podrobno: Dimitrijevi},<br />
V. Aktuelna pitanja terorizma, Jugoslovenska revija za me|unarodno <strong>pravo</strong>,<br />
Beograd, 1974/1-3, Strugar, S. Me|unarodna krivi~na dela u sistemu na{eg Krivi~nog<br />
zakonika, Jugoslovenska advokatura, 1957/3-4, Vasilijevi}, V. Me|unarodna krivi~na<br />
dela u nacionalnim krivi~nim zakonima i zna~aj takvog njihovog propisivanja u otsustvu<br />
me|unarodnog krivi~nog kodeksa, Jugoslovenska revija za me|unarodno <strong>pravo</strong>,<br />
Beograd, 1967/1-3 i Poku{aj odre|ivanja terorizma kao me|unarodnog zlo~ina, Jugoslovenska<br />
revija za me|unarodno <strong>pravo</strong>, Beograd, 1973/1-2; Filipovi}, B. Nova ko-<br />
38
Pokraj navedenite konvencii postojat i brojni bilateralni<br />
me|unarodni dogovori za ekstradicija i drugite vidovi na me|unarodna<br />
pomo{ sklu~eni od strana na na{ata dr`ava so drugi dravi. 25<br />
nvencija protiv otmice vazduhoplova, Jugoslovenska revija za me|unarodno <strong>pravo</strong>,<br />
Beograd, 1971/1; Babovi}, B. Konvencija o spre~avanju i ka`njavanju zlo~ina protiv<br />
me|unarodno za{ti}enih osoba, Jugoslovenska revija za me|unarodno <strong>pravo</strong>, Beograd,<br />
1964/1-3; Vukovi}, \. Krivi~na dela s me|unarodnim elementom u internom i<br />
me|unarodnom pravu, Zbornik Pravnog fakulteta u Zagrebu, 1978/3-4; Peri}, O. Me-<br />
|unarodnopravno regulisanje pitaja opojnih droga i jugoslovenski propisi u toj oblasti,<br />
Jugoslovenska revija za me|unarodno <strong>pravo</strong>, Beograd; 1971/3, Zlatari}, B. Ha{ka<br />
konvencija od 1907 godine i individualna odgovornost za ratne zlo~ine, Jugoslovenska<br />
revija za me|unarodno <strong>pravo</strong>, Beograd,, 1958/2; Tokiska konvencija o krivi~nim delima<br />
u avionima, Zbornik Pravnog fakulteta u Zagrebu, Zagreb, 1966/3-4; Problem<br />
zastare me|unarodnih zlo~ina u usporednom i me|unarodnom pravu, Zbornik Pravnog<br />
fakulteta u Zagrebu, Zagreb, 1966/1 i dr.<br />
25<br />
Vidi: <strong>Sulejmanov</strong>, Z. Me|unarodna krivi~nopravna pomo{, kade se<br />
pomesteni site na{i konvencii od ovoj vid.<br />
39
40
G l a v a III<br />
ISTORISKI RAZVOJ NA KRIVI^NOTO ZAKONODAVSTVO I<br />
KRIVI^NOTO PRAVO<br />
I. PERIOD NA PREDDR@AVNA SOSTOJBA<br />
1. Vo krivi~nopravnata literatura postoi op{to uveruvawe<br />
deka u{te pred nastanuvaweto na dr`avata i <strong>pravo</strong>to postoele izvesni<br />
povredi na opredeleni po~etni nepi{ani pravila na `ivotot i deka<br />
protiv istite bile prezemani razni prisilni merki. Tie povredi se<br />
narekuvaat ekscesi ottamu {to vo prvobitnata zaednica bile retka<br />
pojava. Tie se javuvale so ograni~eno dejstvo, a za nivnoto suzbivawe<br />
bila potrebna reakcija od samiot povreden ili od ~lenovite na negoviot<br />
rod (period na op{testveno rea|irawe na ekscesnite povedenija),<br />
za razlika od podocne`nite klasni op{testva organizirani vo oblik<br />
na dr`ava, koga za suzbivaweto na negativnite povedenija bea vovedeni<br />
posebni instrumenti kako {to se <strong>pravo</strong>to i zasebniot aparat - policija<br />
i sudstvo (period na javno i dr`avno reagirawe na kriminalitetot).<br />
Pritoa, nu`no e da se spomne deka postoi su{tinska razlika<br />
me|u reakcijata vo prvobitnata zaednica ottamu {to taa se zasnova na<br />
nagonot na samoodr`uvaweto, na srodni~ki i religiozni ~ustva, a reakcijata<br />
vo klasnite op{testva poradi za{tita na vladea~kata klasa.<br />
2. Oblicite na reagirawe protiv ekcesnite povedenija vo prvobitnoto<br />
op{testvo se: odmazda, kompozicija i progonstvo od zaednicata.<br />
1 0 Odmazdata se sostoela vo nanesuvawe povreda vrz storitelot<br />
na deloto ili ~lenovite na negovata zaednica (rod, pleme) od stana na<br />
povrednoto lice ili ~lenovite na negovata zaednica. Taa odmazda bila<br />
instinktivna, kolektivna, nezastariva, gruba i nesrazmerna so toa<br />
{to vo podocne`nite periodi se voveduva i izvesna srazmernost (na-<br />
~elo na talionot). Vr{eweto na odmazdata bilo ne samo <strong>pravo</strong>, tuku i<br />
dol`nost na povredniot, odnosno grupata na koja i pripa|al.<br />
2 0 Kompozicijata (otkupnina ili pomiruvawe) se razvila od<br />
odmazdata kako izmiruvawe na zavedenite strani so pla}awe na izvesen<br />
nadomest, najprvin vo natura, a potoa i vo pari. Su{tinata na kompozicijata<br />
se sostoi vo toa {to storitelot na prestapot ili negovite<br />
soplemenici mu davale srazmeren nadomest na povredeniot ili na<br />
negovite soplemenici. Goleminata na toj nadomest se formiral po pat<br />
na obi~ajnite pravila ili so zaemen dogovor, no ponekoga{ mo`el da<br />
se izdejstvuva i so borba. Sli~no kako kaj odmazdata i kompozicijata<br />
41
vo po~etokot be{e vr{ena samo me|u inoplemenicite, a duri podocna<br />
i me|u samite srodnici.<br />
3 0 Progonstvoto od zaednicata se primenuvalo sprema pripadnicite<br />
na ista zaednica i vo toga{nite uslovi na `iveewe bila merka<br />
ramna na smrtna kazna, ottamu {to progonetiot ostanuval bez pomo-<br />
{ta i za{titata na svoeto pleme. Ova prisilno sredstvo bilo naso-<br />
~eno kon najte{kite zlostorstva so koi se povreduvale obi~ajnite<br />
pravila na gentilnoto ureduvawe. 26<br />
42<br />
II. PERIOD NA STARIOT VEK<br />
1. So pojavata na robovladetelstvoto ulogata na goneweto i kaznuvaweto<br />
preo|a vo racete na dr`avata so {to nastanuva periodot na<br />
tn. javno reagirawe na krivi~nite dela. Zaostanatite oblici na rea|irawe<br />
od prvobitnata zaednica, dr`avata gi zamenuva taka {to na mestoto<br />
na odmazdata se javuvaat telesnite i smrtnite kazni, na mestoto<br />
na kompenzacijata - pari~nata kazna, a na mestoto na progonuvaweto od<br />
zaednicata - progonuvaweto od dr`avata (deportacijata).<br />
2. Zaedni~ka karakteristika na zakonodavstvoto od ovoj period<br />
e postoeweto register na surovi i nehumani kazni.<br />
Natamo{na karakteristika e postoeweto ostri razliki me|u<br />
slobodnite lu|e i robovite vo pogled na krivi~nata odgovornost i za-<br />
{titata na nivnata li~nost. So is~eznuvaweto na odmazdata, od edna<br />
strana, sprema slobodnite lu|e sî pove}e se primenuva{e talionot, pa<br />
i kompozicijata. Od druga strana, robovite se kaznuvale surovo i nesrazmerno<br />
i za najsitni krivi~ni dela. Robovite ednostavno ne bile<br />
smetani za lu|e, tuku za predmeti i ottamu ne u`ivale nikakva krivi-<br />
~nopravna za{tita.<br />
3. Od pravnite izvori na toa vreme posebno treba da se istaknat:<br />
Hamurabieviot zakonik, 27 Zakonot na 12 tabli~ki vo Rim i Justinijanoviot<br />
kodeks - Corpus iuris od 528 god. p.n.e. Vo ovie pravni propisi<br />
koi ne se so~uvani vo celost, krivi~nopravnite odredbi za krivi-<br />
~nite dela i kaznite bile pomesteni bez kakva i da e sistematika.<br />
4. Na planot na krivi~nopravnata nauka od ovoj period ne se po-<br />
26<br />
Za ovoj period podrobno: <strong>Sulejmanov</strong>, Z. Penologija, vtoro dopolneto<br />
i izmeneto izdanie, Grafohartija, Skopje, 1999, str. 53-64.<br />
27<br />
Ovoj zakonik koj e pronajden vo Elam - Iran (nekoga{en Vavilon)<br />
vo 1902 god. e napi{an so klinesto pismo na kamen blok visok 2,5 m. Sodr`i<br />
282 paragrafi so koi bea regulirani odnosite vo vrska so vol{ebni{tvoto,<br />
prava i dol`nosti na vladetelite, dvorjanite i slugite, izdavaweto zemja pod<br />
zakup, kupoproda`ni odnosi, bra~ni i semejni odnosi, usvojuvaweto, statusot<br />
na robovite, kako i negativnite povedenija i nivnoto suzbivawe. Vo nego<br />
bile predvideni okolu 60 krivi~ni dela, od koi za 34 bila predvidena smrtna<br />
kazna, a za ostanatite glavno sakatewe i kam{ikuvawe.
znati zna~ajni dela iako u{te Protagora (481-411 p.n.e), Platon (428-<br />
347 p.n.e.) i Aristotel (348-322 p.n.e.) vo Grcija, kako i Ulpijan, Paulus,<br />
Ciceron, Seneka (4-65) i dr. vo Rim, dopirale opredeleni pra{awa<br />
od ovaa oblast.<br />
III. PERIOD NA SREDEN VEK<br />
1. Feudalnoto krivi~no zakonodavstvo glavno se razvi od obi~ajnoto<br />
<strong>pravo</strong> i potpiraweto vrz rimskoto i kanonskoto <strong>pravo</strong> vo periodot<br />
od V do XVIII vek. Me|u krivi~nite dela osobeno se istaknuvaat<br />
krivi~nite dela protiv imotot, protiv dr`avata, religijata i li~nosta.<br />
Kaznite i natamu se surovi i nehumani, a nivnata cel zastra{uvawe<br />
i stradawe na storitelot. Me|u niv dominirale smrtnite i telesnite<br />
kazni koi se sveduvaa na razni vidovi ma~ewe i sakatewe (vadewe<br />
o~i, otsekuvawe na delovi od teloto itn.) pri {to glavnata uloga<br />
ja ima{e kanonskoto <strong>pravo</strong>. Kanonskoto <strong>pravo</strong> sozdadeno od katoli~kata<br />
crkva, vo po~etokot va`e{e samo za crkovnite lica (za krivi~ni<br />
dela: blasfemija (kudewe na Gospod, bogohulewe), simonija (trgovija<br />
so crkovni predmeti, funkcii i slu`bi), ateizam, kra`ba i oskvernuvawe<br />
na crkovni predmeti, magija, vra`bini, eres (hereza, krivo veruvawe,<br />
sekoe ubeduvawe {to e vo sprotivnost so slu`benata teologija),<br />
mnogubo`tvo, {uruvawe so |avolot i sl.), no so vreme se pro{iri i vrz<br />
svetovnite lica (za imotni, politi~ki i krivi~ni dela protiv moralot).<br />
Zardi so~uvuvawe na svojata vlast, od polovinata na XIII vek<br />
crkvata }e ja sozdade i inkvizicijata (istar`en i kaznen organ na katoli~kata<br />
crkva za borba protiv mislewata na licata koi bea vo<br />
sprotivnost so stavovite na nejzinata religija) koja gi vovede na~elata<br />
na odgovornost za gre{ni misli, priznanieto kako glavno dokazno<br />
sredstvo i negovoto iznuduvawe so ma~ewe, a celta na kaznata ja povrzuva{e<br />
isklu~ivo so stradawe i iskupuvawe na grevovite zaradi pomiruvawe<br />
so Gospod. 28<br />
2. Op{ta karakteristika na zakonodavstvoto na feudalnite<br />
dr`avi e negoviot religiozen karakter i neskriena za{tita na feudalnoto<br />
plemstvo, nasproti zavisnite selani (neednakvost vo kaznuvaweto),<br />
kako i otsustvo na zakonitost vo pogled na krivi~nite dela i<br />
kaznite {to sozdava{e golem prostor za samovolie i arbitrernost na<br />
sudiite vo odmeruvaweto na kaznite.<br />
Slednata pozna~ajna karakteristika na ova zakonodavstvo e surovosta<br />
na kaznite, osobeno za krivi~ni dela protiv dr`avata i religijata<br />
i nivnata zasnovanost na idejata na javna op{testvena odma-<br />
28<br />
Vidi podrobno: <strong>Sulejmanov</strong>, Z. Penologija, vtoro dopolneto i izmeneto<br />
izdanie, Grafohartija, Skopje, 1999, str. 64-106. Ba~i} F. Op}i pogled na<br />
srednjovekovno krivi~no <strong>pravo</strong> XI - XIV vjek, Zbornik Pravnog fakulteta u Zagrebu,<br />
Zagreb, 1888/5, str. 683-709.<br />
43
zda i zastra{uavawe (kaznite se propi{uvaat i izvr{uvaat za da predizvikaat<br />
strav i so svojata svirepost da im slu`at na drugite kako<br />
primer).<br />
3. Me|u pravnite izvori od periodot na raniot feudalizam (V-<br />
XI vek) se pomestuvaat: Lex Salica (Saliskiot zakon, V vek), Lex Ribuaria<br />
(VI vek), Lex Alamanorum (VII vek), Lex Saxonum (IX vek) i drugi<br />
zakonski zbornici vo koi bile pomesteni i krivi~ni propsi, a koi<br />
bile nare~eni "leges barbarorum" ili "narodni pravdi." Od ovoj period<br />
e zna~aen i bugarskiot Zakon sudni qudem od X vek, koj va`e{e i za<br />
Makedonija, a koj pretstavuva{e kompilacija na vizantiskoto <strong>pravo</strong>.<br />
Me|u pravnite izvori od periodot na razvieniot feudalizam<br />
(XI - XV vek) treba da se istaknat: Ruskata pravda (XI vek), Saksonskoto<br />
ogledalo (XII vek) i Du{noviot zakonik (1349),<br />
Od periodot na raspa|aweto na feudalizmot (XVI-XVIII vek)<br />
datiraat: Op{tiot gremanski krivi~en zakonik (Contitutio Criminalis<br />
Carolina, na Karlo V od 1532), Kodeksot na Filip II [panskiot (Nueva<br />
Recopilacion, od 1566), francuskiot Ordonnance criminelle, (1670), italijanskiot<br />
Leggi e constituzioni (1723), bavarskiot Codex iuris bavarici<br />
criminalis (1751), avstriskiot krivi~en zakonik (Constitutio Criminalis<br />
Teresiana, 1768) i pruskiot krivi~en zakonik (1794).<br />
4. Opredelen razvoj na planot na krivi~noto <strong>pravo</strong> }e se pojavi<br />
duri kon krajot na XI vek, so osnovaweto na glosatorskata {kola vo<br />
Italija. Od glosatorskite trudovi od podra~jeto na krivi~noto <strong>pravo</strong><br />
obi~no se spomenuvaat: "De ordine maleficiorum" od Rolandinus de Romanicis,<br />
"Suma codicis" od Azo, i Glossa ordinaria od Accursius. Ova deluvawe<br />
od sredinata na XIII do sredinata na XV vek go prodol`ija i postglosatorite<br />
me|u koi kako najzna~ajni se naveduvaat: Albertus Candinus<br />
("De maleficis"), Cinus de Pistoj (1270-1336), Bartolus (1314-1357), Baldus<br />
de Ubaldis (1327-1406) i Angelus Aretinus (Tractatus de maleficiis).<br />
Krivi~nopravnata nauka od toa vreme stoi pod isklu~ivo vlijanie na<br />
katoli~kata crkva i nejzinite dogmi so naglasena intolerancija i register<br />
na surovi kazni. 29<br />
Od XVI vek nau~nata obrabotka na krivi~noto <strong>pravo</strong> zapo~nuva<br />
da se osloboduva od stegite koi í gi nametnuvaa glosatorite i postglosatorite<br />
so nivniot egzegeti~ki metod i vrzanosta za crkovnite avtoriteti.<br />
Se zgolemuva i brojot na pravnicite koi se zanimavale so primena<br />
na sintetiti~ki metod vo obrabotkaat na krivi~noto <strong>pravo</strong>. Od<br />
toa vreme voobi~aeno se spomenuvaat: italijanite - Hipolit Marcillius,<br />
Egidius Bosius, Julius Clarus (1525-1575), Prosper Ferinacius (1544-1618),<br />
francuzite - Tiracvelus, Rousseau de Lacombe, Muyart de Vouglans, Jousse<br />
(XVII i XVIII vek) i Pierre Aureault, {panecot - Covarruvias, holan|anite<br />
- Damhuder i Anton Mateus, germancite - Benedict Carpzov<br />
(1595-1666, so Practica nova imperialis Saxsonica rerum criminalium od<br />
29<br />
Vidi: Srzenti}, Stai}, Lazarevi}, op. cit. str. 39.<br />
44
1635), Bemer (J. S. F Bohmer, Elementa iurisprudentiae criminalis, 1732).<br />
[esnaesetiot i sedumnaesetiot vek se vrzuva i pojavata na golemite<br />
umovi kako na primer: Bekon (Francis Becon, 1561-1626), Hobs<br />
(Thomas Hobbes, 1588-1679), Grocius (Hugo Grotius, 1583-1645), Lok (John<br />
Locke, 1632-1704), koi so svoeto materijalisti~ko sfa}awe na prirodata,<br />
pokraj toa {to ja osporuvaa feudalnata skolastika i misticizmot,<br />
mu dadoa i novi filozofski osnovi na krivi~noto <strong>pravo</strong>. Iako<br />
ne se zanimavaa so sistematska razrabotka na krivi~noto <strong>pravo</strong>, mo-<br />
{ne zna~ajni se nivnite zalo`bi za ograni~uvawe na kaznuvaweto na<br />
razumna mera, za srazmernost vo kaznuvaweto soglasno te`inata na<br />
krivi~noto delo i voop{to za sproveduvawe opredeleni reformi na<br />
krivi~noto zakonodavstvo.<br />
Vo osumnaesetiot vek svoj pridones kon razvojot na krivi~noto<br />
<strong>pravo</strong> }e dadat i francuskite prosvetiteli i enciklopedisti: Monteskie<br />
(Charle Montessqieu, 1689-1755), Volter (1694-1778), Ruso (Jean Jeaques<br />
Rousseau, 1712-1778), Pol Holbah (1732-1789) i drugi. Vo nivnite<br />
dela dominiraa ideite za osloboduvawe na <strong>pravo</strong>to od teologijata<br />
(oddeluvawe na svetovnite od bo`enskite zakoni i potisnuvawe na<br />
krivi~nite dela od religiozna priroda), za potisnuvawe na samovolieto<br />
na sudot, za tolerancija na sovesta i mislata, za za{tita na ~ovekovite<br />
prava (za sloboda i ednakvost na lu|eto pred zakonot), za proporcionalnost<br />
na deloto i kaznata, za humanizacija na kaznite i nivno<br />
sfa}awe kako sredstvo za za{tita na poedincite i op{testvoto od<br />
kriminalnite povedenija.<br />
Za ovoj period me|utoa sekako deka se najzna~ajni razmisluvawata<br />
i delata na golemiot Bekarija (Cezare Beccaria, 1738-1794), Anselm<br />
Foerbah (Anselm Feuerbach, 1755-1833) i Bentam (Jeremy Bentham,<br />
1748-1832). 30 IV. PERIOD NA NOVIOT VEK<br />
1. RAZVOJ NA KRIVI^NOTO ZAKONODAVSTVO<br />
1. Po francuskata revolucija (1789) radikalno bea izmeneti<br />
niza op{testveni odnosi koi ostvarija soodveten odraz i vo krivi~noto<br />
zakonodavstvo. Najdlabok izraz na tie reformi be{e donesuvaweto<br />
na Francuskiot krivi~en zakonik od 6. X 1791 godina (Code de Delits et<br />
des Peines), zasnovan na na~elata na zakonitosta na krivi~noto delo i<br />
kaznata, na ednakvost na site gra|ani vo pogled na kaznuvaweto, humanost<br />
na kaznata i nejzina srazmernost so krivi~noto delo. Vo nego za<br />
prvpat e napravena i podelbata na op{t i poseben del na krivi~noto<br />
zakonodavstvo. Me|utoa, po splasnuvaweto na prviot revolucioneren<br />
zanos, sleduva donesuvaweto na napoleonoviot Code pÕnale od 1810, vo<br />
30<br />
Vidi: Slejmanov, Z. Penologija, str. 114-122.<br />
45
koj se napu{taat golem del od progresivnite idei vneseni vo prethodniot<br />
zakonik. 31 Napoleonoviot kodeks zavede pove}e svirepi kazni<br />
kako {to se `igosuvaweto, otsekuvawe na raka pred izvr{uvaweto na<br />
smrtnata kazna za ubistvo na roditel, do`ivotni kazni i dr. Vo nego<br />
be{e zna~itelno zgolemen brojot na krivi~nite dela, osobeno za politi~ki<br />
delikti koi bile zakaneti so smrtna kazna. Progresivna novina<br />
vo ovoj zakon e me|utoa toa {to so nego za prv pat se vovedeni relativno<br />
opredeleni kazni, za razlika od zakonot od 1791 vo koj predviduva{e<br />
apsolutno opredeleni kazni za oddelnite krivi~ni dela. Ovaa i<br />
nekoi drugi karakteristiki na ovoj zakon, sepak, pridonesoa da va`i<br />
vo Francija sî do 1994 godina, i da poslu`i kako primer za donesuvawe<br />
na site modernite gra|anski zakoni.<br />
2. Osnovnata karakteristika na zakonodavstvoto od ovoj period<br />
e negovata zasnovanost vrz na~elata na zakonitosta na krivi~noto<br />
delo i kaznata i na~eloto na ednakvost na site gra|ani vo pogled na<br />
kaznuvaweto, nasproti nepostoeweto zakoni, arbitrernosta i neednakvosta<br />
vo feudalizmot.<br />
Natamo{na karakteristika na ova zakoniodavstvo e deka pokrj<br />
kaznite koi se izrekuvaat srazmerno na te`inata na krivi~nite dela i<br />
stepenot na odgovornosta, za odbrana na postoe~niot op{testven poredok<br />
se vovedenii merkita na bezbednost i e sozdaden poimot na opasna<br />
sostojba za oddelni kategorii storiteli na krivi~ni dela.<br />
3. Pokraj franscuskiot, od ovoj period se poznati i slednite<br />
krivi~i zakonici: bavarskiot (1813), pruskiot (1851), avstriskiot<br />
(1852), srpskiot (1860), germanskiot (1871), italijanskiot (1890), norve{kiot<br />
(1902), jugoslovenskiot (1929), polskiot (1932), danskiot<br />
(1933) i {vacarskiot (1937). Po Vtorata svetska vojna se doneseni angliskiot<br />
Criminal Justice Act (1948), gr~kiot od 1950, i mnogu drugi zakonici.<br />
46<br />
2. KRIVI^NOPRAVNI [KOLI<br />
2.1. Klasi~na {kola<br />
1. Period: Od vtorata polovina na XVIII vek do sedumdesetite<br />
godini od XIX vek.<br />
2. Osnova~i i glavni pretstavnici: Bekarija, Foerbah i Bentam<br />
(kako napredno krilo) i Henke, Zacharia, Kostlin, Halscher, Merkel i dr<br />
(kako reakcionerno krilo) na ovaa {kola.<br />
3. U~eweto na ovaa {kola. Poa|aj}i od filozofskite osnovi na<br />
Kant (Emanuel Kant, 1727-1807) i Hegel (Georg Wilchelm Fridrich Hegel,<br />
1770-1831), osobeno od filozofskata postavka deka ~ovekovata volja<br />
31<br />
Za karakteristikite na ovie dva zakoni podrobno: Srzenti}, Stai}, Lazarevi},<br />
op. cit.str. 44-46.
od ni{to ne e uslovena (~ovekot sekoga{ slobodno izbira me|u dobroto<br />
i zloto - apsoluten indeterminizam), klasi~nata {kola smeta{e<br />
deka krivi~noto delo e rezultat na taa slobodna volja i deka li~niot<br />
osnov za krivi~nata odgovornost za deloto se nao|a vo moralnata odgovornost<br />
(vinata) na storitelot. Ottamu i stavot deka kaznata treba da<br />
bide srazmerna na deloto, kako i toa deka site storiteli vo pogled na<br />
opredeleno delo se ednakvi pred zakonot i spored toa treba da bidat<br />
ednakvo kazneti.<br />
So ogled deka poa|a{e od isklu~ivo posmatrawe na krivi~noto<br />
delo, klasi~nata {kola ne se intresira{e za ispituvawe na storitelot<br />
(za negovite pozitivni i negativni individualni karakteristiki,<br />
za razli~nosta na ~ovekovata priroda i razli~nite kategorii storiteli),<br />
pa ottamu nitu za pri~inite na kriminalitetot. So drugi zborovi,<br />
ako krivi~noto delo e izraz na slobodnata volja, pri~inite na<br />
kriminalitetot ne treba da se baraat nadvor od li~nosta na ~ovekot,<br />
odnosno nadvor od negovata od ni{to neuslovena slobodna volja.<br />
[to se odnesuva do borbata protiv kriminalitetot ovaa {kola<br />
smeta{e deka taa mo`e da se vodi isklu~ivo so zakana i primena na kaznite<br />
koi mo`at da imaat vlijanie vrz voljata na ~ovekot. Toa zna~i<br />
deka reakcijata na kriminalitetot mora da se zasnova na zakonot koj<br />
storitelot mora da go sfati i razbere. So ogled deka borbata protiv<br />
kriminalitetot se iscrpuva so primena na kaznenata represija, negovoto<br />
rastewe i opa|awe se tolkuva{e kako pozitiven ili negativen<br />
rezultaat na taa represija.<br />
Celta na kaznata se tretira{e kako odmazda i ne í se pridava{e<br />
osobeno vnimanie. Kaznata se tretira kako zastra{uva~ka merka<br />
koja treba da bide proporcionalna na nanesenata povreda, odnosno<br />
{teta (kaznata e represivna merka zavisna od te`inata na deloto i vinata).<br />
Taa treba da se vre`e vo svesta na potencijalnite prestapnici i<br />
da gi odvra}a od vr{eweto krivi~ni dela (generalna prevencija po pat<br />
na kolektivno zastra{uvawe).<br />
4. Zna~ewe. Klasi~nata {kola gi postavi temelite na sovremenata<br />
nauka na krivi~noto <strong>pravo</strong> ottamu {to ostro im se sprotivstavi<br />
na nedostatocite na feudalnoto krivi~no <strong>pravo</strong>, osobeno na nedostatokot<br />
na zakoni, samovolieto i arbitrernosta na sudot. Nejze í go dol`ime<br />
i vospostavuvaweto na sovremenite na~ela: na~eloto na zakonitosta<br />
na krivi~noto delo i kaznite, li~na i subjektivna odgovornost<br />
na storitelot, srazmernosta na kaznite na te`inata na krivi~noto<br />
delo i stepenot na krivi~nata odgovornost, kako i donesuvaweto na re-<br />
~isi site sovremeni zakoni vo ovaa oblast. Taa e zaslu`na i za logi~nopravnoto<br />
(dogmatskoto) prou~uvawe i postavuvawe na osnovnite<br />
instituti na krivi~noto delo i krivi~nite sankcii.<br />
5. Kriti~ki zabele{ki. So toa {to do maksimum ja razvi krivi-<br />
~nopravanata dogmatika, klasi~nata {kola go previde faktot deka<br />
krivi~noto delo, negoviot storitel i krivi~nata sankcija se realni<br />
47
op{testveni pojavi i kako takvi usloveni od niza objektivni i subjektivni<br />
faktori. Ova osobeno se odnesuva na storitelot na krivi~noto<br />
delo koj se posmatra{e kako apstraktna kategorija, kako sostojka na<br />
krivi~noto delo, taka {to voop{to ne se vode{e smetka za negovata<br />
konkretna li~nost, za negovite li~ni svojstva i okolnostite koi dovele<br />
do krivi~noto delo. 32<br />
48<br />
2.1. Antropolo{ka {kola<br />
1. Period: Od krajot na XIX vek i po~etokot na XX vek.<br />
2. Osnova~i i glavni pretstavnici: Cesare Lombroso (1835-1909).<br />
3. U~eweto na ovaa {kola. Antropolo{kata {kola koja se razvi<br />
pod vlijanie na pozitivisti~kata filozofija na Ogist Kont se zalaga<br />
za nau~no prou~uvawe na kriminalitetot. Taa se interesira{e za<br />
prou~uvawe na pri~inite na kriminalitetot so primena na metodite<br />
na pozitivnite nauki (posmatrawe i eksperiment) so cel da se iznajdat<br />
merki za nivno predupreduvawe. Pritoa, vo prv red se poa|a{e od storitelot<br />
na krivi~noto delo soglasno stavot deka vo negovata li~nost<br />
se nao|aat glavnite pri~ini za vr{eweto krivi~ni dela (storitelot<br />
na krivi~noto delo se odlikuva so posebna biokonstitucionalna struktura<br />
koja e poinakva od lu|eto {to ne se prestapnici). Tie pri~ini<br />
se od biolo{ka (mal ~erep, ispaknata vilica, golemi u{i i sl.), fiziolo{ka<br />
(nedostig na odredeni setila i ~uvstvo na bolka, daltonizam,<br />
levu~arstvo i sl.) i psiholo{ka (nedostig na moralni ~uvstva i so~ustvo<br />
ili preterana gordost, suetnost i sl) priroda. Nakratko, individualnite<br />
faktori se osnovna pri~ina na kriminalitetot, za{to site<br />
storiteli na krivi~ni dela se ili rodeni zlostornici ili abnormalni<br />
lica (poseben tip lu|e koi so samoto ra|awe se opredeleni da stanat<br />
zlostornici).<br />
Od tezata deka zlostorstvata se prirodna pojava kako {to se ra-<br />
|aweto i smrtta (determiniranost na zlostorstavata od silata na<br />
~ovekovaat struktura), reakcijata na kriminalitetot treba da se ostvaruva<br />
so otfrlawe na vinata i kaznata i vospostavuvawe odgovornost<br />
vrz osnova na opasnosta na zlostornikot so primena na medicinski<br />
merki koi treba da gi eliminiraat ili neutraliziraat stigmatite na<br />
degeneracija kaj storitelot na deloto.<br />
Celta na kaznata e za{tita na op{testvoto od kriminalitetot.<br />
4. Zna~ewe. Osnovnata zasluga na {kolata e vo uka`uvaweto na<br />
potrebata od prou~uvawe na storitelot na krivi~noto delo kako konkretno<br />
i realno, a ne kako apstraktno su{testvo.<br />
5. Kriti~ki zabele{ki. Glavniot prigovor {to í se upatuva na<br />
ovaa {kola se sostoi vo toa deka e ednostrana, ottamu {to individu-<br />
32<br />
Podrobno: <strong>Sulejmanov</strong>, Z. Kriminologija, Institut za sociolo{ki<br />
i politi~ko-pravni istra`uvawa, Skopje, 2003, str. 157-174.
alnite faktori gi smeta za isklu~iva pri~ina na kriminalitetot (biologizam).<br />
33<br />
2.3. Pozitivisti~ka {kola<br />
1. Period: Od krajot na XIX vek i po~etokot na XX vek.<br />
2. Osnova~i i glavni pretstavnici: Enriko Feri (Enrico Ferri,<br />
1856-1929) i Rafaele Garofalo (Raffaele Garofalo, 1851-1934).<br />
3. U~eweto na ovaa {kola. Pojdovnata filozofska osnova na<br />
ovaa {kola e apsoluteniot determinizam, izrazen vo stavot na Feri:<br />
"Kako {to vo odredeno koli~estvo voda, na odredena temperatura se<br />
rastopuva odredeno koli~estvo hemiska supstanca, nitu atom pove}e<br />
ili pomalku, taka i vo opredelena socijalna sredina pri opredeleni<br />
fizi~ki ili individualni uslovi, se slu~uvaat opredelen broj zlostorstva,<br />
nitu edno pove}e ili pomalku."<br />
Spored pozitivistite site pri~ini na kriminalitetot mo`at<br />
da se podelat vo tri grupi: antropolo{ki (faktori od organska,<br />
psihi~ka i li~na priroda), fizi~ki (geografskoto podra~je, klimata,<br />
godi{noto vreme, temperaturata i sl.) i socijalni (siroma{tija, bezrabotica,<br />
ekonomskite krizi, gustina na naselenieto, ekonomskiot i<br />
politi~kiot sistem, religijata, alkoholizmot i drugite sociopatolo-<br />
{ki pojavi). Prestapnikot ne e slobodno su{testvo, {to zna~i deka<br />
krivi~noto delo e determinirano od vlijanieto na li~nite i socijalnite<br />
faktori. So ogled na toa {to ne raspolaga so svoja volja, zlostornikot<br />
ne e podoben da bide presmetliv, pa spored toa nitu krivi~no<br />
odgovoren. Ottamu, pozitivistite ja otfrlaat vinata kako moralna<br />
odgovornost na ~ovekot i ja zamenuvaat so kategorijata - socijalna,<br />
odnosno zakonska odgovornost. Osnovata za takvata odgovornost se<br />
op{testvenite dol`nosti {to gi ima sekoj ~ovek bez ogled na negovata<br />
du{evna sostojba i opasnosta (temibilitÃ) kako li~na karakteristika<br />
na storitelot.<br />
Soglasno negiraweto na vinata, reakcijata na kriminalitetot<br />
ja zamisluvaat bez kazni (storitelot ne e vinoven za izvr{enoto delo,<br />
pa ottamu ne mo`e ni da se kazni). Kaznata se zamenuva so tn. merki na<br />
socijalna za{tita (storitelot e samo opasen za op{testvoto i zatoa<br />
sprema nego treba da se primenat bezbednosni merki) koi sami po sebe<br />
ja smaluvaat mo`nosta za vr{ewe na krivi~ni dela. Kriteriumot za<br />
primena na razgranetiot sistem merki na socijalna za{tita e<br />
opredelen od kategorijata na zlostornicite vo koja e pomesten storitelot<br />
(klasifikacija na zlostornicite kako osnova za primena na merkite<br />
na socijalna za{tita). Ottamu se predlaga{e du{evno bolnite<br />
da se upatuvaat vo specijalni zavodi zaradi podlo`uvawe na specijalen<br />
tretman, a pove}ekratnite zlostornici i onie od navika do`ivo-<br />
33<br />
Poop{irno: Ibid, str. 188 -210.<br />
49
tno ili na neopredeleno vreme da se eliminiraat od op{testvoto i sl.<br />
Celta na merkite na socijalnata za{tita se eliminacija, lekuvawe<br />
ili neutralizacija na storitelot. Op{testvoto mora da se<br />
brani od kriminalitetot kako {to se brani i od elementarnite nesre-<br />
}i i opasnite `ivotni, zaradi latentnite nagoni za vr{ewe krivi~ni<br />
dela koi se dlaboko vsadeni vo prirodata na storitelot i opasni za<br />
op{testvoto. Ottamu, namesto kazni, Feri gi predlaga slednite merki:<br />
1 0 preventivni merki protiv opasnite zlostornici, 2 0 reparatorni<br />
merki (merki so koi se otstranuvaat posledicite na krivi~nite dela,<br />
na primer nadomest na {teta na `rtvata), 3 0 represivni merki koi se<br />
upotrebuvaat na neodredeno vreme, i 4 0 eliminatorni merki za nepopravlivi<br />
zlostornici.<br />
4. Zna~ewe. Zna~aen pridones na ovaa {kola vo oblasta na krivi~noto<br />
<strong>pravo</strong> e zajaknuvaweto na zna~eweto na li~nosta i potrebata<br />
od nejzino prou~uvawe kako individua koja se formira i deluva pod<br />
vlijanie na niza endogeni i egzogeni faktori. So svrtuvaweto kon li-<br />
~nosta na zlostornikot i potrebata od negovo prou~uvawe, se zamenuva<br />
sfa}aweto na klasi~arite na individualizacijata zaradi pravednost i<br />
generalna prevencija so individualizacija iznikanata od potrebata za<br />
za{tita na op{testvoto od opasnite kriminalci koja poa|a od kategorijata<br />
na zlostornicite, a ne od kategorijata na krivi~nite dela.<br />
Takvata individualizacija za svoja osnova ja zema tipologijata na zlostornicite<br />
preku prethodno prou~uvawe na sekoj oddelen storitel i<br />
negovata opasna sostojba zaradi opredeluvawe adekavatni merki na socijalna<br />
za{tita prilagodena na negovite psihofizi~ki osobenosti.<br />
Pokraj toa, pozitivistite istaknaa deka kaznata ne e, i ne mo`e da<br />
bide edinstveno spasonosno sredstvo protiv kriminalitetot i deka<br />
postojat niza drugi socioekonomski i individualni merki {to treba<br />
da gi izle~at kriminalnite sklonosti na zlostornikot ili na drug na-<br />
~in da gi napravat bezopasni za op{testvo.<br />
5. Kriti~ki zabele{ki. Pokraj zabele{ki {to ve}e ñ bea upateni<br />
na antropolo{kata {kola, na pozitivistite mo`e da im se prefrli<br />
nivnoto negirawe na slobodnata volja na ~ovekot, kako i nau~nata<br />
nevizdr`anost na klasifikacijata na zlostornicite, ne samo zaradi<br />
nejzinata necelosnost, tuku i zaradi usilenoto zna~ewe na li~nosta<br />
na zlostornikot. Mo`e da im se prefrli i toa deka so istaknuvawe na<br />
storitelot vo preden plan otidoa vo druga krajnost, za{to vo celost<br />
go zapostavija krivi~noto delo i so toa dlaboko zavlegoa vo subjektivizam<br />
pri opredeluvaweto na krivi~nata odgovornost koja {to se poka`uva<br />
isto tolku {tetna kako i objektivizmot na klasi~nata {kola.<br />
Ovaa ideja konsekventno sprovedena, vsu{nost, ja negira vinata, ja negira<br />
kaznata, go negira krivi~noto delo kako osnovna pretpostavka na<br />
represijata, zna~i gi negira osnovite na krivi~noto <strong>pravo</strong>, pa spored<br />
50
toa i samoto krivi~no <strong>pravo</strong>. 34<br />
2.4. Sociolo{ka {kola<br />
1. Period: Od 1889 do po~etokot na Prvata svetska vojna 1914.<br />
2. Osnova~i i glavni pretstavnici: Franc fon List (Franz v.<br />
Liszt), Adolf Prins (Adolphe Prins) i Van Hamel (Van Hamel).<br />
3. U~eweto na ovaa {kola. Po odnos na pri~inite na kriminalitetot<br />
se zalaga za nau~no ispituvawe vo prv red na op{testvenite,<br />
no ne gi zapostavuva i li~nite faktori. Re{ava~kata uloga im ja<br />
pridava na socijalnite faktori ottamu {to tie, me|u drugoto, su{testveno<br />
vlijaat i vrz formiraweto na samata li~nost. Od me|usebenoto<br />
dejstvo na individualnite, socijalnite i fizi~kite faktori zavisi<br />
karakterot na kriminalitetot koj mo`e da se javi kako akuten i hroni~en.<br />
Akutniot kriminalitet e rezultat na prete`noto vlijanie na<br />
nadvore{nite faktori (slu~ajni ili akutni zalostornici), a hroni-<br />
~niot kriminalitet nastanuva poradi li~nite svojstva na storitelite,<br />
so taa napomena {to razvojot na ovie svojstva e zavisen od<br />
op{testvenite uslovi na `ivot (zlostornici od navika). Spored<br />
Prins postoi i tip na abnormalen zlostornik kaj kogo dominiraat<br />
vnatre{nite faktori (posledica na abnormalni sostojbi ili momentni<br />
psihi~ki dispozicii), no ne i tip na roden zlostornik.<br />
Vo pogled na osnovot na krivi~nata odgovornost ovaa {kola zastapuva<br />
indiferentisti~ko stojali{te (pra{aweto na slobodnata<br />
volja e bez zna~ewe za odgovornosta). Vo borbata protiv kriminalitetot<br />
i ovde se poa|a od potrebata za eliminirawe na opasnata sostojba<br />
na prestapnikot - l'Õtat dengereux, sfatena kako biosociolo{ka, za<br />
razlika od temibilità na pozitivisti~kata {kola, sfatena isklu~ivo<br />
kako biolo{ka kategorija.<br />
Vo borbata protiv kriminalitetot se poa|a od poterabata za<br />
eliminirawe na opasnata sostojba na prestapnikot, no so dualisti~ki<br />
sistem na krivi~ni sankcii: kazni - sprema krivi~no odgovorni<br />
storiteli i merki na bezbednost sprema krivi~no neodgovorni storiteli<br />
na krivi~ni dela kaj koi postoi opasna sostojba. Pokraj kaznite<br />
koi treba da imaat specijalnopreventiven karakter i merkite<br />
na bezbednost koi se primenuvaat post delictum, socioplo{kata {kola<br />
predlaga{e i merki na preventivna higiena.<br />
Celta na sankciite se popravawe na popravlivite, zastra{uvawe<br />
na slu~ajnite i neutralizacija na nepopravlivite prestapnici so<br />
primena na individualizirani merki na lekuvawe i tretman koi treba<br />
da traat tolku dolgo, kolku {to e potrebno da se za{titi op{testvoto<br />
od nivnata opasnost.<br />
34<br />
Vidi podrobno: <strong>Sulejmanov</strong>, Z. op. cit. str. 192- 205.<br />
51
4. Zna~ewe. Za odbele`uvawe e toa deka pod vlijanie ovaa {kola<br />
vo krivi~noto zakonodavstvo i krivi~noto <strong>pravo</strong> e usvoen dualitetot<br />
na krivi~nite sankcii. Zna~ajni se i nejzinite zalo`bi prou~uvawe<br />
na kriminalitetot kako masovna op{etstvena pojava, za koristewe<br />
{irok sistem na preventivni merki vo borbata protiv kriminalitetot,<br />
za individualizacijata na krivi~nite sankcii i zamena na kratkite<br />
kazni li{uvawe od sloboda so poprikladni merki so koi mo`at<br />
da se ostvarat nivnite celi.<br />
5. Kriti~ki zabele{ki. Na ova {kola í se prigovara deka proizvolno<br />
go opredeluva li~niot osnov na krivi~nata odgovornost, deka<br />
gi me{a kaznite i merkite na bezbednost, deka nepravedno se zalaga za<br />
primena na sankcii ante delictum i deka dava necelosna klasifikacija<br />
na vinovnicite 35<br />
2.5. Neoklasi~na {kola<br />
1. Period: Od krajot na XIX vek pa sî do denes.<br />
2. Osnova~i i glavni pretstavnici: Garo (R. Garraud) i Garson<br />
(E. GarÓon) od Francija i Majer (Mayer) i Birkmajer (Birmayer) od Germanija.<br />
3. U~eweto na ovaa {kola. Nejzinata osnovna koncepcija e nastojuvaweto<br />
kon pomiruvawe na socijalno-eti~kite i utilitaristi-<br />
~kite barawa vo krivi~noto <strong>pravo</strong> i ottamu e poznata i pod nazivot<br />
eklekti~ka {kola. Neoklasi~nata {kola smeta deka vo krivi~noto<br />
<strong>pravo</strong> kako socijalni realnosti od prvostepeno zna~ewe i kako osnovni<br />
primesi za efikasnosta na krivi~noto <strong>pravo</strong> mora se so~uvaat - vinata<br />
(kako moralna odgovornost) i kaznata (kako javen op{testven<br />
prekor) na koja ne í se tu|i ni specijalnopreventivnite funkcii. Taa<br />
gi prifa}a i merkite na bezbednost kako ~isto preventivni sankcii<br />
glavno za du{evno bolnite, opasnite nepresmetlivi i namaleno presmetlivi<br />
prestapnici. Natamo{ni karakteristiki na ovaa {kola se<br />
insistiraweto za voveduvawe kazni so opredeluvawe na nivnoto minimalno<br />
i maksimalno traewe, priznavawe na olesnuva~kite i ote`nitelnite<br />
okolnosti, isklu~uvawe na odgovornosta za krivi~ni dela storeni<br />
od strana na deca i mentalno bolni lica.<br />
Pri~inite na kriminalitetot spored ovaa {kola se od<br />
individualna, socijalna i fizikalna priroda. Osnovot na krivi~nata<br />
odgovornost se izveduva od stavot za relativnata sloboda na voljata<br />
(relativen indeterminizam), a vo pogled reakcijata na kriminalitetot<br />
pokraj kaznata za du{evno bolnite storiteli na krivi~ni dela<br />
se prifa}aat i merkite na bezbednost. Krivi~nata odgovornost<br />
zasnovana vrz presmetlivosta i vinosta e osnova za primena na kaznata,<br />
a opasnosta na storitelot za primena na merkite na bezbednost.<br />
35<br />
Podrobno: Ibid, str. 234-246.<br />
52
Celta na krivi~nite sankcii se generalna i specijalna prevencija.<br />
4. Zna~ewe. Me|u zaslugite na ovaa {kola vo prv red treba da se<br />
istakne voveduvaweto trijalisti~ki sistem na krivi~ni sankcii (vospitnite<br />
merki, pokraj kaznite i merkite na bezbednost) i pridavaweto<br />
golema va`nost na principot na zakonitosta. Va`na e i nejzinata<br />
zalo`ba za voveduvawe na institutot bitno namalena presmetlivost<br />
kako preodna sostojba me|u presmetlivosta i nepresmetlivosta (sostojba<br />
koja mo`e da pretstavuva osnova za ubla`uvawe na kaznata i eventualno<br />
za paralelna primena na kaznata i merkite na bezbednost). Za<br />
nea e zna~ajno i naglasuvaweto na subjektivnite svojstva i okolnosti<br />
na storitelot za sudskata individualizacija na kaznata. 36<br />
2.6. [kolata na novata op{testvena odbrana<br />
1. Period: Po zavr{uvaweto na Vtorata svetska vojna.<br />
2. Osnova~i i glavni pretstavnici: Mark Ansel (Marc Ancel,<br />
1902-1990), @an Graven (Jean Graven), Pol Kornil (Paul Cornil), Stefen<br />
Urvi~ (Stephan Hurwitz), Torsten Selin (Thorsten Sellin) i dr.<br />
3. U~eweto na ovaa {kola. Novata op{testvena odbrana na<br />
Ansel, poznata kako umerena nasoka, 37 e protiv idejata za ukinuvawe na<br />
krivi~noto <strong>pravo</strong>, odnosno taa e za zadr`uvawe na postojnite instituti<br />
na krivi~noto delo, storitel, odgovornost, pa duri i kazna, koi vo<br />
noviot sistem na op{testvena odbrana treba da bidat zna~itelno modificirani<br />
i obnoveni (transformacija na krivi~noto <strong>pravo</strong>). Od ova<br />
se nalo`uva potreba za preispituvawe na nivnata sodr`ina so postojano<br />
vnesuvawe novi nau~ni soznanija za ~ovekot i negovoto povedenie.<br />
Toa e poznatoto barawe za dejuridizacija na krivi~noto <strong>pravo</strong> vo smi-<br />
36<br />
Podrobno: Ibid, str. 246-248.<br />
37<br />
Za ovaa {kola ili dvi`ewe vo krivi~noto <strong>pravo</strong> se karakreisti~ni<br />
dve nasoki: prvata, ekstrena i vtorata umerena. Osnovnite stavovi {to ja karakteriziraat<br />
ekstremnata nasoka na op{testvenata odbrana se izlo`eni vo<br />
delata na Filipo Gramatika. Spored nego, tradicionalnoto krivi~no <strong>pravo</strong><br />
treba da se zameni so nov sistem na op{testvena odbrana vo koja celosno bi<br />
bile eliminirani poimite: krivi~no delo, zlostornik, krivi~na odgovornost<br />
i kazna i zameneti so poimite - antisocijano povedenie, subjektivizam i kurativni<br />
i prevospitni merki. Zatoa mora da se izmenat osnovnite instituti na<br />
postojnoto krivi~no <strong>pravo</strong> i da im otstapat mesto na novite institucii na<br />
op{testvenata odbrana. Pravosudstvtoto na op{testvenata odbrana bi mu go<br />
obezbedilo "na sekogo dobroto {to mu e potrebno." Nenormalniot protivop-<br />
{testveno nastroen poedinec bi bil medicinski tretiran, a kaj drugiot bi<br />
bila sozdadena volja da se pridr`uva na op{testvenite pravila preku ona<br />
{to ja zamenuva kaznata i {to ne bi smeelo da mu pri~ini nikakva {teta na<br />
protivop{testveno nastroeniot poedinec.<br />
53
sla na nadminuvawe na apstraktnite pravni formuli, poimi i fikcii<br />
(pravna metafizika) koi nedovolno ja odrazuvaat stvarnosta. Vrz taa<br />
osnova se istaknuva deka poimite nulla poena sine lege, umislata, sou~esni{tvoto<br />
i obidot na krivi~no delo, smalenata odgovornost i sl. treba<br />
da se usoglasat so dostigawata vo oblasta na medicinata, psihologijata,<br />
sociologijata i drugite nauki so cel da se oslobodat od preteraniot<br />
juridicizam.<br />
Vo odnos na pri~inite na kriminalitetot od celokupnite iska-<br />
`uvawa na Ansel proizleguva deka kriminalitetot e rezultat na dejstvoto<br />
na socijalnata sredina i biopsiholo{kata konstitucija na li-<br />
~nosta, so toa {to vlijanieto na vnatre{nite kriminogeni faktori<br />
po~esto se naglasuva.<br />
Zna~ajno za ovaa {kola e i toa {to e protiv konstituiraweto<br />
na krivi~noto delo kako ~isto praven poim {to se posmatra nezavisno<br />
od storitelot i se stava vo nekakvi aprioristi~ki ramki. Za nea deloto<br />
pretstavuva izraz na posebnosta, "manifestacija na li~nosta na<br />
storitelot" koja individualno postoi. Toa vo prv red e kriminolo{ki<br />
problem {to treba da se istra`uva za da se dojde do etiolo{ki objasnuvawa,<br />
zo{to poedinecot pri opredeleni okolnosti, so opredeleno<br />
minato i opredelena biolo{ka konstitucija izvr{il konkretno delo.<br />
No takvoto delo za nea i natamu ostanuva i krivi~nopraven poim.<br />
Vrz osnova na predhodnoto, ne storenoto delo tuku li~nosta na<br />
storitelot treba da stoi vo preden plan na obnovenata kriminalna politika.<br />
Ovde ne stanuva zbor za opredelen gre{nik koj e povikan da<br />
strada za storenoto ili za neodgovorno lice koe spored svojata priroda<br />
e predopredeleno za zlostor, tuku za ~len na op{testvoto koe<br />
{to toj ~len treba da go sfati preku utvrduvawe na negovite motivi i<br />
otkrivawe na pri~inite na negovoto povedenie. Toa e ~ovek {to, bilo<br />
da rabotel dobro ili lo{o, sekoga{ e posebna edinka ~ii {to postapki<br />
mo`at da se objasnat samo toga{ ako pravilno se sfati negovata<br />
li~nost. So vakviot stav korelira i ignoriraweto na tipolo{kite<br />
klasifikacii na zlostornicite kako nepraveden tradicionalizam.<br />
Namesto proizvolnoto i apriorno razvrstuvawe na storitelite na<br />
krivi~nite dela vo razni kategorii za ova dvi`ewe e mnogu pova`no<br />
insistiraweto vrz tn. "dinamika na zlostorot" {to zna~i istra`uvawe<br />
na individualnite pri~ini {to vo momentot na deloto vlijaele za<br />
negovo izvr{uvawe.<br />
Taa ne be{e nitu za isfrluvawe na krivi~nata odgovornost od<br />
krivi~noto <strong>pravo</strong>, no kon ovoj poim gleda so somnevawe i nastojuva da<br />
mu dade poinakva smisla i zna~ewe. Nejzin stav e deka nema namera da<br />
gi o`ivee filozofskite sudiri od minatiot vek za problemot na determinizmot<br />
so toa {to {iroko ja dopu{ta slobodata na ~ovekovoto povedenie.<br />
Vrz taa sloboda se zasnova vinata na ~ovekot, me|utoa ne kako<br />
~isto moralna odgovornost na klasicizmot ili kako apstraktna presumpcija<br />
na neoklasi~arite, nitu pak kako zakonska i objektivna odgo-<br />
54
vornost na pozitivizmot. Poimot na odgovornosta ovde se razgleduva<br />
od stojali{teto na ~ovekot kako poedinec {to nu`no vodi kon ispituvawe<br />
na negovoto ~uvstvo na moralna obvrska. Odgovornosta e fakt na<br />
op{testveniot `ivot, a ~uvstvoto na vina psiholo{ka stvarnost. Spored<br />
toa stanuva zbor za odgovornost kako psiholo{ki fakt ili "sostojba<br />
vo koja poedinecot stanuva svesen za svojata li~nost vo onaa mera<br />
vo koja toj se potvrduva vo svoeto delo. Takvata odgovornost ne e teoretska<br />
podologa na kaznata, tuku bitno sredstvo ili, podobro re~eno,<br />
impuls za ostvaruvawe na procesot na resocijalizacijata na storitelot<br />
i negovo vra}awe vo op{testvoto.<br />
Borbata protiv kriminalitetot vo prv red treba da se da se<br />
ostvaruva na preventiven plan so davawe socijalna pomo{, suzbivawe<br />
na alkoholizmot, nepismenosta, lekuvawe na mentalno bolnite lica i<br />
drugi merki na za{tita na op{testvoto od negovite {tetni posledici.<br />
Toga{ pak koga se izvr{eni krivi~ni dela, op{testvenite usilbi<br />
treba da se naso~at kon resocijalizacija na nivnite storiteli so celosno<br />
po~ituvawe na nivnata li~nost i nivnite prava zaradi sozdavawe<br />
li~nost na koja }e i bidat tu|i antisocijalnite streme`i.<br />
Ottamu i celta na krivi~nite sankcii e za{tita na op{testvoto<br />
od kriminalietot. Toa se postignuva so prevencija (radikalna<br />
socijalna politika) i resocijalizacija na prestapnicite (krenata vo<br />
rang na nivno <strong>pravo</strong>) so primena nau~no zasnovan i individualiziran<br />
tretman i adekvatna gri`a po izdr`anata kazna, zaradi normalna i korisna<br />
reintegracija vo op{testveniot `ivot. Pritoa, zna~ajno e da se<br />
istakne deka ova u~ewe energi~no mu se sprotivstvuva na dualitetot<br />
na krivi~nite sankcii i predlaga nivna radikalna reorganizacija vo<br />
edinstven sistem na op{testvena odbrana (monizam na krivi~nite sankcii)<br />
vo koj bez zaemno sprotivstavuvawe }e bidat vklu~eni i kaznite<br />
i merkite na bezbednost. Vo toj edinstven sistem na raznovidni merki<br />
naso~eni kon ostvaruvawe na individualiziran tretman ima mesto<br />
samo za onie kazni {to se sfateni kako za{titni merki {to go izgubile<br />
svoeto retributivno zna~ewe. Od nego treba da se isklu~at eliminatornite<br />
kazni, a onie kazni {to }e se zadr`at treba mnogu poretko<br />
da se primenuvaat i da se zamenuvaat so drugi merki {to se od terapeutska<br />
priroda. Takvi se kratkite kazni li{uvawe od sloboda {to<br />
ostvaruvaat funkcija na tn. "{ok terapija." Za opredeleni dela i<br />
opredeleni storiteli treba da se zadr`at i dolgite kazni li{uvawe<br />
od sloboda ako pri nivnoto izvr{uvawe po{iroko se koristat rabotata<br />
na sloboda, specijalizirani tretmani i uslovniot otpust. No sepak,<br />
glavnata orientacija treba da bide svrtena kon supstitutite na kaznata<br />
li{uvawe od sloboda so stavawe osoben akcent vrz pari~nite kazni<br />
i insistiraweto vrz sovremenite procesi na dekriminalizacija i<br />
depenalizacija. Vo toa se gleda "specifi~no nerepresivniot karakter<br />
na op{testvenata odbrana. Se raboti za toa sprema storitelot na krivi~noto<br />
delo da se primeni eden preventiven tretman {to ne vodi<br />
55
zadol`itelno kon toa storitelot da izbegne sekava neprijatna merka<br />
ili sekakvo vlijanie vrz negovata li~nost ili vrz negovite prava. Toa<br />
vo su{tina zna~i deka za opredeleni kategorii lica i kaznata mo`e da<br />
poslu`i kako prikladna kriminolo{ka merka za borba protiv kriminalitetot.<br />
4. Zna~ewe. Me|u zaslugite na ovaa {kola treba da se istaknat<br />
silnata afirmacija na nau~noto prou~uvawe na li~nosta na storitelot,<br />
negovata individualizacija i tretman zaradi resocijalizacija vo<br />
op{testvoto. Iako, vsu{nost, tuka ne se raboti za nekoi napolno novi<br />
idei so nivnoto prodlabo~uvawe se sozdade golem prostor za razvivawe<br />
i unapreduvawe na kriminolo{kata i penolo{kata teorija i praktika.<br />
Pod nejzino vlijanie vo mnogu zemji dojde do izgradba i usovr-<br />
{uvawe na maloletni~koto krivi~no <strong>pravo</strong>, voveduvawe poseben krivi~nopraven<br />
status i poseben institucionalen tretman sprema pomladite<br />
polnoletni lica, izgradba na poluotvoreni i otvoreni kaznenopopravni<br />
ustanovi, po{iroka primena na supstitutite na kaznata li-<br />
{uvawe od sloboda, voveduvawe novi vonzavodski merki so socijalno<br />
vospiten karakter i sl.<br />
5. Kriti~ki zabele{ki. Na ovaa doktrina najprvin treba osnovano<br />
da í se prefrli deka vo koncipiraweto na borbata protiv kriminalitetot<br />
ne vodi dovolno smetka za otstranuvawe na op{testvenite<br />
faktori koi {to prioritetno go uslovuvaat kriminalnoto povedenie.<br />
Od nejzinata posredna naso~enost kon ubla`uvaweto na socijalnite<br />
posledici so opredeleni profilakti~ki merki i dominantno<br />
svrtuvawe kon resocijalizacijata na storitelot na krivi~noto delo<br />
zaradi negovo vra}awe vo isti uslovi na sistemot mo`e da se sogleda<br />
nejzinata idealisti~ka filozofska podloga i nerealnosta na najzinata<br />
humanisiti~ka pozicija.<br />
Slednite prigovori {to nesomneno dr`at proizleguvaat od nedoslednosta<br />
i protivre~nosta na nekoi od nejzinite osnovni koncepti<br />
zaradi {to taa ne mo`e da se voobli~i vo eden cvrst i jasen sistem na<br />
celesoobrazna kriminalna politika. Taka, idejata za krivi~nata odgovornost<br />
kako ~uvstvo na vina, {to ima vlijanie samo vrz razdvi`uvaweto<br />
na resocijalizacijata, a ne i vrz opredeluvaweto na sankcijata,<br />
so <strong>pravo</strong> se ocenuva kako ednostrano stojali{te {to vodi kon kraen<br />
subjektivizam vo krivi~noto <strong>pravo</strong>, kon izedna~uvawe na odgovornosta<br />
i opasnosta, {to mo`e da bide pogubno za pravata i slobodite na ~ovekot<br />
i gra|aninot. Vo toj red se svrstvuva i sfa}aweto za opasnata sostojba<br />
i opravdaniot strav od nivno zalagawe za sankcii {to bi se<br />
izrekuvale ante deliktum, so ogled na malata garancija {to ja nudat<br />
uslovite predvideni kako brana od mo`nite zloupotrebi. 38<br />
38<br />
Poop{irno: Ibid, str. 345-356.<br />
56
V. KRIVI^NOTO ZAKONODAVSTVO NA MAKEDONIJA<br />
1. Po~etocite na na{eto zakonodavstvo se vrzuvaat neposredno<br />
po Vtorata svetska vojna vo ramkite na toga{nata jugoslovenska zaednica.<br />
Po osloboduvaweto najprvin se doneseni: Zakonot za suzbivawe<br />
nedopu{tena {pekulacija i stopasnka sabota`a (23. IV 1945), Zakonot<br />
za za{tita na narodnite dobra i nivnoto upravuvawe (24. V<br />
1945), Zakonot za zabrana na predizvikuvawe nacionalna, rasna i verska<br />
omraza i razdor (24. V 1945) i Zakonot za krivi~nite dela protiv<br />
narodot i dr`avata (25. V 1945), kako i Zakonot za vidovite na kazni<br />
(5. VIII 1945) so koj e vospostaven kazneniot sistem.<br />
Po donesuvaweto na Ustavot na FNRJ od 31. I 1946, e izvr{eno<br />
usoglasuvawe na spomenatite zakoni so Ustavot i se prezemeni dejstvija<br />
za sistemska obrabotka i kodifikacija na krivi~noto zakonodavstvo.<br />
Na toj na~in na 4. XII 1947 e donesen Krivi~niot zakonik - op{t<br />
del (OKZ vleze vo sila na 12. II 1948), a vo me|uvreme dodeka be{e vo<br />
tek rabotata na kodifikacijata na celokupnoto krivi~no zakonodavstvo<br />
bea doneseni: Zakonot za krivi~nite dela protiv slu`benata dol`nost<br />
(16. X 1948) i Zakonot za voenite krivi~i dela (11. XII 1948).<br />
Sledniot ~ekor be{e donesuvaweto na Krivi~niot zakonik od<br />
1. III 1951 koj vleze vo sila na 1. VII 1951 godina. So ovoj zakonik be{e<br />
zavr{ena kodifikacijata na na{eto krivi~no zakonodavstvo. Po ova<br />
sleduva{e period na negoviot razvoj {to jasno se gleda od donesuvaweto<br />
na pove}e zakoni za negovi izmeni i dopolnuvawe. 39<br />
Vo natamo{niot period, vo soglasnost so Ustavot na SFRJ od<br />
1974 i ustavite na socijalisti~kite republiki i socijalisti~kite avtonomni<br />
pokraini, a vo smisla na ~l. 281 st. 1 od Ustavot na SFRJ i ~l.<br />
17 na Ustavniot zakon za negovoto sproveduvawe na 28. IX 1976 be{e<br />
donesen i prviot Krivi~en zakon na toga{nata Socijalisti~ka Republika<br />
Makedonija koj vleze vo sila na 1. VII 1977, a vo soglasnost so podelenosta<br />
na zakonodavna nadle`nost i prviot Krivi~en zakon - Op{t<br />
i poseben del na SRM od 1977, 40 koj be{e noveliran sedum pati. 41<br />
Po osamostojuvaweto i donesuvaweto na Ustavot od 1991 godina<br />
Krivi~niot zakon na SFRJ najprvin be{e prezemen kako republi~ki,<br />
a ve}e na 10. VI 1992 izmenet i preimenuvan vo Krivi~en zakon na RM -<br />
Op{t i poseben del, so toa {to pokraj nego ostana da va`i i Krivi~nito<br />
zakon na SRM. Vakvata sostojba trae{e do donesuvaweto na<br />
Krivi~niot zakonik od 23. VII 1996 ("SV RM," br. 37/1996), koj vleze vo<br />
sila na 1. XI 1996, so izmeni i dopolnuvawa objaveni vo "SV RM,"<br />
80/1999, 4/2002, 43/2003 i 19/2004.<br />
39<br />
Se raboti za novelite od: 1 0 (30. VII 1959), 2 0 (22. VII 1962), 3 0 (4. IV<br />
1965), 4 0 (29. III 1967), 5 0 (26. IV 1969), i 6 0 (30. I 1973).<br />
40<br />
"SV SRM" br. 25/1977.<br />
41<br />
"SV SRM," 23/1984, 50/1987, 7/1990 i 28/1991, 24/1992, 49/1993.<br />
57
58
I DEL<br />
KRIVI^EN ZAKONIK<br />
59
60
G l a v a I<br />
OSNOVNI KARAKTERISTIKI NA KRIVI^NIOT ZAKONIK<br />
I. NA^ELO NA ZAKONITOSTA<br />
1. Krivi~niot zakon propi{uva koe delo mo`e da bide kaznivo<br />
i na~inot na koj toa mo`e da se stori, i na toj na~in go brani ne samo<br />
op{testvoto i pravniot poredok, tuku i interesite na izvr{itelot na<br />
deloto kogo go {titi od omnipotencijata (semo}ta) na dr`avata, postavuvaj}i<br />
zakonski granici preku koi vlasta ne smee da pomine nitu<br />
vo prezemaweto na goneweto, ni vo kaznuvaweto. Na~eloto na zakonitosta<br />
se javuva: kako garancija na pravnata sigurnost (za{tita od samovolieto<br />
i arbitrernosta na <strong>pravo</strong>sudnite organi) i kako samoograni-<br />
~uvawe na dr`avnoto <strong>pravo</strong> na kaznuvawe (za{tita od samovolieto na<br />
dr`avnata vlast). Ottamu, toa pretstavuva osnova za za{tita na pravata<br />
i slobodite na ~ovekot, za{to opredeluvaweto na krivi~nite<br />
dela i sankciite za niv vo krivi~niot zakonik ne zna~i samo ograni-<br />
~uvawe na pravata i slobodite na gra|anite, tuku i garantirawe na nivnite<br />
prava i slobodi preku oddeluvaweto na ona {to e zabraneto i<br />
kaznivo od ona {to e dopu{teno, nekaznivo, {to pretstavuva sfera na<br />
slobodno povedenie na gra|anite (seto ona {to ne e zabraneto, pretstavuva<br />
podra~je na slobodno, nekazneno povedenie). Sumarno ka`ano,<br />
so nego se opredeluva op{testvenata polo`aba na ~ovekot i gra|aninot<br />
i prostorot na negovoto slobodno deluvawe.<br />
So ogled na toa {to vo osnova zna~i sprotivstavuvawe na sekakvo<br />
samovolie, na~eloto na zakonitosta povrzno so na~eloto na ustavnosta<br />
pretstavuva neizbe`na maksima na sekoja pravna dr`ava - edno<br />
od osnovnite na~ela na demokratskoto ureduvawe na op{testvoto i<br />
funkcioniraweto na pravnata dr`ava. Toj princip vo isto vreme e i<br />
brana protiv proizvolnata, samovolnata i arbitrerna prisilba sprema<br />
~ovekot. Na~eloto na zakonitost e garancija za op{testvenata stabilnost<br />
i uslov za demokrati~nost na sekojdnevniot `ivot, za kulturno<br />
deluvawe i komunicirawe. Ili, nakratko, na~eloto na zakonitosta<br />
gi {titi slobodite i pravata na poedinecot i pretstavuva potvrda<br />
na postoeweto i nu`nosta na vladeeweto na <strong>pravo</strong>to nasproti arbitrernosta<br />
i samovolieto koga se vo pra{awe osnovnite vrednosti na ~ovekot<br />
i op{testvoto. 42<br />
42<br />
Taka: ^ubinski, M. op. cit. str. 20, Srzenti}, N. Principi krivi~nog zakonodavstva<br />
- osnovi za odre|ivanje krivi~ne represije, Godi{nik pravnog fakulteta u Sa-<br />
61
2. Ova na~elo kako zna~ajna pridobivka na sovremenoto krivi-<br />
~no zakonodavstvo 43 e postaveno vrz nekolku zna~ajni barawa sodr`ani<br />
vo Ustavot i vo Kravi~niot zakonik.<br />
1 0 Na~eloto na zakonitost vo krivi~noto zakonodavstvo vo prv<br />
red se izrazuva preku stavot deka vo odnos na licata storiteli na krivi~ni<br />
dela mo`at da se izrekuvaat i izvr{uvaat samo onie kazni, alternativni<br />
merki, merki na bezbednost i vospitno-popravni merki {to<br />
se propi{ani so zakon - Nullum crimen, nulla poena sine lege (nema krivi~no<br />
dela i kazna bez zakon). 44 Na~eloto na zakonitosta izrazeno preku<br />
maksimata nullum crimen nulla poena sine lege, sodr`i dve garancii:<br />
na gra|anite im se garantira deka mo`at da bidat sudeni i kaznuvani<br />
samo za onie povedenija koi vo zakonot se predvideni kako krivi~no<br />
delo i toa pred deloto da bide storeno (zakonitost na krivi~noto<br />
delo), i da bidat kazneti samo so kazna koja so zakon e predvidena za<br />
toa delo (zakonitost na kaznata). Toa e fundamentalen princip na sovremenoto<br />
krivi~no <strong>pravo</strong> koj, od edna strana, za gra|anite pretstavuva<br />
va`na garancija na nivnata pravna sigurnost (zacvrstuvawe na ~uvstvoto<br />
deka se `ivee vo op{testvo vo koe vladee praven poredok so<br />
propi{ani i garantirani prava i dol`nosti), a od druga strana, brana<br />
od sekakvo arbitrerno odnesuvawe na dr`avnite organi (za{tita od<br />
samovolieto i zloupotrebata na organite na krivi~noto <strong>pravo</strong>sudstvo<br />
i nositelite vlasta). 45<br />
Me|utoa, zna~eweto na ova na~elo ne mo`e da se svede samo na<br />
zakonitosta vo propi{uvaweto na delata i sankciite. Toa, mora da se<br />
rajevu, Sarajevo, br. XXXVI. str. 278. Ba~i}, F. Krivi~no <strong>pravo</strong>su|e i ustavnost i zakonitost,<br />
JRKKP, Beograd, 1987/4 str. 11 i 13, Lazarevi}, Lj. Osnovni pravci budu-<br />
}eg razvoja jugoslovenskog materijalnog kaznenog zakonodavstva, JRKKP, Beograd,<br />
1989/4, str. 9.<br />
43<br />
Za voveduvaweto na ova na~elo vo krivi~noto zakonodavstvo i krivi~noto<br />
<strong>pravo</strong> najgolemata zasluga im pripa|a na francuskite enciklopedisti<br />
i na Cezare Bekarija. Negovata latinska formulacija poteknuva od Anselm<br />
Foerbah, a prviot akt vo koj be{e proklamirano e francuskata Deklaracija<br />
za pravata na ~ovekot i gra|aninot od 1791 godina.<br />
44<br />
Ova na~elo e sodr`ano vo ~l. 14 st. 1 od Ustavot na RM (SV RM 52/<br />
1991) i ~l. 1 KZ. So ogled na svoeto zna~ewe ovoj princip e pomesten i vo<br />
najrazli~ni me|unarodni deklaracii i konvencii. Za nego skoro identi~ni<br />
formulacii sodr`at: Univerzalnata deklaracija za pravata na ~ovekot od<br />
1948 (~l. 11 st. 2), Evropskata konvencija za za{tita na pravata na ~ovekot i<br />
osnovnite slobodi od 1950 (~l. 7 st. 1, prva re~enica), Me|unarodniot pakt za<br />
gra|anskite i politi~kite prava od 1966 (~l. 15 st. 1) i sl.<br />
45<br />
Samovolieto i arbitrernosta vo primenata na <strong>pravo</strong>to mo`e da proizleze<br />
poradi nepravilna primena na <strong>pravo</strong>to (poradi necelosnost na normativniot<br />
sistem, nepoznavawe na propisite, nivna nepreciznost ili nivno pogre{no<br />
tolkuvawe) ili poradi svesno i namerno kr{ewe na zakonot.<br />
62
zame vo po{iroko zna~ewe, taka {to negovata primena treba da zadovoli<br />
pet barawa (pet poedine~ni na~ela): nullum crimen sine lege scripta;<br />
nullum crimen sine lege certa; nullum crimen sine lege praevia; nullum<br />
crimen sine lege stricta i nulla poena sine lege. 46<br />
- Nullum crimen sine lege scripta (nema krivi~no delo bez pi{an<br />
zakon: barawe zakonot da bide izvor na krivi~noto <strong>pravo</strong>) - samo so zakon<br />
mo`at da se propi{uvaat krivi~ni dela i krivi~ni sankcii za<br />
niv.<br />
- Nullum crimen sine lege stricta (nema krivi~no delo bez tesen<br />
zakon: barawe za zabrana na analogijata) - analogijata kako sredstvo za<br />
sozdavawe na krivi~ni dela, ne e dozvolena vo edno demokratsko<br />
krivi~no <strong>pravo</strong>.<br />
- Nullum crimen sine lege praevia (nema krivi~no delo bez prethoden<br />
zakon: barawe za zabrana na retroaktivno dejstvo na krivi~nite<br />
zakoni).<br />
- Nullum crimen sine lege certa (nema krivi~no delo bez odreden<br />
zakon: barawe za jasni i cvrsti opisi na zakonskite bitija na krivi-<br />
~nite dela) - zakonodavecot e obvrzan da dade jasni i precizni opisi<br />
na kaznivite povedenija vo krivi~niot zakonik: barawe za odredenost<br />
na krivi~nopravata norma, odnosno nedopu{tenost na neodredeni i nejasni<br />
zakonski bitija. 47 Pri postavuvaweto na zakonskite bitija mora<br />
da se vodi smetka i za toa, so ogled na bogatstvoto na situaciite vo<br />
praktikata, tie opisi vo izvesen stepen zadol`itelno da bidat voop-<br />
{etni. 48<br />
46<br />
Vidi: Ba~i}, F. Krivi~no <strong>pravo</strong>su|e i ustavnost i zakonitost, JRKKP, Beograd,<br />
1987/4 str. 9.<br />
47<br />
"Ako se {iroki i difuzni bitijata na krivi~nite dela, ako od niv<br />
ne se gleda jasno {to se kaznuva i zo{to se kaznuva, ako tie ostava {iroko<br />
pole za slobodno, diskreciono ocenuvawe od strana na sudijata, toga{ niz takvite<br />
odredbi na Posebniot del vsu{nost e anulirana odredbata od Op{tiot<br />
del za zakonitosta na krivi~noto delo i kaznata." Ba~i}, F. Krivi~no <strong>pravo</strong>,<br />
op{t del, Univerzitetska pe~atnica, Skopje, 1972, str. 159. "Zakonskite<br />
opisi na deloto traba da bidat takvi {to }e pretstavuvaat dovolno sigurna<br />
osnova za sudskata praktika, so redovnite metodi na tolkuvawe taa da mo`e da<br />
ja odredi nivnata smisla, sodr`ina i domet, da ovozmo`i ednoobrazno sudsko<br />
tolkuvawe." Ba~i}, F. Krivi~no <strong>pravo</strong>su|e i ustavnost i zakonitost, str. 14-15.<br />
48<br />
"Vo teorijata na krivi~noto <strong>pravo</strong> ve}e od poodamna se istaknuva<br />
deka vo ovaa rabota zakonodavecot se nao|a me|u Scila i Haribda. Od edna<br />
strana e opasnosta da se zapadne vo kazuistika, a sepak da ne se opfatat site<br />
slu~ai od `ivotot, a od druga strana opasnosta na tn. "kau~uk paragrafi," vo<br />
tolkava mera apstraktni, voop{teni, generalizirani, {to da ne im se znae vistinskata<br />
smisla." Ba~i}, F. Krivi~no <strong>pravo</strong>, op{t del, str. 159. "[to se<br />
odnesuva do baraweto za odredenost na normata, zakonot mo`e da se oceni<br />
kako uspe{en legislativen akt, ako najde vistinska mera me|u tehnikite na<br />
63
- Nulla poena sine lege (barawe samiot zakon da mora da ja propi-<br />
{e kaznata za sekoe krivi~no delo) - mo`e da bide kaznivo samo ona<br />
povedenie {to mu odgovara na odreden zakonski opis, no istovremeno i<br />
toa samata sankcija mo`e da se vrzuva isklu~ivo so krivi~noto delo<br />
(ne e dozvolena sankcijata ante delictum). 49<br />
2 0 Sekako deka ne smee da se zaboravi deka postoeweto na na~eloto<br />
na zakonitosta vo krivi~niot kodeks ne zna~i deka so samoto toa<br />
i navistina e obezbedena zakonitosta, istaknuva Ba~i}. Istiot avtor<br />
natamu prodol`uva: "Istorijata ni nudi mnogu primeri deka ova na~elo<br />
~esto bilo samo praven ukras, mrtva bukva. To~no e deka ima malku<br />
nedemokratski zakoni, me|utoa ima mnogu nedemokratska praktika.<br />
Vistinskite izvori na zakonitosta se vo celokupnata priroda na op{-<br />
testvoto i pravniot poredok, vo intenciite na politi~kite i dr`avnite<br />
organi, vo nivnite koncepcii za demokratijata, vo mestoto i polo`bata<br />
na gra|anite vo op{testvoto. Zna~eweto na tie momenti koi<br />
se nadvor od krivi~noto <strong>pravo</strong>, i op{tata demokratska klima, za na~eloto<br />
na zakonitosta e dotolku pogolemo {to samo vo ograni~ena mera<br />
mo`e da se proceni na~eloto na opredelenosta na zakonskoto bitie na<br />
deloto i {to primenata na krivi~niot zakon se ostvaruva so {iroko<br />
ovlastuvawe na sudot. Za zakonitosta mora da se bori celokupniot narod,<br />
za{to narodot koj se bori za zakonite, se bori za svojata sloboda.<br />
O`ivotvoruvaweto na na~eloto na zakonitosta zavisi od homogenosta<br />
na op{testvoto, od negovata kohezija, od toa na koj na~in vo op{testvoto<br />
se re{avaat temelnite pra{awa na ~ovekot, na koj na~in se po-<br />
~ituvaat humanite i moralnite normi koi mu slu`at na op{tiot ~ove-<br />
~ki napredok, kakva e op{tata demokratska klima i po~ituvaweto i<br />
avtoritetot na zakonite. Osven pette istaknati krivi~nopravni barawa,<br />
koi ja obezbeduvaat ispolnetosta na na~eloto na zakonitosta, za<br />
negovata vistinska egzistencija, pokraj ve}e navedenoto, potrebno e<br />
u{te i slednoto: ova na~elo da se vrzuva za zakonot kako najvisok praven<br />
akt na demokratski izbraniot pretstavni~ki organ, krivi~nite<br />
sudovi da se vistinski nezavisni, da postoi demokratski konstruirana<br />
krivi~na postapka, da ne se dozvoluvaat prisilni zafa}awa sprema<br />
kazuistika i apstrakcija. Kazuistikata e opasna, za{to nu`no ostava pravni<br />
praznini i onevozmo`uva ispravna odluka vo grani~ni slu~ai, za{to toga{<br />
ovde sudot e vrzan za na~eloto na zabrana na analogija. Generalizacijata bara<br />
vozdr`anost, vodewe smetka merata na voop{tuvaweto da ne dovede do neodredenost."<br />
Ba~i}, F. Krivi~no <strong>pravo</strong>su|e i ustavnost i zakonitost, str. 15.<br />
49<br />
Faktot deka mo`e da se predvidi ne~ie kriminalno povedenie ne<br />
zna~i deka toa delo nu`no }e se slu~i, osobeno ako se napravat prakti~ni usilbi<br />
za otstranuvawe na neadekvatnite uslovi za negovoto manifestirawe.<br />
Ottamu, voveduvaweto na preddeliktni merki poradi nivnata golema opasnost<br />
za poedincite i op{testvoto te{ko prodira vo krivi~noto zakonodavstvo,<br />
osven vo nekoi zemji i toa vo specijalni slu~ai.<br />
64
osnovnite prava na ~ovekot kako sankcii vo nekoja vonsudska postapka."<br />
50 3. Od edna povr{na analiza na elementite {to go so~inuvaat<br />
principot na zakonitosta proizleguva deka se odnesuvaat na eden rakovoden<br />
princip naso~en kon onevozmo`uvawe na zloupotrebite na<br />
organite na vlasta i neposrednite slu`bi vo primenata na represijata,<br />
odnosno kon za{tita na slobodite i pravata na storitelite na<br />
krivi~ni dela od mo`nite samovolija i arbitrernosti na dr`avnite<br />
organi vo pogled na osnovite, obemot i na~inot na primenetata represija<br />
pri izrekuvaweto i izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii. So ova<br />
na~elo vsu{nost, se obezbeduva po~ituvawe na zakonite i drugite pravni<br />
normi od strana na dr`avnite organi, odnosno zakonsko postapuvawe<br />
kako eden od su{testvenite uslovi za ostvaruvawe na pravdata, a<br />
kaj opredelen vid na sankcii i za uspe{nosta na resocijalizacijata.<br />
Nastojuvaweto da se izvr{uva samo onaa sankcija {to zakonski e izre-<br />
~ena zna~i ednakvo da se po~uvstvuva op{testveniot prekor za storenoto,<br />
a ne ne{to {to e drasti~no pote{ko ili polesno od toa. Onamu<br />
pak, kade {to toa e mo`no, primenata na ovoj princip mo`e da gi obezbedi<br />
vistinskite pretpostavki {to vodat kon vospituvawe i prevospituvawe<br />
na osudenite lica.<br />
4. Na~eloto na zakonitosta me|utoa ne e edinstven princip na<br />
krivi~noto <strong>pravo</strong>. Me|u ostanatite, isto taka, mo{ne zna~ajni na~ela<br />
na krivi~noto zakonodavstvo i krivi~noto <strong>pravo</strong> sigurno treba da se<br />
pomestat: na~eloto na legitimitet, na~eloto na humanost, na~eloto na<br />
ednakvo i pravedno postapuvawe, na~eloto na individualziazcija i na-<br />
~eloto na vodewe na ednakva kaznena politika. Site ovie na~ela se<br />
zaedni~ka karakteristika i na procesnoto i izvr{noto zakonodavstvo<br />
i ottamu na kriminalnopoliti~kata opredelba na na{ata dr`ava. 51 Za<br />
niv me|utoa, kao {to vpro~em toa e voobi~aeno vo krivi~noto <strong>pravo</strong>,<br />
nema da zboruvame na ova mesto, tuku tamu kade {to veruvame deka e }e<br />
bide polesno nivnoto razbirawe.<br />
II. POIM I STRUKTURA NA KRIVI^EN ZAKONIK<br />
1. Spored brojot na pravnite propisi {to gi sodr`at se razlikuvaat<br />
dva vida krivi~ni zakoni: 1 0 krivi~ni zakoni koi sodr`at redica<br />
pravni propisi koi reguliraat oddelni pra{awe so krivi~nopravna<br />
sodr`ina, i 2 0 krivi~ni zakoni koi sodr`at celosen sistem na<br />
krivi~nopravni propisi sobrani vo eden zbornik, odnosno koi pretstavuvaat<br />
zbir na krivi~nopravni propisi vo edna sistematska celina<br />
vo eden zbornik. Vo vtoriot slu~aj se raboti za krivi~en zakon koi se<br />
50<br />
Ba~i}, F. Ba~i}, F. Krivi~no <strong>pravo</strong>su|e i ustavnost i zakonitost, str. 13.<br />
51<br />
Za ovie na~ela podrobno: <strong>Sulejmanov</strong> Z. Kriminalna politika, Grafohartija,<br />
Skopje, 2001, str. 51-78.<br />
65
narekuva krivi~en zakonik i pretstavuva kodifikacija na materijalnoto<br />
krivi~no zakonodavstvo na edna zemja. 52 Takov slu~aj e i so na-<br />
{iot sega{en krivi~en zakonik koj kako sistematiziran zbornik (kodeks)<br />
na krivi~ni propisi se deli na op{t i poseben del.<br />
2. Vo Op{tiot del na krivi~niot zakonik se opredeluvaat<br />
osnovnite na~ela, poimi i ustanovi vo pogled na krivi~noto delo, krivi~nata<br />
odgovornost i krivi~nata sankcija. Propisite (normite) na<br />
Op{tiot del na krivi~niot zakonik sodr`at samo dispozicija. 53 Dispozicijata<br />
e od op{t karakter i mo`e da bide od deklaratorna ili<br />
konstitutivna priroda. Od deklaratorna priroda se onie krivi~ni<br />
normi koi pretstavuvaat na~ela od op{to zna~ewe za krivi~noto zakonodavstvo<br />
na edna dr`ava (odredbi koi vr{at funkcija na op{ti principi<br />
vo krivi~noto zakonodavstvo). Takvi se, na primer, ~l. 1 KZ vo<br />
koj se opredeluva na~eloto na zakonitosta ili ~l. 32 KZ vo koj se opredeluvaat<br />
celite na kaznuvaweto. Od konstitutivna priroda se onie<br />
propisi koi opredeluvaat oddelni op{ti ustanovi na krivi~noto<br />
zakonodavstvo, kako na primer, ~l. 12 KZ so koj se opredeluva presmetlivosta<br />
ili ~l. 13 i 14 KZ so koj se opredeluva vinata (umislata i nebre`nosta).<br />
3. Vo Posebniot del se opredeluvaat oddelnite krivi~ni dela i<br />
krivi~nite sankcii protiv nivnite storiteli. Propisite od Posebniot<br />
del se od specijalen karakter, za{to se primenuvaat pri presuduvaweto<br />
na edno konkretko krivi~no delo. Ovie propisi koi imaat konstitutiven<br />
karakter, sodr`at dispozicija (koja ~esto se narekuva i<br />
opis na deloto) i sankcija. Dispozicijata e onoj del na normata 54 vo koj<br />
se naveduvaat posebnite elementi (obele`ja) na oddelnite krivi~ni<br />
dela, a sankcijata onoj del od normata so koja se odreduva vidot i merkata<br />
na krivi~nata sankcija.<br />
52<br />
Spored Jovanovi}, krivi~niot zakon mo`eme da go definirame kako<br />
sistem na krivi~nopravni propisi so koi se odreduvaat uslovite na odgovornosta,<br />
krivi~nite dela i krivi~nite sankcii za edna celokupna krivi~nopravna<br />
oblast, a krivi~en zakonik e sistematiziran zbornik na site<br />
krivi~nopravni propisi na edna zemja koi go so~inuvaat materijalnoto krivi~no<br />
<strong>pravo</strong> na taa zemja, izzemajki gi oddelnite krivi~nopravni odredbi koi<br />
se nao|aat vo dopolnitelnoto i sporedebnoto zakonodavstvo. Jovanovi}, Lj. op.<br />
cit. str. 142. Vo taa smisla i Zlatari}, B. Krivi~no <strong>pravo</strong>, Op}i deo, str. 64.<br />
53<br />
Spored sodr`inata, dispozicijata se javuva kako imperativna (nareduva~ka),<br />
prohibitivna (zabranuva~ka) i permisivna (dozvoluva~ka), a poretko<br />
i kako kombinacija na ovie razli~ni sodr`ini.<br />
54<br />
Normite se pravni pravila so koi ne{to se zabranuva ili nareduva<br />
(zapoveda, nalo`uva). Toa se pravila na povedenie za{titeni so dr`avna prisilba.<br />
66
1 0 Dispozicijata go pretstavuva prviot del na normata vo koj se<br />
opredeluvaat elementite na bitieto na krivi~noto delo. 55 Taa mo`e da<br />
bide obi~na, opisna, upatuva~ka i blanketna.<br />
- Obi~na (ednostavna) dispozicija e onaa koja krivi~noto delo<br />
go odreduva samo spored negoviot naziv bez podlaboko objasnuvawe vo<br />
{to toa se sostoi, kako na primer, navredata od ~l. 173 KZ - "Toj {to<br />
}e navredi drug." Obi~ata dispozicija se upotrebuva retko i toa samo<br />
vo pogled na onie krivi~ni dela {to se mnogu poznati. Natamo{noto<br />
odreduvawe na bitieto na toa krivi~no delo im se prepu{ta na teorijata<br />
i praktikata.<br />
- Opisna dispozicija e onaa koja gi opredeluva elementite i<br />
site obele`ja na edno krivi~no delo, kako na primer, kra`ba od ~l.<br />
235 KZ, tortura od ~l. 142 st. 1 KZ, ubistvo od ~l 123 ("Toj koj{to drug<br />
}e li{i od `ivot"), i kaj najgolemiot broj od drugite krivi~ni dela.<br />
- Upatuva~ka e dispozicijata koja vo pogled na oddelni obele-<br />
`ja (pretpostavkata za kazna ili vo pogled na samata kazna) upatuva na<br />
nekoj postoen propis sodr`ana vo istiot krivi~nen zakonik, kako na<br />
primer, ~l. 236 KZ - te{ka kra`ba, ~l. 292 KZ - te{ki dela protiv<br />
op{tata sigurnost, itn.<br />
- Blanketna e onaa dispozicija koja krivi~noto delo go opredeluva<br />
samo vo op{ti crti (prva norma), dodeka negovoto podrobno odreduvawe<br />
mu e prepu{teno na drug zakon ili podzakonski akt na<br />
dr`avnite organi (vtora norma). Takvi se, na primer, dispoziciite na<br />
krivi~noto delo zagrozuvawe na bezbednosta na soobra}ajot od ~l. 297,<br />
prenesuvawe na zarazna bolest od ~l. 202 KZ, pusto{ewe na {umi od<br />
~l. 226 KZ. Egzistencijata na blanketnata, e zavisna od postoeweto na<br />
vtorata norma (dokolku ne postoi vtorata, toga{ ne postoi ni prvata<br />
norma).<br />
Site navedeni dispozicii mo`at da bidat prosti i slo`eni.<br />
Prosta dispozicija e onaa koja sodr`i samo eden oblik na nekoe krivi~no<br />
delo, kako, na primer, kra`ba od ~l. 235 KZ, razbojni{tvo od ~l.<br />
237 KZ itn. Slo`enata dispozicija vo sebe sodr`i bitija na pove}e<br />
krivi~ni dela (na primer, te{ka kra`ba od ~l. 236 KZ, falsifiku-<br />
55<br />
"Dispozicijata go sodr`i opisot na kaznivoto povedenie, ona {to<br />
zakonot go zabranuva ili go nareduva. Vo sekoja dispozicija zadol`itelno se<br />
odreduva koj e izvr{itel na deloto i vo {to se sostoi samoto nedozvoleno povedenie.<br />
Spored svojata kompozicija, dispoziciite se mo{ne raznovidni. Kaznivoto<br />
povedenie mo`e da bide opi{ano so niza podrobnosti: vo pogled na<br />
samoto dejstvie, na~inot na izvr{uvaweto, sredstvata na izvr{uvaweto, objektot<br />
na dejstvieto, posledicata, mestoto i vremeto na izvr{uvaweto, kako i<br />
vo pogled na subjektivnite elementi. I samiot subjekt mo`e poblizu da bide<br />
odreden, taka {to krivi~noto delo mo`e da go izvr{i sekoj ili samo odredeno<br />
lice (na primer, slu`beno lice, odgovorno lice, voeno lice, sudija, roditel<br />
i dr.)." Ba~i}, F. op. cit. str. 96.<br />
67
vawe pari od ~l 268 KZ) ili pove}e oblici na edno krivi~no delo<br />
(obi~no se primenuva kaj krivi~nite dela koi, pokraj obi~niot, imaat<br />
i polesen i pote`ok oblik, kako, na primer, zatajuvaweto od ~l. 239<br />
KZ). Kako posebna slo`ena dispozicija se pojavuva alternativnata<br />
dispozicija koja sodr`i pove}e oblici na nekoe krivi~no delo, me|utoa,<br />
za postoewe na toa delo e dovolno ako se ostvari samo eden od pove}eto<br />
mo`ni oblici (na primer, oddavawe dr`avna tajna od ~l 317<br />
ili krivi~noto delo zloupotreba na slu`benata polo`ba i ovlastuvawe<br />
od ~l. 353 KZ, koe mo`e da se izvr{i ili so iskoristuvawe na slu-<br />
`benata polo`ba ili ovlastuvawe, ili so pre~ekoruvawe na granicite<br />
na svoeto slu`beno ovlastuvawe, ili so neizvr{uvawe na slu`benata<br />
dol`nost).<br />
2 0 Sankcijata e vtoriot del na krivi~nopravnata norma so koj<br />
obi~no se odreduva vidot i visinata na kaznata za storenoto krivi~no<br />
delo. Spored na~inot na nejzinoto odreduvawe (zakonsko odmeruvawe<br />
na kaznata) taa mo`e da bide: a) apsolutno neopredelena b) apsolutno<br />
opredelena, i v) relativno opredelena.<br />
4. Op{tiot i Posebniot del na krivi~nito zakonik se nao|aat<br />
vo zaemna uslovenost {to zna~i deka propisite na Op{tiot del se<br />
javuvaat kako nu`na pretpostavka za primena na propisite od Posebniot<br />
del. Toa, so drugi zborovi zna~i, za da mo`e da se izre~e krivi~na<br />
sankcija za opredeleno krivi~no delo predvideno vo Posebniot del,<br />
prethodno e nophodno da se primenat redica propisi od Op{tiot del<br />
na krivi~nito zakonik vo koi se opredeluva krivi~nata odgovornost i<br />
kaznivost na storitelite na krivi~nite dela i se odreduva na~inot na<br />
koj treba da se odmeri krivi~nata sankcija kako i uslovite za nivnoto<br />
izvr{uvawe i nivnoto gasnewe.<br />
III. IZVORI NA KRIVI^NOTO ZAKONODAVSTVO<br />
1. Pod izvori na krivi~noto zakonodavstvo se podrazbiraat<br />
site pravni akti vo koi se sodr`ani krivi~nopravni normi so koi se<br />
opredeluvaat krivi~i dela i krivi~ni sankcii. Vo taa smisla kako neposredni<br />
izvori na krivi~noto zakonodavstvo kaj nas se javuvaa Krivi-<br />
~niot zakonik i me|unarodnite dogovori, me|utoa vo izvesni slu~ai<br />
kako izvori mo`at da se javat i normativnite akti na dr`avnite organi,<br />
obi~aite i sudskaat praktika. Toa se posredni izvori, ottamu {to<br />
kako takvi se javuvaat samo ako niv se povikuva Krivi~nito zakonik.<br />
2. Krivi~niot zakonik e neposreden, glaven i osnoven izvor na<br />
krivi~noto zakonodavstvo, za{to se pojavuva kako najdobra za{tita na<br />
slobodite i pravata na ~ovekot. Krivi~noto delo mo`e da se predvidi<br />
i za nego da se opredeli krivi~na sankcija samo so normativen akt donesen<br />
vo forma na zakon i so karakter na krivi~en zakonik.<br />
3. Me|unarodni dogovori. Me|unarodnite dogovori se izvor na<br />
krivi~noto zakonodavstvo toga{ koga reguliraat opredelena krivi~-<br />
68
nopravna materija. Kako neposreden izvor tie mo`at da se pojavat toga{<br />
koga se ratifikuvani i objaveni so poseben zakon.<br />
4. Normativni akti na dr`avnite organi. Normativnite akti<br />
na dr`avnata vlast mo`at da se pojavat kako izvori na krivi~noto zakonodavstvo<br />
samo ako na niv upatuva Krivi~niot zakonik ili vo nego<br />
se sodr`ani sankcii za nivnata povreda. Toa e slu~aj kaj tn. blanketni<br />
krivi~ni odredbi - koga pri opredeluvaweto na krivi~nite dela<br />
Krivi~nito zakonik se slu`i so propis na organite na dr`avnata<br />
vlast. Vo toj slu~aj postoeweto na krivi~noto delo zavisi od povredata<br />
na spomenatiot praven propis. Taka, na primer, prenesuvawe zarazna<br />
bolest (~l. 205 KZ), nepostapuvawe spored zdravstvenite propisi<br />
za vreme na epidemija (~l. 206 KZ), neotstranuvawe opasnost (~l. 294<br />
KZ). Ovie krivi~i dela }e postojat ako do{lo do naru{uvawe na zakonskite<br />
i podzakonskite propisi.<br />
5. Obi~ajnoto <strong>pravo</strong>. Obi~ajnoto <strong>pravo</strong> slu`e{e kako izvor na<br />
krivi~noto zakonodavstvo pred pojavata na pi{anite izvori od ovaa<br />
oblast. Osven vo angliskoto <strong>pravo</strong> (Common Law), so usvojuvaweto na<br />
pi{anite izvori i na~eloto na zakonitosta na krivi~noto delo i krivi~nite<br />
sankcii, vo sovremeni uslovi obi~ajnoto <strong>pravo</strong> ne e pove}e<br />
izvor na krivi~noto zakonodavstvo. Me|utoa, toa ne zna~i deka vo<br />
opredleni isklu~itelni slu~ai ne mo`e i obi~ajot da se javi kako dopolnitelen<br />
izvor na krivi~noto zakonodavstvo. Toa e slu~aj "kaj utvrduvaweto<br />
na zna~eweto na oddelni poimi, osobeno na onie koi se reguliraat<br />
so uzansi, a koi mo`at da bidat od zna~ewe kaj utvrduvaweto na<br />
okolnostite pod koi mo`at da bidat izvr{eni nekoi dela protiv imotot,<br />
odnosno stopanstvoto." 56<br />
6. Sudskata praktika ~esto se javuva{e kako izvor na krivi~noto<br />
<strong>pravo</strong> pred pojavata na pi{anite pravni izvori. Denes me|utoa,<br />
vo najgolemiot broj dr`avi i kaj nas taa pove}e ne pretstavuva izvor<br />
na krivi~noto zakonodavstvo, za{to sudovite ne go sozdavaat, tuku go<br />
primenuvaat <strong>pravo</strong>to (sudovite ne mo`at da sudat vrz osnova na porane{ni<br />
sudski presudi, tuku samo vrz osnova na zakon). Vo sovremeni<br />
uslovi taa sî u{te se sre}ava samo vo anglosaksonskoto precedentno<br />
<strong>pravo</strong> (Case Law).<br />
56<br />
Jovanovi}, Lj. Krivi~no <strong>pravo</strong>, op{to deo, ~etvrto izdanje, Savremena<br />
administracija, Beograd, 1980, str. 141.<br />
69
70
G l a v a II<br />
TOLKUVAWE<br />
I. POIM NA TOLKUVAWETO<br />
Tolkuvaweto (interpretacija, egzegeza) pretstavuva mislovna<br />
operacija so koja se utvrduva vistinskata smisla i zna~ewe na zakonskite<br />
propisi toga{ koga ne e dovolno jasna nivnata sodr`ina. Potrebata<br />
za tolkuvawe proizleguva ottamu {to tekstot na oddelni odredbi<br />
od zakonot ponekoga{ mo`e razli~no da se sfati poradi dinami~kite<br />
promeni vo site sferi od `ivotot, nesovr{enosta na jazikot, upotrebata<br />
na neadekvatni izrazi ili izrazi so pove}e zna~ewa, poradi neopredelenosta<br />
na oddelni poimi ili visokiot stepen na nivnata voop-<br />
{tenost (apstraktnata forma na pravnite propisi).<br />
So tolkuvaweto mu se dava vistinskata smisla na zakonot (ratio<br />
legis), t.e. se utvrduva voljata na zakonodavecot zaradi opredeluvawe na<br />
domenot na negovata primena. Granicite na tolkuvaweto se opredeleni<br />
od principot na zakonitosta i se vo funkcija na negovoto zacvrstuvawe.<br />
II. VIDOVI TOLKUVAWE<br />
1. TOLKUVAWE SPORED SUBJEKTOT<br />
Spored subjektot, odnosno organot koj go vr{i tolkuvaweto, se<br />
razlikuva: avtenti~no, sudsko i doktrinarno tolkuvawe.<br />
1. Avtenti~noto tolkuvawe go vr{i Sobranieto na Republika<br />
Makedonija, t.e. organot koj go donel zakonot. So ogled na toa {to ova<br />
tolkuvawe e zadol`itelno za organite, kako {to vpro~em e i samiot<br />
zakon, istoto se narekuva i zakonsko ili zadol`itelno tolkuvawe. Vo<br />
takov slu~aj protolkuvaniot zakon ne pretstavuva nov tekst na zakonot,<br />
tuku samo negovo objasnuvawe. Soglasno toa se smeta deka zakonot<br />
va`i ex tunk (od toga{) {to zna~i od momentot koga e izdadena normata<br />
koja se tolkuva, a ne ex nunk (od sega) - od momentot koga e dadeno tolkuvaweto.<br />
Avtenti~noto tolkuvawe se objavuva kako i zakonot.<br />
Poseben vid avtenti~no tolkuvawe pretstavuva slu~ajot koga<br />
pri negovoto donesuvawe vo istiot zakon se pomesteni tolkuvawa<br />
(objasnuvawa) na oddelni izrazi i poimi na toj zakon (legalni definicii).<br />
Takov e primerot so ~l. 122 od na{iot krivi~en zakonik.<br />
2. Sudsko e ona tolkuvawe {to go vr{i sudot vo primnata na za-<br />
71
knot vrz opredelen konkreten slu~aj. Vo osnova sekoja sudska presuda<br />
zasnovana vrz opredelen zakonski propis, pretstavuva sudsko tolkuvawe<br />
na toj propis. Toa e sudsko tolkuvawe vo po{iroka smisla. Vo potesna<br />
smisla sudsko tolkuvawe e ona {to go dava Vrhovniot sud vo<br />
forma na na~elni stavovi i na~elni pravni mislewa. So niv se objasnuvaat<br />
opredelni sporni pra{awa koi se javuvaat vo praktikata, se<br />
davaat nasoki za natamo{na rabota na sudovite i se obezbeduva edinstvena<br />
primena na zakonot.<br />
Soglasno navedenoto sekoj sud mo`e da vr{i tolkuvawe vrz<br />
konkretniot slu~aj za koj odlu~uva, me|utoa takvoto tolkuvawe ne gi<br />
obvrzuva drugite sudovi duri ni toga{ koga poteknuva od Vrhovniot<br />
sud, za{to poniskite sudovi mo`at da zazemat sosema sprotivno stojali{te<br />
po pra{aweto na koe se odnesuva sudskoto tolkuvawe.<br />
3. Doktrinarno (nau~no) tolkuvawe se vr{i od strana na oddelni<br />
nau~ni rabotnici. Toa ne e zadol`itelno me|utoa, vo nekoi slu-<br />
~ai, isto kako i tolkuvaweto {to go vr{i Vrhovniot sud, so silata na<br />
svojata argumentiranost i uverlivost mo`e da vr{i opredeleno vlijanie<br />
vrz praktikata.<br />
2. TOLKUVAWE SPORED OBEMOT<br />
Upotrebenite izrazi i poimi so koi se izrazuvaat odredbite vo<br />
krivi~niot zakonik mo`at da imaat opredeleno redovno, jasno i precizno<br />
zna~ewe (koga utvrdenata smisla na zakonot se poklopuva so voljata<br />
na zakonodavecot), no ponekoga{ nivnoto zna~ewe mo`e da bide<br />
i po{iroko ili potesno. Ottamu, se pravi razlika na redovno i vonredno<br />
tolkuvawe, a vo ramkite na vtoroto i na ekstenzivno (po{iroko)<br />
i restriktivno (potesno) tolkuvawe.<br />
Ekstenzivno tolkuvawe zna~i pro{iruvawe na zna~eweto na<br />
eden izraz ili poim (koga na potesnoto zna~ewe na propisot mu se dava<br />
po{iroko zna~ewe). Do nego se doa|a koga, posle gramati~ko tolkuvawe,<br />
od propisot {to se tolkuva proizleguva pomalku od ona {to zakonodavecot<br />
sakal da go ka`e (minus dixist quam voluit).<br />
Primer na vakvo tolkuvawe kaj krivi~noto delo kra`ba pretstavuva<br />
pro{iruvaweto na poimot podvi`en predmet i vrz telefonski<br />
impulsi, elektri~nata ili toplinskata energija.<br />
Restiktivno tolkuvawe zna~i stesnuvawe na zna~eweto na eden<br />
izraz ili poim (koga na po{irokoto zna~ewe na propisot mu se dava<br />
potesno zna~ewe). Do nego se doa|a koga, posle gramati~ko tolkuvawe,<br />
od propisot {to se tolkuva proizleguva pove}e od ona {to zakonodavecot<br />
sakal da go ka`e (plus dixist quam voluit).<br />
72
3. NA^IN NA TOLKUVAWE<br />
Spored na~inot na tolkuvaweto se razlikuvaat: gramati~ko, logi~ko,<br />
istorisko, sistematsko i sporedbeno tolkuvawe<br />
1. Gramati~koto (literarno) tolkuvawe se sostoi vo toa {to<br />
smislata na eden zakonski tekst se pronao|a so pomo{ na pravilata na<br />
gramatikata i sintaksata (pravila za izrazuvawe na mislite na opredelen<br />
jazik). Toa obi~no se vr{i so analiza na oddelni poimi i delovi<br />
na tekstovi so cel da se dojde do vistinskata smisla na sodr`inata na<br />
celiot tekst (otstranuvawe na nejasnata smisla na zakonskiot tekst).<br />
2. Logi~koto tolkuvawe pretstavuva utvrduvawe na smislata na<br />
zakonot so pomo{ na pravilata na misleweto, rasuduvaweto i zaklu~uvaweto.<br />
Logi~koto tolkuvawe e tesno povrzano so gramati~koto tolkuvawe<br />
i voobi~aeno se primenuvaa zaedno so nego. Toa osobeno doa|a<br />
do izraz kaj restriktivnoto i ekstenzivnoto tolkuvawe.<br />
Kako specifi~ni metodi na logi~koto tolkuvawe se primenuvaat:<br />
argumentum a contrario, argumentum a fortiori i argumentum ad absurdum.<br />
1 0 Argumentum a contrario (dokaz od sprotivnost) e metod na logi-<br />
~ko zaklu~uvawe so koj primenata na eden propis ne va`i vo odnos na<br />
ostanatite mo`ni slu~ai, ako toj propis pretstavuva isklu~ok od op{-<br />
tite propisi koi ja reguliraat taa materija. Taka, na primer, ako za<br />
krivi~noto delo kra`ba inkriminacijata bara predmetot da bide tu|<br />
i podvi`en, sprotivni na niv se poimite svoj i nedvi`en predmet. Logi~ki<br />
sud e deka kra`bata ne mo`e da se izvr{i nad sopstven i nedvi-<br />
`en predmet. 57 Ili, pak, spored ~l. 194 KZ za krivi~noto delo rodoskvernavewe<br />
se odgovorni srodnicite vo prva linija ili brat, odnosno<br />
sestra. So primena na argumentum a contrario se zaklu~uva deka srodnicite<br />
po strani~na linija, posvoenik ili posvoitel ne mo`at da bidat<br />
storiteli na ova delo.<br />
2 0 Metodot argumentum a fortiori (dotolku pove}e) se ras~lenuva<br />
na: argumentum a maiore ad minus (dokaz od pogolemo kon pomalo) i argumentum<br />
a minore ad maius (dokaz od pomalo kon pogolemo).<br />
Argumentum a maiore ad minus zna~i ako mo`e pove}e, mo`e i pomalku.<br />
Zaklu~uvawe deka ne{to va`i vo pomal, polesen slu~aj koga<br />
va`i vo pogolem, pote`ok slu~aj. Na primer, dobrovolno otka`uvawe<br />
od kazniv obid se odnesuva i na dobrovolno otka`uvawe od kaznivo podgotvitelno<br />
dejstvie. Ili pak, ako kaj nekoe krivi~no delo e dopu{teno<br />
osloboduvawe od kazna, dotolku pove}e e dopu{teno ubla`uvawe na<br />
kaznata (taka, na primer, ottamu {to vo ~l. 25 st. 2 KZ stoi deka sou-<br />
~esnicite koi dobrovolno go spre~ile izvr{uvaweto na krivi~noto<br />
delo mo`at da se oslobodat od kazna, logi~no e deka sudot, ako ne gi<br />
oslobodi od kazna, mo`e poblago da gi kazni).<br />
57<br />
Proevski, V. op. cit. str. 120<br />
73
Argumentum a minore ad maius zna~i ako mo`e pomalku, mo`e i<br />
pove}e. Zaklu~uvawe deka ne{to va`i za pote`ok slu~aj, koga va`i vo<br />
polesen slu~aj. Na primer, ako nekoe delo se kaznuva od nebre`nost,<br />
dotolku pove}e se kaznuva ako e storeno so umisla.<br />
3 0 Argumentum ad absurdum se koristi za da se doka`e neispravnosta<br />
na eden zaklu~ok od apsurdnosta na rezultatot {to bi se dobil<br />
so negovoto prifa}awe.<br />
Poradi dejstvoto na na~eloto na zakonitosta nitu eden od ovie<br />
specifi~ni metodi na logi~ko zaklu~uvawe nema nekoja pozna~ajna<br />
primena vo krivi~noto zakonodavstvo. Tie metodi mo`at da bidat primeneti<br />
samo isklu~itelno i toa sekoga{ vo korist na storitelot na<br />
krivi~noto delo.<br />
3. So teleolo{koto tolkuvawe (od gr~iot zbot telos, koj zna~i<br />
cel) se nastojuva da se utvrdi celta na odreden propis, pri {to posebna<br />
vrednost ima utvrduvaweto na objektot na za{titata. Teleolo{kiot<br />
metod ovozmo`uva dinami~ko, progresivno i evolutivno tolkuvawe.<br />
Kaj ova tolkuvawe, poradi nastanatite promeni (ekonomski, socijalni,<br />
moralni, tehni~kotehnolo{ki i nau~ni) oddelni izrazi ili poimi se<br />
podrazbiraat spored nivnoto zna~ewe vo vreme na tolkuvaweto. Na<br />
primer, dokolku poradi razvojot na psihijatrijata nekoe zaboluvawe<br />
denes se sfa}a kako du{evna bolest, toa mo`e da poslu`i kako okolnost<br />
za opredeluvawe na nepresmetlivosta, iako toa porano ne bilo<br />
slu~aj. So tekot na vremeto po{iroko ili potesno zna~ewe mo`at da<br />
dobijat i mnogu drugi poimi i izrazi kako na primer: podvi`ni<br />
predmeti, soobra}aj, soobra}ajni znaci, oru`je, sredstva za informacija<br />
i komunikacija, vospituvawe, navreda, `ivoten standard i sl.<br />
4. Istorisko tolkuvawe na zakonot pretstavuva tolkuvawe na<br />
sodr`inata na eden zakon vrz osnova na analizata na uslovite i okolnostite<br />
pod koi e donesen toj zakon. Za toa se koristat materijali<br />
kako {to se: prednacrtot, nacrtot, predlog zakonot, amandmani, stenogrami<br />
od sobraniskata sednica na koja e donesen zakonot i sl.<br />
5. Sistematsko tolkuvawe se sostoi vo sporeduvawe na propisot<br />
~ie zna~ewe treba da se utvrdi so drug propis na istiot zakon, drugi<br />
zakoni ili so celokupniot praven sistem na dr`avata. Vo ovaa smisla<br />
za pravilno sfa}awe na propisot so koj e vostanoveno nekoe krivi~no<br />
delo va`no e vo koja glava od Posebniot del e pomesteno istoto.<br />
6. Sporedbeno (komparativno) tolkuvawe pretstavuva sporeduvawe<br />
na dva ili pove}e avtenti~ni tekstovi na eden ist zakon, zaradi<br />
utvrduvawe na zna~eweto na oddelni izrazi i poimi. Ova tolkuvawe e<br />
aktuelno za zakonite doneseni na pove}e jazici, ili za koi kako egzemplar<br />
poslu`il strenski zakon pa treba da se utvrdi soodvetnosta na<br />
prevodot. 58<br />
58<br />
Proevski, V. op. cit. str. 122.<br />
74
4. ANALOGIJA<br />
Analogijata vo <strong>pravo</strong>to ima dvokratno zna~ewe. Taa se pojavuva<br />
kako eden od na~inite na tolkuvawe na zakonot (dozvolena analogija),<br />
ili kako izvor na <strong>pravo</strong>to (zabraneta analogija).<br />
1. Analogijata kako na~in na tolkuvawe na zakonot (interpretation<br />
analogique). Pod analogija se podrazbira objasnuvawe na zna~eweto<br />
na krivi~nopravnite odredbi vrz osnova na sli~nost so nekoi drugi<br />
krivi~nopravni odredbi. Vo ovaa smisla taa zna~i tolkuvawe na zakonot<br />
(vrz osnova na sli~nost se re{ava konkreten slu~aj vo ramkite na<br />
zakonot - intra legem) so posredstvo na logi~kiot metod argumetum a simile<br />
(zaklu~uvawe po sli~nost). Takvata analogija pretstavuva dopu{ten<br />
na~in na tolkuvawe na krivi~nite zakoni - dozvoluvawe edna pravna<br />
norma, primenliva vrz opredelen slu~aj, da mo`e da se primeni vrz nekoj<br />
drug slu~aj, koga ovoj su{tinski se poklopuva so prviot. 59 Primer<br />
za takva analogija e koristeweto na brojni zakonski opisi na dejstvieto<br />
na izvr{uvawe od tipot: "ili na drug na~in" (na primer, ~l. 12 st.<br />
3, 22, 140 st. 1 KZ); "od drugi (niski) pobudi" (na primer, ~l. 123 st. 2 t.<br />
3, 409 st. 2 KZ); "drugo lice" (na primer, ~l. 142 st. 1, 150 st. 1 KZ) i sl.<br />
2. Analogijata kako izvor <strong>pravo</strong>to (creation analogique). Soglasno<br />
na~eloto na zakonitosta, analogijata kako izvor na <strong>pravo</strong>to<br />
(kako sredstvo za sozdavawe na krivi~ni dela i krivi~ni sankcii) vo<br />
krivi~noto zakonodavstvo ne e dopu{tena bez ogled dali se raboti za<br />
pravna analogija (analogia iuris) - koga smislata na zakonot se izvlekuva<br />
od pravnito poredok vo celina, ili za zakonska analogija (analogie legis)<br />
- koga smislata na zakonot se izvlekuva od oddelen propis.<br />
Zabranata na analogija vo krivi~noto zakonodavstvo prakti~no<br />
zna~i deka vrz osnova na sli~nost e zabraneto: 1 0 sozdavawe novi krivi~ni<br />
dela, 2 0 pro{iruvawe na bitijata na postojnite krivi~ni dela,<br />
3 0 pro{iruvawe na poimot na kvalifikatornite okolnosti na krivi~noto<br />
delo (sozdavawe novi kvalificirani oblici na edno osnovno<br />
krivi~no delo), 4 0 sozdavawe novi krivi~ni sankcii, kako i 5 0 poo{truvawe<br />
i izrekuvaweto pote{ka kazna. So drugi zborovi, vo krivi~noto<br />
zakonodavstvo e zabraneta analogija so koja se ote`nuva polo`bata<br />
59<br />
"Takvata analogija e bliska na ekstenzivnoto tolkuvawe i se nao|a<br />
na preodot od ekstenzivno tolkuvawe na eden postojan zakonski tekst kon analogija<br />
so koja se sozdava <strong>pravo</strong>. Me|u ekstenzivnoto i analognoto tolkuvawe<br />
nema ostra granica, za{to dvete tolkuvawa principielno se dvi`at vo granicite<br />
na izrazenata zakonodavna misla i volja, so toa {to pri ekstenzivnoto<br />
tolkuvawe se ostanuva vo ramkite na upotrebenite zborovi i termini (so nivnoto<br />
po{iroko zna~ewe), dodeka analogijata so logi~ka operacija na utvrduvawe<br />
na sli~nosta, se oddale~uva od vistinskite zna~ewa na upotrebenite<br />
izrazi i termini, so nastojuvawe da se ostane vo soglasnost so zakonodavnata<br />
volja i negovite intencii." Srzenti}, Stai}, Lazarevi}, op. cit. str. 106.<br />
75
na storitelot na krivi~noto delo - analogija in malam partem.<br />
Od navedenoto pravilo postoi isklu~ok - analogijata mo`e da<br />
bide dozvolena samo toga{ koga so nea se olesnuva polo`bata na storitelot<br />
na krivi~noto delo - analogija in bonam partem. Toa mo`e da<br />
bide slu~aj: 1 0 koga se raboti za osnovite koi go isklu~uvaat postoeweto<br />
na krivi~noto delo i krivi~nata odgovornost, 2 0 za osnovite koi ja<br />
isklu~uvaat kaznivosta i slu`at za poblago odmeruvawe na kaznata,<br />
kako i, 3 0 toga{ koga se raboti za koja i da e okolnost so {to storitelot<br />
na krivi~noto delo se doveduva vo popovolna polo`ba, 60 so edna<br />
na{a dodavka, dokolku seto toa ne e vo sprotivnost so na~eloto na pravdata<br />
i pravednosta. Takvata analogija ima osnova vo na~eloto in dubio<br />
pro reo.<br />
5. PRAVILO IN DUBIO PRO MITIUS<br />
Postoeweto pove}e metodi za utvrduvawe na vistinskata smisla<br />
na zakonot go otvora problemot na eventualnata kolizija na rezultatite<br />
do koi mo`e pritoa da dojde. Za nadminuvawe na takvata sostojba<br />
e izgradena pravnata aksioma "in dubio pro mitius" - "vo slu~aj na somnenie<br />
treba da se bide poblag," odnosno vo slu~aj na dvoumewe treba<br />
da se prifati tolkuvaweto {to e najpovolnoto za storitelot. Praviloto<br />
me|utoa, treba da se razlikuva od praviloto in dubio pro reo, koe vo<br />
procesnoto zakonodavstvo zna~i deka somnenieto vo odnos na vinata<br />
odi vo prilog na storitelot. Za razlika od nego, praviloto in dubio pro<br />
mitius nema pravna osnova i ne e vo funkcija na pretpostavkata na nevinost<br />
na obvinetiot, tuku eden zaobikolen pat za zloupotreba na tolkuvaweto<br />
vo korist na storitelot. Ottamu, osnovani se mislewata<br />
deka vo krivi~noto zakonodavstvo ova pravilo ne treba da se primenuva.<br />
61 60<br />
Taka, Tahovi}, J. op. cit. str. 136, Horvati}-Novoselac, Kazneno <strong>pravo</strong>,<br />
op}i dio, Zagreb, 1999.<br />
61<br />
Spored Zlatari}, smislata na ova pravilo e vo slu~aj na somnenie<br />
koe tolkuvawe vo krivi~noto <strong>pravo</strong> e ispravno, treba da se izbere ona tokluvawe<br />
koe e popovolno za storitelot. Ova pravilo na sudot mu dava brzo i lesno<br />
re{enie vo slu~aj na somnenie i vo nekoja raka go destimulira vo natamo-<br />
{nite usilbi da go pobara ispravnoto re{enie. Lesniot izbor na popovolnoto<br />
tolkuvawe za storitelot mo`e da dovede do slabeewe na za{titnata funkcija<br />
na krivi~niot zakon. Spored toa ne treba da se raboti na baraweto povolnoto<br />
ili nepovolnoto re{enie, tuku na iznao|aweto ispravno tolkuvawe<br />
koe sudot e dol`en sekoga{ da go pronajde makar i so pogolemi usilbi. . Od<br />
tie pri~ini na{eto <strong>pravo</strong> treba da go otfrli toa pravilo. Zlatari}, B. Krivi~no<br />
<strong>pravo</strong>, op}i dio, I Svezak, str, 98. Taka i Proevski, V. op. cit. str. 124 i Ba~i}, F,<br />
op. cit. str. 108-109.<br />
76
G l a v a III<br />
VA@EWE NA KRIVI^NIOT ZAKONIK<br />
I. VREMENSKO VA@EWE NA KRIVI^NIOT ZAKONIK<br />
1. Po~etok i prestanok na va`eweto na krivi~iot zakonik.<br />
Zaradi doslednoto sproveduvawe na na~eloto na zakonitosta, vo ~l. 3.<br />
st. 1 KZ se opredeluva "Vrz storitelot na krivi~noto delo se primenuva<br />
zakonot {to va`el vo vremeto na izvr{uvaweto na krivi~noto<br />
delo." Ottamu, se postavuva pra{aweto na va`nosta na krivi~niot zakonik,<br />
odnosno pra{awata za vremeto na vleguvaweto vo sila (po~etok<br />
na va`eweto) i vremeto koga toj prestanuva da va`i.<br />
1 0 Spored pravilata za po~etokot i prestanokot na va`eweto<br />
na krivi~niot zakonik, koi glavno se ednakvi kako i za site drugi zakoni,<br />
krivi~niot zakonik vleguva vo sila osmiot den od negovoto<br />
objavuvawe vo Slu`ben vesnik na Republika Makedonija (~l. 52 st. 3 od<br />
Ustavot), dokolku so samiot zakonik ne e poinaku opredeleno. Imeno,<br />
so ogled na toa {to se raboti za zakon ~ii propisi se od represivna:<br />
imperativna i prohibitivna priroda, naj~esto se ostava podolg period<br />
od denot na negovoto objavuvawe vo slu`ben vesnik do negovoto vleguvawe<br />
vo sila (vacatio legis) so cel gra|anite podobro da se zapoznaat so<br />
negovite odredbi.<br />
Krivi~niot zakonik prestanuva da va`i: a) koga }e izmine vremeto<br />
za koe e izdaden (temporalni zakoni), i b) koga }e bide ukinat so<br />
drug podocne`en zakon. Ova ukinuvawe mo`e da bide izre~no (vo<br />
preodnite odredbi na na noviot ili vo poseben zakon) ili molkum (ako<br />
podocne`niot zakon sodr`i poinakvi propisi za istata materija).<br />
Krivi~niot zakon ne mo`e da prestane da va`i poradi negovo<br />
neprimenuvawe (non use, desuetudine), za{to obi~ajnoto <strong>pravo</strong> ne e neposreden<br />
izvor na sovremenoto krivi~no <strong>pravo</strong>, i spored toa, ne mo`e<br />
da go derogira pi{aniot zakon. Me|utoa, krivi~niot zakon mo`e fakti~ki<br />
da prestane da va`i, zna~i i bez formalno ukinuvawe (izre~no<br />
ili molkum) so nov zakon, ako stane bespredmeten (opsoleten). 62<br />
2. Vreme na izvr{uvawe na krivi~noto delo. Utvrduvaweto na<br />
vremeto na izvr{uvaweto na krivi~noto delo e zna~ajno za opredeluvawe<br />
na: 1 0 krivi~niot zakon {to }e se primenuva na oddelno krivi~no<br />
delo, 2 0 primenata na poblagiot zakon, 3 0 utvrduvaweto na zastarenosta<br />
na krivi~noto delo (zastarenosta zapo~nuva da te~e od denot koga kri-<br />
62<br />
Zlatarei}, B. Krivi~no parvo, str. 102.<br />
77
vi~noto delo e storeno, ~l. 108 st. 1 KZ). 4 0 vozrasta i statusot na storitelot,<br />
5 0 presmetlivosta i vinosta na storitelot, i 6 0 postoeweto na<br />
krivi~nite dela koga vremeto se pojavuva kako element na nivnoto bitie.<br />
Vo pogled na utvrduvaweto na vremeto na izvr{uvaweto na krivi~noto<br />
delo postojat nekolku teorii; Spored teorijata na dejnosta,<br />
va`en e momentot na prezemaweto na dejstvieto na krivi~noto delo,<br />
spored teorijata na posledicata, va`en e momentot na nastanuvaweto<br />
na posledicata na krivi~noto delo, a spored teorijata na edinstvoto,<br />
se smeta deka krivi~noto delo e izvr{eno kako toga{ koga e prezemeno<br />
dejstvieto, taka i toga{ koga nastanala posledicata na krivi-<br />
~noto delo. Na{iot krivi~en zakonik pravilno ja prifa}a prvata teorija<br />
i vo ~l. 30 opredeluva: "Krivi~noto delo e storeno vo vremeto<br />
koga storitelot rabotel ili bil dol`en da raboti, bez ogled koga<br />
nastapila posledicata."<br />
Ottamu {to ovde e re{ava~ko vremeto na izvr{uvaweto na dejstvieto,<br />
kako vreme na izvr{uvawe na krivi~noto delo treba da se<br />
smeta celoto traewe na dejstvieto, so toa {to kako re{ava~ki moment<br />
za utvrduvawe na vozrasta na storitelot, zakonot koj treba da se priemni,<br />
kako i za presmetuvawe na zastarenosta, se zema momentot na zavr{uvaweto<br />
na dejstvieto, odnosno poslednoto dejstvie. 63<br />
Kaj krivi~nite dela na storuvawe od zna~ewe e vremeto na prezemaweto<br />
na dejstvieto, a kaj krivi~nite dela na nestoruvawe (propu{tawe),<br />
vremeto koga storitelot bil dol`en da go prezeme dejstvieto,<br />
bez ogled koga nastapila posledicata. Kaj prodol`enoto i<br />
kolektivnoto krivi~no delo vo pogled na vremeto na izvr{uvaweto na<br />
krivi~noto delo od zna~ewe e prezemeweto na koe i da e dejstvie na<br />
izvr{uvaweto (sekoe vreme vo koe e prezemeno oddelno dejstvie), koe<br />
vleguva vo sostav na prodol`enoto (odnosno kolektivnoto) krivi~no<br />
delo, (zastarenosta zapo~nuva da te~e od vremeto na prezemeweto na<br />
poslednoto dejstvie). Kaj trajnoto krivi~no delo, kako vreme na izvr{uvawe<br />
se smeta celoto vreme na traeweto na protivpravnata sostojba<br />
(zastarenosta po~nuva da te~e od momentot na prestanokot na takvata<br />
sostojba). Kaj sou~esni{tvoto kako vreme na izvr{uvaweto se<br />
smeta vremeto na dejstvieto na krivi~noto delo vo koe se u~estvuva. 64<br />
3. Povratno dejstvo na krivi~niot zakonik. Vo krivi~noto<br />
<strong>pravo</strong> postoi pravilo deka krivi~nite zakoni nemaat povratno (retroaktivno)<br />
dejstvo, odnosno deka ne va`at za delata izvr{eni pred negovoto<br />
donesuvawe, odnosno vleguvawe vo sila. Ova pravilo e rezultat<br />
na usvoenoto na~elo na zakonitosta na krivi~noto delo i krivi~nite<br />
sankcii. So drugi zborovi, so retroaktivna primena na zakonot se<br />
naru{uva principot na zakonitosta, se naru{uva garancijata deka se<br />
63<br />
Srzenti}, Stai}, Lazarevi}, op. cit. str. 195.<br />
64<br />
Vidi: Zlatari}, B. Krivi~no <strong>pravo</strong>, str. 106.<br />
78
{to ne e zabraneto e dozvoleno (~l. 8 st. 2 od Ustavot), se vnesuva<br />
pravna nesigurnost, gubewe na doverbata na gra|anite kon pravniot<br />
poredok, jaknewe na samovolieto i arbitrernosta na sudskite organi,<br />
se ovozmo`uva kaznuvawa duri i za povedenija koi nemale karakter na<br />
krivi~ni dela, osobeno toga{ koga se vodi presmetka na onie koi ja<br />
osvoile vlasta so politi~kite protivnici za nivnite dejnosti koi vo<br />
vremeto na nivnoto vr{ewe bile dozvoleni. Praviloto e pomesteno vo<br />
~l. 14. st. 1 i ~l. 52 st. 4 od Ustavot, i ~l. 1 i ~l. 3 st. 1 KZ.<br />
Od ova pravilo postoi samo eden isklu~ok predviden vo ~l. 3 st.<br />
2 KZ - spored koj ako po izvr{uvaweto na krivi~noto delo e izmenet<br />
zakonot, edna{ ili pove}e pati }e se primeni zakonot {to e poblag za<br />
storitelot. Toa zna~i deka Krivi~niot zakonik se primenuva i na<br />
dela koi se izvr{eni pred negovoto vleguvawe vo sila samo ako e<br />
poblag za storitelot. So ovoj isklu~ok voveden od kriminalnopoliti~ki<br />
pri~ini ne se naru{uva na~eloto na zakonitosta, za{to vo soglasnost<br />
so na~elto na pravdata ne e pravilno nekoj da se kazni postrogo<br />
odo{to toa go bara noviot zakon.<br />
4. Utvrduvawe na poblagiot zakon. Pra{aweto za primena na<br />
poblagiot zakon go postavuva pra{aweto za na~inot na koj treba da se<br />
postapi za da se utvrdi koj zakon e navistina poblag za storitelot. Za<br />
taa cel e potrebno konkretniot slu~aj, zamaj}i gi predvid site okolnosti<br />
na negovoto izvr{uvawe, da se razgleda od strana na sudijata<br />
spored zakonot koj bil vo sila vo vremeto na izvr{uvaweto na krivi-<br />
~noto delo i spored noviot zakon. So takvoto sporeduvawe treba da se<br />
sogleda polo`bata na storitelot in concreto spored dvata zakoni i kako<br />
poblag da se oceni onoj zakon ~ija{to primena vo dadeniot slu~aj e<br />
popovolna za storitelot na krivi~noto delo. Pritoa, potrebno e navedenite<br />
zakoni da se primenat vo celost, taka {to nema da se spojuvaat<br />
poblagite odredbi od edniot so poblagite odredbi od drugiot zakon.<br />
Sudot ne mo`e da primeni nekoi odredbi od stariot, a nekoi od noviot<br />
zakon, za{to na toj na~in bi se sozdal nekoj nov tret zakon. 65 Pri ocenata<br />
na poblagiot zakon, smeat da se zemat predvid me|uzakoni ili<br />
interimni zakoni (zakoni koi se izdadeni po zakonot za ~ie vremeva-<br />
`ewe e storeno krivi~noto delo, a pred zakonot spored koj se vodi postapkata<br />
za konkretnoto krivi~no delo).<br />
Po takvata sporedba na dvata zakoni kako poblag }e se smeta<br />
onoj krivi~en zakon: 1 0 {to konkretnoto dejstvie ne go predviduva<br />
kako krivi~no delo, 2 0 a ako spored dvata zakoni izvr{enoto dejstvie<br />
se predviduva kako krivi~no delo, onoj {to ja isklu~uva krivi~nata<br />
odgovornost, ili voveduva nova osnova za isklu~uvawe na protivpravnosta,<br />
ili go isklu~uva goneweto, ili go uslovuva so predlog ili privatna<br />
tu`ba, 3 0 isto taka, poblag e onoj zakon {to ja isklu~uva kaznivosta,<br />
4 0 a ako spored dvata zakoni postoi kaznivost: onoj {to predvi-<br />
65<br />
Vidi: Zlatari}, B. Krivi~ni zakonik, str. 307.<br />
79
duva osloboduvawe od kaznata; {to ovozmo`uva izrekuvawe poblag vid<br />
kazna ili pomal iznos na kaznata; {to ne predviduva zgolemuvawe ili<br />
poostruvawe na kaznata poradi povrat; {to za konkretniot slu~aj dava<br />
mo`nost za ubla`uvawe na kaznata; spored koj mo`e da se izre~e<br />
alternativna merka, kako i onoj spored koj ne mo`e da se izre~e<br />
sporedna kazna.<br />
Primenata na poblagiot zakon ne doa|a predvid po <strong>pravo</strong>silnosta<br />
na presudata za konkretniot slu~aj, osven ako po negovoto<br />
donesuvawe e vo tek postapka vo koja se re{ava po `alba na prvostepena<br />
presuda. Poinaku ka`ano, ako po donesuvaweto na prvostepenata<br />
presuda bide donesen nov zakon {to e poblag za storitelot, po povod<br />
`albata mora da se obezbedi negovata primena. 66<br />
Vo slu~aj pak koga vo noviot zakon e izvr{ena dekriminalizacija<br />
na nekoe krivi~no delo (so noviot zakon se ukinuva ve}e presudeno<br />
delo kako krivi~no delo), dekriminalizacijata nema vlijanie vo<br />
odnos na ve}e presudenite dela, osven ako vo preodnite i zavr{nite<br />
odredbi na noviot zakon ne e predvidena revizija, odnosno ukinivawe<br />
ili ubla`uvawe na kaznata izre~ena so <strong>pravo</strong>silnata presuda za takvite<br />
dela. Dokolku noviot zakon ne sodr`i takva odredba, soobrazuvaweto<br />
na <strong>pravo</strong>silnite presudi so noviot poblag zakon, po pravilo se<br />
vr{i so primena na institutite amnestija ili pomiluvawe. 67 Isklu-<br />
~ok od ova pravilo postoi ako vrz osnova na usvoen vonreden praven<br />
lek podnesen protiv <strong>pravo</strong>silnata presuda, do{lo do obnovuvawe na<br />
postapkata. Toga{, vo obnovenata postapka }e se primeni noviot zakon<br />
koj vo me|uvreme vlegol vo sila i e poblag za storitelot.<br />
II. PROSTORNO VA@EWE NA KRIVI^NIOT ZAKONIK<br />
1. Krivi~nite zakoni na edna dr`ava po pravilo va`at na teritorijata<br />
na dr`avata vo koja se doneseni. Me|utoa, poradi uspe{noto<br />
suzbivawe na kriminalitetot koj ima me|unarodni razmeri, vo opredeleni<br />
slu~ai tie imaat dejstvo i nadvor od teritorijata na koja se doneseni.<br />
Poradi toa se pojavuva potreba od {to poprecizno opredeluvawe<br />
na prostorot na edna i ostanatite dr`avi na koj se protega va`nosta<br />
na ovie zakoni so cel da se izbegne kakov i da e sudir na ovoj<br />
plan. Pritoa, so ogled deka do denes ne e donesen me|unaroden krivi-<br />
~en akt, sekoja dr`ava samata go opredeluva prostornoto va`ewe na<br />
krivi~nite zakoni po~ituvaj}i opredeleni na~ela na me|unarodnoto<br />
<strong>pravo</strong>.<br />
2. Teritorija na Republika Makedonija. Spored ~l. 122 st. 2 KZ,<br />
66<br />
Ba~i}, F. op. cit. str. 118-119.<br />
67<br />
"Vo takov slu~aj mo`e eventualno da dojde do amnestija ili pomiluvawe,<br />
me|utoa samata izmena na zakonot, vo princip, ne ja tangira <strong>pravo</strong>silnosta<br />
na presudata." Zlatari}, B. Krivi~no <strong>pravo</strong>, str. 105.<br />
80
pod realna dr`avna teritorija na Republika Makedonija se podrazbiraat<br />
suvozemnata teritorija, vodenite povr{ini vnatre vo nejzinata<br />
granica, kako i vozdu{niot prostor nad niv. Nivnata povr{ina i<br />
doseg se opredeluva so me|unarodni spogodbi i propisi na pozitivnoto<br />
zakonodavstvo. Postoi me|utoa, op{to usvoeno sfa}awe deka po pat na<br />
pravna fikcija, dr`avnata teritorija treba da se pro{iri i na doma-<br />
{nite brodovi i vozduhoplovi. Ottamu, soglasno ~l. 116 st. 2 KZ, bez<br />
ogled dali se raboti za civilni ili voeni, i bez ogled dali se nao|aat<br />
na otvoreno more ili vo teritorijalnite vodi i pristani{ta na oddelni<br />
dr`avi (princip na znameto), brodovite sekoga{ se smetat kako<br />
doma{na teritorija. Vo pogled pak, na vozduhoplovite se pravi razlika<br />
dali se civilni ili voeni (~l. 116 st. 3 KZ). Civilnite vozduhoplovi<br />
se smetaat kako doma{na teritorija dodeka se vo let nad doma-<br />
{na ili stranska teritorija ili nad slobodnoto more, a voenite vozduhoplovi<br />
se smeatat kako doma{na teritorija duri i toga{ koga se<br />
prizemni bez ogled na ~ija teritorija (aerodrom) se nao|aat (princip<br />
na registracija).<br />
3. Mesto na izvr{uvawe na krivi~noto delo. Pra{aweto za toa<br />
koga mo`e da se ka`e deka deloto e izvr{eno na na{a teritorija, go<br />
regulira ~l. 31 KZ. Spored taa odredba: "Krivi~noto delo e izvr{eno<br />
kako vo mestoto kade {to storitelot rabotel ili bil dol`en da<br />
raboti, taka i vo mestoto kade {to nastapila posledicata. Podgotvuvaweto<br />
i obidot na krivi~no delo se smetaat za izvr{eni kako vo<br />
mestoto kade {to storitelot rabotel, taka i vo mestoto kade {to spored<br />
negovata umisla posledicata trebalo da nastapi ili mo`ela da nastapi."<br />
68 Ova re{enie, koe e vo soglasnost so teorijata na edinstvoto<br />
(ubikvitetot), najde primena vo najgolemiot broj zakonodavstva<br />
ottamu {to sekoga{ ovozmo`uva primena na internoto <strong>pravo</strong> (nadle-<br />
`nosta na doma{niot sud se priznava koga dejstvieto e izvr{eno na<br />
doma{na teritorija i koga samo posledicata nastapila na doma{nata<br />
teritorija). Na toj na~in najdobro se {titat interesite na oddelnite<br />
dr`avi pri primenata na me|unarodnoto krivi~no <strong>pravo</strong>. Pra{aweto,<br />
vpro~em, vo prv red e zna~ajno za utvrduvawe na primenata na makedonskoto<br />
vo odnos na stranskoto krivi~no zakonodavstvo, ottamu {to,<br />
iako poretko, posledicata na nekoe krivi~noto delo mo`e da se slu~i<br />
da ne nastapi na teritorijata kade {to e prezemeno dejstvieto na izvr-<br />
68<br />
Kaj prodol`enoto i kolektivnoto krivi~no delo vo pogled na mestoto<br />
na izvr{uvaweto, e bitno sekoe mesto na dejstvieto na storitelot i sekoe<br />
mesto na kade{to nastapila koja i da e posledica. Kaj trajnoto krivi~no<br />
delo, kako mesto na izvr{uvawe se smeta sekoe mesto vo koe traela protivpravnata<br />
sostojba. Kaj sou~esni{tvoto kako mesto na izvr{uvawe se smeta<br />
mestoto na dejstvieto i mestoto na posledicata na deloto vo koe se u~estvuva.<br />
Vidi: Ibid, str. 112.<br />
81
{uvaweto (distancioni krivi~ni dela). Taka, na primer, storitelot<br />
stavil eksploziv vo `elezni~ki vagon vo stranstvo, a posledicata nastapila<br />
na teritorijata na na{ata dr`ava.<br />
Pra{aweto na mestoto na izvr{uvaweto na krivi~noto delo,<br />
me|utoa nesomneno e va`no i od gledi{te na: 1 0 utvrduvawe na postoeweto<br />
na krivi~noto delo koga mestoto e element na negovoto bitie, 2 0<br />
vnatre{noto procesno zakonodavstvo, zaradi utvrduvawe na mesnata<br />
nadle`nost na osnovnite i apelacionite sudovi.<br />
4. Principi na prostornoto va`ewe na krivi~niot zakonik. Vo<br />
pogled na prostorot na koj va`i krivi~iot zakonik na na{ata dr`ava<br />
postojat slednive ~etiri principi: 1 0 teritorijalen, spored koj<br />
podra~jeto na primenata na krivi~niot zakonik e ograni~ena so teritorijata<br />
na dr`avata ~ii zakon e obvrzuva~ki za site koi se nao|aat na<br />
taa teritorija, bez ogled na nivnoto dr`avjanstvo, 2 0 realen, spored koj<br />
na storitelot na krivi~noto delo treba da se primeni zakonot na onaa<br />
dr`ava na koja i pripa|a o{teteniot, 3 0 personalen (aktiven i<br />
pasiven), spored koj na sekoj storitel na krivi~no delo treba da se<br />
primeni zakonot na dr`avata ~ii{to gra|anin e toj storitel, i 4 0 univerzalen<br />
princip, spored koj krivi~niot zakonik treba da se primeni<br />
na site storiteli na krivi~ni dela, bez ogled kade se nao|aat. Pritoa,<br />
kako {to mo`e da se zabele`i, za opredeluvawe na prostornoto va`ewe<br />
na krivi~noto zakonodavstvo (koga mo`at da se primenat zakonite<br />
na na{ata zemja so ogled na mestoto na izvr{uvaweto na krivi~noto<br />
delo) od zna~ewe se tri elementi: 1 0 dr`avnata teritorija na koja e<br />
storeno krivi~noto delo, 2 0 dr`avjanstvoto na storitelot i 3 0 na ~ija<br />
{teta e izvr{eno krivi~noto delo.<br />
So ogled na ovie elementi na{eto krivi~no zakonodavstvo<br />
va`i (mo`e da se primeni) za krivi~ni dela storeni:<br />
1 0 vo na{ata zemja...<br />
- od na{ dr`avjanin, stranec i lice bez dr`avjanstvo, bez ogled<br />
kade se nao|a negovot postojano `iveali{te (na {teta na na{i i<br />
stranski pravni dobra) - Teritorijalen princip (~l. 116 KZ).<br />
Principot se sostoi vo toa krivi~noto zakonodavstvo na dr`avata (vo<br />
smisla na materijalnoto krivi~no <strong>pravo</strong>) da se primenuva na sekoj koj<br />
na podra~jeto na odnosnata dr`ava stori krivi~no delo predvideno so<br />
toa zakonodavstvo i bez ogled na toa dali storitelot e dr`avjanin na<br />
taa dr`ava, dr`avjanin na nekoja druga dr`ava ili e lice bez<br />
dr`avjanstvo (apatrid, apolit). Represivnata vlast na dr`avata zna~i<br />
se protega na site lica bez ogled dali se nao|aat na nejzinoto podra-<br />
~je. Ako nekoi lica se izzemeni od nejzinata jurisdikcija (na primer,<br />
diplomatski imuniteti), so toa ne e ukinata represivnata vlast na taa<br />
dr`ava nad niv.<br />
Kriminalnopoliti~kata opravdanost na ovoj princip e sodr-<br />
`an vo suverenitetot, nezavisnosta i ednakvosta na dr`avite (sekoja<br />
dr`ava ima isklu~ivo <strong>pravo</strong> i dol`nost da se gri`i za redot, bezbe-<br />
82
dnosta i za{titata na op{testvenite i individualnite vrednosti na<br />
svojata teritorija), vo idejata za generalnata prevencija (krivi~nata<br />
sankcija mora da se po~uvstvuva tamu kade {to deloto e storeno), kako<br />
i vo barawata na procesnata ekonomija (utvrduvaweto na faktite e polesno<br />
pred sudot na mestoto na izvr{uvaweto na deloto).<br />
Spored ovoj princip ako se utvrdi deka krivi~noto delo e storeno<br />
na teritorijata na Republika Makedonija ili na doma{en brod<br />
(bez ogled kade se nao|al vo vreme na izvr{uvaweto na deloto) ili doma{en<br />
voen vozduhoplov (bez ogled kade se nao|al vo vreme na izvr{uvaweto<br />
na deloto) ili na doma{en civilen vozduhoplov dodeka e vo<br />
let, se primenuva na{iot krivi~en zakonik. Toa zna~i primarna na<br />
makedonskoto krivi~no zakonodavstvo nezavisno od toa dali za storenoto<br />
delo se vodi krivi~na postapka, ili deloto e ve}e <strong>pravo</strong>silno<br />
presudeno ili pak, e izvr{ena kaznata vo nekoja druga dr`ava (otstapuvawe<br />
od primena na na~eloto ne bis in idem).<br />
Teritorijalniot princip e osnoven, primaren i samostoen princip<br />
vo primenata na na{eto zakonodavstvo, dodeka site ostanati principi<br />
se od dopolnitelna (supsidijarna) priroda. Ovoj princip vo me-<br />
|unarodnite odnosi, po pravilo, ne gi uva`uva principite ne bis in idem<br />
i baraweto za identitetot na normata. Toa zna~i deka toj vo na~elo ja<br />
isklu~uva primenata na bilo kakvo stransko <strong>pravo</strong> vo reguliraweto na<br />
pravnite odnosi so stranski elementi koga krivi~noto delo e storeno<br />
na na{ata teritorija, bez ogled dali bilo storeno od stranec ili od<br />
doma{en dr`avjanin i bez ogled na toa da li se raboti za povreda ili<br />
zagrozuvawe na doma{ni ili na stranski pravni dobra.<br />
Me|utoa, ova isklu~ivost ima svoi ograni~uvawa, {to zna~i<br />
deka i vrz osnova na ovoj princip vo izvesna mera se uva`uva primenata<br />
na stranskoto <strong>pravo</strong> na pravniot odnos so stranski elementi. Imeno,<br />
poradi odbegnuvawe na konflikti so stranskoto krivi~no zakonodavstvo<br />
i od pri~ini na pravednost, od ova pravilo KZ predviduva dva<br />
isklu~oci. Za prviot slu~aj, ako postapka za krivi~no delo e povedena<br />
ili dovr{ena vo stranska dr`ava, krivi~noto gonewe vo na{ata dr`ava<br />
(neposredna primena na doma{niot krivi~en zakonik) }e se prezeme<br />
otkako }e se dobie odobrenie od javniot obvinitel na Republika Makedonija<br />
(~l. 120 st. 1 KZ). Drugiot oblik na tolerirawe na stranskoto<br />
<strong>pravo</strong> se gleda vo obvrskata na doma{niot sud, vo kaznata {to ja izrekuva<br />
za krivi~noto delo so stranski element za koe va`i doma{noto<br />
krivi~no <strong>pravo</strong> spored teritorijalniot princip, da go zasmeta pritvorot<br />
i kaznata, osnosno merkata na bezbednost {to se sostoi vo<br />
li{uvawe od sloboda koja {to e izdr`ana vo stranstvo (~l. 121 KZ).<br />
Posebno zna~ajno ograni~uvawe na teritorijalniot princip (zna~ajno<br />
uva`uvawe na stranskoto <strong>pravo</strong>) se sostoi vo mo`nosta za otstapuvawe<br />
na krivi~noto gonewe na stranska dr`ava na stranec, koj krivi~noto<br />
delo go storil na teritorijata na na{ata dr`ava, na doma{en brod, vo<br />
doma{en civilen vozduhoplov dodeka e vo let ili vo doma{en voen vo-<br />
83
zduhoplov (~l. 120 st. 5 KZ). Na toj na~in od opredeleni krivii~nopravni,<br />
kriminalnopoliti~ki i penolo{ki pri~ini se zasiluva personalniot<br />
princip na prostornoto va`ewe na krivi~noto <strong>pravo</strong> za smetka<br />
na teritorijalniot princip.<br />
2 0 vo stranstvo...<br />
- od na{ dr`avjanin, stranec i lice bez dr`avjanstvo (na {teta<br />
na na{i pravni dobra ili na{i dr`avjani, navedeni vo ~l. 117 KZ) -<br />
Realen princip ili za{titen (odbramben) princip (~l. 117 KZ).<br />
Kriminalnopoliti~kata opravdanost na ovoj princip se potvrduva so<br />
okolnosta deka stranskata dr`ava, po pravilo, ne dava dovolno<br />
efikasna krivi~nopravna za{tita koga se vo pra{awe dela izvr{eni<br />
na nejzina teritorija, a se naso~eni protiv interesite na druga dr`ava<br />
(vo nadle`nost na nacionalniot krivi~en zakon doa|aat opredeleni<br />
osobeno te{ki krivi~ni dela izvr{eni vo stranstvo so koi se<br />
napa|aat va`ni interesi na taa zemja). So ovoj princip, vsu{nost se<br />
{titat osnovnite interesi na samata dr`ava: za{tita od napad na nejzinata<br />
nadvore{na i vnatre{na bezbednost, vrednosta na parite i sl.<br />
Spored ovoj princip na{eto krivi~no zakonodavstvo va`i apsolutno<br />
za sekoj koj vo stranstvo }e stori krivi~no delo od ~l. 305 do<br />
326 KZ ili od ~l. 268 KZ, ako falsifikuvaweto se odnesuva na doma-<br />
{ni pari (~l. 117 KZ). Na ovie krivi~ni dela }e se primeni na{eto<br />
krivi~no zakonodavstvo, iako protiv storitelot vo stranstvo e povedena<br />
krivi~na postapka, storitelot za tie dela ve}e bil suden ili ja<br />
izdr`al kaznata (otstapuvawe od primena na na~eloto ne bis in idem),<br />
ili deloto ne e kaznivo spored <strong>pravo</strong>to na dr`avata kade bilo izvr{eno<br />
(otstapuvawe od primena na na~eloto na dvostrana kaznivost). Za<br />
primena na ovaa odredba ne se predvideni nikakvi posebni uslovi za<br />
krivi~no gonewe. Nakratko, za navedenite krivi~ni dela isklu~ivo se<br />
primenuva doma{noto <strong>pravo</strong>. Tokmu zaradi prirodata na tie dela stranskoto<br />
<strong>pravo</strong> i stranskata presuda najmalku se toleriraat. Vo vakvi<br />
slu~ai krivi~nata postapkata kaj nas mora sekoga{ da se vodi i sekoga{<br />
mora da se primenuva doma{noto <strong>pravo</strong>. Stranskoto <strong>pravo</strong> se tolerira<br />
samo vo pogled na zasmetuvaweto na pritvorot i kaznata {to e<br />
izdr`ana vo stranstvo vo kaznata {to ja izrekuva doma{niot sud (~l.<br />
121 KZ).<br />
3 0 vo stranstvo ...<br />
a) - od na{ dr`avjanin (na {teta na na{i pravni dobra ili<br />
na{i dr`avjanini, osven krivi~nite dela navedeni vo ~l. 117) -<br />
Princip na aktiven personalitet ili princip na li~en status ili<br />
nacionalen princip (~l. 118 KZ). Kriminalnopoliti~kata opravdanost<br />
na ovoj princip, e, so ogled na ustavnata zabrana za neekstradirawe<br />
na doma{en dr`avjanin, vo obezbeduvaweto da ne ostane nekaznet<br />
na{ gra|anin koj vo stranstvo izvr{il krivi~no delo, a potoa se<br />
84
zasolnil vo na{ata zemja. 69<br />
Spored ovoj princip makedonskoto krivi~noto zakonodavstvo<br />
se primenuva na makedonski dr`avjanin koga vo stranstvo }e stori nekoe<br />
krivi~no delo, na primer, kra`ba, siluvawe, ubistvo, {to zna~i<br />
koe i da e krivi~nodelo osven krivi~nite dela navedeni vo ~l. 117, ako<br />
se zate~e na teritorijata na na{ata dr`ava ili ni bide ekstradiran<br />
(~l. 118 KZ).<br />
b) - od stranski dr`avjanin (na {teta na na{i pravni dobra ili<br />
na na{i dr`avjani, osven krivi~nite dela navedeni vo ~l. 117) -<br />
Princip na pasiven personalitet ili individualen za{titen princip<br />
(~l. 119 st. 1 KZ). Ovoj princip se javuva kako dopolnuvawe na<br />
realniot princip. "Sprotivno na principot na aktiven personalitet,<br />
principot na pasiven personalitet ne e op{to prifaten vo krivi~nite<br />
zakonodavstva, a i nekoi avtori go osporuvaat. Idejata kaj ovoj princip<br />
e vo nekoja zasilena za{tita na doma{nite dr`avjani koga vo<br />
stranstvo se izlo`eni na kriminalni akcii od stranci."<br />
Vo teorijata se naveduvaat pove}e pri~ini za opravduvawe na<br />
ovoj princip. Taka, se istaknuva deka pretstavuva derivat na suverenitetot<br />
na dr`avata koja ima <strong>pravo</strong> i dol`nost da gi za{tituva svoite<br />
dr`avjani vo stranstvo, pa zatoa mo`e da im nalo`uva povedenija vo<br />
soglasnost so nacionalnite zakoni. Osven toa, nivnoto lo{o povedenie<br />
vo stranstvo mu na{tetuva na ugledot na dr`avata ~ii dr`avjani<br />
sî (res publica interest habere bonos subditors). Potoa, se tvrdi deka ve}e<br />
samata mo`nost za kaznuvawe na doma{en dr`avjanin za krivi~ni dela<br />
{to }e gi izvr{i vo stranstvo posredno pridonesuva kon zacvrstuvawe<br />
na nacionalniot zakon pa ottamu i na za{titata na vrednostite {to<br />
gi uka`uva. Natamu se tvrdi deka ovoj princip, vo nekoja raka, e izraz<br />
na solidarnosta sprema dr`avata vo koja e izvr{eno krivi~noto delo,<br />
za{to so kaznuvaweto na storitelot na toa delo vo negovata dr`ava se<br />
pridonesuva za ostvaruvawe na pravniot poredok na dr`avata na mestoto<br />
na izvr{uvaweto na deloto. So ogled pak deka vo pogolemiot del<br />
na dr`avi postoi zabrana za ekstradicija na doma{ni dr`avjani, ovoj<br />
princip ovozmo`uva tie doma da ne dobijat azil za krivi~ni dela storeni<br />
vo stranstvo. I kone~no, ovoj princip vo sovremenoto krivi~no<br />
<strong>pravo</strong>, koj í posvetuva posebno vnimanie na resocijalizacijata na delinkventite,<br />
osobeno dobiva na zna~ewe, za{to ja olesnuva tokmu taa<br />
resocijalizacija koja najdobro mo`e da se ostvari vo sredinata na koja<br />
{to osudenikot í pripa|a i kade {to redovno `ivee. 70<br />
Spored odredbatana ~l. 119 st. 1 KZ makedonskoto krivi~no zakonodavstvo<br />
va`i i za stranec koj nadvor od na{ata dr`ava sprema nea<br />
ili sprema nejzini dr`avjani }e stori krivi~no delo i koga ne se vo<br />
pra{awe krivi~nite dela navedeni vo ~l. 117 KZ, ako se zate~e na te-<br />
69<br />
Zlatari}, B. Me|unarodno krivi~no <strong>pravo</strong>, Zagreb, 1979, str. 129.<br />
70<br />
Zlatari}, B. op. cit, str. 134.<br />
85
itorijata na Republika Makedonija ili ni bide ekstradiran.<br />
Primenata na principite na aktiven i pasiven personalitet e<br />
mo`na pod slednite uslovi: 1 0 storitelot da ne ja izdr`al celosno kaznata<br />
na koja e osuden vo stranstvo, 2 0 storitelot vo stranstvo so <strong>pravo</strong>silna<br />
presuda da ne e osloboden ili kaznatata da ne e zastarena ili<br />
prostena, 3 0 da e podneseno barawe na o{teteniot ako za storenoto<br />
krivi~no delo vo stranstvo se goni samo po barawe na o{teteniot, i 4 0<br />
za storenoto krivi~no delo da se kaznuva i spored zakonot na dr`avata<br />
vo koja deloto e storeno. Isklu~ok od ova pravilo e ako spored zakonot<br />
na dr`avata vo koja deloto e storeno za toa delo ne se kaznuva, goneweto<br />
mo`e da se prezeme samo po odobrenie na javniot obvinitel na<br />
Republika Makedonija (~l. 120 st. 2 i 3 KZ). Ova zna~i deka ovde postoi<br />
daleku poliberalen odnos vo pogled na uva`uvaweto na stranskoto<br />
<strong>pravo</strong>. Imeno, za navedenite krivi~ni dela krivi~noto gonewe nema da<br />
se vr{i, pa spored toa nema da se primenuva doma{noto krivi~no <strong>pravo</strong>,<br />
ako storitelot vo celost ja izdr`al kaznata na koja bil osuden vo<br />
strenstvo, ako vo stranstvo so <strong>pravo</strong>silna presuda e osloboden ili kaznata<br />
mu zastarela ili mu e prostena, ili ako za krivi~noto delo spored<br />
stranskiot zakon se goni po barawe na o{teteniot a takvo barawe<br />
ne e podneseno. Osven toa, ovde se uva`uva (osven isklu~itelno) i principot<br />
na identitetot na normata.<br />
4 0 vo stranstvo ...<br />
- od stranec (na {teta na stranski pravni dobra ili nejzini<br />
dr`avjani) - Univerzalen princip ili princip na apsolutna eksteritorijalnost,<br />
kosmopolitski princip ili princip na pravednost (~l.<br />
119 st. 2 KZ). Kriminalnopoliti~kata osnova na ovoj princip e so<br />
negovata primena da obezbedi da ne ostane nekaznet stranec, koj vo<br />
stranstvo storil pote{ko krivi~no delo protiv stranski pravni dobra,<br />
spored aforeizmot "ne maleficia manent impunita," za{to toj so<br />
primena na teritorijalniot, realniot i personalniot princip ne bi<br />
mo`el da se kazni. Ovoj princip, iako mnogu retko, nao|a svoja potvrda<br />
osobeno vo dene{ni uslovi na intenzivna sorabotka na planot na suzbivaweto<br />
na voenite zlostorstva, genocidot i drugi dela protiv ~ove{tvoto,<br />
terorizmot, proizvodstvoto i prometot na opojni drogi,<br />
trgovijata na belo robje i drugite formi na organizirani transnacionalen<br />
kriminalitet. Toj e izraz na me|unarodna solidarnost vo borbata<br />
protiv kriminalitetot.<br />
Spored univerzalniot princip makedonskoto krivi~no zakonodavstvo<br />
}e se primeni na stranec koj sprema stranska dr`ava ili sprema<br />
stranec }e stori vo stranstvo krivi~no delo za koe spored toa zakonodavstvo<br />
mo`e da se izre~e kazna li{uvawe od sloboda od pet godini<br />
ili pote{ka kazna, koga }e se zate~e na teritorijata na Republika Makedonija,<br />
a nema da í bide ekstradiran na stranskata dr`ava.<br />
Makedonskoto krivi~no zakonodavstvo }e bide primeneto pod<br />
istite uslovi od ~l. 120 st. 2 i 3 KZ: 1 0 storitelot da ne ja izdr`al ce-<br />
86
losno kaznata na koja e osuden vo stranstvo, 2 0 storitelot vo stranstvo<br />
so <strong>pravo</strong>silna presuda da ne e osloboden ili kaznatata da ne e zastarena<br />
ili oprostetna, i 3 0 da e podneseno barawe na o{teteniot ako za<br />
storenoto krivi~no delo vo stranstvo se goni samo po barawe na o{teteniot.<br />
Pokraj toa, primenuvaj}i go makedonskoto krivi~no zakonodavstvo,<br />
ako so KZ ne e poinaku opredeleno, doma{niot sud ne smee da<br />
izre~e pote{ka kazna od kaznata koja e propi{ana so zakonot na dr`avata<br />
vo koja krivi~noto delo e storeno (~l. 119 st. 2 KZ).<br />
Od postavenite uslovi KZ predviduva isklu~ok opredeluvaj}i<br />
deka samo po odobrenie od javniot obvinitel na Republika Makedonija<br />
vo na{ata zemja mo`e da se prezeme gonewe na stranec za krivi~no<br />
delo storeno vo stranstvo na {teta na stranec ili na stranska dr`ava,<br />
bez ogled na zakonot na dr`avata vo koja e storeno krivi~noto delo,<br />
ako e vo pra{awe delo {to vo vremeto koga e izvr{eno e smetano za<br />
krivi~no delo spored op{tite pravni na~ela priznaeni od strana na<br />
me|unarodnata zaednica (~l. 120 st. 4 KZ). 71 Za takvo delo mo`no e<br />
krivi~no gonewe po odobrenie na javniot obvinitel na Republika Makedonija<br />
i vo slu~aj storenoto delo da ne e kaznivo spored zakonot na<br />
dr`avata vo koja e storeno. Za takvo delo, spored makedonskoto krivi-<br />
~no zakonodavstvo mo`e da se izre~e i postroga kazna od onaa koja e<br />
propi{ana so zakonot na dr`avata vo koja deloto e storeno.<br />
5. Krivi~nopraven imunitet. Op{to pravilo e deka krivi~niot<br />
zakon va`i za site lica koi }e izvr{at krivi~no delo na teritorijata<br />
na opredelena dr`ava. Me|utoa, od ova pravilo na teritorijalno<br />
va`ewe na krivi~niot zakon (na~elo na teritorijalitet), postoi<br />
isklu~ok od dr`avnopravni i me|unarodnopravni pri~ini, vo pogled<br />
na izvesni lica koi vr{at opredeleni funkcii, taka {to sprema niv<br />
ne se primenuva krivi~noto zakonodavstvo - tie lica u`ivaat krivi~nopraven<br />
imunitet.<br />
1 0 Taka od dr`avnopravni pri~ini makedonskoto krivi~no zakonodavstvo<br />
ne mo`e da se primenuva sprema pretsedatelot na republikata<br />
(~l. 83 st. 2 Ustav), premierot i ministrite na Vladata (~l. 89<br />
st. 3 Ustav), pratenicite vo sobranieto (~l. 64 Ustav), sudiite na ustavniot<br />
sud (~l. 111 st. 2 Ustav), ~lenovite na Republi~kiot sudski sovet<br />
(~l. 104 st. 4), sudiite na osnovnite, apelacionite i vrhovniot sud (~l.<br />
100 Ustav) i sudiite porotnici (~l. 103 st. 4 Ustav).<br />
Apsolutnniot (materijalnopraven imunitet, indemnitet ili<br />
ednostavno krivi~en imunitet) se sostoi vo nevozmo`nost na kaznuvawe<br />
za delo koe edno lice go storilo vo vr{eweto na funkcijata koja<br />
e za{titena so imunitetot, a koe gi ima site obele`ja na krivi~no<br />
delo. Takviot imunitet na ovie lica ja isklu~uva krivi~nata odgovornost<br />
i kaznivost i pretstavuva apsolutna pre~ka za poveduvawe na<br />
71<br />
Ovaa odredba e vo soglasnost so ~l. 15 st. 2 od Me|unarodniot pakt<br />
za gra|anskite i politi~kite prava od 1966 godina.<br />
87
krivi~na postapka, odnosno obvrzuva na zapirawe na krivi~nata postapka<br />
ako dopolnitelno se utvrdi deka e vo pra{awe toj vid na imunitet.<br />
Takvoto trajno dejstvo ima i po prestanokot na mandatot na funkcionerot,<br />
no samo za dadeno mislewe i glasawe (za tn. verbalni krivi~ni<br />
dela).<br />
Apsolutniot imunitet ja isklu~uva samo kaznivosta, a ne i postoeweto<br />
na krivi~noto delo. Ova e zna~ajno ottamu {to krivi~noto<br />
delo postoi, taka {to e mo`no licata {to se javuvaat kako sou~esnici<br />
vo deloto na funkcionerot, da odgovaraat za istoto.<br />
Relativniot (procesnopraven ili krivi~noprocesen) imunitet<br />
se sostoi vo nevozmo`nost na pritvorawe ili gonewe na liceto {to e<br />
nositel na opredelena funkcija dodeka za toa ne se dade odobrenie od<br />
soodveten organ. Ovoj imunitet prestavuva pre~ka za poveduvawe ili<br />
sproveduvawe na krivi~nata postapka dodeka toj imunitet trae i na<br />
podra~jeto kade va`i. Toj zna~i, go isklu~uva goneweto bez soodvetno<br />
odobrenie na soodvetniot organ za bilo koe krivi~no delo no, samo za<br />
vreme na traeweto na mandatot. Islu~itelno od ova pravilo,<br />
funkcionerot mo`e da bide pritvoren i bez soodvetnoto odobrenie<br />
samo ako e zatekna vo vr{ewe na krivi~no delo za koe e propi{ana kazna<br />
li{uvawe od sloboda vo traewe podolgo od pet godini.<br />
Za razlika od prethodniot, ovoj imunitet se odnesuva na site<br />
krivi~ni dela. Isto taka, dodeka apsolutniot imunitet trajno ja isklu~uva<br />
krivi~nata odgovornost za verbalnite krivi~ni dela, dejstvoto<br />
na relativniot imunitet e vremenski ograni~eno za periodot dodeka<br />
trawe mandatot na funkcionerot.<br />
2 0 Krivi~nopraven imunitet od me|unarodnopravni pri~ini<br />
u`ivaat tn. eksteritorijalni lica (pretstavnici na na edna dr`ava<br />
ili na me|unarodna organizacija koi svojata funkcija ja vrat vo druga<br />
dr`ava), i toa: {efovi na stranski dr`avi, pretsedateli na dr`avi,<br />
ministri za nadvore{ni raboti i drugi li~nosti od visok rang, diplomatski<br />
pretstavnici i administrativno tehni~kiot personal na diplomatskite<br />
misii (dr`avni delegacii) i visoki funkcioneri na nekoi<br />
pova`ni me|unarodni organizacii (na primer, generalniot sekretar<br />
na ON i negovite pomo{nici, {efovi na specijalizirani agencii).<br />
Ovie lica ne mo`at krivi~no da bidat goneti nitu sudeni za krivi~ni<br />
dela izvr{eni na teritorijata ~ie gostoprimstvo go u`ivaat, tuku<br />
spored pravilata na me|unarodnoto <strong>pravo</strong> pripa|aat pod jurisdikcija<br />
na svojata dr`ava. Toa zna~i deka tie nemaat krivi~nopraven, tuku<br />
samo procesen imunitet {to gi {titi od gonewe samo vo akreditiranata<br />
dr`ava i toa samo za vreme dodeka im trae svojstvoto na eksteritorijalni<br />
lica, no ne i od goneweto vo sopstvenata dr`ava.<br />
88
III. EKSTRADICIJA<br />
1. POIM I VIDOVI NA EKSTRADICIJA<br />
1. Ekstradicijata e najva`en akt na me|unarodnata pravna pomo{<br />
72 vo krivi~nite predmeti. Nejziniot op{t poim e daden vo pravnata<br />
doktrina, a pozitivnite pravni tekstovi i me|unarodnite dogovori<br />
go sledat takvoto sfa}awe. Se sostoi vo toa {to dr`avata na ~ija<br />
teritorija se nao|a storitelot na krivi~noto delo (zamolena dr`ava),<br />
vr{i negovo predavawe, poradi sudewe ili izvr{uvawe na krivi~na<br />
sankcija, na dr`avata koja toa go bara (dr`ava molitel), ako postojat<br />
neophodnite uslovi predvideni so dogovor ili so zakon.<br />
So ekstradicijata se ovozmo`uva ostvaruvawe na teritorijalniot<br />
princip na prostornoto va`ewe na krivi~nite zakoni toga{ koga<br />
storitelot po izvr{uvaweto na krivi~noto delo }e prebega vo stranstvo<br />
so cel da go izbegne sudeweto i kaznuvaweto ili izvr{uvaweto na<br />
kaznata po izre~enata <strong>pravo</strong>silna presuda. Vo takov slu~aj dr`avata<br />
vo koja storitelot na deloto izbegal, í uka`uva pravna pomo{ na dr`avata<br />
na ~ija teritorija e izvr{eno krivi~noto delo so toa {to í go<br />
predava storitelot na deloto poradi sudewe i kaznuvawe ili poradi<br />
izvr{uvawe na kaznata. Do ekstradicija doa|a i toga{ koga stranski<br />
dr`avjanin }e izvr{i krivi~no delo vo nekoja dr`ava protiv druga<br />
dr`ava ili protiv stranski dr`avjanin, pa se zate~e na teritorijata<br />
na treta dr`ava. Vo takov slu~aj dr`avata na ~ija teritorija se nao|a<br />
storitelot na krivi~noto delo mo`e da go predade poradi sudewe i kaznuvawe<br />
na dr`avata ~ii dr`avjanin e toa lice. Najposle, postoi mo`nost<br />
da dojde do ekstradicija i toga{ ako dr`avata na ~ija teritorija<br />
e izvr{eno krivi~noto delo so koe se zagrozuva nekoja nejzina vrednost<br />
da se otka`e od <strong>pravo</strong>to na kaznuvawe i storitelot da go predade na<br />
dr`avata ~ii dr`avjanin e toa lice poradi sudewe i kaznuvawe. Ovaa<br />
mo`nost na postoewe na ekstradicija vrz osnova na otka`uvawe od<br />
<strong>pravo</strong>to na kaznuvawe spored teritorijalniot princip koga se raboti<br />
za zagrozuvawe na vrednostite na taa dr`ava, nema skoro nikakvo prakti~no<br />
zna~ewe, osven vo oblasta na soobra}ajnite delikti. 73<br />
2. Ekstradicijata za prv pat zakonski e regulirana vo francuskiot<br />
revolucionerten krivi~en zakonik od 1791 godina, iako se istaknuva<br />
deka najstariot so~uvan pismen izvor vo koj taa se spomnuva e<br />
dogovorot za mir me|u egipetskiot faraon Ramzes II i hetitskiot kral<br />
72<br />
Postojat ~etiri vidovi me|unarodna krivi~nopravna pomo{: 1. ekstradicija,<br />
2 0 "mala" me|unarodna krivi~nopravna pomo{, 3 0 otstapuvawe na<br />
krivi~no gonewe na stranska dr`ava, i 4 0 izvr{uvawe na stranska krivi~na<br />
presuda. Za site niv podrobno: <strong>Sulejmanov</strong>, Z. Krivi~nopravna pomo{, Akademik,<br />
Skopje, 1999.<br />
73<br />
Jovanovi}, Lj. op. cit. str. 165.<br />
89
Hatusilie III od 1820 godina p.n.e. Najgolemiot pridones za razvojot na<br />
pravnata misla vo vrska so ekstradicijata i voop{to me|unarodnata<br />
krivi~nopravna pomo{ go dal Hugo Grocius (1583-1645) vo svoeto delo<br />
De iure belli et pacis, od 1624 godina.<br />
3. Soglasno okolnostite vrz koi se zasnova, ekstradicijata<br />
mo`e da bide dogovorna ili zakonska.<br />
1 0 Dogovornata ekstradicija mo`e da se vr{i vrz osnova na<br />
formalen dogovor za predavawe na storiteli na krivi~ni dela ili vrz<br />
osnova na deklaracija za reciprocitet.<br />
a) Vo prviot slu~aj taa se vr{i vrz osnova na dvostrani i pove-<br />
}estrani dogovori sklu~eni me|u dr`avite. 74 So dogovorot se opredeluvaat<br />
(nabrojuvaat) krivi~nite dela za koi }e se vr{i ekstradicijata<br />
(metod na enumeracija) ili se odreduvaat krivi~nite dela za koi<br />
taa nema da se vr{i (metod na eliminacija). Vo sovremenite me|unarodni<br />
dogovori me|utoa, naj~esto se primenuva metodot na generalna<br />
klauzula, spored koj se opredeluva vidot i iznosot na propi{anata ili<br />
izre~enata kazna, kako minimum na kazna za koja se vr{i predavaweto<br />
(se opredeluva najblagiot vid, odnosno najniskiot iznos na kazna kako<br />
uslov za predavawe na storitelite na opredeleni krivi~ni dela).<br />
Sklu~uvaweto na ovie dogovori go vr{at organite koi se nadle`ni za<br />
sklu~uvawe na me|unarodnite dogovori voop{to. Istoto va`i i vo<br />
odnos na ratifikuvaweto na dogovorite, a so ogled na toa deka ratifikuvaweto<br />
na me|unarodnite dogovori se vr{i so zakon, slobodno<br />
mo`e da se ka`e deka dogovornata ekstradicija e, vsu{nost, poseben<br />
vid na zakonska ekstradicija.<br />
b) Vo vtoriot slu~aj se primenuvaat zakonskite propisi za<br />
ekstradicija. Deklaracijata za recioprocit e na~in na koj dr`avite<br />
go reguliraat me|usebnoto predavawe na storiteli na krivi~ni dela<br />
do sozdavaweto na site uslovi za sklu~uvawe na formalen dogovor za<br />
ekstradicija. Zainteresiranite dr`avi, vsu{nost, sklu~uvaat spogodba<br />
vrz osnova na koja me|usebno }e go vr{at predavaweto na storitelite<br />
na krivi~ni dela. Od deklaracijata na reciprocitet treba da se<br />
razlikuva formalniot reciprocitet kade se raboti za fakti~ka<br />
74<br />
Formalniot dogovor za ekstradicija pretstavuva spogodba so koja<br />
dr`avite potpisni~}i prezemaat obvrska deka me|usebno }e vr{at ekstradicija<br />
na storiteli na krivi~ni dela dokolku za toa se ispolneti uslovite predvideni<br />
so nea. Formalniot dogovor za ekstradicija, kako poseben vid na me-<br />
|unaroden dogovor, stanuva zadol`itelen za edna dr`ava otkako taa }e go prifati<br />
na opredelen na~in, odnosno otkako }e go ratifikuva. Dogovorite za<br />
ekstradicija mo`e da bidat bilateralni (sklu~eni me|u dve zainteresirani<br />
dr`avi), regionalni (sklu~eni me|u dr`avi od opredeleno podra~je) i multilateralni<br />
(sklu~eni me|u pogolem broj dr`avi ili site dr`avi). Multilateralnite<br />
dogovori mo`at da se ostvarat osobeno preku univerzalnite me|unarodni<br />
organizacii kako {to se, na primer, Obedinetite nacii.<br />
90
ekstradicija, koja postoi toga{ koga me|u zainteresiranite dr`avi ne<br />
postoi nikakva spogodba (formalen dogovor ili deklaracija), a sepak<br />
se vr{i predavawe na storiteli na krivi~ni dela samo vrz osnova na<br />
zakon.<br />
Ovde treba da se istakne razlikata me|u dr`avite vo koi otsustvoto<br />
na dogovori za ekstradicija se smeta za apsolutna pre~ka za<br />
predavawe. Vo niv se vbrojuvaat dr`avite na Common Law sistemot<br />
(SAD, Velika Britanija i sl.) vo koi predavaweto na storitelite na<br />
krivi~ni dela e usloveno so postoewe na me|unaroden dogovor, nezavisno<br />
od postoeweto na nacionalnite propisi. Na druga strana se dr`avite<br />
na kontinentalnoto <strong>pravo</strong>, vklu~itelno i na{ata, (so isklu~ok na<br />
Holandija, Norve{ka i Turcija) vo koi se praktikuva stojali{teto<br />
deka ekstradicijata mo`e da se dozvoli i bez postoewe na me|unaroden<br />
dogovor. Vo niv e mo`no da se dozvoli ekstradicija spored nacionalnoto<br />
zakonodavstvo i koga ne e sklu~en me|unaroden dogovor, ili pak,<br />
spored uslovite opredeleni so me|unaroden dogovor.<br />
2 0 Zakonskata ekstradicija se vr{i vo soglasnost so propisite<br />
predvideni vo zakon. Tie propisi vo oddelni dr`avi mo`e da bidat<br />
vneseni vo poseben zakon za ekstradicija, i/ili da bidat sodr`ani vo<br />
krivi~en zakon ili zakon za krivi~na postapka. Kaj nas propisite za<br />
ekstradicija se sodr`ani vo ~l. 29 st. 3 Ustav i ~l. 509 - 525 Zakonot za<br />
krivi~nata postapka (vo natamo{niot tekst ZKP). Ovoj vid na ekstradicija<br />
se primenuva supsidijarno, {to zna~i, toga{ koga me|u dr`avata<br />
molitel i zamolenata dr`ava ne postoi dogovor za ekstradicija.<br />
Imeno, vo sekoj konkreten slu~aj mora da se proveri dali opredeleno<br />
pra{awe e re{eno vo ZKP i (dokolku so konkretnata dr`avata postoi)<br />
vo va`e~kiot me|unaroden dogovor. Ako re{enijata se razli~ni,<br />
toga{ }e se primeni dogovorot, {to zna~i deka toj zakon }e se primeni<br />
samo vo slu~aj koga ne postoi me|unaroden dogovor ili koga nekoe<br />
pra{awe vo postoe~kiot dogovor ne e regulirano. Nakratko, ekstradicijata<br />
kako akt na me|unarodna krivi~nopravna pomo{, vo prv red se<br />
vr{i vrz osnova na dogovor, a duri vo nedostig na takov dogovor, vrz<br />
osnova na zakon.<br />
4. Ekstradicijata natamu mo`e da se razlikuva na aktivna i pasivna.<br />
Aktivna e onaa ekstradicija koga doma{na dr`ava go bara predavaweto<br />
(koga se bara od nadle`en organ na stranska dr`ava da ni se<br />
ekstradira opredeleno lice), a pasivna koga doma{nata dr`ava go odobruva<br />
predavaweto (koga se ekstradira opredeleno lice na barawe na<br />
stranska dr`ava).<br />
5. Ekstradicijata, isto taka, mo`e da bide privremena ili kone~na<br />
(definitivna). Ekstradicijata e privremena ako se dozvoluva<br />
sprema stranec vo stranstvo za da se sprovede postapka ili vo stranstvo<br />
za da izdr`i kazna, a potem istiot da bide vraten vo dr`avata<br />
koja go ekstradirala, poradi toa tamu da se prodol`i postapkata koja<br />
bila vo tek za nekoe drugo krivi~no delo ili da se pristapi kon izvr-<br />
91
{uvawe na kaznata koja vo taa zemja treba da ja izdr`i.<br />
2. PRAVNA PRIRODA I IZORI NA EKSTRADICIJATA<br />
1. Osnovot na ekstradicijata se nao|a vo zaemnata korist na<br />
dr`avite da se kazni storitelot na krivi~noto delo od strana na dr`avata<br />
kade {to deloto e izvr{eno (da go ostvari svoeto <strong>pravo</strong> na kaznuvawe<br />
sprema lica koi ne se nao|aat na nejzina teritorija). So ekstradicijata,<br />
vsu{nost, dr`avata se otka`uva od sopstvenata represivna<br />
vlast vo interes na efektuirawe na represivnata vlast na dr`avata<br />
koja bara ekstradicija. Vo sovremenata teorija za <strong>pravo</strong>to na ekstradicija<br />
se smeta deka ekstradicijata pridonesuva i za ostvaruvawe na<br />
funkcijata na krivi~niot zakonik voop{to, ottamu {to so nea se obezbeduva<br />
prisustvoto na obvinetiot kako osnoven uslov za uspe{no vodewe<br />
na krivi~nata postapka. Taa, isto taka, slu`i za suzbivawe na krivi~nite<br />
dela so element na nadvore{nost i pridonesuva za ostvaruvawe<br />
na me|unarodnata solidarnost vo borbata protiv kriminalitetot.<br />
Vo kontekstot na ovie osnovni celi, so ekstradicijata, me|u drugoto se<br />
pridonesuva i kon toa zamolenata dr`ava da se oslobodi od nepo`elni<br />
lica od svojata teritorija. Kone~no, toga{ koga spored krivi~niot<br />
zakon na dr`avata vo koja obvinetiot se sokril ne se kaznuvaat krivi~ni<br />
dela storeni vo stranstvo ili izvr{eni od stranec, so ekstradicijata<br />
se postignuva da ne izostane negovoto kaznuvawe.<br />
Ottuka, proizguva deka ekstradicijata e neposredno vrzana za<br />
pra{aweto na prostornoto va`ewe na krivi~nite zakoni. Taa prakti-<br />
~no, vo prv red ovozmo`uva primena na teritorijalniot princip na<br />
prostornoto va`ewe na krivi~nite zakoni, no mo`e da ovozmo`i i<br />
primena na nekoj drug princip, na primer, na realniot i personalniot.<br />
So ogled deka na primenata na ekstradicijata se odnesuvaat pravilata<br />
na me|unarodnoto <strong>pravo</strong> vo vrska so zaklu~uvaweto na me|unarodni<br />
pravni raboti, ekstradicijata e vid na me|unarodna pravna dejnost.<br />
Me|utoa, ottamu {to spa|a vo ramkite na sredstvata so koi dr`avite<br />
me|usebno se pomagaat vo vodeweto na krivi~nata postapka i (ili)<br />
vo izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii, ekstradicijata spored svojata<br />
pravna priroda e i ustanova na me|unarodna krivi~nopravna pomo{.<br />
2. Multilateralni dogovori kako pravni izvori na ekstradicijata.<br />
Vo pogled na ovoj institut Sovetot na Evropa ja usvoi<br />
Evropskata konvencija za ekstradicija. Ovaa konvencija e potpi{ana<br />
na 13. XII 1957 vo Pariz, a vleze vo sila na 18. IV 1960 godina. Ratifikuvana<br />
e re~isi od site ~lenki na Sovetot na Evropa osven, od strana<br />
na Velika Britanija, Belgija i Portugalija koi samo ja imaat potpi-<br />
{ano. Konvencijata dosega e nadopolnuvana so Protokolot od 15. X<br />
1975 (vo sila od 20. VII 1979) i so Vtoriot Protokol od 17. III 1978 (vo<br />
sila od 5. VII 1983). So ovie protokoli, me|u drugoto, od krugot na politi~kite<br />
krivi~ni dela se isklu~eni zlostorstvoto na genocid, voe-<br />
92
nite zlostorstva i zlostorstvata protiv ~ove{tvoto, zasileno e dejstvoto<br />
na na~elot ne bis in idem, a otvorena e i mo`nost za ekstradicija<br />
na fiskalni delikti. 75<br />
Konvencijata, kako povekestran akt, gi zamenuva odredbite na<br />
porano sklu~enite dvostrani dogovori na dr`avite ~lenki na Sovetot<br />
na Evropa. Konvencijata me|utoa, ne e ius cogens, 76 za{to sepak, vo ~l.<br />
28 na dr`vite im dozvoluva so izjava dadena pred podnesuvaweto na ratifikacionite<br />
instrumenti, da go zadr`at na sila porane{noto<br />
<strong>pravo</strong>, odnosno koga gi vrzuva poseben model na zakonodavstvoto za ekstradicija,<br />
svoite odnosi da gi reguliraat na poinakov na~in.<br />
Zna~ajni rezultati vrz planot na ekstradicijata se postignati<br />
na X Me|unaroden kongres za krivi~no <strong>pravo</strong> odr`an vo Rim 1969 godina.<br />
So Rezolucijata na ovoj kongres e prepora~ano izedna~uvawe na re-<br />
{enijata vo odnos na klu~nite pra{awa: reciprocitetot, dvostranata<br />
kaznivost, pri~inite za odbivawe na ekstradicijata zavisno od prirodata<br />
na krivi~nite dela, primenata na na~eloto ne bis in idem, zastarenosta<br />
na goneweto i sl. Vredno e da se odbele`i i razmisluvano za<br />
ubla`uvawe na nekoi zakosteneti na~ela kako {to se reciprocitetot<br />
i nepredavaweto na sopstveni gra|ani. 77 Za ekstradicijata i voop{to<br />
za problemite na me|unarodnata krivi~nopravna pomo{ be{e raspravano<br />
i na XII Me|unaroden kongres za krivi~no <strong>pravo</strong> odr`an 1984 godina<br />
vo Kairo, kade {to e donesena i zna~ajna rezolucija za unapreduvawe<br />
na me|unarodnata i regionalnata sorabotka vo ovaa oblast. Vo<br />
ovaa smisla sekako treba da se spomne i Me|unarodniot seminar za<br />
ekstradicija {to od 6 do 10 VII 1983 be{e odr`an vo Noto (Italija) vo<br />
organizacija na Me|unarodniot institut za krivi~nopravni nauki 78<br />
75<br />
Vo funkcija na unapreduvaweto na primenata na Evropskata konvencijata<br />
za ekstradicija, Sovetot na Evropa donese pove}e zna~ajni rezolucii<br />
i preporaki. Toa se: Rezolucija (75) 12 za prakti~no sproverduvawe na Evropskata<br />
konvencija za ekstradicija, Rezolucija (78) 43 za rezervite podneseni<br />
kon Evropskata konvencija za ekstradicija, Preporaka (80) 7 za prakti~no<br />
sproveduvawe na Evropskata konvencija za Ekstradicija, Preporaka (80) 9 za<br />
ekstradicija vo odnos na dr`avite koi ne se potpisni~ki na Evropskata konvencija<br />
za ~ovekovite prava, Preporaka (80) 10 za merkite protiv prenosot i<br />
~uvaweto na sredstvata od kriminalno poteklo, Preporaka (82) 1 za me|unarodnata<br />
sorabotka vo oblasta na obvinuvaweto i kaznuvaweto na teroristi~ki<br />
dela i Preporaka (96) 9 za prakti~na primena na Evropskata konvencija za<br />
ekstradicija.<br />
76<br />
Ius cogens = prisilen zakon, prisilno <strong>pravo</strong>. Pravni pravila koi ne<br />
mo`at da se menuvaat so volja na strankite (sprotivno - ius dispositivum).<br />
77<br />
V. Coti}, D. Desti me|unarodni kongres za krivi~no <strong>pravo</strong>, JRKKP, Beograd,<br />
1970/3, str. 574-577.<br />
78<br />
V. Krapac, D. Me|unarodni seminar o ekstradiciji, Zbornik pravnog fakulteta<br />
u Zagrebu, Zagreb, 1984/3, str. 421-434.<br />
93
Republika Makedonija prezela i po~ituva pove}e multilateralni<br />
konvencii kako i drugi dokumenti so koi se ureduva pra{aweto na<br />
ekstradicijata. Takov, na primer, e dogovorot za mir so Italija, Ungarija<br />
i Bugarija od 1947 godina, so koi e regulirano pra{aweto na ekstradirawe<br />
na voenite zlostornici na dr`avite vo koi gi izvr{ile<br />
zlostorstvata. Republika Makedonija ja ratifikuv{e Evropskata konvencija<br />
za ekstradicija. 79<br />
3. Bilateralni dogovori kako pravni izvori. Vo pogled na bilateralnite<br />
dogovri Republika Makedonija sklu~ila ili gi prifatila<br />
porano sklu~enite dogovri so Albanija, Avstrija, Belgija, Velika<br />
Britanija, ^ehoslova~ka, Francija, Holandija, Italija, Slovenija,<br />
Soedinetite Amerikanski Dr`avi, SR Germanija, [vajcarija i Ungarija.<br />
Dogovori ili konvencii za me|unarodna krivi~nopravna pomo{<br />
vo ~ii ramki e uredeno pra{aweto na ekstradicijata postojat so: Belgija,<br />
Bugarija, Grcija, Mongolija, Polska, SSSR, Turcija, [panija i<br />
Ungarija. 80<br />
4. Vnatre{ni pravni izvori. Odredbite {to ja reguliraat<br />
ekstradicijata vo na{eto pozitivno <strong>pravo</strong> se pomesteni vo Ustavot<br />
(~l. 29 st. 3), Krivi~niot zakonik (~l. 116-121) i Zakonot za krivi~nata<br />
postapka (~l. 509-525). Ovie odredbi se od supsidieren karakter vo<br />
odnos na odredbite od me|unarodnite dogovori vo koi Republika Makedonija<br />
e edna od dogovornite strani. Me|utoa, i pokraj nivnata supsidierna<br />
priroda, nekoi od tie odredbi se primenuvat toga{ koga<br />
opredeleni pra{awa ne se regulirani ili voop{to ne se reguliraat so<br />
me|unarodnite dogovori. Toa, vo prv red e slu~aj vo odnos na postapkata<br />
na odlu~uvaweto po barawe za ekstradicija, po odnos na opredeluvaweto<br />
na mestoto na izvr{uvaweto na krivi~noto delo, kako i po odnos<br />
na dejstvoto na osudata na doma{niot sud za istototo delo, donesenata<br />
osloboditelna presuda i povedenata krivi~na postapka vo na{ata<br />
dr`ava za istoto delo storeno sprema dr`avjanin na Republika Makedonija.<br />
3. NA^ELA NA EKSTRADICIJATA<br />
Vo Preambulata na Konvencijata za ekstradicija se naveduva<br />
deka celta na Sovetot na Evropa vo pogled na postignuvaweto na pogolemo<br />
edinstvo na svoite ~lenki, nastojuva da se postigne so prifatlivi<br />
uniformni pravila za ekstradicijata. Tie pravila, ili podobro ka-<br />
`ano na~ela se:<br />
1. Zadol`itelnost na ekstradicijata. Ako se ispolneti osnovnite<br />
pretpostavki za ekstradicijata, zamolenata dr`ava e obvrzana<br />
793.<br />
79<br />
Vidi: "SV RM," 32/1999.<br />
80<br />
Vidi: <strong>Sulejmanov</strong>, Z, Me|unarodna krivi~nopravna pomo{, str. 435-<br />
94
da go predade baranoto lice. Taa, vsu{nost, pretstavuva <strong>pravo</strong> i dol`nost<br />
na dr`avata, za{to na toa e obvrzana spored svoite zakoni i<br />
spored sklu~enite me|unarodni dogovori.<br />
2. Non bis in idem. Ova na~elo se odnesuva na op{toprifatenata<br />
zabrana za predavawe na lice koe za istoto delo e ve}e <strong>pravo</strong>silno osudeno,<br />
oslobodeno ili ja izdr`alo kaznata vo zamolenata dr`ava. Na~eloto<br />
go prifa}a i na{iot ZKP vo ~l. 510 st. 5.<br />
3. Na~elo na reciprocitet. Zakonska ekstradicija po pravilo<br />
se vr{i vrz osnova na reciprocitet (nekoi dr`avi baraat zadol`itelno<br />
ispolnuvawe na ova na~elo). Raciprocitetot mo`e da bide fakti~ki<br />
i praven. Fakti~kiot reciprocitet se manifestira vo okolnosta<br />
deka vo sli~ni slu~ai dra`vata molitel porano ve}e odobrila ekstradicija.<br />
Pravniot reciprocitet se zasnova: a) vrz ad hok izjava na dr`avata<br />
molitel prilo`ena kon baraweto za ekstradicija, so koja taa se<br />
obvrzuva deka vo idnite analogni slu~ai }e donese ista takva odluka,<br />
b) ili vrz spogodba izrazena so razmena na diplomatski noti, deka vo<br />
soglasnost so svoeto doma{no zakonodavstvo, vo idnina dvete dr`avi<br />
}e gi razgleduvaat i re{avaat me|usebnite barawa za ekstradicija.<br />
Makedonskoto <strong>pravo</strong> ne go predviduva na~eloto na reciprocitet<br />
kako uslov za ekstradicija, {to zna~i deka i koga so opredelena<br />
dr`ava ne postoi dogovor za ekstradicija, od taa dr`ava nema da se<br />
bara obvrska za recipro~no postapuvawe. Me|utoa, vo ramkite na diskrecionata<br />
odluka na ministetot za pravda, koj ja odobruva ekstradicija,<br />
se ostava prostor vo konkretno opredelen slu~aj, na{ata dr`ava<br />
da se povikuva na ova na~elo (~l. 519 ZKP). Ministerot za pravda<br />
bi mo`el da ne dozvoli ekstradicija ako odnosnata stranska dr`ava,<br />
na primer, postojano i neopravdano gi odbiva na{ite barawa za ekstradicija.<br />
4. Na~elo na ekstrabilitet. Poimot na krivi~noto delo se<br />
opredeluva spored metodot na eliminacija. Spored ovoj metod za ostvaruvawe<br />
na ekstradicija ima prostor kaj site krivi~ni dela, osven<br />
kaj opredelena kategorija na dela koi se isklu~eni poradi svojata priroda<br />
(prestapi i istapi) ili poradi svoeto malo zna~ewe (obi~no dela<br />
za koi e propi{ana pari~na kazna ili kratkotrajna kazna li{uvawe od<br />
sloboda). Spored takvata opredelba so ekstradicija mo`e da bidat<br />
opfateni samo onie krivi~ni dela koi se zakaneti so kazna vo visina<br />
od najmalku edna godina odnosno, samo pote{ki krivi~ni dela koi<br />
tokmu zatoa se smetaat za estradibilni. Vo dene{ni uslovi ovoj metod<br />
dominira poradi ekonomi~nosta (ne bara dolgotrajna legislativna<br />
procedura i polesno se prilagoduva na promenite vo krivi~noto<br />
<strong>pravo</strong>).<br />
Vo primenata na ovoj metod voobi~aeno e minimumot na zakanetata<br />
kazna da se opredeluva ponisko za ekstradicija poradi sudewe,<br />
odo{to za ekstradicija poradi izvr{uvawe na kazna. Taka Evropskata<br />
konvencija za ekstradicija dozvoluva ekstradicija poradi sudewe kaj<br />
95
krivi~nite dela zakaneti so kazna li{uvawe od saloboda od najmalku<br />
edna godina, a predavawe poradi izvr{uvawe na kaznata, kaj krivi~ni<br />
dela za koi e izre~ena kazna od najmalku ~etiri meseci. Te`inata na<br />
deloto kaj ekstradicijata poradi sudewe se ocenuva bilo spored zakonodavstvoto<br />
na dr`avata koja bara ekstradicija, bilo spored zakonodavstvoto<br />
na dvete dr`avi. Koga e vo pra{awe predavaweto poradi<br />
izvr{uvawe na kaznata relevantna e izre~enata kazna vo dr`avata<br />
koja bara ekstradicija.<br />
Drugiot mo{ne poredok metod - metod na enumeracija, se sostoi<br />
vo taksativno nabrojuvawe vo bilateralnite dogovori na krivi~nite<br />
dela koi podle`at na ekstradicija, {to zna~i site ostanati (nenabroeni)<br />
krivi~ni dela se isklu~eni od mo`nost za ekstradicija.<br />
Na{eto <strong>pravo</strong> gi koristi metodot na eliminacija i metodot na<br />
enumeracija. Postarite dogovori koi gi sklu~ila biv{a Srbija i biv-<br />
{a Jugoslavija go koristea metodot na enumeracija. Ponovite dogovori<br />
sklu~eni od 1945 godina navamu, se slu`at so metodot na eliminacija.<br />
Toj metod e predviden i spored ~l. 518 st. 2 ZKP kaj zakonskata ekstradicija.<br />
Spored taa odredba ekstradicijata mo`e da se odbie ako se<br />
raboti za krivi~no delo za koe vo na{eto <strong>pravo</strong> e predvidena kazna<br />
li{uvawe od sloboda do tri godini ili ako stranskiot sud izrekol<br />
kazna li{uvawe od sloboda do edna godina. Me|utoa, vo na{ite bilateralni<br />
dogovori za ekstradicija tie limiti se ponisko postaveni.<br />
5. Na~eloto na dvojna inkriminacija (na~elo na identitet na<br />
normata ili na~elo na dvojna kaznivost) isto taka e predvideno kako<br />
pojdovno i osnovno na~elo vo vnatre{noto <strong>pravo</strong> na najgolem broj<br />
dr`avi, vo ~l. 510 st. 3 na na{iot ZKP, vo me|unarodnite dogovri kako<br />
i vo Konvencijata za ekstradicija. Spored ova na~elo za primena na<br />
ekstradicijata ima mesto samo toga{ ako krivi~noto delo za koe se<br />
bara predavaweto e predvideno kako takvo vo zakonite na dr`avata<br />
molitel i vo zamolenata dr`ava. Ottamu, kon baraweto za ekstradicija<br />
dr`avata molitel sekoga{ mora da se prilo`i izvod od tekstot<br />
na svojot krivi~niot zakonik so odredbi koi treba da se primenat ili<br />
koi ve}e bile primeneti. Toj izvod slu`i kako dokaz deka ova na~elo e<br />
ispolneto. Vo pogled na dr`avata molitel, se pretpostavuva deka deloto,<br />
poradi koe taa bara ekstradicija, e kaznivo spored nejziniot<br />
krivi~en zakonik, i toa ne samo da e predvideno vo toj zakonik, tuku i<br />
da ne postojat okolnosti koi vo konkretniot slu~aj bi mo`ele da go<br />
isklu~at krivi~noto gonewe ili vodeweto na krivi~nata postapka.<br />
Dokolku zamolenata dr`ava ne bara razre{uvawe na odnosnite okolnosti,<br />
dr`avata molitel ne treba da doka`uva deka ne postojat ovie<br />
pre~ki.<br />
Sporno e me|utoa do koi granici zamolenata dr`ava ja proveruva<br />
kaznivosta na deloto (dali vo konkretniot slu~aj postoi identitet<br />
na normata) za koe se bara ekstradicijata. Pra{aweto se re{ava na<br />
dva na~ini. Spored na~inot na tn. ispituvawe na dvojna kaznivost in<br />
96
abstracto, zamolenata dr`ava go ispituva samo postoeweto na istovetnosta<br />
na inkriminaciite na dejstvieto vo zakonodavstvata na dvete<br />
dr`avi. Drugiot, na~in na ispituvawe na dvojnata kaznivost in concreto,<br />
pretpostavuva ne samo ispituvawe na identi~nosta na inkriminaciite,<br />
tuku i na okolnostite koi ja isklu~uvaat protivpravnosta, krivi~nata<br />
odgovornost, li~nite pri~ini koi ja isklu~uvaat kaznata (na<br />
primer, imunitet) ili poni{tuvaweto na kaznata (na primer, osloboduvawe<br />
od kaznata poradi dobrovolno otka`uvawe, pomiluvawe,<br />
amnestija i sl.), nadle`nosta na dr`avata molitel za sudewe vo opredelen<br />
krivi~nopraven predmet kako i uslovite za vodewe na krivi~nata<br />
postapka (odobrenie za gonewe, tu`ba na ovlasten obvinitel i sl.).<br />
Se razbira deka opredmetnuvaweto na pristapot na dvokratna<br />
kaznivost in concreto vo zna~itelna mera go stesnuva podra~jeto na primenata<br />
na ekstradicijata. Toa e osnovnata pri~ina za opredelbata za<br />
restriktiven pristap, spored koj apstraktnoto barawe za dvojna inkriminacija<br />
mo`e da bide pro{ireno samo vrz nekoi modaliteti na<br />
konkretno utvrduvawe na kaznivosta. Taka, spored edno stojali{te,<br />
treba da postojat razli~ni, postrogi i poblagi kriteriumi vo dr`avata<br />
koja bara ekstradicija i vo zamolenata dr`ava: vo prvata treba da se<br />
ispituva dali e deloto, pokraj toa {to e predvideno vo zakonot, u{te i<br />
kaznivo in concreto, dodeka vo zamolenata dr`ava treba da va`i samo<br />
kriteriumot na negovata predvidenost vo zakonot, so edinstveniot dopolnitelen<br />
uslov - da ne nastapila zastarenost na krivi~noto gonewe<br />
ili izvr{uvaweto na kaznata. Vo ekstradicionata praktika i bilateralnite<br />
dogovori ne postojat, sepak, do kraj unificirani solucii.<br />
Taka, vo nekoi ponovi bilateralni dogovori, pre~ka za ekstradicija<br />
pretstavuva i amnestijata vo zamolenata dr`ava, {to vo teorijata se<br />
kritikuva od pozicijata na stojali{teto deka amnestijata ne mo`e da<br />
ima ekstrateritorijalno dejstvo, za{to e akt na milost.<br />
Na{iot ZKP se potpira vrz primenata na dvata na~ini, za{to<br />
pokraj proveruvaweto na identi~nosta na inkriminaciite predviduva<br />
i proveruvawe na okolnostite koi ja isklu~uvaat kaznivosta (obi~no<br />
zastarenosta).<br />
6. Na~elo na specijalitet. Spored ova na~elo dr`avata molitel<br />
e ovlastena krivi~no da goni i kazni predadeno lice samo za onie<br />
krivi~ni dela storeni pred podnesuvaweto na baraweto za ekstradicija<br />
za koi e odobreno predavaweto od strana na zamolenata dr`ava.<br />
Ili poprecizno, dr`avata na koja í e predaden storitelot ne mo`e da<br />
go goni ili da ja izvr{uva kaznata za nekoe drugo krivi~no delo, izvr-<br />
{eno pred predavaweto i razli~no od ona na koe se odnesuvalo baraweto<br />
za ekstradicija, nitu mo`e da mu bide predadeno na druga dr`ava<br />
zaradi krivi~no delo izvr{eno pred predavaweto. Vo sprotivno dr`avata<br />
molitel bi mo`ela da go zloupotrebi postoeweto na ovoj institut,<br />
ottamu {to bi podnela barawe za opredeleno ekstradibilno krivi~no<br />
delo, a predadenoto lice bi go sudela za drugo ekstradibilno<br />
97
ili duri i za neekstradibilno krivi~no delo. Nakratko, so po~ituvawe<br />
na ova na~elo na zamolenata dr`ava vistinski í se garantira <strong>pravo</strong>to<br />
da utvrdi dali se ispolneti site uslovi za ekstradicija (obezbeduvawe<br />
na kontraktualniot karakter na ekstradicijata), a na liceto<br />
koe se predava, deka vo dr`avata molitel nema da bide goneto za dela<br />
za koi toa ne go o~ekuva (spre~uvawe na eventualni zloupotrebi).<br />
Na{ata dr`ava go prifa}a na~eloto na specijalitet kako vo<br />
vnatre{noto <strong>pravo</strong> taka i vo nejznite me|unarodni dogovori za ekstradicija.<br />
4. PRAVNI PRETPOSTAVKI ZA OSTVARUVAWE NA EKSTRADICIJA<br />
Ispituvaweto na pravnite pretpostavki za ekstradicija e, vsu-<br />
{nost, ispituvawe na site uslovi i pre~ki za ekstradicija, ili poinaku<br />
ka`ano, na pravnite ograni~uvawa koi proizleguvaat od postoeweto<br />
ili nepostoeweto na opredeleni okolnosti. Kako pravni ograni-<br />
~uvawa na ekstradicijata Konvencijata za ekstracicija na Sovetot na<br />
Evropa gi vostanovuva dr`avjanstvoto na zamolenata dr`ava, na~eloto<br />
na prostorno va`ewe na krivi~niot zakonik (~l. 7), vidot na krivi~noto<br />
delo (politi~ki i voeni krivi~ni dela (~l. 3 i 4), i opredeleni<br />
procesni pre~ki kako {to se: ne bis in idem (~l. 9), litispendencija (~l.<br />
8) i zastaruvawe na goneweto ili izvr{uvaweto na kaznata (~l. 11).<br />
1. Dr`avjanstvo. Kako i site dr`avi so kontinentalno pravna<br />
tradicija taka i na{ata, soglasno ~l. 510 st. 1 t. 1 ZKP ne ekstradira<br />
sopstvaeni dr`avjani. 81 Za vakvata opredelba se iznesuvaat niza opravduvawa,<br />
kako na primer: deka dr`avata na svoite dr`avjani e dol`na<br />
da im uka`uva za{tita spored svoite zakoni, deka poedinecot komu mu<br />
se sudi vo stranstvo e izlo`en na niza te{kotii od napoznavaweto na<br />
jazikot i <strong>pravo</strong>to na taa dr`ava, do razni opasnosti koi proizleguvaat<br />
od nedostig na sredstva, odnosot i nenaklonetosta, odnosno predrasudite<br />
kon stranci vo tu|a dr`ava, pomalite izgledi za uspe{na resocijalizacija<br />
pri izvr{uvaweto na kaznata li{ivawe od sloboda itn.<br />
Doma{en dr`avjanin ne se ekstradira bez ogled na toa kade e<br />
izvr{eno deloto: na doma{na teritorija ili deloto go storil vo stranstvo,<br />
pa ottamu podocna se vratil na doma{na teritorija. Isklu~en e<br />
i tranzitot na doma{en dr`avjanin od nekoja stranska dr`ava preku<br />
doma{na teritorija poradi negovo predavawe na treta dr`ava (~l. 525<br />
81<br />
Zabranata za predavawe na sopstveni dr`avjani ne postoi vo dr`avite<br />
koi im pripa|aat na tn. Common Law sistem. Ottamu, samo vo na{ite dogovori<br />
so SAD i Velika Britanija se predviduva deka za zamolenata dr`ava<br />
ne postoi obvrska za predavawe na sopstveni dr`avjani (~l. 5 od dogovorot so<br />
SAD), odnosno deka zamolenata dr`ava mo`e po svoe nao|awe da odbie predavawe<br />
na sopstveni dr`avjani na drugata strana (~l. III od dogovorot so Velika<br />
Britanija).<br />
98
ZKP). Poradi zabranata za predavawe na doma{en dr`avjanin dr`avata<br />
koja ja bara ekstradicijata, pokraj zamolnicata, mora da prilo`i<br />
uverenie ili drugi podatoci za dr`avjanstvoto na obvinetiot (~l. 511<br />
st. 3 t. 2 ZKP). So me|unaroden dogovor, sepak mo`e da se otstapi od<br />
principot na nepredavawe na doma{ni dr`avjani. Taka, na primer, soglasno<br />
~l. 118 od Ustavot na RM i ~l. VI od Konvencijata za spre~uvawe<br />
i kaznuvawe na zlostorstvata na genocidot, Republika Makedonija<br />
e dol`na, da predade i sopstven dr`avjanin, ako toj vo dr`avata koja go<br />
bara storil zlostorstvo na genocid.<br />
2. Humanitarni pri~ini. Opredeleni dr`avi ja odbivaat ekstradicijata<br />
toga{ koga taa bi bila vo sprotivnost so vozrasta, zdravstvenata<br />
sostojba, semejnite priliki, du{evniot i telesniot razvoj na<br />
baranoto lice, dolgotrajniot prestoj vo zamolenata dr`ava i drugi humanitarni<br />
pri~ini. Taa nasoka ja sledat i del od na{ite dogovori<br />
ottamu, {to predviduvaat mo`nost organite na zamolenata dr`ava da<br />
ja ispitaat celishodnosta na ekstradicijata na liceto koe vo momentot<br />
na izvr{uvaweto na deloto bilo maloletnik ili pomlad polnoletnik<br />
i gi upatuvaat na konsultirawe so organite na dr`avata molitel.<br />
3. Azil. 82 Ekstradicijata ne mo`e da se vr{i vo pogled na lica<br />
koi u`ivaat <strong>pravo</strong> na azil. Azilot, vsu{nost, i se dava za dela za koi<br />
ne se vr{i ekstradicija. Vo ~l. 29 Ustav, zagarantirano e <strong>pravo</strong>to na<br />
azil na stranski dr`avjani i lica bez dr`avjanstvo koi se progoneti<br />
poradi svoite zalo`bi za demokratsko politi~ko uveruvawe i dejstvuvawe.<br />
Vo ~l. 423 st. 2 ZKP e predvideno deka ministerot za pravda<br />
nema da dozvoli ekstradicija na stranec koj vo Republika Makedonija<br />
u`iva <strong>pravo</strong> na azil. Pravoto na azil se sostoi vo nepre~eno prestojuvawe<br />
na liceto na koe toa <strong>pravo</strong> mu e priznaeno na teritorijata na<br />
Republika Makedonija bez mo`nost za proteruvawe ili predavawe na<br />
stranska dr`ava i bez mo`nost za sudewe pred doma{nite sudovi za<br />
storeno delo.<br />
Pravoto na azil se razlikuva od nepredavaweto na storiteli na<br />
krivi~ni dela. Po pravilo, vo slu~aj na nepredavawe na storitel na<br />
krivi~no delo (odbivawe na ekstradicijata) zamolenata dr`ava sama<br />
go zema na odgovornost takvoto lice i go kaznuva spored svoite zakoni.<br />
Sprotivno na toa, kaj <strong>pravo</strong>to na azil, liceto na koe edna dr`ava mu<br />
uka`uva takva za{tita, ne samo {to ne se kaznuva za delata za koe mu<br />
se dava <strong>pravo</strong> na azil, tuku u`iva posebna privilegija na lice koe e<br />
82<br />
Pod azil se podrazbira <strong>pravo</strong> na storitelot na krivi~no delo ili<br />
na liceto na koe mu se zakanuva opasnost od gonewe zaradi izvesna dejnost<br />
{to ja vr{i, so zasolnuvawe na izvesni mesta da ja u`iva za{titata na onoj na<br />
koj toa mesto mu pripa|a. Tahovi}, J. op. cit. str. 163. Vidi i Ibrahimpa{i}, Besim,<br />
Ekstradicija i <strong>pravo</strong> azila, Godi{nik pravnog fakulteta u Sarajevu, Sarajevo, 1961, str.<br />
81-85, Avramov, S. Me|unarodno javno <strong>pravo</strong>, Savremena administracija, Beograd,<br />
1973, str. 204-205 i Zlatari}, B. Krivi~no <strong>pravo</strong>, str. 119.<br />
99
pod za{tita na dr`avata vo koja u`iva <strong>pravo</strong> na azil. [to se odnesuva<br />
do pra{aweto za odnosot na ekstradicijata i azilot pri odlu~uvaweto<br />
za toa dali na nekoe lice koe go bara opredelena dr`ava }e mu se odobri<br />
azil ili }e bide ekstradirano, preovladuva stojali{teto 83 deka<br />
tuka vo prv red se raboti za politi~ko pra{awe za koi va`at opredeleni<br />
pravni ramki koi se nao|aat vo brojni propisi na me|unarodnoto<br />
<strong>pravo</strong>, 84 i propisite na vnatre{noto <strong>pravo</strong> koi se odnesuvaat na azilot.<br />
85 Pritoa, lice na koe mu e priznaen azil, ako storilo politi~ko<br />
krivi~no delo, tomu zardi toa nema da bide ekstradirano. Me|utoa, sosema<br />
e is<strong>pravo</strong> stojali{teto, deka toga{ koga se raboti za storitel na<br />
obi~no krivi~no delo, ekstradicijata ne treba da e isklu~ena, za{to e<br />
mo`na situacija toa lice da go izdejstvuvalo azilot za da ja izbegne<br />
krivi~nata odgovornost vo dr`avata vo koja go storil deloto.<br />
4. Vid na krivi~noto delo. Bez razlika na osnovot vrz koj se zasnova<br />
i vr{i ekstradicijata, nacionalnite zakonodavstva naj~esto<br />
naveduvaat krivi~ni dela za koi ne e dozvolena ekstradicijata. Toa se<br />
vo prv red politi~ki i voeni krivi~ni dela. Vo nekoi dogovori ekstradicijata<br />
e isklu~ena i za nekoi fiskalni i krivi~ni dela i krivi-<br />
~ni dela storeni preku pe~atot.<br />
1 0 Politi~ki krivi~ni dela. 86 Poimot na politi~kite krivi-<br />
~ni dela e dosta kontroverzen i ottamu sekoja dr`ava pretpazlivo i<br />
samostojno go opredeluva. Vo teorijata pak voobi~aeno e tie se odre-<br />
83<br />
Taka: Krapac, D. Me|unarona krivi~nopravna pomo}, Informator, Zagreb,<br />
1987, str. 31.<br />
84<br />
Me|u brojnite propisi na me|unarodnoto <strong>pravo</strong> koi se odnesuvaat na<br />
statusot na azilantite vleguvaat propisite za begalci i apatridi (apoliti),<br />
kako, na primer, Konvencijata za me|unarodniot status na na begalcite od<br />
1933, Konvencijata za pravniot status na begalcite od 1951 godina so protokol<br />
od 1967 godina, Konvencijata za pravna polo`ba na licata bez dr`avjanstvo<br />
od 1954, Me|unarodniot pakt za ekonomski, socijalni i kulturni prava<br />
od 1966. Vo ovaa smisla treba da se spomne i Op{tata deklaracija za pravata<br />
na ~ovekot od 1948 godina koja vo ~l. 14 predviduva deka sekoj ima <strong>pravo</strong> da<br />
bara zasolni{te od progon osven za krivi~ni dela na op{tiot kriminalitet<br />
i delata koi im se sprotivni na na~elata na povelbata na ON.<br />
85<br />
Vidi: Zakon za azil ("SV RM," br. 49/2003).<br />
86<br />
Me|u brojnite podelbi na krivi~nite dela, vo krivi~noto <strong>pravo</strong> e<br />
pomestena i podelbata na op{ti (krivi~ni dela koi imaat relativno potraen<br />
karakter vo site dr`avi, nezavisno od nivnoto ureduvawe i voobi~aeno go<br />
so~inuvaat tn. op{t kriminalitet, kako na primer, krivi~nite dela protiv<br />
`ivotot, protiv ~esta i ugledot, itn.) i politi~ki krivi~ni dela. Ovaa podelba<br />
denes e zna~ajna edinstveno od stojali{te na ekstradicijata kao eden od<br />
oblicite na pru`awe na me|unardona krivi~nopravana pomo{. Za oddelni<br />
aspekti na politi~kite krivi~ni dela podrobno: <strong>Sulejmanov</strong>, Z. Makedonska<br />
kriminologija, Grafohartija, 2000, str. 545-555.<br />
100
duvat kako dela izvr{eni od politi~ki motivi naso~eni protiv op{-<br />
testveno-politi~koto i dr`avnoto ureduvawe na opredelena dr`ava i<br />
vo osnova se pravi razlika me|u ~isti politi~ki krivi~ni dela i tn.<br />
relativni (me{oviti) krivi~ni dela.<br />
a) ^istite (pravi ili apsolutni) politi~ki krivi~ni dela se<br />
onie kaj koi objekt na dejstvieto e dr`avata i instituciite na politi-<br />
~kiot sistem, a objektot na za{tita isklu~ivo nekoe politi~ko dobro<br />
(oblikot na vlasta, osnovite na dr`avnoto i op{testvenoto ureduvawe,<br />
suverenitetot, nezavisnosta, teritorijalniot integritet i bezbednosta<br />
na dr`avata) {to po site svoi obele`ja imaat takva priroda<br />
i so niv istovremeno ne se povreduva ili zagrozuva privatnoto dobro<br />
ili <strong>pravo</strong>. 87 Tie se pojavuvaat samo kako politi~ki krivi~ni dela.<br />
Tipi~en primer za vakvi dela se predavstvoto i {piona`ata. Site<br />
avtori se soglasuvaat deka takvite dela ne doa|aat predvid za ekstradicija.<br />
b) Relativnite (nepravi ili me{oviti) politi~ki krivi~ni<br />
dela se delat na kompleksni i koneksni.<br />
- Kompleksni politi~ki krivi~ni dela pretstavuvaat poslo-<br />
`en problem od ~istite politi~ki krivi~ni dela. Su{tinata na problemot<br />
e vo toa {to kaj nekoi dela pokraj politi~kiot motiv (element<br />
od subjektivna priroda) postojat i drugi elementi (od objektivna priroda)<br />
koi se sostojat vo napad, odnosno zagrozuvawe na privatnoto pravno<br />
za{titeno dobro. Ovoj vtor element se projavuva kako obi~en<br />
(op{t) kriminal. Nakratko, kompleksnite krivi~ni krivi~ni dela se<br />
definiraat kako dela so koi se napa|a izvesno pravno dobro (obi~ni<br />
krivi~ni dela), no koi se prezemeni od politi~ki motivi (naso~eni<br />
protiv nekoe politi~ko dobro). Kako tipi~en primer za vakvo delo se<br />
naveduva ubistvoto na pretsedatel na dr`avata, odnosno na ~len na<br />
pretstavni~ko telo od politi~ki pobudi (na primer: so namera za podrivawe<br />
na vlasta). Napadot vrz pretsedatelot i pretstavnicite na<br />
vlasta od politi~ki pobudi e politi~ko krivi~no delo, a li{uvaweto<br />
od `ivot na nekoe lice e obi~no ubistvo.<br />
Vo pravnata teorija dolgo vreme bea podeleni mislewata za<br />
primenata na ekstradicijata za ova krivi~no delo. Za privrzanicite<br />
na objektivnata teorija (politi~ki krivi~ni dela se onie dela {to se<br />
naso~eni protiv organiziraweto i funkcioniraweto na opredelena<br />
dr`ava: re{ava~ka e prirodata na tie dela), ovie dela sekoga{ doa|aat<br />
predvid za ekstradicija, za{to objektot e toj koj gi razlikuva politi-<br />
~kite od drugite dela, a ovde vo prv red se raboti za povreda na dobro<br />
koe sekoga{ e za{titeno vo site pravni sistemi. Me|utoa, za privrzanicite<br />
na subjektivnite teorii (politi~ko e sekoe delo {to e sto-<br />
87<br />
^istite politi~ki krivi~ni dela se vnesuvaat vo krivi~nite zakonici<br />
vo posebna glava so soodveten naziv. Taka i vo na{iot KZ, Glava XXVIII<br />
- Krivi~ni dela protiv dr`avata.<br />
101
eno od politi~ki pobudi: re{ava~ki e motivot na storitelot), ni kompleksnite<br />
krivi~ni dela nikoga{ ne mo`at da se zemat predvid za<br />
ekstradicija. Ottamu se pravi obid da se najde prifatlivo kompromisno<br />
re{enie vo principot na dopolnitelniot element, odnosno vo tn.<br />
sistem na prete`nost (predominacija) 88 kaj ovie krivi~ni dela. Spored<br />
ova gledi{te, vo sekoj konkreten slu~aj treba da se ispituva koe<br />
delo prete`nuva. Ako prete`niot karakter e na politi~kiot delikt<br />
(ako vo krivi~noto delo dominiraat obele`ja od politi~ka priroda),<br />
toga{ ne se vr{i predavawe. Vo sprotiven slu~aj mo`e da dojde do<br />
predavawe.<br />
Me|unarodnata praktika zastana na stojali{te deka kompleksnite<br />
krivi~ni dela treba da se tretiraat kako politi~ki krivi~ni<br />
dela, a vo brojnite bilateralni me|unarodni dogovori za ekstradicija<br />
~esto e vklu~en i atentatorski princip (atentatorskata klauzula). 89<br />
Atentatorskiot princip ili klauzula prestavuva eden od na~inite da<br />
se ograni~i poimot na politi~koto krivi~no delo i zabranata za<br />
ekstradicija na delata na terorizam. 90 Principov me|utoa ima i<br />
88<br />
Ovoj princip e poznat i kako {vajcarska teorija na prete`nost<br />
(predominacija) za{to za prv pat be{e vnesena vo nejziniot zakon za ekstradicija<br />
od 1892 godina. Spored nea za edno delo da se smeta za politi~ko potrebno<br />
e da se ispolnat tri uslovi: 1 0 deloto da e storeno od ~isto politi~ki motivi,<br />
2 0 da postoi neposredna vrska me|u deloto i celta na nekoe politi~ko<br />
dvi`ewe za da se izvr{i promena na op{testveno politi~koto ureduvawe vo<br />
nekoja zemja, i 3 0 politi~kiot element da prete`nuva nad obi~niot kriminal.<br />
Taa prete`nost se ocenuva spored odnosot na celta i sredstvata na izvr{enoto<br />
delo. Imeno, za da se raboti za politi~ko krivi~no delo, upotrebenite<br />
sredstva za postignuvawe na politi~kata cel ne smeeat da bidat nesrazmerni<br />
so povredata na napadnatoto dobro.<br />
89<br />
Atentatorska klauzula (poznata i kako Belgiski princip) za prv<br />
pat e vnesena vo francusko-belgiskiot dogovor za ekstradicija od 1856 godina<br />
i novelata na belgiskiot zakon za ekstradicija od istata godina, po obidot na<br />
atentatot vrz Napoleon III od 1854 godina, od strana na dvajca francuzi od<br />
koi edniot uspeal da pobegne vo Belgija. Nejzinata su{tina e povrzana so potrebata<br />
da se vospostavat slu~ai na krivi~ni dela (inkriminacii so koi se<br />
{titat posebni, to~no opredeleni pravni dobra) koi ne mo`at da se okvalifikuvaat<br />
kako politi~ki delikt. Takov e slu~ajot na primer, so ubistvo<br />
ili obidot za ubistvo na {efot na dr`avata ili na ~len na negovoto semejstvo<br />
koj se izzema od krugot na zabranata za predavawe na politi~ki delinkventi.<br />
Me|utoa, vo mnogu slu~ai pod ova pravilo potpa|aat i potpretsedatelot,<br />
guvernerot kako i drugi dr`avni funkcioneri. Tupurkovki, V. Razlikata pome|u<br />
~isto politi~kite i relativno politi~kite krivi~nio dela pri ekstradicijata,<br />
Godi{nik na Pravniot fakultet vo Skopje, Skopje, 1974, str. 613.<br />
90<br />
Teroristi~kite akti koi vo poslednite decenii se karakteriziraat<br />
so izrazena bezobyirnost, doveduvaat vo opasnost {irok krug na gra|ani i<br />
102
ojni nedostatoci poradi koi e izlo`en na opravdani kritiki. 91<br />
- Koneksni krivi~ni dela se povod za u{te po{iroki diskusii<br />
me|u pravnite teoreti~ari. Se raboti za krivi~ni dela koi dobivaat<br />
politi~ki karakter poradi okolnostite pod koi se izvr{eni. Imeno<br />
kako koneksni krivi~ni dela se podrazbiraat obi~nite dela so koi se<br />
podgotvuva napad na nekoe politi~ko dobro, koi se sredstvo za izvr-<br />
{uvawe na ~isto politi~ko krivi~no delo (podgotvuvawe, pomagawe)<br />
ili stojat vo vrska so ovie dela (prikrivawe). 92 Takvi, na primer, se<br />
razni ubistva, razoruvawa, pale`i, nasilstvata i sli~no, za vreme na<br />
bunt ili gra|anska vojna. Politi~kata cel ili motiv na ovie dela im<br />
davaat politi~ki karakter, za{to tie dela se poka`ale kako neophodni<br />
za uspehot (ostvaruvaweto) na ~isto politi~koto krivi~no delo. 93<br />
Vo pogled na ekstradicijata, koneksnite krivi~ni dela se tretiraat<br />
kako ~istite politi~ki krivi~ni dela. Me|utoa, isklu~itelno mo`e<br />
da se vr{i ekstradicija i za ovie krivi~ni dela ako se raboti za takvi<br />
dela koi vo slu~aj na vojna se smetaat kako sprotivni na voenite<br />
obi~ai spored pravilata na me|unarodnoto <strong>pravo</strong> (krivi~ni dela koi<br />
se sostojat vo izvr{uvawe na nekoe varvarsko nasilstvo). Vo takvi<br />
slu~ai koneksnoto krivi~no delo prestanuva da bide politi~ko kriviimaat<br />
za cel ostvaruvawe na teror, ne se smetaat za politi~ki krivi~ni dela<br />
spored mnogu pove}estrani konvencii od razni oblasti. Me|u niv poop{to<br />
zna~ewe ima Evropskata konvencija za suzbivawe na terorizmot na Sovetot<br />
na Evropa.<br />
91<br />
"So <strong>pravo</strong> se smeta deka ako se dozvoli ekstradicija na lice {to<br />
posegnalo vrz `ivotot na {ef na dr`avata, atentatorskiot princip go ignorira<br />
faktot deka takvoto delo bezdrugo e od politi~ka priroda. Ova pravilo<br />
se kritikuva i poradi svojata tesnina, {to ne izgleda logi~no, a se sostoi vo<br />
toa {to dozvoluva ekstradicija za delo protiv {ef na dr`ava, no ne i protiv<br />
poniski funkcioneri. Od druga strana, isto taka, se smeta deka atentatorskiot<br />
princip e preterano {irok vo smisla {to go negira <strong>pravo</strong>to na azil<br />
duri i toga{ koga krivi~noto delo bilo storeno vo ek na revolucija ili gra-<br />
|anska vojna, ili pak koga ubistvoto na {efot na dr`avata e edinstven na~in<br />
da se dojde do odredena politi~ka promena. Tupurkovski, V. op. cit. str. 613-<br />
614. Vo ovaa smisla i Ibrahimpa{i}, B. op. cit. str. 87.<br />
92<br />
"Koneksni krivi~ni dela se obi~ni krivi~ni dela storeni vo vreme<br />
na politi~ki borbi, prevrati, buntovi, gra|anski vojni, pri {to tie dela se<br />
javuvaat ili kako sredstvo za da se izvr{i napad vrz nekoe politi~ko dobro<br />
ili kako posledica od takov napad ili pak negova podgotovka (na primer, obivawe<br />
trgovski du}an so oru`je zaradi odzemawe na oru`jeto potrebno za bunt<br />
ili ubistvo na politi~ki protivnik vo vreme na bunt)." Ba~i}, F. op. cit. str.<br />
165-166.<br />
93<br />
Ibrahimpa{i}, B. op. cit. str. 87.<br />
103
~no delo i se tretira kako obi~no delo. 94 Na toj na~in zna~itelno e<br />
stesnet poimot na politi~koto krivi~no delo.<br />
Na teoretski plan se napraveni pove}e obidi za razdeluvawe na<br />
politi~kite od obi~nite dela, odnosno delata koi treba da bidat predmet<br />
na ekstradicija. Eden od tie obidi za ograni~uvawe na relativnite<br />
krivi~ni dela na negativen na~in e vnesen vo razolucijata na<br />
Institutot za me|unarodno <strong>pravo</strong> od zasedanieto vo @eneva (1892 godina).<br />
95 Vo nego se predlaga konstrukcijata na tn. socijalen zlostor (politi~ko-socijalno<br />
krivi~no delo). Stanuva zbor za takvo krivi~no<br />
delo {to e naso~eno protiv celokupnoto op{testveno ureduvawe na<br />
nekoja zemja (protiv osnovnite temeli na organizacijata na op{testvoto)<br />
za koe treba sekoga{ da postoi mo`nost za ekstradicija. Ovaa<br />
nasoka ja sledi i Evropskata konvencija za spre~uvawe na terorizmot<br />
od 1977 godina koja vo ~l. 1 naveduva redica krivi~ni dela koi vo pogled<br />
na ekstradicijata nema da se smetaat za politi~ki delikt nitu<br />
kako delo povrzano so nego.<br />
Natamo{no ograni~uvawe na zabranata na predavawe na politi~ki<br />
delinkventi pretstavuvaat slu~aite na me|unarodni krivi~ni<br />
dela za koi se smeta deka gi napa|aat dobrata koi se zaedni~ki za celokupnata<br />
me|unarodna zaednica i koi se inkriminirani vo oddelni pove}estrani<br />
konvencii (na primer, zlostorstva protiv mirot i ~ove{tvoto,<br />
voeni zlostorstva, genocid, uni{tuvawe na istoriski i kulturni<br />
spomenici i dr.). Nekoi konvencii predviduvaat obvrska za ekstradicija<br />
na takvi dela, ograni~uvaj}i im ja mo`nosta da se povikuvaat na<br />
politi~kiot karakter (primer, Konvencijata za spre~uvawe i kaznuvawe<br />
na genocid od 1948, Konvencijata za kaznuvawe i spre~uvawe na<br />
94<br />
Ovde se raboti za tn. sistem na voeni obi~ai sozdaden specijalno za<br />
relativnite koneksni politi~ki krivi~ni dela. Osnovniot prigovor na ovoj<br />
sistem se sostoi vo toa deka celosno e nesiguren, ottamu {to nitu edna vlada<br />
na buntovnicite ne im go priznava statusot na zavojuvana strana i vrz niv ne<br />
gi primenuva voenite pravila, obi~ai i voeni zakoni. Ibid, str. 88.<br />
95<br />
Vo ovaa rezolucija stoi: "Ekstradicijata ne e dozvolena za ~isto politi~ki<br />
zlostorstva i delikti" (~l. 1). "Taa, isto taka, nema da bide dozvolena<br />
za me{oviti kompleksni i koneksni zlostorstva i delikti, koi u{te se<br />
nare~eni i relativni politi~ki delikti, so toa da ne se raboti za najte{ki<br />
zalostori od stojali{te na moralot i op{toto <strong>pravo</strong>, kako {to se ubistva,<br />
telesni povredi i obid na ovie dela, napad vrz imotot so predizvikuvawe po-<br />
`ar, poplava kako i te{ka kra`ba, imeno takvi dela koi se izvr{eni so upotreba<br />
na sila ili so oru`je vo raka" (~l. 2). "[to se odnesuva do delata izvr-<br />
{eni vo tekot na bunt ili gra|anska vojna, od ednata ili drugata strana anga-<br />
`irana vo borbata i za sopstvenite interesi, tie }e mo`at da bidat predmet<br />
na ekstradicija ako pretstavuvaat odiozni dela na varvarstvo i vandalizam,<br />
koi se zabraneti so voenite obi~ai me|utoa, samo po zavr{uvaweto na buntot<br />
ili na gra|anskata vojna" (~l. 3).<br />
104
zlostorstvata na aparhejdot od 1973 godina). I @enevskite konvencii<br />
za voenoto <strong>pravo</strong> od 1949 godina go vospostavuvaat na~eloto aut dedere,<br />
aut punire (ili se predava ili se kaznuva) za voeni zlostorstva, odnosno<br />
opredeluvaat deka za niv mo`e da se odobri ekstradicija. Toa go podr-<br />
`uva i rezolucijata na IV sekcija na X Me|unaroden kongres za krivi~no<br />
<strong>pravo</strong>. 96 Stavot za ekstradicija na storitelite na ovie zlostorstva,<br />
nezavisno od politi~kite motivi, e sodr`an i vo Konvencijata za<br />
nezastarivost na voenite zlostorstva i zlostorstvata protiv ~ove{tvoto<br />
kako i za ekstradicija na nivnite izvr{iteli, usvoena od generalnoto<br />
sobranie na ON vo 1968 godina. Dr`avite potpisni~ki se obvrzani<br />
da gi primenat site vnatre{ni merki nu`ni za odobrenie, soglasno<br />
so me|unarodnoto <strong>pravo</strong> za ekstradicija na storitelite na ovie<br />
dela. Odredbi za nepriznavawe na politi~kiot karakter na oddelni<br />
me|unarodni dela sre}avame i vo drugi konvencii (Konvencijata za<br />
kaznuvawe na falsifikuvaweto pari od 1920 godina gi smeta ovie dela<br />
za op{ti, bez ogled na motivite na storitelot). I Evropskata konvencija<br />
za ekstradicija ne gi vklu~uva vo podra~jeto na primenata na ovaa<br />
zabrana delata za koi postoi obvrska za gonewe spored me|unarodni<br />
dogovori. 97<br />
Vo najnovo vreme vo nekoi konvencii vo zakonite na opredeleni<br />
dr`avi se predviduva mo`nost i za edno ograni~uvawe na ekstradicijata.<br />
Stanuva zbor za re{enie spored koe zamolenata zemja treba<br />
da ja odbie ekstradicijata ako se pojavi somnenie deka baraweto za<br />
predavawe za obi~no krivi~no delo, vsu{nost, e podneseno ottamu<br />
dr`avata molitel da goni i kaznuva lice poradi rasni, nacionalni,<br />
religiozni ili politi~ki pri~ini. Ovaa odredba koja e vnesena i vo<br />
~l. 3. st. 2 na Evropskata konvencija za ekstradicija, vo teorijata naj~esto<br />
se opravduva so argumentot deka ovozmo`uva za{tita od esktradirawe<br />
na lica koi vo zamolenata dr`ava u`ivaat <strong>pravo</strong> na azil. Sepak,<br />
mo`e da se ka`e deka dominiraat sprotivnite stojali{ta spored<br />
koi so odbivaweto na ekstradicija od ovie pri~ini, otvoreno se uka-<br />
`uva nedoverba i somnenie kon <strong>pravo</strong>sudstvoto na drugata dr`ava i<br />
deka pretstavuva ocenuvawe na nejzinite politi~ki priliki. 98 Na{ata<br />
zemja ne go prifa}a vnesuvaweto na ovaa odredba vo bilateralnite<br />
dogovori.<br />
I na{eto <strong>pravo</strong> ja poznava zabranata na predavawe na politi-<br />
~ki delinkventi. Takvata zabrana e sodr`ana vo ~l. 29 st. 3 od Ustavot,<br />
~l. 518 st. 2 ZKP i vo site na{i dogovori za ekstradicija.<br />
2 0 Vo me|unarodnite dogovori i vnatre{noto <strong>pravo</strong> ~esto se<br />
96<br />
Krapac, D. Medjunarodna krivi~nopravna pomo}, str. 43-44.<br />
97<br />
Kambovski, V. Ekstradicija, Godi{nik na fakultetot za bezbednost<br />
vo Skopje, Skopje. 1985, str. 103.<br />
98<br />
Pove}e za ovaa problematika Dimitrijevi}, V. Politi~ko krivi~no delo i<br />
ekstradicija, JRKKP, Beograd, 1968/2, str. 215-218.<br />
105
odbiva ekstradicija za tn. ~isti voeni krivi~ni dela (otka`uvawe na<br />
poslu{nost, begstvo od oru`enite sili i sl.) ottamu, {to ovie dela<br />
pretstavuvaat vnatre{na rabota vo koja zamolenata dr`ava naj~esto ne<br />
saka da se me{a.<br />
Klasi~nata podelba na pravi i nepravi voeni krivi~ni dela<br />
(delicta militaria propria, delicta militaria inpropria) nao|a svoj odraz i vo regulativata<br />
na ovaa materija niz op{to usvoenata solucija na odbivawe<br />
na baraweto koe se odnesuva na delo {to se sostoi edinstveno vo kr{ewe<br />
na voeni obvrski (taka i na{iot ZKP ~l. 518 st. 2 zabranuva ekstradicija<br />
na storiteli na voeno delo, dogovorot so SR Germanija ~l. 3<br />
zabranata ja stesnuva na pravite voeni krivi~ni dela). Nepravite voeni<br />
krivi~ni dela (op{ti dela na koi svojstvoto na izvr{itelot kako<br />
voeno lice im dava kvalificiran vid) ostanuvaat na~elno nadvor od<br />
ovaa zabrana. 99<br />
3 0 Nekoi me|unarodni dogovori ja isklu~uvaat ekstradicijata i<br />
za ekonomskite (carinski, fiskalni, devizni i dr.) krivi~ni dela so<br />
ogled deka od razlikite vo ekonomskiot poredok na dr`avite, ~esto<br />
mo`at da proizlezat zna~itelni razliki vo inkriminaciite vo odnos<br />
na ovie dela. Me|utoa, denes mora da se ima vo vid, deka sovremenite<br />
procesi na postojano ekonomsko povrzuvawe me|u dr`avite, go stesnuvaat<br />
podra~jeto na ova ograni~uvawe. Vo ovaa smisla se izjasnuva i<br />
Vtoriot dopolnitelen Protokol na Konvencijata za ekstradicija. 100<br />
Spored pozitivnite propisi i bilateralnite dogovori za ekstradicija<br />
{to gi prifatila i sklu~ila na{ata zemja, ekonomskite krivi~ni<br />
dela ne se predvideni i ne se zemaat kako osnova za isklu~uvawe na<br />
ekstradicijata.<br />
4 0 Takanare~enite "pe~atarski dela" (dela izvr{eni po pat na<br />
sredstvata na javno informirawe i komunicirawe) naj~esto se opfateni<br />
so poimot na politi~kite krivi~ni dela, i vrz taa osnova potpa-<br />
|aat i pod zabranata za ekstradicija na nivnite storiteli. Spored nekoi<br />
od na{ite dogovori tie se duri i izre~no podvoeni pod taa zabrana.<br />
101 Me|utoa, vo dene{ni uslovi ograni~uvawata na ekstradicijata<br />
poradi krivi~ni dela storeni preku pe~atot i kako i religioznite<br />
krivi~ni dela, go gubat svoeto nekoga{no zna~ewe. Ottamu i vo<br />
na{eto poziitivno zakonodavstvo pe~atarskite krivi~ni dela ne pretstavuvaat<br />
osnova za isklu~uvawe na ekstradicijata.<br />
99<br />
Ibid, str. 105<br />
100<br />
Vidi: ~l. 2 st. 2 na Protokolot.<br />
101<br />
Taka ~l. 72 od dogovorot so Bugarija, ~l. 51 od dogovorot so Grcija,<br />
~l. 5 od dogovorot so Italija i ~l. 90 od dogovorot so Ungarija.<br />
106
III DEL<br />
KRIVI^NO DELO I KRIVI^NA ODGOVORNOST<br />
107
108
G l a v a I<br />
KRIVI^NO DELO<br />
I. POIM I ELEMENTI NA KRIVI^NOTO DELO<br />
1. POIM NA KRIVI^NOTO DELO<br />
Vo teorijata na krivi~noto <strong>pravo</strong> se sre}avaat pove}e razli~ni<br />
obidi za odreduvawe na poimot na krivi~noto delo koi vo osnova mo-<br />
`at da se pomestat vo dve osnovni grupi: na onie koi opredeluvaat za<br />
formalna, i onie koi se za materijalnata definicija na krivi~noto<br />
delo. Kako treto, se javuva eklekti~koto stojali{te, koe se zalaga za<br />
materijalno-formalna definicija na krivi~noto delo.<br />
1. Spored formalnata (zakonska, pravna) definicija krivi~noto<br />
delo e povedenie na ~ovekot {to zakonot go proglasil za krivi~no<br />
delo predviduvaj}i krivi~na sankcija za negoviot izvr{itel. Od vakvata<br />
formalna opredelba proizleguva deka krivi~noto delo e praven<br />
fenomen, odnosno praven okolnost koj predizvikuva opredeleni pravni<br />
posledici (normativisti~ka koncepcija - Binding), ili realen<br />
nastan vo nadvore{niot svet koj se projavuva kako protivpravno, vinovno<br />
i kaznivo ~ovekovo povedenie (realisti~ka koncepcija - List).<br />
Negova karakteristika e deka spa|a vo kategorijata na zabranetite povedenija,<br />
i deka pretstavuva delo koe povlekuva krivi~na sankcija,<br />
odnosno deka od formalna strana se razlikuva od site ostanati zabraneti<br />
povednija so pravni posledici. 102 Glavnata intencija na opredeluvaweto<br />
na formalniot poim, vsu{nost i proizleguva od potrebata<br />
za opredeluvawe na razlikite me|u krivi~noto delo i ostanatite vidovi<br />
ne<strong>pravo</strong>.<br />
Na vakvoto opredeluvawe na poimot na krivi~noto delo, karakteristi~no<br />
za klasi~nata {kola, po~nuvaj}i so sociolo{kata {kola<br />
mu se sprotivstavuva stavot deka za negovoto opredeluvawe e potrebno<br />
da se sogleda negovata materijalna sodr`ina: negovoto socijalno zna-<br />
~ewe, odnosno pri~inite na negovoto op{testveno neodobruvawe.<br />
2. Ottamu, spored materijalnata (sociolo{ka) definicija krivi~noto<br />
delo e op{testveno opasno povedenie na ~ovekot so koe se zagrozuva<br />
opstanokot na socijalniot poredok. Vakvata opredelba na poimot<br />
na krivi~noto delo, koja se javuva vo najrazli~ni varijanti, vo<br />
osnova go zadovoluva baraweto za objasnuvawe na krivi~noto delo od<br />
102<br />
Vidi: Tahovi}, J. op. cit. str. 85<br />
109
aspekt na sodr`inata na krivi~noto delo me|utoa, ja zapostavuva negovata<br />
pravna opredelba - negovata forma.<br />
3. Zatoa e najden kompromis vo odreduvaweto na materijalnoformalen<br />
poim na krivi~noto delo spored koj: krivi~nite dela se<br />
op{testveno opasni povedenija na lu|eto so koi se povreduvaat (o{tetuvaat<br />
ili zagrozuvaat) dobrata, vredostite, interesite i odnosite na<br />
poedinecot i zaednicata {to zakonodavecot gi proglasil za osobeno<br />
zna~ajni i zaradi toa gi stavil pod krivi~nopravna za{tita. Ovaa definicija<br />
e prifatliva ottamu {to uka`uva deka krivi~noto delo e<br />
fizi~ka realna pojava vo nadvore{niot svet (zakonski, praven element)<br />
no, ednovremeno i op{testvena pojava od koja se gledaat pri~inite<br />
zo{to edno ~ovekovo povedenie se smeta za krivi~no delo i {to se<br />
{titi so reakcijata sprema nego (sociolo{ki element). Na toj na~in<br />
formalniot i materijalniot poim ovozmo`uvaat krivi~noto delo da<br />
se sogleda kako od aspekt na negovata forma, taka i od aspekt na sodr-<br />
`inata, odnosno vo nivnoto edinstvo i me|usebna uslovenost. 103<br />
2. ELEMENTI NA KRIVI^NOTO DELO (OP[T POIM NA<br />
KRIVI^NOTO DELO)<br />
1. Od realisti~kiot poim proizleguva deka osnovnite elementi<br />
na krivi~noto delo se povedenieto na ~ovekot, protivpravnosta, vinosta<br />
i kaznivosta. 104 Ottamu, se veli deka krivi~noto delo e 1 0 povedenie<br />
na ~ovekot {to e 2 0 protivpravno, 3 0 vinovno i 4 0 kaznivo. Toa, so<br />
drugi zborovi zna~i, deka krivi~noto delo mora da se pojavi kako dejstvie<br />
(storuvawe ili propu{tawe), so koe se naru{uva krivi~niot zakonik<br />
na dr`avata, od strana na poedinec komu mo`e da mu se prefrli<br />
za storenoto i za koe e predvideno da postoi kazna vo zakonot.<br />
Toa se osnovnite elementi (obele`ja) {to postojat kaj sekoe<br />
krivi~no delo. Vo otsustvo na koj i da e od niv, ne mo`e da se zboruva<br />
za krivi~no delo, {to zna~i deka krivi~noto delo vo sebe mora da gi<br />
sodr`i site navedeni elementi. Pritoa, zaradi vistinsko razbirawe<br />
na celata krivi~nopravna problematika, od osobeno zna~ewe e da se<br />
potencira deka od posebno zna~ewe e redosledot na navedenite elementi,<br />
za{to bez postoewe na prethodniot, iluzorno e da se utvrduva kakvo<br />
i da e postoewe na narednite elementi na krivi~noto delo. Poinaku<br />
ka`ano, ako ostustvuva prviot element (povedenieto na ~ovekot),<br />
nema nikakva razumna pri~ina da se utvrduvaat ostanatite tri elementi,<br />
ili natamu, dokolku otsustvuva vtoriot (protivpravnosta), ostanatite<br />
dva elementi, odnosno ako izostanuva tretiot element (vinos-<br />
103<br />
Za poimot na krivi~noto delo vidi podrobno: Srzenti}, N. Prilog pitanju<br />
pojma krivi~nog dela, Arhiv, Beograd, 1951, Jovanovi}, Lj. Odre|ivanja pojma<br />
krivi~nog dela, JRKKP, Beograd, 1987/3, str. 53-62.<br />
104<br />
Taka: Ba~i}, F. op. cit. str. 137.<br />
110
ta) utvrduvaweto na kaznivosta na deloto. Ili, nakratko, sekoj nareden<br />
element go pretpostavuva postoeweto na prethodnite elementi.<br />
2. A eve {to vo osnova pretstavuvaat ovie elementi:<br />
1 0 Povedenie na ~ovekot pretstavuva samo ona {to se manifestira<br />
vo nadvore{niot svet. ^ovekot doa|a vo sudir so krivi~noto zakonodavstvo<br />
toga{ koga }e zapo~ne da gi realizira svoite planovi vo<br />
nadvore{nito svet. Pred toa, negovite planovi, idei, nameri kolku i<br />
da bile nemoralni, {tetni ostanuvaat nadvor od sferata na interesiraweto<br />
na krivi~noto zakonodavstvo, za{to samo dejstvijata kako<br />
akti manifestirani vo nadvore{niot svet, mo`at da gi naru{at socijalnite<br />
odnosi vospostaveni so <strong>pravo</strong>to, samo na toj na~in mo`at da bidat<br />
zagrozeni ili o{teteni odnosite i dobrata {to se za{titeni so<br />
krivi~noto <strong>pravo</strong>. So toa samo se potvruva staroto na~elo od rimskoto<br />
<strong>pravo</strong> (Ulpijan): Cogitationis poenam nemo patitur (Za mislite ne se kaznuva).<br />
105<br />
2 0 Protivpravnosta vo formalna smisla zna~i protivnost na<br />
opredelena impretativna ili prohibitivna norma koja se sodr`i vo<br />
krivi~nopravnite propisi na edna dr`ava. Protivpravnosta vo materijalna<br />
smisla se ozna~uva kako op{testvena opasnost na krivi~noto<br />
delo. Protivpravnosta i op{testvenata opasnost, vsu{nost, se dva poimi<br />
za edno isto obele`je na krivi~noto delo koi samo se posmatraat<br />
od dva razli~ni aspekti: od fomalen i sodr`inski (materijalen)<br />
aspekt. Takvata podelba se vr{i za da se sogleda i uka`e na razlikite<br />
koi mo`e da se javat toga{ koga me|u niv postoi opredelena nevoedna~enost.<br />
Protivpravnosta na edno delo se izrazuva kako dejstvie {to mu<br />
e sprotivno na zakonot, naru{uvaweto na edna imperativna ili prohibitivna<br />
krivi~nopravna norma. So nea se odgovara na pra{aweto {to<br />
pretstavuva naru{uvawe na krivi~nopravanata norma. Taa e ocenka za<br />
protivpravnosta na deloto kako povreda ili zagrozuvawe na za{titenoto<br />
dobro.<br />
Op{testvenata opasnost na edno delo pak se izrazuva vo toa<br />
{to so nego se nanesuvaa povreda ili zagrozuvawe na osnovnite dobra,<br />
vrednosti, odnosi ili interesi na op{testvoto i poedinecot koi soglasno<br />
sfa}awata na edno op{testvo se od zna~ewe za negoviot `ivot<br />
i opstanok. So nea se odgovara na pra{aweto koi se pri~inite poradi<br />
koi edno delo se smeta za krivi~no delo.<br />
Vo krivi~nopravnata teorija ~esto e prisutna i koncepcijata<br />
spored koja kako op{t element na krivi~noto delo treba da se smeta i<br />
negovata zabranetost (odredenost vo zakonot). Vo ovoj u~ebnik se prifa}a<br />
stojali{teto spored koe ako edno delo protivpravno so samoto<br />
toa se podrazbira deka e i zabraneto. Pritoa, treba da se znae deka za<br />
edno delo da bide odredeno vo zakonot kako krivi~no delo (formalna<br />
105<br />
Ibid, str. 137.<br />
111
protivpravnost), toa mora da bide protivno na op{testvenite interesi<br />
koi stojat zad tie normi (materijalna protivpravnost). Ottamu,<br />
mo`e da se ka`e deka krivi~nite dela se odredeni vo zakonot, zatoa<br />
{to protipravni, a ne obratno deka tie se protivpravni, zatoa {to se<br />
odredeni vo zakonot.<br />
Protivpravnosta e sud za nekoe delo kako objektivno i subjektivno<br />
zbidnuvawe koe mu se protivstavuva na pravniot poredok. Toa e<br />
~isto inpersonalna ocena t.e. ocena koja ne poa|a od konkretniot storitel<br />
kako poedinec, tuku vredi za sekogo. Koga zakonot ja propi{uva<br />
ili isklu~uva protivpravnosta, na primer, taka {to go zabranuva ubistvoto<br />
ili go dopu{ta vo nu`na odbrana, toga{ toa vredi za sekogo bez<br />
ogled na negovite individualni mo`nosti i sposobnosti. Kriterium<br />
na protivpravnosta e apstrakten, prose~en ~ovek. 106<br />
3 0 Vinosta (vina) pretstavuva ocena za toa dali na storitelot<br />
mo`e da mu se prefrli deka rabotel ne{to nedopu{teno, deka im se<br />
sprotivstavil na barawata na op{testvoto (ocena za odgovornosta na<br />
storitelot za storenoto protivpravno delo). Bez vina nema krivi~no<br />
delo. Samata vina pak se sostoi vo odgovornost na ~ovekot za odredeno<br />
delo, a ne vo nekoi negativni osobini na samata li~nosta kako takva.<br />
Vinata kako sud za subjektivniot odnos na storitelot sprema<br />
deloto go ima vo vid konktretniot, poedine~niot ~ovek kako lice od<br />
krv i meso. Vo ramkite na vinata se pra{uva dali na toj konkreten ~ovek<br />
mo`e da mu se izre~e prekor, dali spored svoite individualni mo-<br />
`nosti toj mo`el da go izbegne krivi~noto delo. Ottamu, mo`no e<br />
edno delo da bide protivpravno, t.e. na~elno zabraneto, me|utoa ne i<br />
skriveno, za{to vo toj slu~aj na konkretniot storitel ne mo`e da mu<br />
se upati prekor. Vo slu~aj nekoe nepresmetlivo du{evno rastroeno<br />
lice da ubie drugo lice, deloto ostanuva protivpravno, me|utoa toj konkreten<br />
storitel ne e vinoven i ottamu nema da mo`e da se kazni.<br />
Me|utoa, tokmu zatoa {to protivpravnosta vo toj slu~aj ostanuva, za<br />
toa }e mo`e da odgovara nekoj drug u~esnik koj e presmetliv i vinoven,<br />
na primer toj koj zaedno so nepresmetlivoto lice izvr{il ubistvo ili<br />
kon istoto go pottiknal. 107<br />
4 0 Kaznivosta e ocena na zakonodavecot deka vrz edno odredeno<br />
ne<strong>pravo</strong> treba da se nadovrze krivi~na sankcija. "Kaznivosta kako<br />
osnoven element na krivi~noto delo zna~i predvidenost na kazna, zakana<br />
so kazna, no ne deka kaznata mora i navistina da bide izre~ena." 108<br />
3. So ogled na toa deka celokupnata krivi~nopravna zgrada se<br />
temeli tokmu vrz ovie ~etiri elemetni i nivnoto pravilno razbirawe,<br />
ovde go istaknuvame i toa deka samiot zakonodavec gi re{il pra-<br />
106<br />
Horvati} - Novoselac, Kazneno <strong>pravo</strong>, op}i dio, Policiska akademija, Zagreb,<br />
1999, str. 249.<br />
107<br />
Ibid, str. 249.<br />
108<br />
Ba~i}, F. op. cit. str. 139.<br />
112
{aweto na nivnoto postoewe, odnosno otsustvo (nepostoewe). Za toa<br />
podrobno }e zboruvame na narednite stranici me|utoa, od pri~ini toa<br />
nikoga{ da ne se izgubi od vid, dol`ni sme posebno da naglasime deka<br />
sekoga{ treba da se vnimava barem na slednoto:<br />
- kaj povedenieto na ~ovekot - deka se raboti za dejstvie na ~ovekot<br />
vo op{testvoto koe ima negativen efekt {to se sostoi vo predizvikuvawe<br />
na odredena posledica,<br />
- kaj protivpravnosta - za osnovite {to ja isklu~uvaat protivpravnosta,<br />
- kaj vinosta - za osnovite {to ja isklu~uvaat vinata, i<br />
- kaj kaznivosta - za objektivnite uslovi na inkriminacijata<br />
koi, kako {to pravilno se konstatira, se delovi na zakonskiot opis,<br />
na obele`jeto na krivi~noto delo, {to ne se odnesuvaat na opredeluvaweto<br />
na ne<strong>pravo</strong>to i vinata, no od koi zavisi kaznivosta na odnosnoto<br />
delo. Ako tie ne postojat nema ni delo (na primer, bez niv nema<br />
nitu uslovi za primena na merkite na bezbednost, ni na vospitnite merki;<br />
od nivnoto nastapuvawe te~e rokot na zastarenost na krivi~noto<br />
gonewe). Toa se inaku okolnosti od materijalna krivi~nopravna priroda<br />
i razli~ni spored sodr`inata. Nivnata smisla naj~esto e vo toa<br />
{to - baraj}i (pokraj ne<strong>pravo</strong>to i vinata) dopolnitelni elementi za<br />
kaznivost - zna~at ograni~uvawe na kaznivosta i represijata. 109<br />
4. Site osnovni elementi se od objektivna priroda, osven vinosta<br />
koja se javuva kako element od subjektivna priroda. Za niv e me|utoa<br />
zna~ajno i toa deka site tie se od op{ta priroda, ottamu {to se zaedni~ki<br />
za site krivi~ni dela i site zaedno go davaat op{tiot poim na<br />
krivi~noto delo. Oddelni krivi~ni dela me|utoa, pokraj op{tite<br />
elementi imaat i svoi posebni elementi (obele`ja). Tie posebni elementi,<br />
vsu{nost, se ona {to me|u sebe gi razlikuva oddelnite krivi~ni<br />
dela, Tie se razli~ni kaj oddelnite dela i ottamu go obrazuvaat poimot<br />
na sekoe od niv poedine~no (na primer, ubistvo, telesna povreda,<br />
kleveta itn.). Tie vo osnova pretstavuvaat konkretizacija ili nadopolnuvawe<br />
na oddelni op{ti elementi 110 i se odnesuvaat na dejstvieto na<br />
izvr{uvaweto (konkretno odredeno dejstvie), na posledicata na krivi~noto<br />
delo (konkretno predizvikuvawe odredna posledica) ili na<br />
drugi okolnosti koi se javuvaat kako obele`je na oddelni krivi~ni<br />
dela.<br />
109<br />
Ibid, str. 139.<br />
110<br />
"Op{tite obele`ja na op{tiot poim na krivi~noto delo, isto taka<br />
se zastapeni i vo poimot (bitieto) na sekoe krivi~no delo me|utoa na eden<br />
poseben na~in, ozna~uvaj}i go na~inot na nivnata konkretizacija vo sekoe poedine~no<br />
krivi~no delo ili osnovno krivi~no delo na edna grupa na krivi~ni<br />
dela. Sprotivno, elementite (ili obele`jata, kako {to u{te se veli) na poedine~nite<br />
krivi~ni dela (t.e. bitija na krivi~nite dela) ne vleguvaat vo<br />
op{tiot poim na krivi~noto delo." Tahovi}, J. op. cit. str. 95<br />
113
Konkretizacijata na dejstvieto na izv{uvaweto se projavuva na<br />
razli~ni na~ini. Taka, na primer, kaj opredeleni dela za izvr{uvawe<br />
na negovite dejstvija se naveduvaat opredelen na~in (ubistvo izvr{eno<br />
na svirep na~in od ~l. 123 st. 2 t. 1 KZ), ili opredeleni sredstva (na<br />
primer, krivi~noto delo lesna telesna povreda od ~l. 133 KZ, koe<br />
mo`e da se izvr{i koga lesnata povreda e nanesena so oru`je, so opasno<br />
oradie ili nekoe drugo sredstvo podobno teloto te{ko da go povredi<br />
ili zdravjeto te{ko da go naru{i), kaj drugi e potrebno dejstvieto<br />
da e prezemeno vo opredeleno vreme (na primer, krivi~noto delo<br />
ubistvo na dete pri pora|awe od ~l. 127 KZ, koe mo`e da se izvr{i smo<br />
vo vreme dodeka traele porodilnite bolki), ili mesto (na primer,<br />
krivi~noto delo odzemawe predmeti od ubieni i raneti na boi{te od<br />
~l. 410 KZ, koe mo`e da se izvr{i samo na boi{te), kaj nekoi dela se<br />
bara opredeleno li~no svojstvo na storitelot (na primer, krivi~noto<br />
delo zloupotreba na slu`bena polo`ba i ovlastuvawe od ~l. 353 KZ,<br />
koe mo`e da se izvr{i samo od slu`beno lice), ili li~ni odosi me|u<br />
storitelot i o{teteniot (na primer, krivi~noto delo povreda na semejnite<br />
obvrski od ~l. 203 KZ, ili rodoskvernavewe od ~l 194 KZ koi<br />
mo`e da se izvr{at samo od lice koe se nao|a vo opredelen odnos sprema<br />
`rtvata na krivi~noto delo).<br />
So konkretizacija na posledicata, na primer, kaj krivi~noto<br />
delo kra`ba, mo`e da se razlikuvaat pove}e vidovi kra`ba: obi~na<br />
kra`ba (~l. 235 st. 1 KZ), te{ko delo kra`ba (~l. 236 st. 2 KZ) i razbojni{tvo<br />
(~l. 237 KZ) kako kvalifikuvan oblik.<br />
So konkretizacija na dejstvieto i posledicata ne se pravi razlikuvawe<br />
samo me|u oddelni krivi~ni dela tuku, i me|u razli~ni oblici<br />
na isto krivi~no delo.<br />
I konkretizacijata na drugite okolnosti koi se javuvaat kako<br />
obele`je na oddelni krivi~ni dela mo`e da se projavi na razli~ni<br />
na~ini. Toa e osobeno slu~aj pri postoewe na odredeni li~ni svojstva<br />
(ma{ko lice, slu`beno lice, sudija, lekar, maloletnost, presmetlivost<br />
i sl), li~ni odnosi (srodstvo po krv vo prava linija, staratelstvo,<br />
slu`beni~ki odnos) i li~ni okolnosti (dvobra~nost) neophodni<br />
za izvr{uvawe na odredeno krivi~no delo.<br />
Konkretizacijata na protivpravnosta se vr{i isklu~itelno.<br />
Taa, ne samo {to se javuva kako op{t element, tuku mo`e da bide poseben<br />
element na primer, kaj krivi~noto delo protivpravno li{uvawe<br />
od sloboda od ~l. 140 KZ. Spored toa, ne sekoe li{uvawe od sloboda e<br />
krivi~no delo, tuku samo ako e storeno na protivpraven na~in kako<br />
{to e toa slu~aj vo navedenata odredba.<br />
Konkretizacijata na vinosta voobi~aeno se vr{i na toj na~in<br />
{to za izvr{uvaweto na oddelni dela se bara da se izvr{eni so opredelena<br />
namera, pobudi, cel, kako, na primer, krivi~noto delo sabota`a<br />
od ~l. 315 KZ.<br />
114
Site ovie se objektivni okolnosti od stvarna priroda. Za razlika<br />
od niv postojat i objektivni okolnosti od pravna priroda, na<br />
primer, menica, ~ek, tu| podvi`en predmet, brak, javna isprava i sl.<br />
3. ZAKONSKO BITIE NA KRIVI^NOTO DELO ( POIM NA POSEBNO<br />
KRIVI^NOTO DELO)<br />
Napred vidovme deka treba da se pravi razlika me|u op{tiot<br />
poim na krivi~noto delo i poimot na odredeno krivi~no delo. Op{tiot<br />
poim na krivi~noto delo go ozna~uva zbirot na site op{ti i osnovnite<br />
obele`ja koi se zaedni~ki za site krivi~ni dela (op{tiot poim<br />
na krivi~nite dela e zaedni~ki za site krivi~i dela). Poimot na odredeno<br />
krivi~no delo (ili bitie na krivi~noto delo) ozna~uva zbir na<br />
posebnite elementi na oddelno krivi~no delo. Poimot na oddelnite<br />
krivi~ni dela e razli~en i zavisi od posebnite elementi 111 na sekoe<br />
krivi~no delo oddelno. Na toj na~in, pokraj op{tiot poim na krivi~noto<br />
delo, postojat poimi (bitija) na posebni krivi~ni dela, na primer,<br />
kra`ba, ubistvo, falsifikat na isprava.<br />
Zakonsko bitie, koe vo teorijata mo`e da se sretne i pod nazivite<br />
telo, korpus, sostav na edno krivi~no delo, e opis na ne<strong>pravo</strong>to,<br />
opis na nedozvolenoto (nedopu{tenoto, zabranetoto, protivpravnoto)<br />
povedenie, t.e. na kaznivoto povedenie. Toa e zbir na posebnite elementi<br />
(obele`ja) {to go karakteriziraat odredeno krivi~no delo, i<br />
ottamu, kako {to vidovme, slu`i za opredeluvawe na poimot tokmu na<br />
opredeleno krivi~no delo na edno, a ne na site krivi~ni dela).<br />
Taka, na primer, op{tite elementi na krivi~noto delo kra`ba<br />
(kako vpro~em i na sekoe drugo krivi~no delo) se povedenieto na ~ovekot,<br />
protivpravnosta, vinosta i kaznivosta. Tie elementi go uslovuvaat<br />
postoeweto na sekoe krivi~no delo voop{to, pa ottamu i na krivi~noto<br />
delo kra`ba. Posebnite elementi ili bitieto na krivi~noto<br />
delo kra`ba pretstavuva konkretizacijata na op{tite elementi koja<br />
ovde se izrazuva kako 1 0 odzemawe, 2 0 na tu| podvi`en predmet, 3 0 so<br />
namera so negovoto prisvojuvawe da se pribavi protivpravna imotna<br />
korist. Pritoa, odzemaweto mo`e da bide izvr{eno na pove}e na~ini,<br />
podvi`niot predmet mo`e da bide razli~en, a prisvojuvaweto mo`e da<br />
bide izvr{eno za da se ostvari protivpravna korist za sebe ili za<br />
drug. Tie elementi go uslovuvaat postoeweto na tokmu na edno<br />
odredeno krivi~no delo, vo konkretniov slu~aj krivi~noto delo kra-<br />
`ba.<br />
111<br />
"Posebni elementi na krivi~noto delo se narekuvaat onie negovi<br />
elementi koi ne se zaedni~ki za site krivi~ni dela, tuku se javuvaat kaj oddelni<br />
krivi~ni dela i go razlikuvaat edno od drugo krivi~no delo. Ovie elementi<br />
se narekuvaat i obele`ja na krivi~noto delo. Srzenti}, Sati}, Lazarevi}, op.<br />
cit. str. 156.<br />
115
Koga ne postoi, koe i da e od posebnite obele`ja, {to se javuva<br />
kako poseben element na krivi~noto delo, toga{ ne postoi ni konkretnoto<br />
krivi~no delo. Nivnoto pak utvrduvawe, zna~i utvrduvawe na<br />
zakonskoto bitie na krivi~noto delo, odnosno vr{ewe klasifikacija<br />
na krivi~noto delo.<br />
4. USLOVI NA INKRIMINACIJA<br />
1. Za odelni krivi~ni dela, pokraj objektivnoto ne<strong>pravo</strong> i subjektivnoto<br />
bitie, karakteristi~no e prisustvoto i na opredeleni<br />
objektivni okolnosti koi se javuvaat kako uslovi na inkriminacija.<br />
Iako se sodr`ani vo zakonskiot opis, ovie okolnosti ne vleguvaat vo<br />
sostavot na zakonskoto bitie, tuku se nao|aat nadvor od nego. Zatoa,<br />
kaj tie krivi~ni dela zakonskiot opis e po{irok od zakonskoto bitie.<br />
Imenuvaweto na ovie okolnosti kako uslovi na inktiminacija nao|a<br />
opravduvawe vo nivnata funkcija, so ogled na toa {to bez niv, tamu<br />
kade {to tie se baraat, ne mo`e da postoi krivi~no delo. Taka, kaj<br />
krivi~noto delo naveduvawe na samoubistvo i pomagawe pri samoubistvo<br />
(~l. 128 KZ) uslov na inkriminacijata e samoubistvoto da bide<br />
izvr{eno; za krivi~noto delo u~estvo vo tepa~ka (~l. 132 KZ), uslov na<br />
inktiminacijata e nanesuvaweto te{ka telesna povreda; za krivi-<br />
~noto delo zagrozuvawe na bezbednosta na soobra}ajot (~l. 297 KZ),<br />
uslov na inkriminacijata e nanesuvawe na lesna telesna povreda ili<br />
predizvikuvawe zna~itelna imotna {teta." 112<br />
Uslovite na inkriminacija (objektivnite uslovi na kaznivosta)<br />
se pozitivna pretpostavka na kaznivosta, za{to nivnoto postoewe<br />
e uslov za postoewe na krivi~noto delo. Vo nivno otsustvo deloto voop{to<br />
ne bi bilo kaznivo ili vo najmala raka ne bi bilo kaznivo vo<br />
granicite {to gi predviduva zakonot.<br />
2. Za ova pra{awe od zna~ewe e i toa deka uslovot na inkriminacija<br />
ne treba da bide opfaten so svesta na storitelot, {to zna~i<br />
deka za postoeweto na krivi~noto delo ne se bara svest za uslovot na<br />
inkriminacijata. Tie se materijalna pretpostavka na kaznivosta: ne<br />
spa|aat ni vo protivpravnosta nitu vo vinata (i ottuka ne mora da<br />
bidat opfateni nitu so umislata nitu so nebre`nosta). Ottuka, na<br />
primer, za postoeweto na krivi~noto delo u~estvo vo tepa~ka (~l. 132<br />
KZ) e sosema bezna~ajno dali kaj storitelot postoela svest deka u~estvuva<br />
vo tepa~ka vo koja "nekoj e li{en od `ivot ili na drug na~in mu<br />
e nanesena te{ka telesna povreda." Dovolno e postoeweto svest deka<br />
se u~estvuva vo tepa~ka.<br />
3. Od uslovite na inkriminacija treba da se razlikuvaat uslovite<br />
na goneweto. Toga{ koga uslovite na goneweto kaj odelni krivi-<br />
~ni dela se predvideni vo KZ, goneweto mo`e da se prezeme samo pod<br />
112<br />
Proevski V, op. cit, str. 162<br />
116
tie posebno predvideni uslovi, iako e ostvareno bitieto na odnosnoto<br />
krivi~no delo. Toa se uslovi {to imaat karakter na procesni pretpostavki.<br />
Dodeka nepostoeweto na uslovite na inkriminacija doveduvaat<br />
do donesuvawe osloboditelna presuda zaradi nepostoewe krivi~no<br />
delo, posledica na nepostoeweto uslovi za gonewe e zapirawe na postapkata.<br />
5. OBJEKT NA KRIVI^NOTO DELO<br />
Po odnos na pra{aweto na objektot na krivi~noto delo, vo krivi~nopravanata<br />
teorija naj~esto se pravi razlikuvaweto na objekt na<br />
za{tita i objekt na dejstvieto na krivi~noto delo.<br />
1. Objekt na za{tita pretstavuva opredelenoto dobro, vrednost,<br />
odnos ili interes na koi im se pru`a za{tita od napad so krivi~nite<br />
dela. Kako takvi, na primer, se javuvaat: `ivotot, pravata, slobodite,<br />
sopstvenosta, ~esta, bezbednosta na ~ovekot, op{testvenopoliti~koto<br />
ureduvawe na dr`avata i sl. Za objektot na za{tita so sinonimno<br />
zna~ewe se uporebuva i izrazot pravno dobro.<br />
Dokolku odredeni objekti se {titat od site krivi~ni dela se<br />
narekuvaat op{ti objekti na za{tita (na primer, ~ovek), a koga tie<br />
objekti se {titat od oddelni gupi krivi~ni dela (na primer, krivi-<br />
~nite dela protiv `ivotnata sredina od Glava XXII KZ ili krivi~ni<br />
dela protiv imotot od Glava XXIII KZ) - grupni za{titni objekti.<br />
Objektot na za{tita na edna grupa krivi~ni dela ednovremeno e objekt<br />
na za{tita na sekoe krivi~no delo od taa grupa. Postojat me|utoa, krivi~ni<br />
dela koi imaat pove}e objekti na za{tita. Taka, na primer,<br />
krivi~noto delo razbojni{tvo e naso~eno protiv imotot, no i protiv<br />
slobodata i pravata na gra|anite, pa duri i protiv nivniot `ivot, ili<br />
pak krivi~noto delo iznuda, protiv slobodite i pravata na ~ovekot i<br />
protiv slu`benata dol`nost. Takvite krivi~i dela se pomestuvaat vo<br />
onie glavi na Posebniot del na KZ, so ogled na ocenkata na zakonodavecot<br />
za toa koj od tie objekti e pozna~aen.<br />
2. Objekt na dejstvie e predmetot (predmetite vo vistinska smisla<br />
na zborot, kako i `ivotni, ~ovek) vrz koj treba da se prezeme dejstvieto<br />
za da se napadne za{titniot objekt na krivi~noto delo. Taka,<br />
na primer, objekt na za{tita kaj krivi~noto delo ubistvo e `ivotot<br />
na ~ovekot, a objekt na dejstvieto samiot ~ovek, ili objekt na za{tita<br />
kaj krivi~noto delo kra`ba e sopstvenosta, a objekt na dejstvieto<br />
podvi`niot predmet (sat, pari, avtomobil i sl.). Objektot na dejstvieto,<br />
po pravilo, pretstavuva element na bitieto na krivi~noto<br />
delo.<br />
Utvrduvaweto na objektot na dejstvieto e od osobeno zna~ewe za<br />
postoeweto obid na krivi~no delo: obidot postoi ako dejstvieto na<br />
izvr{uvaweto e zapo~nato vrz objektot na dejstvieto na krivi~noto<br />
delo. Od postoeweto, odnosno od osobinite na objektot na dejstvieto,<br />
117
zavisi i razlikuvaweto na podoben i nepodoben obid.<br />
118<br />
6. SUBJEKT NA KRIVI^NOTO DELO<br />
Vo krivi~noto <strong>pravo</strong> treba da se pravi razlika me|u aktiven i<br />
pasiven subjekt na krivi~noto delo.<br />
1. Aktiven subjekt na krivi~noto delo mo`e da bide samo ~ovek.<br />
Toa e lice koe so svoe povedenie ja ostvaruva posledicata na krivi-<br />
~noto delo. Po pravilo aktiven subjekt na krivi~noto delo mo`e da<br />
bide sekoe fizi~ko lice. Postojat me|utoa, odredeni krivi~i dela koi<br />
mo`at da bidat izvr{eni samo od strana na opredeleni lica. Toa e<br />
slu~aj koga za posteweto na krivi~noto delo, samiot zakon postavuva<br />
barawe storitelot da poseduva opredeleni li~ni svojstva (da e voeno,<br />
slu`beno, medicinsko ili drugo odgovorno lice, lice na odredena vozrast<br />
ili lice od opredele pol, vozrast, srodstvo). Stanuva zbor za podelba<br />
na krivi~nite dela na op{ti (delicta comunia) i posebni (delicta<br />
propria). Pritoa, op{ti se onie krivi~ni dela {to mo`e da gi izvr{i<br />
sekoe lice, vo zakonskiot opis ozna~eno so izrazot "toj {to..." a posebni<br />
(specijalni ili krivi~ni dela so specijalen subjekt), onie ~ii{to<br />
storitel mo`e da bide samo opredeleno lice, koe posebno e opredeleno<br />
vo samiot zakonski opis na krivi~noto delo.<br />
Specijalnite krivi~ni dela natamu se delat na pravi i nepravi.<br />
Pravi specijalni se onie krivi~ni dela kaj koi svojstvoto na aktivniot<br />
subjekt na deloto e konstitutiven element na bitieto na deloto,<br />
{to zna~i deka toa mo`e da se izvr{i samo od stana na lice so opredeleno<br />
svojstvo. Kaj nepravite specijalni krivi~ni dela, posebnoto svojstvo<br />
na storitelot ne e konstitutiven element na deloto tuku, samo<br />
kvalifikatorna okolnost - okolnost {to na deloto mu dava pote`ok<br />
vid (na primer, krivi~noto delo naru{uvawe na nepovredivosta na domot<br />
od ~l 145 KZ, vo negoviot osnoven oblik mo`e da go izvr{i sekoj<br />
me|utoa, ako go izvr{i slu`beno lice vo vr{ewe na slu`bata, }e postoi<br />
kvalificiran vid na deloto). Specijalnite krivi~ni dela imaat<br />
posebno zna~ewe kaj soizvr{itelstvoto i sou~esni{tvoto.<br />
[to se odnesuva na pravnite lica, vo teorijata dominira stojali{eto<br />
deka tie ne mo`at da se pojavat kako aktiven subjekt na krivi~noto<br />
delo. Vo taa smisla obi~no se naveduvaat slednive argumenti:<br />
1 0 deka krivi~noto delo se vr{i so telesni dvi`ewa ili propu{tawa<br />
koi mo`at da bidat prezemeni samo od ~ovek, a ne i od pravno lice, 2 0<br />
deka na pravnite lica im nedostasuvaat svest i volja koi se osnova za<br />
vinata, 3 0 deka nivnoto kaznuvawe e vo sprotivnost so celite na kaznuvaweto,<br />
4 0 deka nivnoto kaznuvawe zna~i voveduvawe kolektivna odgovornost<br />
vo krivi~noto <strong>pravo</strong>, {to od svoja strana vodi kon kaznuvawe<br />
na lica {to nemaat nikakva vrska so izv{uvaweto na krivi~noto delo.<br />
Ova stojali{te e karakteristi~no za tn. teorija na fikcijata koja se<br />
potpira na na~eloto na rimskoto <strong>pravo</strong> - societas delinquere non potest
(pravno lice ne mo`e da stori krivi~no delo).<br />
Nasproti prethodnoto stojali{te, spored teorijata na realnosta<br />
pravnoto lice ne e fikcija, tuku realno bitie koe ima pretstavnici<br />
koi gi donesuvaat odlukite i organi {to tie odluki gi izvr{uvaat.<br />
Nivnata volja e volja i na pravnoto lice. Vo prilog na krivi~nata<br />
odgovornost na pravnoto lice se istaknuva i toa deka kaznata nitu kaj<br />
fizi~kite lica ne e do kraj od li~na priroda, za{to nu`no gi pogoduva<br />
~lenovite na nivnoto semejstvo.<br />
Najposle, spored teorijata na kompromisot, na <strong>pravo</strong>to lice vo<br />
isklu~itelni slu~ai, {to bi gi opredelile praktikata i zakonodavstvoto,<br />
terba da mu se priznae svojstvoto na subjekt na krivi~noto<br />
delo.<br />
Na{eto pozitivno krivi~no zakonodavstvo e na stojali{te<br />
deka pravnoto lice e aktiven subjekt na krivi~noto delo. Fakt e deka<br />
vo uslovi na bespo{tedna konkurencija, pravnite lica prezemaat razni<br />
aktivnosti koi imaat kriminalen karakter, kako na primer, proizvodstvo<br />
na zabraneti i {tetni proizvodi, promet so takvi proizvodi,<br />
izigruvawe na finansiskite i fiskalnite propisi, zagrozuvawe na<br />
ekolo{kata sredina i lu|eto so opasni sredstva i otpadni materii i<br />
sl. Od tie pri~ini najgolemiot broj avtori ne ja nergiraa nivnata socijalna<br />
odgovornost, me|utoa priznavaa deka vo osnova na nepriznavaweto<br />
na nivnata krivi~na odgovornost le`at ~isto teoretski pri~ini.<br />
Fakt e me|utoa i toa deka najgolemiot broj evropski zakonodavstva<br />
ja priznavaat prekr{o~nata odgovornost na pravnite lica. Takov slu-<br />
~aj so novelata od 2004 godina e i so na{ata zemja.<br />
2. Pod pasiven subjekt ili `rtva na krivi~noto delo se podrazbira<br />
liceto koe e povredeno ili o{teteno so deloto. @rtva na<br />
krivi~noto delo mo`e da bide sekoe fizi~ko i pravno lice. Kaj edno<br />
krivi~no delo mo`e da se javat pove}e `rtvi, na primer navreda nanesena<br />
na pove}e lica. Pove}e pasivni subjekti mo`at osobeno da se javat<br />
kaj tn. neopredeleni krivi~ni dela (koi spored svojata priroda doveduvaat<br />
do povreda ili zagrozuvawe na pove}e lica) kako na primer,<br />
predizvikuvawe po`ar, soobra}ajna ili `elezni~ka nesre}a. Pove}e<br />
`rtvi, isto taka, se javuvaat kaj krivi~nite dela koi ednovremeno povreduvaat<br />
ili zagrozuvaat pove}e pravni dobra, kako na primer, la`no<br />
obvinuvawe, kade se povreduva la`no obvinetoto lice i interesite na<br />
<strong>pravo</strong>sudstvoto.<br />
Isto lice ne mo`e da bide ednovremeno i aktiven (storitel) i<br />
pasiven (`rtva) subjekt na krivi~noto delo. Od pasivniot subjekt<br />
(`rtvata), treba da se razlikuva objektot na dejstvieto (lice, `ivotno<br />
ili predmet), iako ~esto se slu~uva edno lice da bide i objekt na dejstvieto<br />
i `rtva na krivi~noto delo. Toa e, potrebno za utvrduvawe na<br />
liceto koe ima <strong>pravo</strong> na nadomest na {teta od izvr{enoto krivi~noto<br />
119
delo. 113<br />
7. PODELBA NA KRIVI^NITE DELA<br />
Vo krivi~noto <strong>pravo</strong> postojat pove}e kriteriumi za podelba na<br />
krivi~nite dela na oddelni grupi. Kako naj~esti me|u niv se oddeluvaat<br />
kriteriumite: svojstvoto na storitelot na krivi~noto delo, grupniot<br />
za{titen objekt, te`inata na krivi~noto delo, prirodata na<br />
krivi~noto delo, vidot na posledicite, traeweto na posledicite, stadiumite<br />
na izvr{uvaweto, sostavot na krivi~nite dela, postoeweto na<br />
posledicata vo zakonskito opis na krivi~noto delo i so ogled na momentot<br />
na dovr{uvaweto na deloto.<br />
1 0 Spored svojstvoto na storitelot na krivi~noto delo se vr{i<br />
podelba na op{ti (delicta communia) i specijalni (delicta propria)<br />
krivi~ni dela. 114<br />
2 0 Spored grupniot za{titen objekt se vr{i podelbata na krivi~nite<br />
dela vo Posebniot del na krivi~niot zakoniik.<br />
3 0 So ogled na te`inata na krivi~nite dela vo nekoi zakonodavstva<br />
se vr{i podelbata na krivi~nite dela na zlostorstva, prestapi i<br />
istapi. Na{eto krivi~no zakonodavstvo ne pravi nikakva (terminolo{ka<br />
ili sodr`inska) razlika na krivi~nite dela so ogled na<br />
zakanetite kazni. Me|utoa, od druga strana, pokraj krivi~nite dela,<br />
kaj nas postojat i prekr{oci kako poseben vid kaznivi dela. Prekr{-<br />
ocite, vsu{nost se onie dela koi vo oddelni zakonodavstva se narekuvaat<br />
istapi. Tie kaj nas celosno se oddeleni od oblasta na krivi~noto<br />
i se pomesteni vo prekr{o~noto zakonodavstvo. Me|utoa, posmatrani<br />
zaedno, krivi~nite dela i prekr{ocite vo na{ata teorija se narekuvaat<br />
kazneni delikti. Ottamu, napolno pogre{no e isistiraweto krivi-<br />
~nite dela da se narekuvaat kazneni dela i soodvetno na toa krivi~noto<br />
<strong>pravo</strong> - kazneno <strong>pravo</strong>, a krivi~noto zakonodavstvo - kazneno zakonodavstvo.<br />
115<br />
4 0 Vrz osnova na prirodata na krivi~ite dela se vr{i podelbata<br />
na op{ti i politi~ki krivi~ni dela. Na{eto krivi~no zakonodavstvo<br />
ne pravi nikakva razlika me|u op{tite (obi~nite) i politi-<br />
~kite krivi~ni dela vo pogled na kaznuvaweto i re`imot na postapuvaweto<br />
pri izvr{uvaweto na kaznata, kako {to e toa slu~aj, na primer,<br />
vo Francija. Me|utoa, kako {to imavme prilika da vidime, ova razli-<br />
113<br />
Za opredeleni viktimolo{ki apekti vidi: Slejmanov, Z. Kriminologija,<br />
2003, str. 380-390.<br />
114<br />
Vidi: str. 118.<br />
115<br />
Vidi: <strong>Sulejmanov</strong>, Z. Za nazivot na krivi~noto <strong>pravo</strong>, za kaznata li-<br />
{uvawe od sloboda i za smrtnata kazna, Makedonska revija za kazneno <strong>pravo</strong> i<br />
kriminologija, Skopje, 1994, str. 134-147.<br />
120
kuvawe ima zna~ewe kaj ekstradicijata. 116<br />
5 0 Spored na~inot na ostvaruvawe na dejstvieto krivi~nite<br />
dela se delat na krivi~ni dela na storuvawe i propu{tawe. 117<br />
6 0 So ogled na vidot na posledicite se vr{i podelba na krivi~ni<br />
dela na povreda i krivi~ni dela na zagrozuvawe. 118<br />
7 0 So ogled na protivpravnata sostojba kako element za<br />
utvrduvawe na dovr{uvaweto na deloto na trajni i krivi~ni dela na<br />
sostojba. Trajni se onie krivi~ni dela vo ~ie {to zakonsko bitie e<br />
vneseno i traeweto na protivpravnata sostojba na dejstieto na izvr-<br />
{uvaweto. So drugi zborovi, kaj ovie dela se dodeka trae dejstvieto na<br />
izvr{uvaweto so koe se sozdava protivpravnata sostojba, krivi~noto<br />
delo ne e dovr{eno. Nivnata smisla e da se inkriminira ne samo dejstvieto,<br />
tuku i traeweto na protivpravnata sostojba predizvikana so toa<br />
dejstvie. Ottamu, dovr{uvaweto kaj ovie krivi~ni dela se vrzuva za<br />
momentot na prestanuvaweto na protivpravnata sostojba. Takvi, se na<br />
primer, krivi~noto delo protivpravno li{uvawe od sloboda od ~l.<br />
140 KZ, ili delata od ~l. 135, 145, 197, 396, 344 KZ.<br />
Kaj ovie krivi~ni dela za seto vreme na traeweto na protivpravnata<br />
sostojba mo`no e da pristapat novi soizvr{iteli ili sou~esnici.<br />
Zastruvawe na goneweto zapo~nuva da te~e od momentot na prestanuvaweto<br />
na protivpravnata sostojba. Dodeka trae protivpravnata sostojba<br />
(protivpravniot napad) mo`no e i prezemaweto na akti na nu-<br />
`na odbrana, odnosno nu`na pomo{.<br />
Za razlika od prethodnite, krivi~ni dela na sostojba, isto<br />
taka, doveduvaat do ostvaruvawe na opredelena protivpravna sostojba,<br />
samo {to nejzinoto traewe ne e sostaven del na zakonskoto bitie na<br />
deloto. Kaj niv krivi~noto delo e dovr{eno so ostvaruvaweto na negovoto<br />
zakonsko bitie, t.e vo momentot koga e sozdadena protivpravnata<br />
sostojba, bez ogled na toa {to posledicata kako protivpravna sostojba,<br />
sî u{te trae. Nivnata smisla i ovde e da se inkriminira ne samo<br />
dejstvieto, tuku i traeweto na protivpravnata sostojba predizvikana<br />
so toa dejstvie, no za ne<strong>pravo</strong>to e bez zna~ewe samoto traewe na protivpravnata<br />
ostojba. Takvi, se na primer, krivi~nite dela dvobra~nost<br />
od ~l. 195 KZ, promena na semejnata sostojba na deteto od ~l. 199 KZ,<br />
kako i delata od ~l. 170, 214, 243 KZ.<br />
Od momentot na sozdavaweto na protivpravnata sostojba ne e<br />
mo`no soizvr{itelstvo nitu sou~esni{tvo vo deloto, tuku samo sou-<br />
~esni{tvo po izvr{enoto delo, t.e. prikrivawe od ~l. 261 KZ ili pomagawe<br />
na storitelot po izvr{enoto krivi~no delo od ~l. 325 KZ. Zastaruvaweto<br />
na krivi~noto gonewe zapo~nuva da te~e so nastapuvaweto<br />
na protivpravnata sostojba. Takvata protivpravna sostojba me|utoa, ne<br />
116<br />
Vidi: str. 100-105.<br />
117<br />
Vidi: str. 129-135.<br />
118<br />
Vidi: str. 136-138.<br />
121
mo`e da se ozna~i kako protivpraven napad i protiv nea ne e dopu-<br />
{tena nu`na odbrana.<br />
8 0 Spored stadiumot na izvr{uvaweto na krivi~nite dela se<br />
vr{i podelba na dovr{eni i krivi~ni dela vo obid. 119<br />
9 0 Spored sostavot (konstrukcijata) na krivi~nite dela se<br />
vr{i podelba na prosti, slo`eni, prodol`eni i kolektivni krivi~ni<br />
dela. 120 10 0 So ogled na postoeweto na posledicata vo zakonskito opis<br />
na na krivi~noto delo na formalni i materijalni. 121<br />
Ovie, i drugi podelbi oddelno, gi razgleduvavme ili }e gi razgleduvame<br />
tamu kade{to se projavuva nivnoto pomalo ili pogolemo<br />
zna~ewe za naukata na krivi~noto <strong>pravo</strong> ili za prakti~nata primena<br />
na materijalnoto krivi~no zakonodavstvoto.<br />
II. POVEDENIE NA ^OVEKOT<br />
Napred vidovme deka povedenieto na ~ovekot go so~inuva prviot<br />
osnoven i op{t element na krivi~noto delo. Toa sodr`i tri obele`ja:<br />
1 0 dejstvie na izvr{uvawe na krivi~noto delo, 2 0 posledica na<br />
krivi~noto delo, i 3 0 pri~inski odnos me|u dejstvieto na izvr{uvaweto<br />
i posledicata na krivi~noto delo.<br />
1. DEJSTVIE<br />
1. Poim na dejstvieto. Vo sovremenoto krivi~noto <strong>pravo</strong> re~isi<br />
nema razijduvawe vo stavot deka dejstvieto na krivi~noto delo e<br />
sostaveno od dve komponenti: povedenie na ~ovekot koe predizvikalo<br />
opredelena promena vo nadvore{niot svet i koe e volevo prezemeno.<br />
1 0 Povedenieto na ~ovekot mora da se izrazi vo nadvore{niot<br />
svet, da prestavuva fizi~ki nastan koj vidlivo e manifestiran vo nadvore{niot<br />
svet. Toj nastan mo`e da se javi vo dva vida: kako opredeleno<br />
storuvawe ili nestoruvawe. Soglasno toa, ne mo`e da pretstavuvaat<br />
dejstvie psihi~kite akti na ~ovekot koi ostanuvaat vo sferata<br />
na vnatre{nite zbidnuvawa vo ~ovekot, kako {to se opredeleni misli,<br />
`elbi, nameri, i sl.<br />
2 0 Povedenieto na ~ovekot mora da bide prezemeno volevo. Spored<br />
toa, nevoloevoto prezemawe na nekoe dejstvie ne se smeta za dejstvie<br />
vo krivi~nopravna smisla. Nevolevi akti se: refleksnite dvi-<br />
`ewa, instinktivnite dvi`ewa, dejstvijata izvr{eni pod vlijanie na<br />
vi{a sila i dejstvija izvr{eni pod vlijanie na apsolutna sila.<br />
Refleksni dvi`ewa pretstavuvaat najednostanite nevolevi<br />
119<br />
Vidi: str. 177 i natamu.<br />
120<br />
Vidi: str. 195-199.<br />
121<br />
Vidi: str. 135-136.<br />
122
dvi`ewa {to se predizvikani od nadvore{ni drazbi .<br />
Instinktivnite dvi`ewa se vrodeni na~ini na rea|irawe predizvikani<br />
od nadvore{ni drazbi ili od vnatre{ni organski potrebi<br />
(kako na primer, dvi`ewata na ~ovek {to se davi, gr~ewe na muskulite,<br />
dvi`ewa pri son, kivawe).<br />
Od refleksnite i instinktivnite dvi`ewa treba da se razlikuvaat<br />
avtomatskite dvi`ewa (koi {to so ~esto povtoruvawe stanale<br />
mehani~ki) i impulsivnite dvi`ewa (nagonski reakcii), koi vo krivi~nopravna<br />
smisla se tretiraat kako volevi dvi`ewa.<br />
Koncepcijata za dejstvieto kako volev, psihi~ki motiviran akt<br />
(objektivno-subjektivno sfa}awe na dejstvieto) e vladea~ka vo teorijata<br />
na krivi~noto <strong>pravo</strong>, za razlika od objektivnoto sfa}awe na<br />
dejstvieto (T. @ivanovi}), spored koe za dejstvieto vo krivi~nopravna<br />
smisla e va`no da e prezemeno telesno dvi`ewe bez ogled dali toa e<br />
storeno volevo ili nevolevo, ili pak od finalisti~koto sfa}awe<br />
(Velcl) spored koe za postoewe na dejstvieto vo krivi~nopravna smisla<br />
pokraj voljata, potrebno e da postoi i cel na telesnoto dvi`ewe (storitelot<br />
da sakal so prezemenoto dejstvie da ja postigne zabranetata<br />
posledica).<br />
2. Osnovi {to go isklu~uvaat dejstvieto. Pokraj ve}e navedenite<br />
refleksni i instinktivnite dvi`ewa, osnova za isklu~uvawe<br />
na dejstvieto e prisilbata koga se javuva vo vid na apsolutna sila.<br />
Prisilbata mo`e da se javi i vo vid relativna sila i zakana, me|utoa<br />
toga{ ne e osnova {to go isklu~uva dejstvieto, tuku osnova {to ja isklu~uva<br />
vinata.<br />
Prisilbata pretstavuva nadvore{en pritisok na edno lice koj<br />
vlijae na negovata volja i ja naso~uva vo odreden pravec. Vo na{iot<br />
krivi~en zakonik prisilbata ne e predvidena kako op{t institut, me-<br />
|utoa sepak ima op{to zna~ewe, osobeno ottamu {to se javuva kako<br />
obele`je na oddelni krivi~ni dela (na primer, kaj krivi~nite dela od<br />
~l. 139, 319 st. 1, 322, 375, 422 KZ). Po svoeto dejstvo prisilbata mo`e<br />
da bide 1 0 fizi~ka sila i, 2 0 psihi~ka sila (zakana).<br />
1 0 Sila (fizi~ka psisilba) mo`e da bide predizvikana od prirodnen<br />
nastan (na primer, nekoj se lizne na mraz ili bide turnat od<br />
silen veter) ili od `ivotno (na primer, nekoj e turnat od kow) pri<br />
{to pri pa|aweto se povreduva drugo lice. Ovde stanuva zbor za prirodna<br />
vi{a sila. Spored toa vi{a sila (vis mior) postoi koga edno dejstvie<br />
e predizvikano poradi vlijanie na nadvore{na prirodni sili<br />
ili od `ivotni. Me|utoa, pod sila ili fizi~ka prisilba se podrazbira<br />
i upotreba na fizi~ka sila od strana na edno sprema drugo lice (na<br />
primer, nekoj turne edno lice koe pri pa|aweto povredi drugo lice<br />
ili taa se primenuva so cel nekoe lice da se navede na opredeleno povedenie,<br />
odnosno storuvawe ili propu{atawe). So primena na sila se<br />
deluva na telesniot, no posredno i na psihi~kiot integritet na edno<br />
lice so toa {to negovata volja se naso~uva vo odreden pravec. Fizi~-<br />
123
kata prisilba ili sila se sostoi vo vlijanie na fizi~kata strana na<br />
li~nosta na storitelot, na negoviot telesen integritet, poradi {to<br />
storitelot prezema opredeleno dejstvie koe doveduva do ostvaruvawe<br />
na zabraneta posledica.<br />
Taa sila mo`e da bide a) apsolutna i b) relativna.<br />
a) Apsolutna sila (vis apsoluta) postoi toga{ koga edno lice e<br />
prisileno da prezeme opredeleno dejstvie pod pritisok na fizi~ka nezapirliva<br />
sila, na primer, koga nekoj turne drugo lice vo bazen, a toa<br />
pri pa|aweto povreduva treto lice ili koga hirurgot nemo`e da prodol`i<br />
so zapo~nata operacija poradi prekin na strujata i bolniot<br />
umre). 122 Taa sila mo`e da se sostoi i vo vrzuvawe, hipnoza, davawe<br />
droga i drugi zamajni sredstva i sl. So nea liceto sprema koe se primenuva<br />
vo celost (apsolutno) se li{uva od sposobnosta slobodno da odlu-<br />
~uva za svoeto povedenie. Vo takvi slu~ai prisileniot ne e vo sostojba<br />
da sozdade ili da ostvari sopstvena volja i zatoa ne e storitel na deloto<br />
prisileniot: kaj nego ne postoi dejstvie vo krivi~nopravna<br />
smisla, tuku kaj liceto {to ja primenilo silata. So drugi zborovi za<br />
delo izvr{eno pod dejstvo na vi{a sila ne postoi krivi~no delo poradi<br />
nepostoewe na dejstvie pa ottamu, ne postoi nitu subjektivniot<br />
element na krivi~noto delo - ne postoi vina nitu vo odnos na dejstvieto<br />
ni vo odnos na posledicata.<br />
b) Relativna sila (vis compulsiva) e sila so koja liceto sprema<br />
koe se primenuva ne se li{uva vo potpolnost od svojata sloboda za<br />
odlu~uvawe, no taa e od takva priroda (podobna da ja smali sposobnosta<br />
za odlu~uvawe) {to mo`e da go navede na odredeno storuvawe ili<br />
propu{tawe. 123 Na primer, nekoj se dr`i zatvoren ili se izma~uva so<br />
122<br />
Silata e apsolutna vo slu~aj ako poradi upotrebenata snaga onoj<br />
sprema kogo e upotrebena silata celosno bil li{en od mo`nosta da donese<br />
odluka za storuvawe ili nestoruvawe ili ako bil spre~en da ja realizira svojata<br />
odluka. Silata e apsolutna samo toga{ koga prisileniot ne mo`el da í se<br />
sprotivstavi, {to se procenuva vo sekoj konkreten slu~aj so zemawe predvid<br />
na objektivnata situacija i subjektivnite mo`nosti na prisileniot da í se<br />
sprotivstavi na silata. Srzenti}, Stai}, Lazarevi}. op. cit. str. 177.<br />
123<br />
Silata e kompulzivna koga poradi nejzinata upotreba prisileniot<br />
ne bil li{en od mo`nosta da donese odluka, me|utoa so dejstvoto na silata negovata<br />
odluka bila iznudena. So upotrebata na kompulsivnata sila zna~i ne e<br />
isklu~eno odlu~uvaweto na prisileniot, me|utoa donesenata odluka e formirana<br />
pod vlijanie na upotrebata na nadvore{na, fizi~ka sila. Kompulsivnata<br />
sila mo`e da bide neposredan i posredna. Neposredna e onaa sila koja<br />
se upotrebuva sprema liceto koe se prisiluva na opredeleno storuvawe ili<br />
propu{tawe. Posredna e onaa sila koja neposredno se upotrebuva sprema nekoe<br />
treto lice (obi~no sprema blisko lice na prisileniot), a isklu~itelno i<br />
sprema predmeti, so cel na toj posreden na~in da se vlijae na voljata na liceto<br />
koe se prisiluva. Ibid. str. 177. Taka i Radovanovi}, M. op. cit. str. 208.<br />
124
tepawe za da odade nekakva tajna ili da zapali ne~ija ku}a ili pak nekoj<br />
vperuva pi{tol vo blagajnik baraj}i od nego da mu gi predade parite<br />
od kasata. Vo takov slu~aj postoi volevo dejstvie i soglasno toa,<br />
dejstvie vo krivi~nopravna smisla. Tuka stanuva zbor za primena na<br />
sila koja nema dovolno dejstvo, za{to kaj prisileniot postoi mo`nost<br />
za odlu~uvawe vo pogled na prezemaweto na dejstvieto i pokraj toa<br />
{to e isklu~en voleviot odnos vo pogled na posledicata. Takov e<br />
slu~ajot i so serioznata zakana. Na serioznata zakana i kompulsivnata<br />
sila im e zaedni~ko toa {to ne ja isklu~uvaat mo`nosta za odlu-<br />
~uvawe, tuku samo vlijaat vrz donesuvaweto na odlukata vo opredelena<br />
nasoka. Ottamu, nekoi avtori vr{at izedna~uvawe na poimot na kompulsivnata<br />
sila so zakanata. 124 Me|utoa, me|u niv postoi i zna~ajna razlika<br />
koja se sostoi vo toa {to so kompulsivnata sila zloto ve}e se<br />
ostvaruva, a so zakanata toa zlo samo se nagovestuva.<br />
Za da ima krivi~nopravno dejstvo (da ja isklu~i vinata) kompulzivnata<br />
sila mora da bide nezapirliva (od takva priroda {to liceto<br />
sprema kogo bila primeneta ne mo`elo da ja zapre, da ja otstrani, da i<br />
se sprotivstavi, odnosno da ja izbegne so begstvo, so povikuvawe na pomo{,<br />
so nu`na odbrana). Dokolku ne postoel nekoj od na~inite da se<br />
izbegne zakanata, a prisileniot ne gi upotrebil poradi nebre`nost,<br />
}e odgovara kako nebre`en storitel na deloto, se rabira dokolku za<br />
istoto e predvideno kaznuvawe i od nebre`nost.<br />
2. Zakanata pretstavuva predo~uvawe (najava, nagovestuvawe) na<br />
nekoe zlo na edno lice {to e podobno da vlijae vo nasoka na prezemawe<br />
ili propu{tawe na odredeno dejstvie. So drugi zaborovi, na edno lice<br />
mu se predo~uva nanesuvawe na odredena neprijatnost {to e od takva<br />
priroda i zna~ewe da mo`e da vlijae na voljata (na slobodata na<br />
odlu~uvaweto) na toa lice. 125 Vo takov slu~aj negovoto dejstvie e vo soglasnost<br />
so voljata na onoj koj se zakanuva, a ne vo soglasnost na sopstvenata<br />
volja.<br />
Kaj zakanata e potrebno liceto {to se zakanuva da predo~i deka<br />
samoto }e go nanese ili }e pridonese za nastanuvawe odredeno zlo.<br />
Ako zakanuva~ot nanesuvaweto na zloto ne si go pripi{uva sebesi,<br />
tuku predo~uva deka izvr{itel na toa zlo }e bide nekoe drugo lice, toga{<br />
ne postoi zakana tuku se raboti za opomena. Samata zakana mo`e<br />
da bide izvr{ena usmeno, pismeno ili so konkludentni dejstvija.<br />
Psihi~kata prisilba ili zakana se sostoi vo deluvawe na psi-<br />
124<br />
Taka Ba~i}, F. op. cit. str. 171.<br />
125<br />
Zakana e izjava, storena usmeno, pismena ili so konkludentni dejstvija,<br />
so koja na edno lice mu se predo~uva opredeleno zlo {to e podesno da<br />
vlija vrz negovoto odlu~uivawe vo odredena nasoka. Ottamu, liceto komu mu e<br />
upatena zakanata se nao|a pred alternativa da ostvari opredleno povedenie<br />
(storuvawe ili propu{tawe), ili da go prifati zloto koe (nemu li~no ili na<br />
negovite bliski) mu se zakanuva.<br />
125
hi~kata strana na li~nosta na storitelot, negoviot psihi~ki integritet,<br />
poradi {to toj prezema opredeleno dejstvie. I ovaa prisilba<br />
mo`e da proizleguva od prirodni sili (na primer, nekoe lice poradi<br />
strav od grmotevica provali vo tu|a ku}a so cel da se zasolni), ili od<br />
strana na ~ovek. Vo ovie slu~ai storitelot poseduva fizi~ka, no ne i<br />
psihi~ka sloboda, za{to deluva pod vlijanie na prisilba koja ja naso~uva<br />
negovata volja vo odrede pravec. Ottamu i ovde nema vina na<br />
storitelot vo pogled na dejstvieto i posledicata, pa spored toa nitu<br />
krivi~no delo ni krivi~na odgovornost.<br />
Zakanata i primenata na kompulzivna sila, osobeno ako so toa<br />
se predizvikuva opasnost po `ivotot i teloto, sozdavaat strav i drugi<br />
psihi~ki sostojbi koi za osnova go imaat nagonot za samoodr`uvawe, a<br />
vo takva sostojba sposobnosta za rasuduvawe i odlu~uvawe se iskluva<br />
ili namaluva. Vo slu~aj na zakana so neposreden napad vrz `ivotot ili<br />
teloto, liceto postapuva nagonski, instinktivno zaradi odbrana na<br />
svojata li~nost. Od ovie pri~ini vo nekoi slu~ai zakanata isto taka<br />
mo`e da ja isklu~i vinata, pa i presmetlivosta, a vo nekoi slu~ai ja<br />
ograni~uva sposobnosta za psihi~ki aktivnosti koi slu`at kako osnova<br />
za vinata. 126 Me|utoa, za da bide osnova za isklu~uvawe na vinata, zakanata<br />
vo prv red treba da pretstavuva predo~uvawe na serioznao zlo<br />
(da se raboti za opasnost po `ivotot, teloto, slobodata, polovata ~est<br />
i dr.), da se raboti za predo~uvawe so sega{na opasnost ili opasnost<br />
koja neposredno pretstoi. Zakanata, isto taka, mora da e i nezapirliva<br />
(neotstranliva). Za postoeweto na zakanata, me|utoa, ne e potrebno<br />
liceto koe se zakanuva so odredeno zlo i navistina da go sprovede<br />
zloto so koe se zakanuval, nitu e potebno zloto navistina da bie ostvarlivo,<br />
za{to zakanata mo`e da se izvr{i duri i so prazen pi{tol, pa<br />
durii so pi{tol igra~ka.<br />
Pritoa, treba da se znae deka dejstvoto na psihi~kata prisilba,<br />
kako i na fizi~kata prisilba vpro~em, ne se ceni na objektiven na~in,<br />
tuku subjektivno spored li~nite osobini na prisileniot, na primer,<br />
spored toa dali se raboti za sna`no ili slabo lice, za maloletnik, vozrasno<br />
lice ili za starec, ma` ili `ena i sl.<br />
Izvr{uvaweto na krivi~no delo poradi dejstvo na zakanata ima<br />
sli~nost so izvr{uvaweto na delo vo krajna nu`da. Me|utoa za razlika<br />
od krajnata nu`da, koja ja isklu~uva protivpravnosta na deloto kako<br />
element od objektivna priroda, zakanata ja isklu~uva vinata t.e. subjektivniot<br />
element na krivi~noto delo.<br />
3. Vidovi dejstvie na krivi~ite dela. Samo gorniot poim na dejstvieto<br />
kako ~ovekovoto povedenie so odredeni kvaliteti: kako<br />
opredelen volev akt (storuvawe) ili volevo propu{tawe (nestoruvawe)<br />
na odredeno telesno dvi`ewe koe se manifestiralo kako pojava<br />
vo nadvore{niot svet e dejstvie od zna~ewe za krivi~noto zakonodav-<br />
126<br />
Tahovi}, J. op. cit. str. 190-191. Taka i Radovanovi}, M. op. cit. str. 209.<br />
126
stvo i krivi~noto <strong>pravo</strong> (dejstvie vo krivi~nopravna smisla). Takvoto<br />
dejstvie, soglasno svojot pridones vo nastanuvaweto na krivi~noto<br />
delo, mo`e da se pojavi kako: 1 0 dejstvie na izvr{uvawe, 2 0 dejstvie na<br />
pottiknuvawe, 3 0 dejstvie na pomagawe i 4 0 dejstvie na organizirawe.<br />
2. DEJSTVIE NA IZVR[UVAWE<br />
1. Poim na dejstvieto na izvr{uvawe. Dejstvieto na izvr{uvawe<br />
na krivi~noto delo e ona dejstvie so koe se ostvaruva posledicata<br />
na krivi~noto delo. Toa e element na krivi~noto delo i voobi~aeno<br />
e sodr`ano vo zakonskoto bitie na krivi~noto delo vo forma na zabrana<br />
(prohibitivna norma) ili naredba (imperativna norma) za opredeleno<br />
storuvawe, odnosno propu{tawe. Toa e to~no odredeno dejstvie<br />
i krivi~noto delo mo`e da se izvr{i samo so toa dejstvie. Me|utoa,<br />
kaj nekoi krivi~i dela dejstvieto na izvr{uvaweto ne e ozna~eno vo<br />
zakonskoto bitie na krivi~noto delo i toga{ se iznao|a so tolkuvawe.<br />
127 Taka, na primer, kaj krivi~noto delo ubistvo e opredelena samo<br />
posledicata (li{uvawe od `ivot), no ne i dejstvieto na izvr{uvaweto<br />
koe mo`e da se izvr{i na pove}e na~ini, odnosno na koj i da e na~in.<br />
Vo drugi slu~ai, pokraj dejstvieto na izvr{uvaweto e opredleno i sredstvoto<br />
so koe se ostvaruva dejstvieto, a ponekade toa e storeno i so<br />
na~inot na izvr{uvaweto na dejstvieto. Taka, na primer, kaj krivi~noto<br />
delo predizvikuvawe op{ta opasnost od ~l. 288 KZ, kako sredstvo<br />
na dejstvieto na izvr{uvaweto se navedeni po`ar, poplava, eksplozija,<br />
otrov, otrovni gasovi, jonizira~ko zra~ewe, motorna sila itn,<br />
a kaj te{kata kra`ba od ~l. 236 KZ, se opredeluvaat posebni na~ini na<br />
izvr{uvawe na dejstvieto kako {to se: kr{ewe ili provaluvawe,<br />
drzok na~in i dr. Vo ovie slu~ai za postoewe na krivi~noto delo e potrebno<br />
dejstvieto na izvr{uvaweto da bide ostvareno so navedenite<br />
sredstva ili na odredeniot na~in. Vo sprotivno krivi~noto delo ili<br />
voop{to ne postoi, ili pak ne se raboti za toa, tuku za drugo krivi~no<br />
delo.<br />
2. Dejstvieto na izvr{uvaweto na krivi~noto delo mo`e da<br />
bide odredeno 1 0 kumulativno ili, 2 0 alternativno.<br />
1 0 Kaj kumulativnoto opredeluvawe na dejstvieto, za postoewe<br />
na krivi~noto delo e potrebno site dejstvija sodr`ani vo opisot na<br />
deloto da se ostvareni, za{to duri site zaedno pretstavuvaat edno<br />
dejstvie na izvr{uvaweto. Toa e povekeaktivno dejstvie. Taka, na pri-<br />
127<br />
Toa e osobeno slu~aj kaj onie krivi~ni dela kaj koi dejstieto na<br />
izvr{uvaweto ne e to~no poimno opredeleno, taka {to podle`i na ocena od<br />
strana na sudot za toa dali edno fakti~ko povedenie pretstavuva dejstvie na<br />
izvr{uvawe. Takvi se, na primer, krivi~nite dela kaj koi dejstvieto na<br />
izvr{uvaweto e odredeno kako "nesovesno postapuvawe", "nesovesno lekuvawe"<br />
i sl. Vidi: Srzenti}, Stai}, Lazarevi}, op. cit. str. 139.<br />
127
mer, kaj krivi~noto delo izlagawe na opasnost od ~l. 134 KZ, potrebno<br />
e dejstvieto na izvr{uvawe da se sostoi vo izlagawe na opasnost za<br />
`ivotot na nekoe lice i ostavawe na toa lice bez pomo{. Ili, na primer:<br />
razbojni{tvoto - koe se sostoi vo upotreba na sila ili zakana i<br />
odzemawe na tu| podvi`en predmet, ili pak siluvaweto - koe se sostoi<br />
vo upotreba na sila ili zakana i polov odnos. Takvite krivi~ni dela<br />
kaj koi vo nivniot opis se predvideni dve ili pove}e dejstvija na izvr-<br />
{uvawe, a za izvr{uvawe na dejstvieto e potrebno da se izvr{at site<br />
tie dejstvija se narekuvaat pove}eaktivni krivi~ni dela. Nivnoto<br />
zna~ewe se sostoi vo toa {to za postoewe obid i soizvr{itelstvo kaj<br />
niv e dovolno storitelot da zapo~nal so izvr{uvaweto na prvoto dejstvie,<br />
na primer, kaj razbojni{tvoto izvr{itelot, odnosno soizvr{itelot<br />
da zapo~nal so primena na sila, a ne i so odzemaweto na predmetite.<br />
Nasproti pove}eaktivnite, stojat ednoaktivnite krivi~ni dela<br />
koi se sostojat samo od edno dejstvie: na primer, ubistvoto kaj koe se<br />
bara samo dejstvieto na usmrtuvawe.<br />
2 0 Postojat me|utoa slu~ai koga zakonodavecot predviduva pove}e<br />
dejstvija na izvr{uvaweto na krivi~noto delo alternativno. Vo<br />
tie slu~ai krivi~noto delo postoi ako e ostvareno koe i da e dejstvie<br />
na izvr{uvaweto (dovolno e da e izvr{eno edno od pove}eto alternativno<br />
predvideni dejstvija na izvr{uvawe), za{to sekoe od niv zemeni<br />
samostojno pretstavuva dejstvie na izvr{uvawe. Taka, na primer,<br />
krivi~noto delo {piona`a od ~l 316 KZ, }e postoi ako e izvr{eno<br />
samo soop{tuvawe ili predavawe ili samo pribavuvawe na doverlivi<br />
voeni, ekonomski ili slu`beni podatoci ili dokumenti so cel za<br />
nivno predavawe na nekoja stranska izvestitelna slu`ba. Takov e slu-<br />
~ajot i so krivi~noto delo zloupotreba na slu`benata polo`ba i<br />
ovlastuvawe od ~l. 353 KZ, koe mo`e da se izvr{i so iskoristuvawe na<br />
slu`benata polo`ba ili ovlastuvawe ili so pre~ekoruvawe na granicite<br />
na svoite slu`beni ovlastuvawa, ili so neizvr{uvawe na svojata<br />
slu`bena dol`nost, {to zna~i so koe i da e od navedenite dejstvija<br />
na izvr{uvawe. Takvite krivi~ni dela kaj koi vo nivniot opis se predvideni<br />
pove}e alternativni dejstvija na izvr{uvawe, a za izvr{uvaweto<br />
na deloto e dovolno da e prezemeno bilo koe od predvidenite<br />
alternativni dejstvija, se narekuvaat krivi~ni dela so me{ovito bitie.<br />
3. Dejstvieto kako kompleksen akt. Ve}e vidovem deka vo svoeto<br />
konkretno ostvaruvawe dejstvieto mo`e da se pojavi kako prezemawe<br />
(volev akt) ili propu{tawe (volevo propu{tawe) na edno telesno<br />
dvi`ewe. Tuka se raboti za edno dejstvie vo prirodna smisla, na<br />
primer, eden udar so no` e ostvareno ubistvo. Vo toj slu~aj imame edno<br />
dejstvie vo prirodna smisla koe se smeta za edno dejstvie vo krivi~no<br />
pravna smisla (edno dejstvie na izvr{uvawe), za{to edno dejstvie vo<br />
prirodna smisla sekoga{ pretstavuva edno dejstvie vo krivi~nopravna<br />
smisla. Kaj eden volev akt ili edno volevo propu{tawe sekoga{ se<br />
128
aboti za edno dejstvie na izvr{uvawe, bez ogled na brojot na posledicite.<br />
Drugo e me|utoa pra{aweto dali tuka se raboti za edno ili<br />
pove}e krivi~i dela {to se opredeluva so u~eweto za stekot na krivi~ni<br />
dela.<br />
Me|utoa, vo svoeto konkretno ostvaruvawe mo`e da se pojavi<br />
prezemawe ili propu{tawe na pove}e telesni dvi`ewa (pove}e dejstvija<br />
vo prirodna smisla), a sepak da ne se raboti za pove}e dejstvija vo<br />
krivi~nopravna smisla, tuku za edno dejstvie na izvr{uvawe. Na primer,<br />
ubistvoto e ostvareno so pove}e udari so no`. Vo toj slu~aj zna~i<br />
imame pove}e dejstvija vo prirodna smisla koi se smetaat za edno dejstvie<br />
vo krivi~nopravna smisla. Spored toa, dejstvieto na izvr{uvaweto<br />
kako kompleksen akt postoi koga pove}e ~ovekovi dejstvija vo<br />
prirodna (obi~na, ontolo{ka) smisla se tretiraat kako edno dejstvie<br />
vo krivi~nopravna smisla.<br />
Dejstvieto kako kompleksen akt se javuva kaj: 1 0 slo`enoto krivi~no<br />
delo, 2 0 kolektivnoto krivi~no delo, 3 0 prodol`enoto krivi~no<br />
delo i 4 0 krivi~nite dela so takvi zakonski bitija vo koi poimno se<br />
bara ostvaruvawe na pove}e dejstvija (na primer, maltretirawe,<br />
tepa~ka, se zanimava). Takvata konstrukcija ima prakti~na vrednost za<br />
razgrani~uvawe na dejstvieto kako kompleksen akt od vistinskoto<br />
mno{tvo (pluralitet) na dejstvijata, {to e od posebna va`nost kaj realniot<br />
stek na krivi~nite dela (kade{to pove}e dejstvija vo prirodna<br />
smisla pretstavuvaat pove}e dejstvija vo krivi~nopravna smisla i, po<br />
pravilo, se raboti za pove}e krivi~ni dela). Ottamu, za ovoj problem<br />
povtorno }e zboruvame kaj materijata za stekot.<br />
4. Od dejstvieto na izvr{uvaweto treba da se razlikuvaat podgotvitelnite<br />
dejstvija so koi krivi~noto delo ne se izvr{uva, tuku<br />
samo se sozdavaat uslovi za prezemawe na dejstvieto na izvr{uvaweto.<br />
5. Dejstvieto na izvr{uvaweto voop{to e od zna~ewe ottamu<br />
{to se pojavuva kako poseben element kaj sekoe krivi~no delo i pridonesuva<br />
za nivnoto me|usebno razlikuvawe. Dejstvieto na izvr{uvawe<br />
e od zna~ewe i za odreduvaweto na mestoto i vremeto na izvr{uvaweto<br />
kako i na krivi~nite dela vo obid.<br />
3. NESTORUVAWE (PROPU[TAWE)<br />
1. Volevoto povedenie na ~ovekot mo`e da se izrazi vo nadvore-<br />
{niot svet na dva na~ini: vo opredeleno storuvawe (aktivno povedenie)<br />
ili vo nekakvo nestoruvawe (pasivno povedenie). Pod storuvawe<br />
se podrazbira volevo prezemawe telesno dvi`ewe, kako na primer,<br />
istrel od ogneno oru`je vo nekogo so namera da se predizvika negovo<br />
li{uvawe od `ivot. Pod nestoruvawe se podrazbira volevo propu{tawe<br />
na telesno dvi`ewe kako na primer, nedavawe hrana od strana na<br />
majkata na deteto so namera da se predizvika negovo li{uvawe od<br />
`ivot. Spored toa, postojat dva vida na dejstvija na izvr{uvawe na<br />
129
krivi~noto delo: storuvawe i nestoruvawe i soglasno toa site krivi~ni<br />
dela se delat na krivi~ni dela so storuvawe i krivi~ni dela so nestoruvawe.<br />
2. Krivi~ni dela so storuvawe (komisivni krivi~ni dela, delicta<br />
commissivum) se izvr{uvaat so volevo prezemawe na telesno dvi`ewe.<br />
Tie im se protivni na normite koi zabranuvaat opredeleno povedenie<br />
(prohibitivni normi) - liceto se kaznuva zatoa {to storilo ne{to<br />
{to ne smeelo da go stori.<br />
Vo praktikata, po pravilo, ne e te{ko da se utvrdi dali edno<br />
povedenie e storuvawe ili nestoruvawe: na primer koga nekoj "krvni-<br />
~ki" pretepa drugo lice, a potoa propu{ti da povika lekar. No, mo`ni<br />
se opredeleni situacii koga odgovorot na toa pra{awe ne e ednostaven.<br />
Toa e osobeno slu~aj kaj nebre`nite dela kade {to aktivnoto<br />
dejstvie ~esto e sledeno i so odredeno propu{tawe: na primer, koga<br />
voza~ no}e parkira kamion neobele`an so propisen znak na rabot od<br />
patot, na koj so svoe vozilo naletuva i zaginuva drug voza~, koga tatkoto<br />
ostavi napolnet pi{tol, a propu{ti da go zaklu~i ormanot poradi<br />
{to negoviot maloleten sin vo igra ubie svoe drugar~e ili koga<br />
doa|a do vlo{uvawe na zdravstvenata sostojba na bolniot od nesovesno<br />
postapuvawe na lekarot. Vo odgovorot na pra{aweto dali vo navedenite<br />
primeri se raboti za storuvawe ili nestoruvawe prioritet treba<br />
da mu se dade na storuvaweto, a duri koga aktivnoto dejstvie ne e protivpravno<br />
i skriveno doa|a predvid propu{taweto.<br />
3. Krivi~ni dela so nestoruvawe (omisivni krivi~ni dela, delicta<br />
ommissionis) se izvr{uvaat so volevo propu{tawe na telesno<br />
dvi`ewe. Tie im se protivni na normite koi nalo`uvaat (nareduvaat)<br />
opredeleno povedenie (imperativni normi) - liceto se kaznuva zatoa<br />
{to nestorilo ne{to {to bilo dol`no da go stori. 128 Kaj ovie dela, vo<br />
prv red e va`no da ne e prezemeno opredeleno telesno dvi`ewe za koi<br />
postoi opredelena obvrska (dol`nost) da bid prezemeno, no i mo`nost<br />
da bide prezemeno. Taka, na primer, profesionalniot spasitel e<br />
dol`en da ne se udavi nekoj od kapa~ite. No, dokolku toj spasuva eden<br />
nepliva~, ne mo`e da odgovara za propu{taweto da spasi drug<br />
nepliva~ {to ednovremeno se davi vo bazenot.<br />
Ovie krivi~ni dela natamu se delat vo dve grupi: 1 0 na pravi<br />
krivi~ni dela so nestoruvawe i, 2 0 nepravi krivi~ni dela so nestoruvawe.<br />
1 0 Pravi krivi~ni dela so nestoruvawe se onie krivi~ni dela<br />
{to mo`at da bidat izvr{eni samo so nestoruvawe, t.e. so neizvr{uvawe<br />
na opredelena obvrska ili dol`nost. So niv se ikriminira<br />
128<br />
"Krivi~noto delo mo`e da bide izvr{eno so nestoruvawe samo koga<br />
storitelot go propu{til storuvaweto {to bil pravno dol`en da go izvr{i, a<br />
propu{taweto ima ednakvo zna~ewe kako predizvikuvaweto na posledicata<br />
na deloto so storuvawe" ~l. 29. st. 2 KZ.<br />
130
neprezemaweto na dejstvieto opredleno vo zakonskoto bitie na<br />
deloto. Nivnoto dejstvie na izvr{uvawe vo KZ e odredeno kako propu{tawe<br />
na odredena dol`nost. Tie dela zna~i, postojat koga KZ ili<br />
nekoj drug zakonski propis na odredeni lica im nalo`uva da prezemat<br />
nekoe dejstvie, koe dokolku tie ne go prezemat, vr{at krivi~no delo<br />
(na primer, so ~l. 363 KZ se nalo`uva na sekoe lice da prijavi podgotvuvawe<br />
na izvr{uvawe na pot{ki krivi~ni dela dokolku znael za podgotvuvaweto:<br />
vo sprotivno vr{i krivi~no delo). Od takvata nivna<br />
priroda proizleguva deka so nivnoto storuvawe se povreduvaat imperativni<br />
normi. Vo krivi~niot zakonik ovie krivi~ni dela se predviduvaat<br />
isklu~itelno.<br />
Vakvite krivi~ni dela postojat so samoto neizvr{uvawe na dol`nosta,<br />
bez ogled na toa dali so izvr{uvawe na dol`nosta mo`ela<br />
ili ne mo`ela da se otstrani posledicata. Toa zna~i deka kaj ovie<br />
dela storitelot odgovara samo za svojata pasivnost: samo za nestoruvaweto<br />
(za neprezemaweto na dejstvieto opredeleno vo zakonskoto<br />
bitie), a ne i za posledicata {to eventualno proizlegla od negovata<br />
pasivnost. Pravite krivi~ni dela so nestoruvawe (delicta ommissiva) se<br />
iscrpuvaat vo neprezemaweto (propu{taweto) na dejstvieto koe go<br />
nalo`uva zakonot. Tie dodu{a, slu`at da se spre~i opredelena<br />
posledica, me|utoa od storitelot ne se bara da mora da ja otstrani posledicata.<br />
Dovolno e storitelot da ne go storil ona {to bilo vo negova<br />
mo`nost i na toj na~in poka`al deka mu nedostasuva solidarnost<br />
sprema drugite. So drugi zborovi, se kaznuva samoto propu{tawe, a posledicata<br />
e nadvor od bitieto na krivi~noto delo. 129 Taka, ako nekoj ne<br />
mu uka`al pomo{ na davenik, iako mo`el toa da go stori bez opasnost<br />
za sebe ili za drug, pa davenikot se udavil, }e odgovara samo za svojata<br />
pasivnost spored ~l. 136 KZ, a ne i za smrtta {to poradi taa pasivnost<br />
ne bila spre~ena. So ogled pak na toa {to posledicata kaj ovie<br />
krivi~ni dela e nadvor od bitieto na krivi~noto delo, kaj niv ne se<br />
postavuva pra{aweto na pri~inosta.<br />
Takvi se, na primer, krivi~nite dela: neuka`uvawe pomo{ (~l.<br />
136 KZ), neuka`uvawe pomo{ na lice povredeno vo soobra}ajna nezgoda<br />
(~l. 301 KZ), napu{tawe nemo}no lice (~l. 135 KZ), napu{tawe nemo}no<br />
dete (~l. 200 KZ) neotstranuvawe opasnost (~l. 294 KZ), neuka-<br />
`uvawe medicinska pomo{ (~l. 208 KZ), neu~estvo vo otstranuvawe<br />
op{ta opasnost (~l. 296 KZ), neprijavuvawe podgotvuvawe na krivi~no<br />
delo (~l. 363 KZ), neprijavuvawe krivi~no delo ili storitel (~l. 363<br />
KZ) i sl.<br />
Ovie krivi~ni dela po pravilo mo`e da gi izvr{i sekoe lice.<br />
Kaj niv, od samoto zakonsko bitie jasno proizleguva vo {to se sostoi<br />
dol`nosta na storuvawe i koj e dol`en da go prezeme odnosnoto dejstvie.<br />
129<br />
Horvati}-Novoselac, op. cit. str. 178. .<br />
131
2 0 Nepravi krivi~ni dela so nestoruvawe (krivi~ni dela na<br />
storuvawe so nestoruvawe, delicta commissivum per omissionem) se onie<br />
dela koi redovno se izvr{uvaat so storuvawe, no vo nekoi slu~ai mo-<br />
`at da se izvr{at i so nestoruvawe. So niv se ikriminira nespre~uvawe<br />
na nastapuvaweto na posledicata so neizvr{uvawe (propu{tawe)<br />
na dol`noto dejstvie od strana na opredeleno lice. Na<br />
primer, ubistvoto po pravilo se vr{i so storuvawe, me|utoa, toa mo`e<br />
da se izvr{i i so nestoruvawe (so nedavawe hrana na dete ili lekarstva<br />
na bolno lice). Ili pak, svrtni~ar, koj mo`el da predizvika<br />
sudir na dva voza so prenaso~uvawe na svrtnicata vo nedovolen pravec<br />
(so storuvawe), istata posledica ja ostvaruva so neprenaso~uvawe na<br />
svrtnicata (so nestoruvawe, vozdr`uvawe od storuvawe, propu{tawe).<br />
Ottamu, ovie dela se narekuvaat i krivi~ni dela na storuvawe so nestoruvawe<br />
(komisivno-omisivni: komisivni vo zakonskiot opis, omisivni<br />
vo realizacijata) ili garnatno omisivni krivi~ni dela.<br />
Vo ovie slu~ai storitelot ne go prezema ona {to trebal da go<br />
prezeme i poradi toa predizvikuva posledicata {to ne trebal da ja<br />
predizvika. Toa zna~i deka ovie dela proizleguvaat od obrskata na<br />
storitelot da ja otstrani posledicata od nekoe za{titeno dobro.<br />
Ottamu, proizleguva deka storitelotot na ovie dela odgovara za<br />
posledicata {to mu se prepi{uva na nestoruvaweto (za nespre~uvawe<br />
na nastanuvaweto na posledicata so neizvr{uvaweto na dol`nosta), a<br />
ne i za samoto nestoruvawe i mo`e da bide samo opredeleno lice<br />
nare~eno garant - liceto {to ima dol`nost da ja spre~i posledicata<br />
sprema za{titenoto dobro. Kaj ovie krivi~ni dela posledicata e sostaven<br />
del na zakonskoto bitie na deloto.<br />
Karakteristika na ovie krivi~ni dela e deka ne postojat kako<br />
samostojni dela (tie ne se posebno predvideni vo KZ), tuku samo kako<br />
soodvetni oblici na krivi~nite dela na storuvawe. 130 Od takvata priroda<br />
proizleguva deka so nivnoto storuvawe se povreduvaat i prohibitivni<br />
i imperativni normi. Na primer, kaj krivi~noto delo ubistvo<br />
so storuvawe - se povreduva prohibitivnata norma (koja zabranuva da<br />
se odzema tu| `ivot), a kaj ubistvoto so nestoruvawe - imperativnata<br />
norma (koja nareduva prezemawe na opredeleno dejstvie, koe koga bi<br />
bilo prezemeno, bi go spre~ilo nastapuvaweto na zbranetata<br />
posledica).<br />
Za ovie dela e potrebno da postoela pravna dol`nost (opredelen<br />
praven osnov) na odredeno lice za prezemawe na dejstvieto zaradi<br />
otstranuvawe na {tetnite posledici (povreda ili opasnost) od za-<br />
{tietnoto dobro: takvoto dejstvie da ne bilo prezemeno, a mo`elo da<br />
130<br />
Za volja na vistinata postojat nepravi krivi~ni dela so nestoruvawe<br />
{to direktno se opi{ani i vo KZ. Toa e slu~aj, na primer, so kriv~nite<br />
dela: nesovesno lekuvawe bolni (~l. 207 st. 1 KZ), o{tetuvawe na za{titni<br />
uredi, (290 st. 2 KZ), neobezbeduvawe pri voeni ve`bi (340 st. 1 KZ).<br />
132
ide prezemeno i da nastapila {tetnata posledica. Tuka se nao|a i<br />
osnovnoto pra{awe na nepravite omisivni krivi~ni dela - koj e dol-<br />
`en da prezeme dejstvija so cel da ne dojde do povreda na za{titenoto<br />
dobro (do posledicata) i ottamu koj e izvr{itel na ovie dela. Ili poinaku<br />
koj e garant za toa deka nema da dojde do posledicata (koj e<br />
dol`en da ja spre~i posledicata), za{to za niv odgovara samo onoj koj<br />
pravno e obvrzan da ja spre~i istata. Takvata pravna obvrska ili dol-<br />
`nost na storuvawe, kaj nepravite krivi~nite dela so nestoruvawe,<br />
spored nas, mo`e da se zasnova samo vrz slednive osnovi:<br />
a) Zkonski propis. Taka, na primer, od Zakonot za odnosite<br />
me|u roditelite i decata proizleguva dol`nosta za ~uvawe, gri`a i<br />
vospituvawe na decata. Ottamu, roditelot bi odgovaral za ubistvo dokolku<br />
do smrtta na deteto do{lo zaradi izgladnuvawe, ili na novoroden~eto<br />
poradi negovo nedoewe od strana na majkata ili poradi negovo<br />
ostavawe nadvor ili vo ladna prostorija. Direktor na kazneno-popravna<br />
ustanova bi odgovaral za protivpravno li{uvawe od sloboda so<br />
propu{tawe, ako ne otpu{ti liceto {to ja izdr`alo kaznata. Direktorot<br />
pak, na ruiniran stadion bi odgovaral ako dozvolil odr`uvawe<br />
fudbalski natprevar pri {to do{lo do urivaweto na tribinite. Ili<br />
pak, dol`nosta na svrtni~ar na vozovi proizleguva od dogovor za raboten<br />
odnos i ottamu toj e odgovoren za dokolku poradi propu{tawe na<br />
negovata obvrska do{lo do sudar na vozovi. Od ist takov dogovor<br />
~uvarot e dol`en da spre~i kra`ba. Vo site ovie slu~ai na odnosnite<br />
lica im bila opredelena pravna obvrska da prezemat opredeleni dejstvija,<br />
no tokmu poradi nivnata pasivnost do{lo do nepopre~uvawe na<br />
nastanuvaweto na zabranetata posledica.<br />
b) Li~no prezemena obvrska. Taka, poradi propu{tawe na dol-<br />
`nosta od dogovor za do`ivotna izdr{ka na slepo lice pri {to do{lo<br />
do negova pote{ka povreda }e odgovara toj {to ja prezel obvrskata na<br />
~uvawe. Takva odgovornost postoi i pri nastanuvaweto na posledici<br />
poradi propu{tawe na obvrskite na u~itelot po plivawe vo odnos na<br />
svoite u~enici ili na planinarskiot vodi~ vo odnos na turistite {to<br />
gi vodi.<br />
v) Prethodna opasna dejnost. Odgovornosta poradi opasna dejnost,<br />
na primer, pa|a vrz hirugot koj ja zapo~nal, no ja prekinal operacijata,<br />
za{to toj e dol`en da ja dovr{i istata. Posledicite na deloto<br />
}e mu se prepi{at i na lice {to predizvikalo soobra}ajna nesre}a, a<br />
propu{ti da im uka`e pomo{ na povredenite ili na lice {to predizvikalo<br />
po`ar, a ne raboti na negovoto gasnewe. Tuka spa|aat i slu~aite<br />
na propu{tawe na nadzorot vo pogled na izvori na opasnost: neosvetluvawe<br />
prostorii, ostavawe ottvoreni jami, dr`ewe opasni `ivotni,<br />
neodr`uvawe vo ispravna sostojba na vozila i postroj}i. Odgovornosta<br />
proizleguva ottamu {to sekoj {to so svoe dejstvie sozdal<br />
opredelena opasna situacija e dol`en da prezeme dejstvie so koe }e go<br />
spre~i nastanuvaweto na zabraneta posledica. Pritoa, vo odnos na<br />
133
prethodnoto dejstvie na storitelot ne smee da postoi umisla, nitu nebre`nost.<br />
Me|utoa, odgovorot na pra{aweto koj e garant (koj e dol`en so<br />
svoe dejstie da go spre~i nastapuvaweto na posledicata) vo ponovata<br />
krivi~nopravna teorija se bara nadvor od samoto <strong>pravo</strong> preku uva`uvaweto<br />
na odredeni socijalnoeti~ki kategorii. Na{ stav e deka garantot<br />
za nenastanuvawe na posledicata mora da bide opredelen samo so<br />
nekoja pravna norma, a ne so moralnata sfera (solidarnosta, me|usebnoto<br />
pomagawe me|u bliskite i zaedni~ki vrski, kako i drugi bliski<br />
`ivotni odnosi i eti~ki dol`nosti) i pritoa na gra|anite ne smeeat<br />
da se opredluvaat pre{iroki i proizvolni obvrski so koi se vo osnova<br />
se naru{uva principot na zakonitosta. Vpro~em, i samiot zakonodavec<br />
vo pogled na ova pra{awe se ograni~il na toa deka storitelot odgovara<br />
samo ako propu{til "storuvawe {to bil pravno dol`en da go<br />
izvr{i."<br />
4. Klauzula na ednakva vrednost. Za postoeweto na ne<strong>pravo</strong> krivi~no<br />
delo na nestoruvawe ne e dovolno samo da ima garantna obvrska,<br />
tuku zakonot bara "propu{taweto da ima ednakvo zna~ewe kako predizvikuvaweto<br />
na posledicata na deloto so storuvawe." Taka, spored<br />
nekoi avtori kaj krivi~nite dela vo ~ii zakonski bitija e predvideno<br />
samo predizvikuvaweto na posledicata bez posebno da e opi{ano<br />
dejstvieto na izvr{uvaweto (na primer kaj obi~noto ubistvo), dovolno<br />
e da se utvrdi samo garantnata obvrska, pa toga{ klauzulata na ednakva<br />
vrednost se odnesuva samo na onie krivi~ni dela vo koi na~inotot na<br />
izvr{uvaweto e poblisku opi{an. Takov poblizok opis postoi kaj<br />
ubistvoto "na svirep ili podmolen na~in" pri {to svireposta se<br />
sostoi vo zadavawe na `rtvata na du{evni ili telesni bolki koi<br />
spored ja~inata ili traeweto gi nadminuvaat bolkite karakteristi~ni<br />
za sekoe ubistvo. Zakonot smeta deka vo takvi slu~ai nestoruvaweto<br />
ne mora sekoga{ da ja ima onaa kriinalna sodr`ina koja ja ima<br />
storuvaweto, t.e. deka svireposta kaj ubistvoto so nestoruvawe, po<br />
pravilo, sepak e od pomal stepen od svirepoto ubistvo so storuvawe.<br />
Dokolku sudot na toj na~in go oceni nestoruvaweto, na storitelot<br />
nema da mu se stavi na tovar posebniot na~in na storuvawe kako kvalifikatorna<br />
okolnost, tuku }e odgovara samo za osnovniot oblik na krivi~noto<br />
delo (obi~no ubistvo). 131<br />
Vo teorijata i praktikata na koi im e ostaveno ocenuvaweto na<br />
ovaa pre{iroka odredba, postoi mislewe deka klauzulata ne treba da<br />
se sfati taka {to za postoeweto na ne<strong>pravo</strong>to krivi~no delo sekoga{<br />
e potrebno da se utvrdi ednakva vrednost na propu{taweto i storuvaweto,<br />
za{to na toj na~in bi mu se davala pregolemo ovlastuvawe na sudijata<br />
so {to bi se dovela vo pra{awe pravnata sigurnost. Vo ovoj<br />
pogled me|utoa postoi mislewe, koe{to i nie go delime, deka vovedu-<br />
131<br />
Horvati~-Novoselac, op. cit. str. 186-187.<br />
134
vaweto na ovaa klauzula nema nekoe osobeno teoretsko, nitu prakti-<br />
~no zna~ewe.<br />
5. Sposobnost za dejstvie. [to se odnesuva do sposobnosta za<br />
dejstvie, kaj ovie dela najprvo treba da postoi op{ta sposobnost za<br />
dejstvie, pa spored toa storitelot nema da odgovara ako nikoj drug na<br />
negovo mesto ne bil vo sostojba da go prezeme aktivnoto dejstvie: vrzan<br />
svrtni~ar ili stra`ar ne mo`e da ja svrti nasokata na {inite ili da<br />
ja spre~i kra`bata ili pak, toj {to e vo nesvest ne mo`e da prezeme<br />
kakvo bilo dejstvie {to mo`e da mu se stavi na tovar. Vakvo krivi~no<br />
delo, soglasno na~eloto ultra pose nemo tenetur, nema da postoi ni toga{<br />
koga nedostasuva individualna sposobnost za opredeleno dejstvie: od<br />
nepliva~ ne mo`e da se bara da spasi davenik, no mo`e da se bara da<br />
povika pomo{.<br />
6. Subjektivna odgovornost za propu{tawe. Bez ogled dali se<br />
raboti za <strong>pravo</strong> ili ne<strong>pravo</strong> krivi~no delo na nestoruvawe, kaj storitelot<br />
mora da postoi i vina so toa {to umislata i nebre`nosta ovde<br />
imaat nekoi specifi~nosti.<br />
Kaj umislata storitelot so nestoruvawe mora da bide svesen za<br />
postoeweto na situacijata koja postavuva barawe za storuvawe (svest<br />
za svojata dol`nost deka treba da prezeme dejstvie) kako i za sopstvenata<br />
mo`nost za prezemawe na dejstvieto (svest za sposobnosta i mo`nosta<br />
da bide aktiven). Toj, isto taka, mora da go saka ostvaruvaweto<br />
na bitieto na krivi~noto delo ili barem da se sogasuva so toa. Sodr-<br />
`inata na sakaweto kaj umislata na ovie dela e storitelot da saka da<br />
ostane pasiven: da se pomiruva so nastapuvaweto na posledicata poradi<br />
negoviot pasiven stav. Taka, nema da postoi umisla na stranata na<br />
tatkoto koj ne znael deka majkata ne go hrani deteto, no vo taa situacija<br />
e mo`no postoewe na svesna ili nesvesna nebre`nost. Dokolku<br />
ne postoi takva svest, se raboti za zabluda za protivpravnosta.<br />
Kaj nepravite krivi~i dela na nestoruvawe za usmislata se<br />
bara i svest na storitelot za postoeweto na okolnosti koi go pravat<br />
garant (svest za okolnostite vrz koi se temeli negovata dol`nost za<br />
aktivnost: deka, na primer, toj e ~uvar, tatko i sl.). Dokolku ne postoi<br />
takva svest, se raboti za zabluda za bitieto na krivi~noto delo koja ja<br />
isklu~uva umislata.<br />
4. POSLEDICA<br />
1. Poim na posledica na krivi~noto delo. Posledicata pretstavuva<br />
opredelena promena vo nadvore{niot svet koja nastanuva vrz<br />
objektot na dejstvieto, kako rezultat od dejstvieto na izvr{uvaweto<br />
na krivi~noto delo.<br />
Vo teorijata na krivi~noto <strong>pravo</strong> dominira stojali{teto deka<br />
sekoe krivi~no delo mora da ima posledica. Nema krivi~no delo bez<br />
posledica. Taka na primer, kaj krivi~noto delo ubistvo posledicata e<br />
135
smrt na nekoe lice, kaj protivpravnoto li{uvawe od sloboda - sostojbata<br />
na li{enost od sloboda, kaj navredata - ~uvstvoto na bolka poradi<br />
povredenata ~est itn. Ottamu, ispravno se smeta deka e nesoodvetna,<br />
nitu pak deka ima nekoja prakti~na vrednost podelbata na krivi~nite<br />
dela na formalni (krivi~ni dela koi nemaat posledica) i materijalni<br />
(krivi~ni dela kaj koi postoi posledica). 132 To~no e deka sekoe krivi~no<br />
delo ima posledica i pokraj toa {to taa kaj opredeleni dela ne<br />
e posebno vnesena vo zakonskiot opis i vo objektivnata stvarnost ne e<br />
fizi~ki vidliva i setivno-~uvstvena (na primer, kaj navredata, klevetata,<br />
davaweto la`en iskaz, falsifikuvaweto pari, neprijavuvaweto<br />
storitel na krivi~no delo, nepropisen prevoz na eksploziven<br />
materijal i sl.).<br />
2. Soglasno predivikanata posledica koja mo`e da se javi kako<br />
povreda (uni{tuvawe ili o{tetuvawe na nekoe dobro) ili zagrozuvawe<br />
(sozdavawe sostojba na opasnost za opredeleno dobro) se pravi<br />
i razlika na krivi~ni dela na povreda i krivi~ni dela na zagrozuvawe.<br />
Kako primeri za krivi~ni dela na povreda mo`at da se navedat: ubistvo<br />
(~l. 123 KZ), lesna (~l. 130 KZ) i te{ka telesna povreda (~l. 131<br />
KZ), kra`ba (~l. 235 KZ), a kako krivi~ni dela na zagrozuvawe: neprezemawe<br />
merki za za{tita pri rabota (~l. 170 KZ), zagrozuvawe na<br />
bezbednosta na soobra}ajot (~l. 297 KZ), zagaduvawe na dobito~na hrana<br />
ili voda (~l. 223 KZ), itn.<br />
3. Posledicata zagrozuvawe na nekoe dobro od svoja strana<br />
mo`e da se javi vo dva vida: 1 0 kako konkretna i 2 0 apstraktna opasnost<br />
na krivi~noto delo. 1 0 Konkretna opasnost postoi koga so prezemawe<br />
na dejstvieto na izvr{uvaweto nastapila opasnost za nekoe dobro,<br />
odnosno koga postoela bliska mo`nost za nastapuvawe na posledicata<br />
kako povreda na objektot na dejstvieto. Konkretnata opasnost, vsu{nost,<br />
postoi koga e izbegnato nastapuvawe na povredata poradi vlijanieto<br />
na opredeleni faktori (ne{to navistina dovedeno vo opasnost,<br />
me|utoa od opredeleni pri~ini ne do{lo do povreda). Takvata opasnost<br />
e predvidena vo zakonskoto bitie na oddelni krivi~ni dela, na<br />
primer, kaj krivi~noto delo predizvikuvawe op{ta opasnost (~l. 288<br />
KZ) ili zagrozuvawe na bezbednosta na soobra}ajot (~l. 297 KZ).<br />
Za postoeweto na ovie dela, vo sekoj slu~aj mora da se doka`e<br />
nastapuvaweto na konkretnata opasnost.<br />
2 0 Za apstraktna opasnost se raboti toga{ koga opasnosta od<br />
povreda na opredeleno dobro vo konkretniot slu~aj ne nastapila, me-<br />
|utoa postoela opredelena mo`nost taa da nastapi (op{to zemeno mo-<br />
132<br />
Razlikata me|u materijalnite i formalnite dela doa|a do izraz<br />
samo vo ramkite na utvrduvaweto na pri~inosta, za{to problemot na pri~inosta,<br />
kako odnos na dejstvieto i posledicata, mo`e da se postavi samo kaj materijalnite<br />
krivi~ni dela, a ne i kaj formalnite krivi~ni dela kaj koi takov<br />
odnos ne postoi. Horvati} - Novoselac, op. cit. str. 171.<br />
136
`ela da nastapi). Kaj krivi~nite dela na apstraktno zagrozuvawe, opasnosta<br />
ne e element na zakonskoto bitie na tie krivi~ni dela. Kaj niv,<br />
taa e zakonski motiv na inkriminacijata (pri~ina poradi koja odnosnite<br />
dejstvija se pojavuvaat kako krivi~ni dela) i nastapuvaweto na<br />
posledicata pretstavuva nesoborliva pretpostavka so samoto izvr{uvawe<br />
na dejstvieto. Toa zna~i deka, za razlika od krivi~nite dela so<br />
konkretna opasnost kade nastapuvaweto na taa opasnost vo sekoj slu~aj<br />
treba da se doka`uva, kaj krivi~nite dela so apstraktna opasnost, ne<br />
mo`e da se doka`uva deka vo konkretniot slu~aj voop{to ne postoela<br />
opasnost. Taka, na primer, kaj krivi~noto delo od ~l 231 st. 1 KZ, ne<br />
mo`e vo konkretniot slu~aj da se isklu~i odgovornosta za neovlastenoto<br />
prevezuvawe na nuklearni materii so doka`uvawe deka pri<br />
transportot ne postoela neposreda opasnost.<br />
Kako primer na krivi~ni dela kaj koi posledicata e izrazena<br />
so apstraktna opasnost, mo`at da se navedat: nepostapuvawe spored<br />
zdravstvenite propisi za vreme na epidemija (~l. 206 KZ), o{tetuvawe<br />
brani (~l. 293 KZ), o{tetuvawe na za{titni uredi (~l. 290 KZ). Kaj<br />
ovie krivi~ni dela se trgnuva od toa deka izvesna sostojba sama po<br />
sebe e opasna i deka traba da se kazni ve}e sozdavaweto na takvata sostojba<br />
bez ogled dali vo dadeniot slu~aj dovela do vistinska opasnost.<br />
Dostatno e da postoi mo`nost za stvarna opasnost. Kaj tie krivi~ni<br />
dela se raboti za inkriminirawe na dejstvija {to inaku spored `ivotnoto<br />
iskustvo se tipi~ni nositeli na opasnost, {to sami po sebe se<br />
podobni da proizvodat vistinska opasnost. 133<br />
Soglasno vakvata podelba na posledicata vo krivi~noto <strong>pravo</strong><br />
se sre}ava podelbata na pravi ili konkretni krivi~i dela na zagrozuvawe<br />
(koga se raboti za konkretna opasnost) i nepravi ili apstraktni<br />
krivi~ni dela na zagrozuvawe (koga se raboti za apstraktna<br />
opasnost).<br />
Inaku, samiot poim opasnost se zasnova na poimot na mo`nosta.<br />
Spored objektivnoto sfa}awe na mo`nosta (Hertz) so izvr{uvaweto na<br />
nekoe dejstvie ne{to e mo`no edinstveno ako toa i navistina se slu~ilo.<br />
Spored toa opasnosta kako vid posledica od objektivno gledi{te<br />
ne postoi. Za{to, ako dejstvieto ne predizvikalo nekoja posledica,<br />
toga{ posledicata ne se sostoi vo opasnosta, tuku vo povredata na edno<br />
dobro. Me|utoa spored subjektivnoto sfa}awe na mo`nosta (Liszt, T.<br />
@ivanovi} i drugi) se smeta deka so izvr{uvaweto na nekoe dejstvie<br />
ne{to e mo`no koga spored iskustvoto mo`e da se o~ekuva deka }e nastapi.<br />
Ova sfa}awe e dominantno i zastapeno vo zakonodavstvata na<br />
site zemji kade {to kako krivi~ni dela se naveduvaat delata ~ija posledica<br />
se sostoi vo predizvikuvawe na opasnost. Spored toa, opasnosta<br />
e sostojba na mo`nost od nastapuvawe na nekakov {teten nastan,<br />
a vo krivi~nopravna smisla opasnosta e sostojba na mo`nost od<br />
133<br />
Ba~i}, F. op. cit. str. 156.<br />
137
povreda na opredeleno pravno dobro. Kako takva, opasnosta e posledica<br />
na krivi~noto delo, za{to kako i povredata pretstavuva edna promena<br />
vo nadvore{niot svet. 134<br />
Kriminalnopoliti~kata smisla od postoeweto krivi~ni dela<br />
na zagrozuvawe e prevencijata. So niv zakonodavecot obezbeduva odredeno<br />
krivi~no delo da se smeta za dovr{eno i pred da nastanala povredata<br />
na za{titenoto dobro.<br />
4. Utvrduvaweto na posledicata na krivi~noto delo e od pove-<br />
}ekratno zna~ewe. Taka, od posledicata zavisi to~nata kvalifikacija<br />
na krivi~noto delo i razlikuvaweto na dovr{enoto od krivi~noto<br />
delo vo obid. Posledicata ima zna~ewe i kaj utvrduvaweto na mestoto<br />
i vremneto na krivi~noto delo, kako i kaj opredeluvaweto na stekot<br />
na krivi~nite dela.<br />
138<br />
5. PRI^INOST<br />
1. Pri~inost (kauzalen odnos) postoi koga }e se utvrdi deka<br />
opredelena posledica nastanala poradi dejstvieto na izvr{uvaweto so<br />
koe e ostvareno bitieto na nekoe krivi~no delo. Vo toj slu~aj posledicata<br />
mo`e da mu se pripi{e na nositelot na toa dejstvie i velime deka<br />
toj e izvr{itel na konkretnoto krivi~noto delo. Sprotivno od toa,<br />
ako se utvrdi deka posledicata ne nastanala kako rezultat na opredeleno<br />
dejstvie na nekoe lice, toga{ ne mo`e da mu se pripi{e na toa<br />
lice daka e izvr{itel na krivi~noto delo. Spored toa, ovde se postavuva<br />
pra{aweto dali dejstvieto na ~ovekot e pri~ina na nastanuvaweto<br />
na posledicata. Od odgovorot na ova pra{awe zavisi postoeweto<br />
ili nepostoeweto na krivi~noto delo.<br />
2. Utvrduvaweto dali postoi pri~inost ne prestavuva sekoga{<br />
te{kotija. Na primer, koga liceto A, strela od pu{ka vo liceto X i go<br />
li{uva od `ivot, toga{ dejstvieto na liceto A e pri~ina za smrtta na<br />
liceto X. Problemi me|utoa nastanuvaat koga posledicata ne se javuva<br />
neposredno i samo poradi dejstvieto na izvr{uvaweto, tuku i poradi<br />
dejstvoto i na drugi uslovi koi pomalku ili pove}e pridonesuvaat za<br />
nejzinoto nastanuvawe. Na primer, liceto A strela od pu{ka vo liceto<br />
X i samo go povreduva, a liceto B so ne~ist zavoj ja previtkuva ranata<br />
na liceto X, po {to ranata se inficira i liceto X umira, ili<br />
pak, ranetoto lice padnalo vo besoznanie i vo takva sostojba bilo pregazeno<br />
od avtomobil (slu~ai koga vo kauzalniot tek se vme{alo drugo<br />
lice). Mo`ni se i slu~ai koga vo kauzalniot tek se vme{ani osobinite<br />
na povredeniot, na primer lesen udar predizvikuva negova smrt,<br />
poradi toa {to ne mo`elo da se zapre krvareweto (hemofilija) ili<br />
134<br />
Radovanovi}, M. op. cit. str. 80. Ili, u{te poprecizno: "Opasnosta e<br />
takva sostojba od koja proizleguva bliska i neposredna mo`nost od nastapuvawe<br />
na posledicata kako povreda na objektot na dejstvieto."
zatoa {to samiot povreden sosema nebre`no postapil so ranata. Ako<br />
pak vo sudir na dva avtomobili zaginuvaat pove}e lica ottamu {to<br />
dvata voza~i vozele nepropisno, imame slu~ai na zaedni~ko predizvikuvawe<br />
na posledicata. Vo realnosta se isklu~eni nitu takvi slu~ai<br />
koga posledicata bi nastapila i bez vlijanie na prezemenoto dejstvie,<br />
koga na primer, nadrilekar li{uva od `ivot lice {to boleduva od neizle~iva<br />
bolest.<br />
3. Za re{avawe na vakvite i sli~ni slu~ai vo teorijata na krivi~noto<br />
<strong>pravo</strong> se sozdadeni pove}e teorii od koi pozna~ajni se slednite:<br />
1 0 Teorija na kvalitativno razlikuvawe na uslovite. Ovaa<br />
teorija poa|a od su{tinskoto razlikuvawe na pri~inite i uslovite,<br />
odnosno deka samo pri~inite imaat mo} (sila) da ja predizvikaat posledicata<br />
(pri~inita se javuva kako najdelotvoren uslov). Taka, spored<br />
Koler (Kohler), silata na pri~inata ja opredeluva kvalitetot na posledicata,<br />
dodeka uslovite go ovozmo`uvaat deluvaweto na pri~inata:<br />
na primer, pri~ina na nastanuvaweto na rastenieto e semeto, dodeka<br />
vlagata, toplinata i svetlinata se samo uslovi koi pridonesuvaat za<br />
razvojot na rastenieto. Kriteriumov me|utoa ne e siguren ottamu {to<br />
vo otsustvo na eden od uslovite nema da dojde do posledicata (vo gorniot<br />
primer, do niknuvawe na semeto).<br />
2 0 Teorja na adekvatnata pri~inost. I ovaa teorija nastojuva da<br />
gi razlikuva pri~inite od uslovite, no poa|a od postavkata deka kako<br />
pri~ina na odredena posledicata se javuva onoj uslov koj zemeno<br />
voop{to e adekvaten (prikladen), t.e. dovolen vo sodejstvo so drugite<br />
uslovi sekoga{ da predizvika takva posledica. Spored toa, adekvatna<br />
pri~inost postoi samo ako opredelen uslov redovno (normalno) doveduva<br />
do opredelena posledica ili barem deka postoi takva verojatnost<br />
za ~ija ocenka se slu`ime so iskustvoto i zakonite na prirodata. Na<br />
toj na~in, pri~inosta stanuva vrednosna ocena za verojatnosta od<br />
nastanuvaweto na posledicata. Za nejzinoto utvrduvawe ne se zemaat<br />
stvarnite kauzalni vrski, tuku tipi~ni kauzalni vrski kaj koi spored<br />
op{toto iskustvo, po pravilo, doa|a do posledicata. Spored ovaa teorija<br />
se zapostavuvaat site onie isklu~itelni slu~ai koi mo`at da se<br />
javat vo `ivotot kako pri~ini na odredena posledica.<br />
3 0 Ekvivalentna teorija (teorija conditio sine qua non ili teorija<br />
na ednakvost na site uslovi). Spored ovaa teorija site uslovi<br />
imaat podednakva va`nost. Sekoj uslov e pri~ina, sopri~ina, uslov bez<br />
koj ne mo`e da se javi posledicata. Spored toa, ako ~ovekovoto dejstvie<br />
vleglo vo kauzalniot sinxir {to dovel do posledicata, toga{, bez<br />
ogled na stepenot na negoviot pridones i toa se javuva kako ekvivalentna<br />
pri~ina za nastanuvaweto na posledicata. Taa ekvivalencija se<br />
ogleda vo toa {to i dejstvieto e nu`en uslov za nastapuvaweto na posledicata,<br />
i toa takov uslov, koj ne mo`e da se izostavi a so toa da ne<br />
se isklu~i nastapuvaweto na konkretnata posledica. Ottamu, za da se<br />
139
utvrdi kauzalitetot, vo smisla na ovaa teorija mo`e da se pojde od<br />
odreden hipoteti~ki sud: kauzalitetot na strana na ~ovekot postoi<br />
toga{ koga negovoto dejstvie e uslov za posledicata {to ne mo`e da se<br />
isklu~i, a so toa da ne se dovede vo pra{awe nastapuvaweto na posledicata.<br />
Pritoa, ne e va`no dali toj uslov pove}e ili pomalku e odale~en,<br />
pove}e ili pomalku delotvoren, dali dejstvuva sam ili go sledat<br />
drugi uslovi, dali kon nastapuvaweto na posledicata pridonela i<br />
samata `rtva so svojata dejnost ili poradi nekoi svoi osobini. 135<br />
1 0 Prednostite na teorijata na ekvivalencija mo`at da se pomestat<br />
vo slednovo:<br />
a) Ovozmo`uva lesno doa|awe do re{enie vo slu~aite koga so<br />
dejstvieto na storitelot ednovremeno deluvala i nekoja druga pri~ina<br />
koja {to mo`e da bide dejstvie na treto lice ili na `rtvata. Takvite<br />
pri~ini ne ja isklu~uvaat pri~inosta na storitelot. Taka, nitu eden<br />
u~esnik vo soobra}ajna nesre}a ne mo`e da se pravda so pridonesot na<br />
drugiot u~esnik vo nesre}ata, ako i samiot e sopri~initel na<br />
nezgodata.<br />
b) Po pravilo, ovozmo`uva da ne bide isklu~ena pri~inosta vo<br />
slu~ai na dopolnitelno deluvawe na drugi pri~ina. Toa zna~i, ako za<br />
nastanuvaweto na posledicata pridonele i drugi prirodni pri~ini,<br />
tie ne ja isklu~uvaat pri~inosta na dejstvieto na storitelot: treba da<br />
se zeme deka kako pri~ina mo`e da se smeta ne samo neposredniot<br />
uslov, tuku i posredniot uslov Na primer, poradi udar zadobien od<br />
liceto A, liceto X pa|a, pritoa udira vo trotoar i zadobiva povredi<br />
na glavata poradi koi po odreden prestoj vo bolnica i umira. Vo ovoj<br />
slu~aj smrtta na liceto X ne ja isklu~uva pri~nskata vrska so udarot<br />
od strana na liceto A. Ednakva situacija e i ako liceto A mu nanesuva<br />
telesna povreda na liceto X, a taa telesna povreda go vlo{uva postojnoto<br />
zaboluvawe na liceto X od {to toa umira.<br />
v) Po pravilo, ovozmo`uva da ne bide isklu~ena pri~inosta vo<br />
slu~ai na dopolnitelno deluvawe na treti lica: na primer, otstapuvaweto<br />
na avtomobil na lice koe ne znae da vozi pri {to e pregazen<br />
pe{ak, ne ja iklu~uva pri~inskata vrska i na liceto {to go otstapilo<br />
voziloto ili pak, na samata `rtva.<br />
g) Ovozmo`uva dejstvieto na izvr{uvaweto se smeta kako pri-<br />
~ina i toga{ koga samo go zabrzuva nastanuvaweto na posledicata.<br />
Taka, na primer, pogre{noto davawe inekcija na te{ko bolno lice,<br />
koe neposredno potoa umira e pri~na na smrta na bolniot, iako spored<br />
135<br />
Ba~i}, F. op. cit. str. 182. Taka i spored Horvati}-Novoselac, op. cit. str.<br />
119, hipotetskata postapka na eliminacija se sostoi vo toa {to vo mislite<br />
(hipoteti~ki) se isklu~uva (eliminira) dejstvieto na storitelot i se postavuva<br />
pra{aweto {to bi se slu~ilo ako storitelot ne go prezel dejstvieto,<br />
dali i toga{ bi nastapila posledicata. Ako posledicata bi nastapila nema<br />
pri~nost, ako pak ne bi nastapila - pri~inosta ne postoi.<br />
140
prirodata na zaboluvaweto negovata smrt ne bila isklu~ena i bez<br />
ubrizuvaweto na inekcijata.<br />
Isklu~ok od na~eloto deka dopolnitelnite pri~ini ne gi poni-<br />
{tuvaat prethodnite pretstavuvaat slu~ite vo koi treto lice ili samata<br />
`rtva, nezavisno od prethodnoto dejstvie na storitelot, otvori<br />
nov kauzalen sinxir so koj se poni{tuva u~inokot na prethodnoto dejstvie.<br />
Taka, vo slu~ajot koga liceto A mu dalo otrov na X {to treba da<br />
deluva duri naredniot den, a liceto X zaginalo vo soobra}ajna nesre}a<br />
(ili ne znaej}i deka e orueno izvr{ilo samoubistvo) istiot den, stanuva<br />
zbor za prekinuvawe na kauzalnot odnos i ottamu liceto A }e<br />
odgovara samo za obid za ubistvo. Me|utoa, ne stanuva zbor za prekinuvawe<br />
na kauzalniot odnos dokolku liceto X zagine vo soobra}ajna nesre}a,<br />
ottamu {to poradi zemeniot otrov lo{o se ~uvstvuval i na patot<br />
kon bolnicata vozel prebrzo ili ako go izvr{il samoubistvoto, zatoa<br />
{to znael deka e otruen. Vo takov slu~aj liceto A }e odgovara za podmolno<br />
ubistvo.<br />
So nastapuvaweto na eden podocne`en uslov pri~inskiot odnos<br />
ne sekoga{ se prekinuva, osobeno nî ako toj uslov nastanal bez dejstvo<br />
od strana. Taka, na primer, ako liceto A. telesno go povredi liceto X,<br />
a poradi negova nebre`nost dojde do inficirawe na ranata i nastapi<br />
negova smrt, inficiraweto na ranata ne doveduva do prekin na kauzalniot<br />
odnos, me|utoa, kauzalniot odnos se prekinuva ako povredenito<br />
namerno ja inficira ranata za da ostvari predvremeno <strong>pravo</strong> od socijalno<br />
osiguruvawe.<br />
Ako pak podocne`niot uslov e dejstvie na nekoe treto lice<br />
(povredenoto lice na pat kon bolnica go pregazuva i usmrtuva nesovesen<br />
voza~) ili nekoja elementarna nepogoda (povredenoto lice na pat<br />
kon bolnicata go usmrtuva udar od grom), dejstvijata na tretite lica<br />
ili takvite nastani go prekinuvaat postoe~kiot i zasnovaat sopstven<br />
kauzalen odnos. 136<br />
2 0 Me|utoa teorijata na ekvivalencija ima i svoi nedostatoci.<br />
Me|u niv osobeno se izdvojuvaat:<br />
a) Teorijata ima vo vid deka sekoja posledica pove}e pri~ini i<br />
deka e dovolno dejstvieto na storitelot da e edan od pri~inite na posledicata.<br />
Pritoa, se odi premnogu daleku, taka {to se zema vo vid {irok<br />
krug na pri~ini (sekoja pri~ina) i premnogu oddale~eni pri~ini.<br />
Na primer, kaj ubistvoto se odi premnogu daleku so toa {to za negova<br />
pri~ina se zema ne samo istrelot od oru`jeto, tuku i negoto nabavuvawe,<br />
pa duri i negovoto proizvodstvo. Za nea i ra|aweto na ubiecot e<br />
pri~ina na ubistvoto. 137<br />
b) Teorijata ima vrednost samo kako dopolnitelen metod toga{<br />
koga pri~inata e ve}e poznata. Me|utoa, zatajuva koga toa ne e slu~aj.<br />
136<br />
Tahovi}, J. op. cit, str. 111-112.<br />
137<br />
Vidi: Horvati}-Novoselac, op. cit. str. 191-195.<br />
141
Taka, na primer, ako ne e poznato dali nekoe lekarstvo go predizvikalo<br />
o{tetvaweto na zdravjeto, na hipoteti~koto pra{awe dali o{tetuvaweto<br />
na zdravjeto bi nastapilo koga `rtvata ne bi go primila lekarstvoto,<br />
odgovorot ostanuva nepoznat. Ili, ako voza~ot A go pregazil<br />
pe{akot X koj ve}e prethodno le`el soboren na patot od voziloto<br />
na drug voza~, po {to e utvrdena negovata smrt, teorijata na ekvivalencijata<br />
ostanuva bespomo{na vo odgovorot na pra{aweto dali pe{akot<br />
vo momentot na pregazuvaweto sî u{te bil `iv. Vo takvi slu~ai ne<br />
preostanuva ni{to drugo osven primena na na~eloto in dubio pro reo i da<br />
se zeme deka ne postoi kauzalitet.<br />
v) Teorijata na ekvivalencija vodi kon apsurden rezultat i kaj<br />
tn. kumulativen kauzalitet, odnosno koga posledicata e predizvikana<br />
so pove}e ednovremeni dejstvija od koi sekoja sama za sebe e dovolna da<br />
ja predizvika. Na primer, vo slu~ajot na ubistvoto na Julie Cezar so<br />
23 ubodi so no`, formulata conditio sine qua non vodi kon paradoksalen<br />
rezultat: deka site storiteli treba da odgovaraat za obid na ubistvo,<br />
za{to dejstveijata nitu na eden od niv ne e pri~ina na smrtta. So drugi<br />
zborovi, site 23 ubodi mo`at da se isklu~at vo mislite, a posledicata<br />
da ne bide otstraneta.<br />
g) Formulata conditio sine qua non se sre}ava so pote{kotii i kaj<br />
hipoteti~kiot kauzalitet koj operira so nastani {to realno ne vlijaele<br />
na opredelena posledica, me|utoa bi ja predizvikale dokolku taa<br />
ne nastanala poradi deluvaweto na druga pri~ina. Taka, se doa|a do<br />
neprifatlivi rezultati koga, na primer, storitelot na eutanazija ili<br />
ubistvo na osudenik na smrt bi se branel so toa deka istata posledica<br />
bi nastanala i toga{ koga toj ne bi ja ubil `rtvata.<br />
Ne navleguvaj}i vo natamo{na podrobna eksplikacija na navedenite<br />
teorii, od koi sekoja ima i odredeni nedostatoci, 138 na{ stav e<br />
deka najblisku do realnosta i mo`nosta od prakti~en pridones vo re-<br />
{avawe na pra{aweto {to ovde se postavuva, sepak go nudi teorijata<br />
na ekvivalencijata. 139<br />
3. Pri~inosta kaj krivi~nite dela na propu{tawe. Vo teorijata<br />
postoi spor okolu pra{aweto dali kaj krivi~nite dela na nestoruvawe<br />
(i toa samo nepravite dela na nestoruvawe, za{to samo tie vo<br />
svoeto zakonskoto bite sodr`at posledica) mo`e da se govori za<br />
pri~inost, t.e. dali nestoruvaweto mo`e da se smeta kako pri~ina za<br />
nastanuavawe na posledicata. Ovde vsu{nost, se postavuva pra{aweto<br />
dali voop{to mo`e so nestoruvawe bilo {to da se predizvika, za{to<br />
ex nihilo nihil fit (od ni{to ne nastanuva ni{to). Pri~inata kako ne{to<br />
{to î, kako kategorija na bitieto, podrazbira nekoj izvor na energija<br />
138<br />
Za nekoi od tie nedostatoci, vidi: Horvati} - Novoselac, op. cit. str.<br />
193-198.<br />
139<br />
Taka: Tahovi}, J, op. cit. str. 111, Ba~i}, F. op. cit, str. 181. Proevski, V.<br />
op. cit. str. 184. Poinaku: Srzenti}, Stai}, Lazarevi}, op. cit. str. 144-147.<br />
142
koj deluva vo realniot svet (causa efficiens), za toa te{ko mo`e da se<br />
zboruva kaj nestoruvaweto. Storitelot na krivi~noto delo so propu-<br />
{tawe ne se kaznuva, zatoa {to ja predizvikal posledicata, tuku zatoa<br />
{to ne ja otstranil. 140 Me|utoa, i pokraj toa, postarata teorija se obiduva{e<br />
kaj nestoruvaweto da pronajde vistinska pri~ina. Taka, do polovinata<br />
na XIX vek se smeta{e deka kaj ovie dela pri~inosta se nao|a<br />
nadvor od propu{taweto i deka kaj niv kaznivosta ne se zasnova na postoeweto<br />
na pri~inosta, tuku na postoeweto na protivpravnosta. Podocna<br />
zapo~nuva nau~na obrabotka na pri~inosta kaj ovie dela od {to<br />
proizlegoa pove}e razli~ni teorii.<br />
1 0 Taka, spored teorijata na drugoto dejstvie (aluid agere), se<br />
smeta deka propu{taweto ne mo`e da bide pri~ina, tuku samo aktivnosta<br />
{to ~ovekot ja manifestira so propu{taweto na dejstvieto so koja<br />
bi mo`elo da se spre~i nastanuvaweto na posledicata. Taka, kaj krivi-<br />
~noto delo neuka`uvawe pomo{ na lice povredeno vo soobra}ajna nezgoda<br />
od ~l. 301 KZ, pri~inata ne bi se nao|a vo neuka`uvaweto na pomo{ta,<br />
tuku vo oddale~uvaweto od mestoto, ili vo ladnokrvnoto posmatrawe<br />
na nastanot.<br />
2 0 Spored teorijata za prethodnoto dejstvie, pri~inata ne se<br />
nao|a vo propu{taweto, tuku vo dejstvieto na prezemaweto na obvrkata<br />
na storuvawe: pri~ina e dejstvieto koe mu prethodelo na propu-<br />
{taweto so koe so koe nekoe lice se obvrzalo na nekoe storuvawe, a<br />
koe mo`e da go spre~i nastapuvaweto na posledicata, na primer, prezemaweto<br />
na dogovornata obvrska za neguvawe na bolniot.<br />
3 0 Teorijata na interferencija poa|a od toa deka pri~inata se<br />
sostoi vo samoto propu{tawe. Imeno, vo momentot koga se javuva<br />
potrebata za storuvawe kaj storitelot na deloto se javuvaat dva nagoni:<br />
prviot, da se spre~i nastanuvaweto na posledicata (koj poteknuva<br />
od svesta za dol`nosta i go tera storitelot na opredeleno storuvawe),<br />
i vtoriot, koj go potisnuva prviot nagon i ovozmo`uva da dojde do propu{atweto<br />
i nastapuvawe na posledicata. Toa potisnuvawe na nagonot<br />
se javuva kako psihi~ka pri~ina na posledicata. Vo sudirot na sprotivnite<br />
nagoni (interferencija na nagonite), nadvladuva nagonot za<br />
propu{tawe (vozdr`uvawe, nestoruvawe) koj go ovozmo`uva nastapuvaweto<br />
na posledicata na konkretnoto krivi~noto delo.<br />
4 0 Spored teorijata na zakonska fikcija, propu{taweto ne<br />
mo`e da bide pri~ina za nastanuvawe na posledicata, za{to so toa ne<br />
mo`e da se ostvari nikakva posledica vo nadvore{niot svet. So ogled<br />
deka kaj propu{taweto ne postoi pri~inost, toa pretstavuva zakonska<br />
fikcija, za{to postoi obvrska na storuvawe, pa spored toa propu{taweto<br />
e protivpravno i kaznivo.<br />
5 0 Vo sovremenoto krivi~no <strong>pravo</strong> najzastapena e teorijatata na<br />
pravna pri~inost spored koja propu{taweto e pri~ina vo slu~aite<br />
140<br />
Horvati} - Novoselac, op. cit. str. 198.<br />
143
koga postoi pravna obvrska na storuvawe, t.e. na spre~uvawe na posledicata.<br />
Taa obvrska postavuva barawe da se prekine prirodniot tek<br />
na nastanite, t.e. da se prese~e kauzalniot sinxir koj zakonomerno<br />
vodi kon posledicata. Nakratko, propu{taweto se javuva kako pri~ina:<br />
a) ako postoela obvrska (dol`nost) za storuvawe, b) ako bilo mo`no<br />
da se prezeme dejstvieto so koe bi se spre~ilo nastapuvaweto na<br />
posledicata, i v) ako so takvoto dejstvie navistina mo`elo da se spre-<br />
~i nastapuvaweto na posledicata. Ako se ispolneti ovie uslovi, toga{<br />
mo`e da se zboruva deka propu{taweto na liceto dol`no na storuvawe<br />
e navistina pri~ina na posledicata od gledi{te na krivi~noto<br />
zakonodavstvo (pravna pri~inost), iako nepostoi pri~inost vo prirodna<br />
smisla na zborot. 141 Takvata dol`nost proizleguva od posebnite<br />
propisi i e potvrdena vo ~l. 29 KZ.<br />
6 0 Vo sovremenoto krivi~no <strong>pravo</strong> se sre}ava i teorijata na<br />
hipoteti~ki kauzalitet. Kaj nepravite krivi~ni dela na nestoruvawe<br />
e mo`en samo hipoteti~ki kauzalitet, t.e. mo`e samo da se tvrdi deka<br />
propu{taweto i posledicata se zakonito povrzani toga{ koga dol`noto<br />
povedenie bi ja otstranilo posledicata. Na toj na~in na ova<br />
podra~je se primenuva formulata conditio sine qua non, me|utoa vo ne{to<br />
vidoizmeneta varijanta: ne kako hipoteti~ka postapka na eliminacija<br />
na vistinski prezemenoto dejstvo, tuku kako hipoteti~ka postapka na<br />
dodavawe na propu{tenoto dejstvie. Ovde se postavuva pra{aweto {to<br />
bi se slu~ilo koga bi bilo prezemeno dol`noto dejstvie, pa ako se<br />
utvrdi deka vo toj slu~aj posledicata nema da nastane, toga{ taa }e mu<br />
se presmeta na storitelot, a ako posledicata sepak bi nastanala, taa<br />
nema da mu se presmeta. Taka vo primerot so majkata koja go usmrtuva<br />
svoeto dete na toj na~in {to ne mu dava hrana, "pri~inosta" }e postoi<br />
ako deteto bi ostanalo `ivo, a ne postoi ako vo toj slu~aj deteto bi<br />
umrelo. 142<br />
III. PROTIVPRAVNOST (DEJSTVIETO KAKO PROTIVNOST NA<br />
ZAKONSKA NORMA)<br />
Materijalnite elementi na krivi~noto delo (dejstvieto, posledicata<br />
i pri~inskiot odnos) go odreduvaat krivi~noto delo vo prirodna<br />
smisla. Od ova gledi{te, krivi~noto delo se pojavuva kako predizvikuvawe<br />
na posledica so ~ovekovo povedenie. Me|utoa, za da mo`e da<br />
se ka`e deka edno ~ovekovo povedenie ima karakter na krivi~no delo,<br />
potrebno e toa da bide i protivpravno.<br />
141<br />
Tahovi}, J. op. cit. str. 113.<br />
142<br />
Horvati} - Novoselac, op. cit. str. 199.<br />
144
1. POIM I ZNA^EWE NA PROTIVPRAVNOSTA<br />
1. Poim na protivpravnost i utvrduvawe na protivpravnosta.<br />
Napred vidovme deka protivpravnosta pretstavuva op{t i osnoven<br />
element na krivi~noto delo i deka bez prisustvo na protivpravnost ne<br />
postoi nitu krivi~no delo. Toa e i razbirlivo so ogled deka<br />
krivi~noto delo se pojavuva kako povedenie so koe se povreduva pravniot<br />
poredok. A tokmu ova protivnost na krivi~noto delo na <strong>pravo</strong>to<br />
se ozna~uva kako protivpravnost, nedopu{tenost, protivnost na zakonot,<br />
ne<strong>pravo</strong>. Toa ottamu {to, za postoeweto na krivi~no delo ne e dovolno<br />
samo odredeno povedenie na ~ovekot, tuku takvoto povedenie da<br />
mu se protivi na odredena norma od zakonot, za{to nitu edno povedenie<br />
ne mo`e da mu bide prefrleno na negoviot storitel ako vo zakonot<br />
ne e predvideno kako krivi~no delo. Ovaa protivnost na povedenieto<br />
na normata sodr`ana vo <strong>pravo</strong>to, vo zakonot e protivpravnost.<br />
Krivi~niot zakonik ne sodr`i op{ta odredba za protivpravnosta:<br />
ne ja opredeluva (definira) protivpravnosta, nitu ja vnesuva vo<br />
zakonskite bitija na oddelni krivi~ni dela. So samoto toa {to se predvideni<br />
vo zakonot kako krivi~ni dela, tie se protivpravni, a kako<br />
{to }e vidime podocna i op{testveno opasni dela. Vo takvi slu~ai, sî<br />
dodeka ne se doka`e sprotivnoto, postoi pretpostavka deka odnosnoto<br />
delo e protivpravno (soborliva pravna pretpostavka). Ottamu, sudot<br />
nema <strong>pravo</strong> da ispituva dali edno povedenie {to e odredeno kako krivi~no<br />
delo e protivpravno (i op{testveno opasno). 143<br />
Me|utoa, toa ne zna~i deka ne postojat zakonski bitija vo koi<br />
ovoj element ne e posebno nazna~en (pretstavuva posebno obele`je na<br />
zakonskoto bitie na krivi~noto delo). Toa se pravi taka {to vo odredeni<br />
zakonski bitija se vnesuvaat zborovite, kako na primer, protivpravno,<br />
na protivpraven na~in (~l. 140 i 388 KZ), neovlasteno (~l.<br />
145, 148, 150, 151, 152, 215), protivzakonito (~l. 146, 343, 347, 359 KZ).<br />
Vo takvi slu~ai sudot ima posebna obvrska da go utvrduva postoeweto<br />
na ovoj element, odnosno dali edno dejstvie e protivpravno ili dopu-<br />
{teno. Za vakvite slu~ai zna~ajno e i toa deka, protivpravnosta kako<br />
poseben element na krivi~noto delo, mora da bide opfatena so umislata<br />
na storitelot na krivi~nite dela<br />
2. Protivpravnost ili formalna strana na protivpravnosta e<br />
sprotivstavuvawe na <strong>pravo</strong>to, na negovite prohibitivni i imperativni<br />
normi. Protivpravnosta e element {to na edno povedenie mu dava<br />
karakter na ne<strong>pravo</strong>: protivpravno e ona ~ovekovo povedenie so koe se<br />
naru{uva opredelena pravna norma. Velime se naru{uva, za{to normi-<br />
143<br />
Protivpravnosta kako op{t element na krivi~noto delo (ottamu<br />
{to ne e posebno obele`je na krivi~noto delo), sekoga{ se pretpostavuva,<br />
dokolku ne se utvrdi deka postoi nekoja osnova {to ja isklu~uva (nekoja norma<br />
{to vo dadniot slu~aj toa povedenie go opravduva).<br />
145
te se naru{uvaat (prekr{uvaat), tie nemo`at da se povredat ili da se<br />
zagrozat - mo`e da se povredi ili zagrozi samo objektot na za{tita,<br />
odnosno objektot na dejstvieto koe se za{tituva so odredeni normi.<br />
Spored toa, protivpravno (nedopu{teno, protivzakonito, protivno na<br />
<strong>pravo</strong>to, ne<strong>pravo</strong>) e ona ~ovekovo povedenie koe mu e sprotivno na normite<br />
na pravniot poredok, a vo krivi~noto zakonodavstvo - ona povedenie<br />
so koe se ostvaruva zakonskoto bitie na edno krivi~no delo, dokolku<br />
vo konkretniot slu~aj ne postoi nekoja permisivna (dozvoluva~ka)<br />
norma {to toa povedenie go pravi dopu{teno i ottamu se javuva kako<br />
osnova {to ja isklu~uva protivpravnosta. Pritoa, treba da se znae<br />
deka normite ne mora izre~no da bidat formulirani vo krivi~niot<br />
zakonik, tuku, dokolku vo KZ e odredena krivi~na sankcija za nivnoto<br />
naru{uvawe, mo`at da bidat sostaven del na dru|ite granki na <strong>pravo</strong>to<br />
ili da mu pripa|aat na celokupniot praven sistem na edna dr`ava.<br />
Taka, na primer, vo slu~ajot na krivi~noto delo nepla}awe izdr{ka od<br />
~l. 202 KZ poradi povreda na norma od oblasta na gra|anskoto <strong>pravo</strong>.<br />
3. Subjektivni elementi na protivpravnosta. Ocenata za<br />
protivpravnosta sekoga{ se odnesuva na deloto, a ne na storitelot,<br />
odnosno negoviot stav za nedopu{tenosta na deloto, za{to deloto e vo<br />
sprotivnost so pravniot poredok. Ottuka, protivpravnosta kako odnos<br />
me|u povedenieto i normite na pravniot poredok se ocenuva na objektiven<br />
na~in: so stavawe na povedenieto na ~ovekot vo relacija so pravnite<br />
normi se dava ocenka dali toa e vo soglasnost (dopu{teno) ili<br />
ne e vo soglasnost (nedopu{teno, protivpravno) so normite na pravniot<br />
poredok. Me|utoa, toa ne zna~i deka protivpravnosta ne mo`e da<br />
opfati i odredeni subjektivni elementi. Toa e naj~est slu~aj, koga vo<br />
samoto zakonsko bitie na krivi~noto delo e vnesen elementot na protivpravnosta<br />
na ~ovekovoto povedenie. Takvi subjektivni momenti se<br />
tendenciite, namerite, celta i sl. Taka, na primer, kaj krivi~nite<br />
dela falsifikuvawe pari od ~l. 268 KZ i kra`ba od ~l. 235 KZ, namerata<br />
go odreduva nivnoto ne<strong>pravo</strong>, kaj krivi~noto delo davawe la`en<br />
iskaz od ~l 367 KZ, subjektiven element na protivpravnosta e storitelot<br />
da znae deka la`no prijavuva drugo lice kako izvr{itel na krivi~no<br />
delo, itn.<br />
4. Materijalnata strana na protivpravnosta e op{testvenata<br />
opasnost. Taa uka`uva na pri~inite poradi koi edno ~ovekovo povedenie<br />
e zabraneto (so prohibitivna norma), a drugo obvrzuva~ko, zadol`itelno<br />
(so imperativna norma). Povedenijata koi se vo soglasnost<br />
so normite se op{testveno korisni dela. Sprotivno, povedenijata<br />
koi se protivni so normite i <strong>pravo</strong>to se op{testveno opasni. Op{testveno<br />
opasno e ona povedenie na ~ovekot {to, dokolku bide ostvareno<br />
kako odredeno storuvawe (protivno na prohibitivna norma se pravi<br />
ne{to {to e zabraneto) ili propu{tawe (protivno na imperativna<br />
norma se propu{ta ne{to da se pravi), spored ocena na zakonodavecot<br />
mo`e da bide {tetno za dobrata, odnosite, vrednostite i interesite<br />
146
{to opredeleno op{testvo nastojuva da gi za{titi od izvesen napad.<br />
Nakratko, protivpravnosta i op{testvenata opasnost se samo dve<br />
strani na eden poim, poim ~ija{to forma e izrazena kako protivpravnost<br />
(naru{uvawe na normite), a sodr`inata kako op{testvena opasnost<br />
na povedenieto na ~ovekot (povreda ili zagrozuvawe na objektot<br />
na dejstvieto vo koj e materijaliziran objektot na za{tita, odnosno<br />
dobrata, vrednostite, odnosite i interesite {to se za{tituvaat so tie<br />
normi). Toa e poim vo koj e izrazeno edinstvo na formata i sodr`inata,<br />
za{to, sprotivstavuvaweto na normite od zakonskoto bitie, ne<br />
zna~i ni{to drugo, tuku povreda ili zagrozuvawe na objektot na dejstvieto,<br />
a ottamu na <strong>pravo</strong>to dobro. Spored toa, koga zboruvame deka<br />
edno ~ovekovo povedenie e protivpravno, ednovremeno ja imame vo vid<br />
i negovata sodr`ina, odnosno deka toa e, op{testveno opasno povedenie.<br />
Toa vo prv red ottamu, {to po pravilo, sekoe povedenie {to e<br />
op{testveno opasno ednovremeno e i protivpravno, i obratno, sekoe<br />
protiv<strong>pravo</strong> povedenie e, ili treba da bide i op{testveno opasno.<br />
5. Odnos na op{testvenata opasnost i protivpravnosta. Napred<br />
vidovme deka protivpravno mo`e da bide samo ona povedenie {to mu<br />
odgovara na zakonskiot opis na odredeno krivi~no delo. Toa zna~i,<br />
deka edno dejstvie, ottamu {to e op{testveno opasno e predvideno<br />
kako krivi~no delo, na primer, ubistvo, siluvawe, kra`ba itn.<br />
Me|utoa, mo`ni se situacii koga vo op{testvoto se pojavile novi<br />
op{testveno opasni dela {to sî u{te ne se inkriminirani, ili obratno,<br />
situacii koga vo krivi~niot zakonik se inkriminirani dela koi<br />
poradi izmenetite op{testveno ekonomski i kulturni priliki prestanale<br />
da bidat op{testveno opasni. Vo tie slu~ai postoi sudir (konflikt)<br />
me|u protivpravnosta i op{testvenata opasnost.<br />
Takov e, slu~aj, na primer, postoi koga edno povedenie koe bilo<br />
op{testveno opasno i protivpravno pri donesuvaweto na krivi~niot<br />
zakonik, so tekot na vremeto prestanalo da bide op{testveno opasno.<br />
Vo ovie slu~ai se smeta deka krivi~noto delo postoi se dodeka zakonodavecot<br />
ne go ukine (dekriminalizira) kako krivi~no delo.<br />
Osven toa, `ivotot mo`e da se slu~i nekoe povedenie koe porano<br />
ne bilo op{testveno opasno da dobie zna~ewe na op{testveno opasno<br />
delo (novo op{testveno opasno delo {to sî u{te ne e pravno regulirano,<br />
{to ne e inkriminirano vo KZ kako krivi~no delo). Vo ovie<br />
slu~ai se smeta deka krivi~noto delo ne postoi, za{to za negovoto postoewe<br />
e neophodna formalna protivpravnost (naprosto, edno dejstvie<br />
ne mo`e da bide protivpravno se dodeka ne postoi norma kako konstrukcija<br />
na zakonskoto bitie na toa delo vo krivi~niot zakonik), a ne<br />
samo negovata materijalna protivpravnost.<br />
6. Stepenuvawe na materijalnata strana na protivpravnosta.<br />
Op{testveno opasno e ona krivi~no delo {to e opasno za opredeleno<br />
op{testvo vo opredeleno vreme, {to zna~i deka ocenata za toa {to se<br />
smeta za op{testveno opasno zavisi od materijalnite uslovi na<br />
147
`ivotot i potrebite na edno konkretno op{testvo na opredelen stepen<br />
od negoviot razvoj. Takvata opasnost koja ja opredeluva zakonodavecot<br />
144 e supstrat na sekoe krivi~no delo, ili vo sekoe zakonsko bitie<br />
na krivi~no delo e sodr`ana odredena opasnost od povreda ili zagrozuvawe<br />
na odredeni objekti na dejstvie vo koi e materijaliziran<br />
objektot na za{tita (pravnoto dobro). Taa opasnost e pogodna za stepenuvawe,<br />
ottamu {to so ogled na razli~noto socijalno zna~ewe na odredeni<br />
povedenija, taa ne mo`e da bide ista kaj razli~ni krivi~ni dela<br />
(na primer, kaj ubistvo, siluvawe, telesna povreda), nitu pak, od druga<br />
strana, pri konkretnoto ostvaruvawe na zakonskoto bitie na edno isto<br />
delo (edno delo, na primer, kaj ubistvoto, vo svoeto konkretno ostvaruvawe<br />
mo`e da ima razli~en intenzitet na op{testvena opasnost).<br />
Nasproti toa, protivpravnosta ne mo`e da se stepnuva, ottamu<br />
{to go izrazuva odnosot povedenie - norma: so edno povedenie normata<br />
mo`e da se naru{i ili da ne se naru{i i ni{to pove}e od toa. A dali<br />
so toa povedenie, ne{to {to e za{titeno, e ili mo`e da bide pove}e<br />
ili pomalku povredeno ili zagrozeno, mo`e da se oceni samo so navleguvawe<br />
vo materijalnata strana na protivpravnosta, so navleguvawe vo<br />
sodr`inata na ona {to se za{tituva. Ottamu, mo`e da se ka`e deka ako<br />
op{testvenata opasnost na edno povedenie padne pod opredeleno nivo,<br />
iako so toa povedenie doa|a do celosno ostvaruvawe na zakonskoto bitie<br />
na edno krivi~no delo, ne se raboti za krivi~no delo. Deloto {to<br />
vo smisla na krivi~noto <strong>pravo</strong> e od malo zna~ewe (od nezna~itelna<br />
op{testvena opasnost), ne e ve}e krivi~no delo za{to ne e protivpravno.<br />
Takvite situacii na~elno gi re{ava ~l 8 KZ, soglasno kriminalnopoliti~kata<br />
opredeleba deka krivi~nite sankcii se poslednoto<br />
sredstvo (ultima ratio) so ~ija pomo{ op{testvoto se bori protiv op{-<br />
testveno opasnite dela i spored formulata de minimis non iudicat praetor<br />
(sudijata ne sudi za sitnici). Nakratko, smislata na ~l. 8 KZ e da mo-<br />
`at kako krivi~i dela da se ozna~at samo op{testveno opasnite dela.<br />
Pritoa, zna~ajno e deka kaj sekoe krivi~no delo op{testvenata opasnost<br />
mo`e da padne pod nivoto pod koe toa ve}e ne mo`e da se smeta za<br />
krivi~no delo, a toa zna~i deka kaj nitu edno krivi~no delo ne mo`e<br />
odnapred da se isku~i primenata na ~l. 8 KZ. Taka, delo od malo zna-<br />
144<br />
Koga zakonodavecot go vr{i stepenuvaweto, toj poa|a od procenkata<br />
na op{testvenoto zna~ewe na dobrata vo sistemot na drugite dobra i od<br />
apstraktnata procenka na mo`niot obem i prose~en intenzitet na posledicata,<br />
dodeka sudot go utvrduva obemot i intenzitetot na sekoe krivi~no delo vo<br />
konkretniot slu~aj, t.e. negovata stvarna op{testvena opasnost. So stepenuvaweto<br />
na op{etstvenata opasnost se odreduva te`inata na krivi~noto delo.<br />
Dokolku krivi~noto delo e pove}e opasno, dotolku e pote{ko i obratno. Za<br />
najte{kite dela se predviduva i najte`ok vid kazna. Spored toa, intenzitetot<br />
na op{testvenaat opasnost na krivi~noto delo go dobiva svojot izraz vo te-<br />
`inata na kaznata spored vidot i merata." Jovanovi}, Lj. op. cit. str. 114.<br />
148
~ewe mo`e da bide i razbojni{tvoto kaj koe, na primer, so primena na<br />
sila na nekoe dete mu e odzemen sladoledot ili odgleduvawe na edno<br />
steblo marihuana (vo saksija) za sopstveni potrebi, za{to toga{ e<br />
isklu~ena zloupotrebata na opojni drogi so proizvodstvo soglasno ~l.<br />
215 KZ.<br />
Za celosno rabirawe na stepenuvaweto na op{etstvenata opasnost<br />
va`no e da se istakne i razlikata me|u kvalificirani i priviligirani<br />
krivi~ni dela. Imeno, pri toa stepenuvawe zakonodavecot<br />
poa|a od tipi~i slu~ai na oddelni povedenija koi imaat odreden stepen<br />
na op{testvena opasnost. Tokmu poradi toj stepen na op{testvena<br />
opasnost na takvite povedenija, zakonodavecot i gi opredeluva kako<br />
krivi~i dela. Ovde stanuva zbor za opredeluvawe na op{testvenata<br />
opasnost utvrdena spored osnovnite elementi koi se narekuvaat bitni<br />
elementi (obele`ja) na bitieto krivi~noto delo.<br />
Me|utoa, zakonodavecot ~estopati predviduva deka vo slu~aj na<br />
konkretnoto ostvaruvawe na opredeleni zakonski bitija na krivi~ni<br />
dela mo`e da se raboti za pogolem stepen na op{testvena opasnost od<br />
prose~niot tipi~en slu~aj. Za niv zakonodavecot predviduva kvalificirani<br />
(pote{ki) oblici na oddelni krivi~ni dela. Toj, isto taka,<br />
predviduva deka vo slu~aj na konkretnoto ostvaruvawe na opredeleni<br />
zakonski bitija na krivi~ni dela mo`e da se raboti za pomal stepen na<br />
op{testvena opasnost od prose~niot tipi~en slu~aj. Za niv zakonodavecot<br />
previduva privilegirani (polesni) oblici na oddelni krivi-<br />
~ni dela. Vo ovie slu~ai stanuva zbor za opredeluvawe na op{testvenaat<br />
opasnost utvrdena spored dopolnitelni elementi (obele`ja) na<br />
bitieto na krivi~noto delo.<br />
Za razlika od ~l. 8 KZ, kaj kvalificiranite i priviligiranite<br />
krivi~ni dela, ocenkata na nivnata op{testvena opasnost se dvi`i vo<br />
ramkite na onoj intenzitet {to spored stavot na zakonodavecot e<br />
uslov za nivno postoewe kako krivi~ni dela.<br />
2. OSNOVI ZA ISKLU^UVAWE NA PROTIVPRAVNOSTA<br />
1. Napred spomnavme deka vo konkretnata realizacija na zakonskoto<br />
bitie na nekoe delo mo`e da se javi nekoja osnova za isklu~uvawe<br />
na protivpravnosta. Taka, na primer, ako edno lice ubie drugo, so<br />
toa go ostvarilo krivi~noto delo ubistvo, me|utoa negovoto dejstvie<br />
nema da bide protivpravno ako e storeno vo nu`na odbrana, za{to nu-<br />
`nata odbrana e eden od tie osnovi za isklu~uvawe na protivpravnosta.<br />
Ili poinaku, edno dejstvie e protivpravno dokolku pretstavuva<br />
ostvaruvawe na zakonskoto bitie na deloto i dokolku ne postoi nekoja<br />
osnova za isklu~uvawe na protivpravnosta.<br />
2. Osnovi za isklu~uvawe na protivpravnosta se vsu{nost, onie<br />
okolnosti poradi ~ie dejstvo ne e protivpravno povreduvaweto ili zagrozuvaweto<br />
na objetot na dejstvieto vo koe e materijalizirano pra-<br />
149
vnoto dobro so ostvaruvaweto na zakonskoto bitie na edno delo. Vo nivno<br />
prisustvo, ostvaruvaweto na zakonskoto bitie ja gubi op{testvenata<br />
opasnost, svojot op{testveno opasen karakter vo odnos na pravnoto<br />
dobro opfateno so zakonskoto bitie. Ili, kako {to toa ubavo go<br />
veli Ba~i}, toa se vo krivi~noto <strong>pravo</strong> izre~no priznaeni, ili od krivi~noto<br />
<strong>pravo</strong>, vo ramkite na negovata za{titno-preventivna funkcija,<br />
uva`uvani normi od drugi pravni oblasti, so koi vo konkreteniot<br />
slu~aj se opravduva edno povedenie {to, inaku, so normata na zakonskoto<br />
bitie na nekoe krivi~no delo e proglaseno za zabraneto. Tuka se<br />
raboti za posebni normi so ~ija sila se dopu{ta ne{to, {to inaku so<br />
normite sodr`ani vo zakonskite bitija na krivi~nite dela e zabraneto.<br />
Isklu~uvaweto na protivpravnosta zna~i deka edno dejstvie so koe<br />
e ostvareno zakonskoto bitie na deloto e opravdano so deluvaweto na<br />
druga pravna norma, koja takvoto dejstvie go dopu{ta, a ponekoga{ i go<br />
bara, pa toa vo tie uslovi ne pretstavuva op{testveno opasno delo.<br />
Sekoja osnova za isklu~uvawe na protivpravnosta se zasnova vrz edna<br />
takva posebna norma. Tie normi ponekoga{ tokmu i nalagaat prezemawe<br />
dejnosti {to formalno pretstavuvaat ostvaruvawe na zakonskoto<br />
bitie na krivi~noto delo, a po~esto gi dozvoluvaat, opravduvaat. Seto<br />
toa na takvite dela mu go odzema karakterot na op{testveno opasni<br />
dela. 145 3. Osnovite za isklu~uvawe na protivpravnosta se delat vo tri<br />
grupi: 1 0 osnovi za isklu~uvawe na protivpravnosta istaknati vo Op{-<br />
tiot del na krivi~niot zakonik, 2 0 osnovi za isklu~uvawe na protivpravnosta<br />
navedeni vo Posebniot del na krivi~niot zakonik i 3 0<br />
osnovi na protivpravnosta nadvor od krivi~nito zakonik.<br />
2.1. Osnovi za isklu~uvawe na protivpravnosta od op[tiot del na<br />
krivi~niot zakonik<br />
Osnovite za isklu~uvawe na protivpravnosta istaknati vo<br />
Op{tiot del na Krivi~niot zakonik se okolnostite izre~no navedeni<br />
kako: a) delo od malo zna~ewe, b) nu`na odbrana i v) krajna nu`da. Toa<br />
se op{ti osnovi za isklu~uvawe na protivpravnosta, ottamu {to pri<br />
nivno postoewe ne postoi krivi~noto delo, iako postojat site elementi<br />
od zakonskoto bitie na edno takvo delo. Vo ovie slu~ai sudot donesuva<br />
osloboditelna presuda zaradi nepostoewe na krivi~no delo.<br />
a) Delo od malo zna~ewe<br />
1. Poim na delo od malo zna~ewe. Napred vidovme deka sudot<br />
nema <strong>pravo</strong> da ispituva dali edno povedenie {to e odredeno kako krivi~no<br />
delo e protivpravno i op{testveno opasno. Toj ne mo`e da mu ja<br />
145<br />
Ba~i}, F. op. cit. str. 202.<br />
150
negira op{testvenata opasnost na nitu edno krivi~no delo. Me|utoa,<br />
sudot vo sekoj konkreten slu~aj e ovlasten da ceni dali odredeno povedenie<br />
{to mu odgovara na zakonskoto bitie na edno krivi~no delo go<br />
ima dostignato intenzitetot na op{testvena opasnost {to e potreben<br />
za postoewe na krivi~noto delo. 146 Toa proizleguva ottamu {to zakonskoto<br />
bitie na nekoe delo, za da bide krivi~no delo, pri negovata konkretna<br />
realizacija, mora da dostigne odreden intenzitet na povreda na<br />
za{titenoto dobro. Ottamu, ocenuvaj}i ja op{testvenata opasnost<br />
koja edno delo ja ima vo konkretniot slu~aj, sudot mo`e da najde deka,<br />
so ogled na site okolnosti pod koi e izvr{eno, storenoto delo vo dadeniot<br />
slu~aj vo sebe ne sodr`i dovolen intenzitet na op{testvena opasnost<br />
za da mo`e da se smeta kako krivi~no delo. 147 Vo vakvi slu~ai, deloto<br />
gi ima site obele`ja na krivi~no delo predvideno vo zakonot, no<br />
toa samoto e od nezna~itelna op{testvena opasnost (go nema neophodniot<br />
stepen na op{testvena opasnost za edno povedenie da mo`e da se<br />
smeta za krivi~no delo). Vo vakvite slu~ai zakonot go ovlastil sudot<br />
da mo`e da donese odluka deka ne postoi krivi~no delo, iako toa gi<br />
ima site obele`ja na krivi~no delo odredeni vo zakonot. Ova ovlastuvawe<br />
e dadeno vo ~l. 8 st. 1 KZ kade se veli "Ne e krivi~no delo ona<br />
delo {to, iako sodr`i obele`ja na krivi~no delo pretstavuva delo od<br />
malo zna~ewe poradi otsustvoto ili nezna~itelnosta na {tetnite posledici<br />
i niskiot stepen na krivi~nata odgovornost na storitelot."<br />
Na toj na~in samiot zakonodavec pretposatvuva deka mo`e da dojde do<br />
nevoedna~enost me|u op{testvenata opasnost, kako materijalen element,<br />
i protivpravnosta kako formalen element na krivi~noto delo, i<br />
taa nevoedna~enost sosema opravdano ja re{ava preku voop{tena formulacija<br />
so koja uka`uva na dolnite granicite pod koi edno konkretno<br />
delo go gubi karakterot na op{testveno opasno delo, a so samoto toa i<br />
na krivi~no delo. 148<br />
146<br />
Na sudot ne mu e dozvoleno da rasprava dali na primer kra`bata e<br />
op{testveno opasno delo ili ne, za{to toa ve}e go storil zakonodavecot so<br />
nejzinoto pomestuvawe me|u krivi~nite dela (so nejzinoto vnesuvawe vo krivi~niot<br />
zakonik). Me|utoa, ona {to sudot mora da go utvrduva e stepenot na<br />
op{testvenata opasnost na sekoja konkretno izvr{ena kra`ba.<br />
147<br />
"Treba sekoga{ da se ima vo vid deka sudot vo takvi slu~ai ne ja<br />
ceni op{testvenata opasnost na krivi~noto delo kako takvo, tuku samo op{testvenata<br />
opasnost na oddelniot slu~aj na toa krivi~no delo koj e predmet na<br />
rasprava." Tahovi}, J. op. cit. str. 121.<br />
148<br />
Vo ovaa smisla i vo ~l. 146 ZKP se veli: "Javniot obvinitel ne e<br />
dol`en da prezeme krivi~no gonewe, odnosno mo`e da se otka`e od goneweto<br />
ako: 1. Vo Krivi~niot zakonik e utvrdeno deka sudot mo`e storitelot na krivi~no<br />
delo da go oslobodi od kazna i javniot obvinitel so ogled na konkretnite<br />
okolnosti na slu~ajot oceni deka samata presuda bez krivi~na sankcija<br />
ne e potrebna, 2. Vo Krivi~niot zakonik za krivi~noto delo e propi{ana ka-<br />
151
Kako takvi, mo`at da se javat, na primer, slednite slu~ai: koga<br />
nekoj mu odzema na drug cigara ili hemisko penkalo za da pribavi<br />
protivpravna imotna korist, vr{i krivi~no delo kra`ba ili istoto<br />
lice nao|a na ulica eden dinar i so toa {to go prisvojuva, vr{i krivi-<br />
~no delo zatajuvawe. Vo navedenite primeri, iako dejstvieto na storitelot<br />
gi sodr`i site obele`ja na navedenite dela od ~l. 235 i 239<br />
KZ, ne mo`e da bide kazneto, za{to ne postoi opp{testvena opasnot<br />
na tie dela: nivnata op{testvena opasnost se spu{tila pod minimumot<br />
(pod dolnata granica) za postoewe na krivi~no delo, a so toa i pod<br />
granicite vo koi negovoto kaznuvawe bi imalo kakva i da e smisla.<br />
Spored svoeto krivi~nopravno dejstvo deloto od malo zna~ewe<br />
e osnova za isklu~uvawe na protivpravnosta ottamu {to so formalnoto<br />
ostvaruvawe na nekoe zakonsko bitie e realizirano bagatelno, sitno<br />
povreduvawe na za{titenoto dobro koe e od malo op{etstveno zna~ewe<br />
so {to se gubi smislata na samata inkriminacija za toa delo. So<br />
ogled na toa deloto od malo zna~ewe se razlikuva od ostanatite osnovi<br />
za isklu~uvawe na protivpravnosta kaj koi se raboti za posebni normi<br />
{to {to go isklu~uvaat va`eweto na normata sodr`ana vo zakonskoto<br />
bitie na krivi~noto delo. Naprosto, dokolku se ispolneti odredeni<br />
uslovi, protivpravnosta ovde se negira na planot na samoto zakonsko<br />
bitie na deloto. 149<br />
2. Uslovi za postoewe na delo od malo zna~ewe. Za da mo`e da se<br />
zboruva za delo od malo zna~ewe kako osnova za isklu~uvawe na protiv<strong>pravo</strong>sta,<br />
treba kumulativno da se ispolneti dva uslovi {to se<br />
utvrduvaat vo sekoja konkretna situacija. Tie uslovi se da se raboti<br />
za: 1 0 posledica {to e otsutna ili nezna~itelna, i 2 0 nizok stepen na<br />
krivi~na odgovornost.<br />
1 0 Otsutnot ili nezna~itelnost na {tetnite posledici. Kako<br />
delo od malo zna~ewe mo`e da se javi koe i da e krivi~no delo so ogled<br />
na toa deka sekoe delo ja poseduva mo`nosta negovata apstraktna<br />
op{etstvenata opasnost da se stepenuva i pri negovoto izvr{uvawe vo<br />
konkretniot slu~aj da se pojavi so otsutnost ili nezna~itelnost na<br />
{tetni posledici. Me|utoa, so novlata od 2004 godina, zakonodavecot<br />
izre~no go go ograni~il krugot na zakonskite bitija ~ie so ostvaruvawe<br />
mo`e da se pojavi delo od malo zna~ewe. Imeno, isklu~eni se pote-<br />
{kite dela za koi e propi{ana kazna li{uvawe od sloboda nad tri gozna<br />
ili kazna zatvor do tri godini, a osomni~eniot poradi vistinsko kaewe<br />
go spre~il nastanuvaweto na {tetnite posledici ili ja nadomestil seta {teta,<br />
i javniot obvinitel so ogled na konkretnite okolnosti na slu~ajot oceni<br />
deka krivi~nata sankcija ne bi bila osnovana."<br />
149<br />
"Vo vakvi slu~ai se zama deka nema krivi~no delo za{to ja nema<br />
op{testvena opasnost pa so samoto toa ni materijalnata sodr`ina na protivpravnosta.<br />
Ako toa se utvrdi na glavniot pretres, se donesuva osloboditelna<br />
presuda poradi nepostoewe na krivi~no delo." Tahovi}, J. op. cit. str. 121.<br />
152
dini. So drugi zborovi negovata kazna doa|a predid samo za polesni<br />
dela: za dela koi se zakaneta so pari~na kazna ili kazna li{uvaw od<br />
sloboda do tri godini (~l. 8 st. 2 KZ).<br />
2 0 Nizok stepen na krivi~nata odgovornost. Za ocenata dali se<br />
raboti za delo od malo zna~ewe va`na uloga ima stepenot na krivi-<br />
~nata odgovornost na storitelot na deloto, {to }e re~e site subjektivni<br />
okolnosti na krivi~noto delo (presmetlivosta, vinata, motivite,<br />
namerite, likot na storitelot). Pritoa, se razbira, ne smee da se izgubi<br />
od vid deka za taa oceka, pokraj otsutnosta ili nezna~itelnosta na<br />
{tetnite posledici i subjektivnite okolnosti na deloto, zna~ajna<br />
uloga ostvaruvaat i objektivni okolnosti vrz ~ija osnova mo`e da se<br />
zaklu~i deka izvr{enoto delo gi ispolnuva navedenite uslovi. Ovde<br />
spa|aat vremeto i mestoto na izvr{uvaweto na krivi~noto delo, sredstvoto<br />
so koe krivi~noto delo e izvr{eno kako i na~inot na izvr{uvaweto<br />
i prilikite vo koi e storeno deloto.<br />
Pritoa, vo teorijata e dominantno stojali{teto deka za ocena<br />
na maloto zna~ewe na deloto treba da se imaat predvid site okolnosti<br />
od subjektivna i objektivna priroda koi postoele vo vreme na izvr{uvaweto<br />
na deloto, a ne i onie koi nastanale po negovoto izvr{uvawe.<br />
Taka, okolnostite kako {to se otstranuvawe na posledicite, nadomest<br />
na {tetata, vra}awe na predmetite, izvinuvawe i sl., ne mo`at da bidat<br />
od zna~ewe za utvrduvaweto na faktot deka deloto e od malo zna~ewe,<br />
me|utoa mo`at da vlijaat na odmeruvaweto na kaznata. 150 Otstapuvawe<br />
od ova pravilo mo`e da postoi vo odnos na okolnosta spre~uvawe<br />
na nastanuvawe na posledicata. Dejstvoto na ovaa okolnost ne e bez<br />
zna~ewe za postoeweto na op{testvenata opasnost, za{to tokmu so<br />
prezemaweto na takvata dejnost ~esto se ostvaruva prviot uslov na<br />
ovoj institut. 151 b) Nu`na odbrana (sudir na <strong>pravo</strong> i ne<strong>pravo</strong>)<br />
1. Poim i praven osnov na nu`nata odbrana. Nu`na odbrana e<br />
onaa odbrana {to e neophodno potrebna storitelot da odbie od sebe<br />
ili od drug, istovremen protivpraven napad (~l. 9. st. 2 KZ). Takov e,<br />
na primer, slu~ajot koga nekoj vo odbrana na svojot `ivot go ubiva napa|a~ot.<br />
Ovde se raboti za situacii koga eden protivpraven napad se<br />
odbiva na na~in {to zna~i ostvaruvawe na zakonskoto bitie na krivi-<br />
~no delo. Me|utoa, toa krivi~no delo ne postoi dokolku pri odbivaweto<br />
na protivpravniot napad postoele site zakonski uslovi za nu-<br />
`nata odbrana. Spored svoeto krivi~nopravno dejstvo nu`nata odbrana<br />
e osnova za isklu~uvawe na protivpravnosta ("ne e krivi~no delo<br />
150<br />
Taka: Komentar krivi~nog zakona SFRJ, Savremena administracija, Beograd,<br />
1978, str. 41, Ba~i}, F. op. cit. str. 199. Jovanovi}, Lj. op. cit. str. 120.<br />
151<br />
Taka: Jovanovi}, Lj. op. cit. str. 120.<br />
153
ona delo {to e storeno vo nu`na odbrana," ~l. 9. st. 1 KZ).<br />
Pravnot osnov na nu`nata odbrana se nao|a: 1 0 vo na~eloto na<br />
potvrduvawe na <strong>pravo</strong>to: so nea se regulira problemot na za{tita od<br />
protivparven napad, toga{ koga taa za{tita ne mo`e da ja obezbedi socijalniot<br />
poredok (so priznavaweto na <strong>pravo</strong>to na nu`na odbrana se<br />
obezbeduva prevlast na <strong>pravo</strong>to nad ne<strong>pravo</strong>to), i 2 0 vo prirodata na<br />
~ovekot, vo negoviot nagon za samoodr`uvawe (nikoj ne e dol`en da ja<br />
trpi povredata na svoite pravni dobra i ottamu e ovlasten so sila da<br />
go odbie napadot od niv). Kaj nu`nata odbrana "napadnatiot ne brani<br />
samo svoe i tu|o individualno dobro, tuku go brani i pravniot poredok<br />
vo celost i zatoa go pretstavuva <strong>pravo</strong>to. Ottuka, nu`nata odbrana<br />
sodr`i poraka deka <strong>pravo</strong>to ne treba da se povle~e pred ne<strong>pravo</strong>to i<br />
soodvetno na toa praviloto - deka od napadnatiot nikoga{ ne smee da<br />
se bara da se spasuva so begstvo (turpis fuga)" 152<br />
2. Elementi na nu`nata odbrana. Od zakonskata odredba proizleguva<br />
deka za nu`nata odbrana, od edna strana e potrebno postoewe<br />
na: 1 0 napad (aktuelen i protivpraven napad), i od druga, 2 0 odgovor na<br />
napadot (neophodnost na odbranata kako odgovor na toj napad).<br />
1 0 Napad. Napadot pretstavuva sekoe povedenie naso~eno kon<br />
povreda ili zagrozuvawe na objektot na dejstvieto. Napadot po pravilo<br />
se sostoi vo storuvawe. Samo isklu~itelno napadot mo`e da se sostoi<br />
i vo propu{tawe. Toa e slu~aj kaj nepravite krivi~ni dela na nestoruvawe<br />
koga nu`nata odbrana mo`e da postoi sprema lice koe e<br />
obvrzano (dol`no) na odredeno storuvawe, dokolku go propu{ti<br />
(odbie) takvoto storuvawe (na primer, <strong>pravo</strong>to na nu`na odbrana bi go<br />
imal i osudenikot {to preku vreme e zadr`an vo zatvor; napad vrz <strong>pravo</strong>to<br />
na nepovredlivosta na domot bi postoel i toga{ koga nekoj neovlasteno<br />
ostanuva vo tu| stan, svrtni~arot koj ne saka da ja pomrdne<br />
svrtnicata, mo`e sekoj so sila da go prinudi da ja izvr{i svojata do-<br />
`nost). 153 Napadot mo`e da bide i verbalen.<br />
Za postoeweto na napadot e potrebno da bidat ispolneti slednive<br />
uslovi:<br />
a) Kako napad mo`e da se pojavi samo povedenie od strana na ~ovek,<br />
za{to ako se raboti za napad od `ivotno ili prirodan sila, toga{<br />
bi mo`elo da se raboti samo za krajna nu`da. Napadot mo`e da poteknuva<br />
od koe i da e lice bez ogled na negovata vozrast, presmetlivost i<br />
vinost i da e izvr{en so upotreba na kakva i da e fizi~ka sila ili<br />
sredstvo (hemisko sredstvo, dresirano `ivotno).<br />
b) Napadot mo`e da e naso~en kon bilo koe pravno dobro: `ivotot,<br />
teloto, imotot, slobodata, ~esta ili koe i da e drugo pravno dobro<br />
na napadnatoto lice.<br />
152<br />
Horvati}- Novoselasc, op. cit. str. 207<br />
153<br />
Taka: Tahovi}, J. op. cit. str. 124, Srzenti}, Stai}, Lazarevi}, op. cit. str.<br />
170, Ba~i}, F. op. cit. str. 205.<br />
154
v) Napadot mora da bide protivpraven. Napadot e protivpraven<br />
koga koga napa|a~ot nema nikakvo pravno ovlastuvawe za svojata<br />
dejnost, koga negovata dejnost objektivno go povreduva pravniot poredok.<br />
154 Ottamu, <strong>pravo</strong>to na nu`na odbrana postoi bez ogled na toa dali<br />
liceto koe go prezema napadot e svesno za protivpravnosta na napadot.<br />
Va`no e deka napadot e protivpraven vo objektivna smisla, {to zna~i<br />
od napa|a~ot ne se bara da e presmetliv i vinoven. Za protivpraven napad<br />
vo objektivna smisla zna~i mo`e da se zboruva samo toga{ koga nepostoi<br />
praven osnov {to toj napad go pravi dopu{ten (koga napadot ne<br />
se vr{i vrz osnova na nekoe zakonsko ovlastuvawe). Spored toa, napadot<br />
{to e prezemen vrz nekoj praven osnov ne e protivpraven i protiv<br />
takov napad ne e dozvolena nu`na odbrana. Taka, na primer, ne e dozvolena<br />
nu`na odbrana protiv policaec koj li{uva od sloboda edno<br />
lice vrz osnova na nalog za apsewe. Me|utoa, ako policaecot gi pre-<br />
~ekori granicite na zakonskoto ovlastuvawe, toga{ i toa pre~eoruvawe<br />
se pretvora vo protivpraven napad i protiv toj napad e dozvolena<br />
nu`na odbrana.<br />
Napadot e protivpraven i toga{ koga napadnatoto lice go predvidelo<br />
ili go skrivilo napadot (koga samoto e vinovno za napadot).<br />
Pritoa, ne smee da se raboti ze iscenirana nu`na odbrana, odnosno za<br />
takov napad {to e isprovociran od nekoe lice tokmu zatoa da prezeme<br />
odbrana so koja }e mu se povredi ili zagrozi nekoe pravno dobro na<br />
provociraniot napa|a~. Pri isprovociran napad se mo`ni dve situacii:<br />
1 0 situacija vo koja napadnatiot koj namerno go predizvikal napadot,<br />
celosno go gubi <strong>pravo</strong>to na nu`na odbrana i, 2 0 situacija vo koja<br />
napadnatiot koj namerno go predizvikal napadot no, ne so namera da go<br />
povredi napa|a~ot, ima <strong>pravo</strong> samo na ograni~ena nu`na odbrana. Vo<br />
prviot slu~aj, napadnatiot go gubi <strong>pravo</strong>to da se {titi sebesi za{to<br />
opasnata situacijata ja opfatil so svojot plan i se podgotvil za istata<br />
(teorija astio illicitae in causa: dejstvie nedozvoleno vo pri~inata), 155 i<br />
ottamu {to ne mo`e da se pojavi kako branitel na pravniot poredok<br />
(teorija za zloupotreba na <strong>pravo</strong>to). 156 Vo vtoriot slu~aj, provo-<br />
154<br />
Ba~i}, F. op. cit. str. 205.<br />
155<br />
Spored ovaa teorija povredata koja provokatorot mu ja nanesuva na<br />
napa|a~ot e opravdana so nu`na odbrana in actu, me|utoa stanuva kazniva poradi<br />
protivpravnosta na provokacijata, t.e. in causa. Novoselac, P. Ograni~enje<br />
prava na nu`nu odbranu u slu~aju provociranog napada, Na{a zakonitost, Zagreb,<br />
1983/3, str.89. Vidi i Zlatari} - Dama{ka, op. cit. str. 13.<br />
156<br />
Spored ovaa teorija provokatorot go zloupotrebuva <strong>pravo</strong>to koga<br />
predizvikuva sostojba na nu`na odbrana za pod izgovor na nu`na odbrana da go<br />
povredi ili ubie napa|a~ot, za{to vo toj slu~aj se koristi so edno <strong>pravo</strong> bez<br />
opravdan interes edinstveno so namera na drug da mu nanese {etta. Novoselac,<br />
P, op. cit. str. 90. Vidi i Ba~i}, F. op. cit. str. 208, Srzenti}, Stai}, Lazarevi}. op. cit.<br />
str. 170 i Jovanovi}, Lj, op. cit. str. 122.<br />
155
katorot, isto taka go gubi <strong>pravo</strong>to da se pojavi kako branitel na pravniot<br />
poredok, me|utoa ima <strong>pravo</strong> na ograni~ena nu`na odbrana: od<br />
nego se bara da se ograni~i na defanzivna odbrana (na parirawe na<br />
udarite), da se istavi od napadot (me|utoa, ne i da bega), pa duri i da<br />
pretrpi polesni povredi. Duri otkako takvaat odbrana ne bi mo`ela<br />
da mu pru`i sigurna za{tita, ima <strong>pravo</strong> na koja kako neophodno potrebna<br />
mu se priznava na lice {to neskriveno e napadnato 157<br />
Od ovoj uslov natamu proizleguva deka ne e dozvolena nu`na<br />
odbrana na nu`na odbrana, dodeka trae napadot, so ogled na toa deka sekoja<br />
nu`na odbrana mora da ima svoj praven osnov. Taka, na primer, ako<br />
liceto A so ogneno ili ladno oru`je go napadne liceto X, pa liceto X<br />
prezeme protivnapad vo nu`na odbrana, liceto A ne mo`e da se<br />
povikuva na nu`na odbrana, za{to napadot na liceto X ve}e se zasnova<br />
vrz nu`na odbrana, {to zna~i ima svoj praven osnov.<br />
Toa {to napadot mora da bide protivpraven me|utoa ne zna~i<br />
deka napadot treba da bide ostvaruvawe na zakonskoto bitie na nekoe<br />
krivi~no delo, za{to ne sekoe protivpravno povedenie e i krivi~no<br />
delo. Od toa {to napadot ne mora da se javi kako krivi~no delo, proizleguva<br />
deka nu`na odbrana e dopu{tena sprema lica koi ne mo`at da<br />
bidat storiteli na izvesni dela. Nu`na odbrana e dopu{tena i sprema<br />
licata koi u`ivaat krivi~nopraven imunitet. 158<br />
g) Najposle napadot mora da e vistinski, t.e. neposredno da<br />
pretstoi ili ve}e da se vr{i. Ako edno lice pogre{no smeta deka e napadnato,<br />
pa vo takva nestvarna, objektivno i realno nepostoe~ka situacija<br />
prezeme odbrana pri koja go povredi liceto {to se zamisluva<br />
kako napa|a~, toga{ ne se raboti za vistinska nu`na odbrana, tuku za<br />
putativna nu`na odbrana (voobrazena ili bo`emna nu`na odbrana).<br />
Putativna nu`na odbrana, na primer, }e postoi ako liceto A go ubie<br />
liceto X, za{to koga go videlo kako no}e ja preskoknuva ogradata na<br />
negovta ku}a mislilo deka se raboti za razbojnik, a vsu{nost, liceto<br />
X bilo samo {valer na negovata `ena. Ili, na primer, liceto A so pi-<br />
{tol - igra~ka (nepodobnost na sredstvoto) so cel da se po{eguva go<br />
napadnalo liceto X (neserioznost na napadot), a liceto X smetaj}i<br />
deka napadot e stvaren go ubie napa|a~ot, nema da se raboti za nu`na<br />
odbrana. Drugo e me|utoa pora{aweto za krivi~nata odgovornost na<br />
liceto X, koja vo vakvi slu~ai treba da se ceni vo smisla na propisite<br />
za zabludata. Putativnata nu`na odbrana ne ja isklu~uva protivpravnosta,<br />
me|utoa mo`e da bide osnov za isklu~uvawe na vinosta. Imeno,<br />
mo`e da dojde do osloboduvawe na liceto X od krivi~na odgovornost<br />
dokolku se ispolneti uslovite za neotstranliva zabluda.<br />
2 0 Odbivawe od napadot. Odbivaweto na napadot pretstavuva<br />
157<br />
Vidi podrobno: Novoselac, P. op. cit. str. 84-98. kako i Horvati} - Novoselac,<br />
op. cit. str. 216 i 218-219.<br />
158<br />
Tahovi}, J. op. cit. str. 124.<br />
156
sekoja dejnost naso~ena kon odbivawe na napadot i se sostoi vo povreda<br />
ili zagozuvawe na koe i da e pravno dobro na napa|a~ot. Napadot, po<br />
pravilo, se odbiva od sebe ili svoe pravno dobro. Me|utoa, vo nu`na<br />
odbrana mo`e da se najde i lice koe odbiva napad od treto lice so povreda<br />
na nekoe dobro na napa|a~ot. Na primer, ako liceto A go napadne<br />
liceto X, liceto B mo`e da se najde vo nu`na odbrana sprema liceto<br />
A za da go otstrani napadot koj bil naso~en kon liceto X. Ovoj slu-<br />
~aj na nu`na odbrana vo teorijata e poznat kako nu`na pomo{. 159<br />
Me|u uslovite {to treba da se ispolneti za postoewe na nu`nata<br />
odbrana kaj odbivaweto na napadot se pomesteni:<br />
a) Odbivaweto na napadot, za razlika od samiot napad mora da<br />
pretstavuva ostvaruvawe na bitieto na nekoe krivi~no delo. Vo sprotivno<br />
odbranata ne e pravno relevantna.<br />
b) Odbivaweto na napadot mora da bide naso~eno protiv samiot<br />
napa|a~ (so odbivaweto na napadot se vr{i povreda na koe i da e pravno<br />
dobro na samiot napa|a~). Dokolku so odbivaweto na napadot se<br />
vr{i povreda na nekoe pravno dobro na treto lice nepostoi nu`na<br />
odbrana, tuku eventualno krajna nu`da. Me|utoa, se smeta deka postoi<br />
nu`na odbrana ako pri odbranata se povredeni pravni dobra na treti<br />
lica koi napada~ot gi iskoristil kako sredstva za napadot (na primer,<br />
napadnatiot za da se odbrani, vrz napa|a~ot zamavnal i pritoa skr{il<br />
tu|a skapocena vazna).<br />
v) Odbivaweto na napadot mora da bide ednovremeno so napadot.<br />
Ednovremenost postoi ako odbranata e prezemena vo vreme koga<br />
napadot: 1 0 neposredno pretstoel (edno lice mu se pribli`uva na drugo<br />
so motika v race i namera da go udri; edno lice vleguva vo tu| stan so<br />
vperen pi{tol vo sopstvenikot na stanot), 2 0 ve}e zapo~nal (edno lice<br />
mu udira boks na drugo lice so namera da prodol`i da go udira), ili 3 0<br />
sî u{te trae (napadot trae sî dodeka trae opasnosta za pravnoto dobro<br />
koe e predmet na napadot ili dodeka povredaat ne e ve}e dovr{ena).<br />
Soglasno navedenoto nu`na odbrana od idni napadi ne e dozvolena.<br />
Me|utoa, se smeta za dozvoleno prezemawe na odredeni merki za za{tita<br />
(postavuvawe elektri~na struja na ogradata, opasni ku~iwa i<br />
stapici vo dvorot, ekplozivni materii koi se aktiviraat pri nasilno<br />
otvorawe na sefot i sl.) na svoe pravno dobro od nekoj napad koj treba<br />
da pretstoi, no samo pod uslov tie za{titni merki da ne gi preo|aat<br />
neophodnite granici i da zapo~nat so svoeto deluvawe duri vo<br />
momentot koga napadot }e zapo~ne.<br />
Toga{ koga napadot ve}e zapo~nal odbivaweto na napadot e dozvoleno<br />
samo dodeka napadot trae (dodeka e aktuelen), {to zna~i so<br />
prestanuvaweto na napadot prestanuva i <strong>pravo</strong>to na nu`na odbrana.<br />
159<br />
"Nu`nata pomo{ se odnesuva na koj i da e napad, bilo da e naso~en<br />
protiv fizi~ko lice, protiv dr`avata, op{testvenite dobra i voop{to dobrata<br />
na pravnite lica." Ba~i},. F. op. cit. str. 209.<br />
157
Spored toa, nepostoi nu`na odbrana ako napa|a~ot mu nanel te{ka telesna<br />
povreda na edno lice i se odale~uva od mestoto na nastanot, a napadnatiot<br />
go pristigne i go ubie. Me|utoa, se smeta, deka protiv kradecot<br />
koj bega so odzemenite predmeti e dozvolena nu`na odbrana se<br />
dodeka ne go obezbedil vladeweto vrz istite. 160 Pravoto na nu`na odbrana,<br />
me|utoa, ne se gubi ako napadot e samo privremeno prekinat, {to<br />
zna~i ako postoi mo`nost da bide prodol`en (na primer, napa|a~ot<br />
ostanal bez municija, pa prestanal so pukaweto za da go napolni {ar`erot,<br />
ili prestanal da frla so kamewa, zatoa {to se upatil da zeme<br />
drug kamen). Momentot na dovr{enosta na napadot e fakti~ko pra{awe<br />
(quaestio facti) {to se utvrduva vo sekoj konkreten slu~aj.<br />
g) Odbranata mora da e neophodno potrebna. Ili poinaku,<br />
odbivaweto na napadot mo`e da se vr{i samo so takva poveda ili zagrozuvawe<br />
na pravnoto dobro na napa|a~ot {to e nu`na (neophodna, dostatna)<br />
za odbivawe na napadot. Ovoj uslov se smeta za granica na nu-<br />
`nata odbrana: ne postoi neograni~eno <strong>pravo</strong> na nu`na odbrana, {to<br />
zna~i deka me|u napadot i odbivaweto na napadot mora da postoi adekvatnost<br />
vo pogled na upotrebenite sredstva za odbrana i na~inot na<br />
odbranata vo odnos na sredstvata i na~inot koi se odnesuvaat na napadot,<br />
kako i opredelena srazmernost me|u vrednosta na dobrata na napadnatiot<br />
so onie na napa|a~ot, za navistina da mo`e da se re~e deka<br />
odbranata bila neophodna (nu`na). Procenkata na ovie okolnosti,<br />
isto taka, pretstavuva fakti~ko pra{awe koe se utvrduva od slu~aj do<br />
slu~aj. Pritoa, potrebno e sudot da gi zeme predvid i site okolnosti<br />
na konkretniot slu~aj, a osobeno intenzitetot na napadot i vidot na<br />
zakanetata posledicata, dr`eweto na napa|a~ot, li~nosta i sposobnostite<br />
(silata i ve{tinata) na napa|a~ot i napadnatiot i sl.<br />
Vo teorijata se davaat odredeni nasoki so koi mo`at da se razre{at<br />
opredeleni poslo`eni situacii. Taka vo pogled na sredstvata,<br />
odgovorot dali edno upotrebeno sredstvo e adekvatno ili ne naj~esto<br />
zavisi od mo`nosta za izbor vo konkretniot slu~aj. Ako ne postoela<br />
mo`nost za izbor, upotrebenoto sredstvo e adekvatno dokolku bez negova<br />
upotreba ne bi mo`el da se odbie prezemeniot napad. Dokolku pak<br />
postoela takva mo`nost, toga{ e adekvatno ona sredstvo so koe efikasno<br />
se odbiva napadot i mu se nanesuva pomala povreda na pravnoto<br />
dobro na napa|a~ot.<br />
Vo pogled na adekvatnosta na na~inot na odbranata, kako ispravni<br />
treba da se prifatat onie stavovi spored koi treba da se upotrebi<br />
takov na~in na odbrana so koj najsigurno mo`e da se odbie napadot i da<br />
mu se nanese najmalo zlo na napa|a~ot. Ispolnuvaweto na ovie uslovi<br />
me|utoa ne smee da odi na {teta na napadnatiot. Od nego ne mo`e da se<br />
bara da go otstrani napadot so `rtvuvawe na svoite interesi, na pri-<br />
cit. str. 171.<br />
160<br />
Taka: Radovanovi}, M. op. cit. str. 100 i Srzenti}, Stai}, Lazarevi}, op.<br />
158
mer, da otstapi od nekoe pravno zasnovano barawe, odnosno da ispolni<br />
nekoe nezakonito barawe kako {to e davawe pari itn. Isto taka, kako<br />
{to imavme prilika ve}e da vidime, ne mo`e da se bara ni uslovot napadnatiot<br />
da se spasuva so begstvo ili so povikuvawe na pomo{, osven<br />
vo slu~aite ako so begstvoto, bez kakov i da e rizik, so sigurnost bi se<br />
izbegnal napadot. Se raboti za baraweto da se ograni~i <strong>pravo</strong>to na<br />
odbrana koga e vo pra{awe napad od strana na deca, pijani, du{evno<br />
bolni i sl., a napadnatiot mo`e da se istavi pred napadot bez nekakvo<br />
sramno begstvo, odnosno koga mo`e da se po~eka so odbranata. 161<br />
Po odnos na srazmernosta na vrednosta na pravnoto dobro na napadnatiot<br />
i napa|a~ot treba da se prifati stavot deka takvata srazmernost<br />
treba da e samo pribli`na. Nerealno e da se bara celosna<br />
srazmernot, za{to napadnatiot ne sekoga{ e vo mo`nost da go odmeri<br />
intenzitetot na odbranata sprema intenzitetot na napadot, osobeno<br />
toga{ ako napadot doa|a neo~ekuvano. Vo kontekst na toa mora da se<br />
poa|a i od okolnosta deka ~ovekoviot `ivot sekoga{ e najgolema vrednost<br />
poradi koja mo`e da se `rtvuva sekoe drugo pravno dobro, no ne i<br />
obratno. 162 Ottuka, proizleguva deka napadnatiot nema nu`na odbrana<br />
vo slu~aite koga zaradi za{tita na imotot se odzema tu| `ivot. Vo taa<br />
smisla postoi i jasna me|unarodna odredba koja mora da se po~ituva.<br />
Stanuva zbor za ~l. 2. st. 2 od Evropskata konvencijata za za{tita na<br />
~ovekovite prava i osnovnite slobodi od 1950, vo koja e propi{ano<br />
deka li{uvaweto od `ivot proizlezeno od upotreba na sila koja bila<br />
nu`no potrebna e dopu{teno samo pri odbrana na koe i da e lice od<br />
protivpravno nasilstvo. Toa zna~i deka li{uvaweto od `ivot na napa|a~ot<br />
kaj nu`nata odbrana e dopu{teno edinstveno zaradi odbrana<br />
na teloto, `ivotot i slobodata, no ne i na imotot.<br />
3. Pre~ekoruvawe na granicite na nu`na odbrana. Dokolku<br />
odbivaweto na napadot bilo neophodno, {to zna~i dokolku napadot ne<br />
mo`el da se otstrani na drug na~in, se smeta deka postoi srazmernost<br />
me|u povredenoto dobro na napa|a~ot i za{titenoto dobro na napadnatiot.<br />
Vo sprotivno, takva srazmernost ne postoi, odnosno do{lo do<br />
pre~ekoruvawe (ekces na nu`nata odbrana). Na primer, za da ja spre~i<br />
kra`bata na nekolku jabolka od svojata gradina liceto A go ubiva liceto<br />
X. Toa se slu~aj na tn. pre~ekoruvawe na nu`nata odbrana spored<br />
intenzitetot (intenziven ekces). Intenziven ekces postoi koga e upotreben<br />
takov na~in na odbrana {to ne e neophoden ili takvi sredstva<br />
koi vo odnos na prirodata i sredstvata na napadot se o~igledno nepotrebni<br />
taka {to se nanesuva povreda koja ne mo`e da se pravda so odbivaweto<br />
na napadot, ili ako mu se nanesat takvi povredi na napa|a~ot<br />
koi se daleku pogolemi od onie koi bile zakaneti so napadot. Postoi i<br />
161<br />
Taka: Ba~ii}, F. op. cit. st. 208 i Horvati} - Novoselac, op. cit. str. 217.<br />
162<br />
Vo ovaa smisla i: Komentar, str. 56, Srzenti}, Stai}, Lazarevi}, op. cit.<br />
str. 172, Proevski, V. op. cit. str. 202.<br />
159
pre~ekoruvawe na nu`nata odbrana spored obemot (ekstenziven ekces).<br />
Za ekstenziven ekces se raboti toga{ koga napadot prestanal a so<br />
odbranata se prodo`ilo taka {to e predizvikana nepotrebna povreda<br />
{to e nadvor od nu`nata odbrana ili koga e primeneta odbrana protiv<br />
napad {to ne zatpo~nal nitu pak neposredno pretstoel. Kaj intenzivniot<br />
i ekstenzivniot eksces deloto ostanuva protivpravno i }e se<br />
odgovara za storenoto delo.<br />
Me|utoa, iako deloto e izvr{eno vo pre~ekoruvawe na granicite<br />
na nu`na odbrana pretstavuva krivi~no delo, pre~ekoruvaweto na<br />
nu`nata odbrana spored intenzitetot (intenzivniot ekces) ne ostanuva<br />
bez dejstvo vo pogled na krivi~nata odgovornost na storitelot na<br />
takvoto delo. Imeno, spored izre~nata zakonska odredba: "Storitelot<br />
koj gi pre~ekoril granicite na nu`nata odbrana mo`e da se kazni poblago,<br />
a ako pre~ekoruvaweto go storil poradi silna razdraznetost<br />
ili uplav predizvikan so napadot, mo`e da se oslobodi od kazna" (~l.<br />
9. st. 3 KZ). Spored ovaa odredba pre~ekoruvaweto na nu`nata odbrana<br />
mo`e da ima dvokratno dejstvo: da bide osnov za ubla`uavwe na kaznata<br />
i osnov za osloboduvawe od kazna.<br />
- Do ubla`uvawe na kaznata vo slu~aj na pre~ekoruvawe na granicite<br />
na nu`nata odbrana mo`e da dojde koga sudot zemajki gi predvid<br />
site okolnosti pod koi e izvr{eno deloto }e najde deka postojat pri-<br />
~ini za ubla`uvawe na kaznata. Me|u tie pri~ini na prvo mesto e psihi~kata<br />
sostojba na storitelot so ogled deka zagrozenosta so napadot<br />
predizvikuva strav, kako i drugi prihi~ki sostojbi {to imaat osnov<br />
vo nagonot na samoodr`uvaweto. Vrz opredelbata na sudot za ubla`uvawe<br />
na kaznata mo`at da vlijaat i site drugi okolnosti. Koga sudot<br />
}e se opredeli za ubla`uvawe na kaznata, toj }e ja ubla`i kaznata vo<br />
granicite predvideni vo ~l. 41 KZ.<br />
- Mo`nosta za osloboduvawe od kazna doa|a do izraz toga{ koga<br />
do pre~ekoruvaweto na granicite na nu`nata odbrana do{lo poradi<br />
silna razdraznetost ili prepast predizvikan so napadot. Ovde se raboti<br />
za afektivni sostojbi {to mo`at da bidat predizvikani kaj<br />
storitelot na krivi~noto delo predizvikani so napadot. Spored toa,<br />
ovde ne se raboti za voobi~aena razdraznetost i stav {to po pravilo<br />
sekoga{ nastanuvaat koga odredeno lice }e se najde vo nu`na odbrana,<br />
tuku za sostojbi na silna razdraznetost i stav koi su{testveno vlijaat<br />
na postapkite na licata kaj koi postojat. Od tie pri~ini, takvite lica<br />
mo`at da se oslobodat od kazna za krivi~noto delo storeno so pre~ekoruvawe<br />
na granicite na nu`na odbrana (~l. 42 st. 1 KZ), odnosno kaznata<br />
neograni~eno da im se ubla`i (~l. 42. st. 2 KZ). Vo vrska so ovaa<br />
mo`nost, me|utoa, mora da se ima predvid deka silnite afektni sostojbi<br />
mo`at da predizvikaat nepresmetlivost kaj storitelot na krivi-<br />
~noto delo, pa so samoto toa da dovedat do osloboduvawe od krivi~na<br />
odgovornost vrz osnova nepresmetlivost od ~l. 12 KZ, a ne vrz osnova<br />
na pre~ekoruvawe na nu`nata odbrana od ~l. 9. st. 3 KZ.<br />
160
v) Krajna nu`da (sudir na dve prava)<br />
1. Poim i praven osnov na krajnaat nu`da. Krajna nu`da postoi<br />
koga deloto e storeno so cel storitelot da otstrani od sebe ili od<br />
drug, istovremena neskrivena opasnost {to na drug na~in ne mo`ela da<br />
se otstrani, a pri toa storenoto zlo ne e pogolemo od zloto {to se<br />
zakanuva (~l. 10. st. 2 KZ). Spored svoeto krivi~nopravno dejstvo<br />
krajnata nu`da e osnova za isklu~uvawe na protivpravnosta ("ne e krivi~no<br />
delo ona delo {to e storeno vo krajna nu`da" - ~l. 10. st. 1 KZ).<br />
Osnovnata razlika me|u institutite nu`na odbrana i krajna nu-<br />
`da se sostoi vo toa {to kaj nu`nata odbrana se odbiva protivpraven<br />
napad so povreda na pravnite dobra na napa|a~ot, dodeka kaj krajnata<br />
nu`da sostojbata na opasnost po izvesno pravno dobro, se otstranuva<br />
so povreda na pravnoto dobro na nekoe drugo, nevino lice (edno pravno<br />
dobro {to e vo opasnost se spasuva so `rtvuvawe na tu|o pravno dobro).<br />
Ili poprecizno, dodeka kaj nu`nata odbrana postoi sudir na <strong>pravo</strong><br />
i ne<strong>pravo</strong>, ovde se vo sudir dve prava: <strong>pravo</strong> so <strong>pravo</strong>.<br />
Krajnata nu`da mo`e da se pojavi vo razli~ni situacii: edna od<br />
niv e koga se spasuva svojot `ivot so uni{tuvawe na tu| `ivot (za da<br />
ne se udavi samoto, edno lice otturniva od {tica drugo lice: tn.<br />
karneadesova {tica; 163 za da se spasi od po`ar, edno lice povreduva<br />
drugo lice). Druga situacija e koga svojot ili `ivotot na drugo lice se<br />
spasuva so povreda na koe i da e drugo tu|o pravno dobro (edno lice go<br />
ubiva ku~eto {to go napadnalo; za da go izbegne sudirot so drugo vozilo,<br />
voza~ot svrtuva od kolovozot i pregazuva pe{ak ili go uni{tuva<br />
izlogot na nekoja prodavnica). Treta situacija e koga se spasuva svoe<br />
ili materijalno dobro ili interes na drugo lice, so povreda na pravnoto<br />
dobro na treto lice. Navedenite situacii mo`at da se javat i vo<br />
drugi kombinacii vo zavisnost od toa dali nekoe lice {to e vo opasnost<br />
nao|a izlez od opasnata situacija so povreda na nekoe pravno dobro<br />
od koe poteknuva opasnosta ili na ona od koe ne poteknuva opasnosta,<br />
itn.<br />
[to se odnesuva do pravniot osnov na krajnata nu`da i ovde }e<br />
go izbegneme parcijalnoto naveduvawe na razli~nite teorii koi mo-<br />
`at da vnesat nepotrebni zabuni vo ona {to vistinski go opravduva<br />
ovoj krivi~nopraven institut. A odgovorot na pra{aweto od koi pri-<br />
~ini ne treba da se kazni toj {to izvr{il krivi~no delo vo krajna nu-<br />
`da e vo socijalnata opravdanost da se `rtvuva pomalo dobro zaradi<br />
odbrana na pogolemo dobro (op{testvoto ima interes da se za{titi<br />
pogolemoto dobro), a koga se raboti za dve dobra od ednakva vrednost,<br />
ottamu {to op{testvoto e indiferentno za ishodot vo sudirot na<br />
ednakvi interesi (diferencijalna teorija). Ili poednostavno, delata<br />
163<br />
Nare~ena spored gr~kiot filozof Karnead koj go postavil navedeniot<br />
problem.<br />
161
storeni vo nu`na odbrana ne se protivpravni, za{to ne se op{testveno<br />
opasni, odnosno za{to se vo soglasnost so barawata na pravniot<br />
poredok.<br />
2. Elementi na krajnata nu`da. Spored zakonskata definicija<br />
za krajnata nu`da se mora da postojat: 1 0 opasnost i, 2 0 otstranuvawe na<br />
opasnosta, koi od svoja strana mora da ispolnuvaat opredeleni uslovi.<br />
1 0 Opasnost pretstavuva sostojba koga postoi bliska i neposredna<br />
mo`nost od nastapuvawe povreda na nekoe pravno dobro.<br />
a) Opasnosta mo`e da poteknuva kako od strana na `ivotni<br />
(edno lice go ubiva `ivotnoto koe go napadnalo) ili od prirodni sili<br />
(vo slu~aj na poplava, zemjotres i sl. se spasuva svoe dobro na smetka na<br />
tu|o dobro). Opasnosta mo`e isklu~itelno da doa|a i od ~ovek, no vo<br />
toj slu~aj za postoewe krajna nu`da, opasnosta mora da se otsranuva so<br />
povreda na pravnite dobra na treto lice, a ne na pravnite dobra na liceto<br />
od koe poteknuva opasnosta.<br />
b) Opasnosta mo`e da mu se zakanuva na koe i da e pravno dobro.<br />
v) Opasnosta ne smee da bide skrivena, da nastanala po vina na<br />
na liceto ~ii pravni dobra se nao|aat vo opasnost. Toa zna~i deka liceto<br />
koe so umisla ili od nebre`nost predizvikalo opasnost za pravnoto<br />
dobro, ne mo`e da se povikuva na krajna nu`da ako pri spasuvaweto<br />
na svoeto pravno dobro povredi tu|o pravno dobro.<br />
g) Opasnosta mora da bide vistinska: da postoi ili da pretstoi<br />
objektivna realna opasnost za nekoe pravno dobro. Ako storitelot voobrazil<br />
deka postoi opasnost i prezel dejstvija za nejzino otstranuvawe<br />
postoi putatina krajna nu`da. Vo toj slu~aj storitelot ne mo`e da<br />
se povikuva na krajna nu`da, no mo`e da se povikuva na zabluda za<br />
opasnosta.<br />
2 0 Otstranuvawe na opasnosta pretstavuva sekoja dejnost koja se<br />
sostoi vo povreda ili zagrozuvawe na tu|o pravno dobro, a e naso~ena<br />
kon so~uvuvawe na nekoe svoe pravno dobro. 164 Toa zna~i deka otstranuvaweto<br />
na opasnosta vo prv red se vr{i od sebesi. Dokolku otstranuvaweto<br />
na opasnosta se vr{i od drugo lice stanuva zbor za nu`na<br />
pomo{.<br />
a) Otstranuvaweto na opasnosta mora da gi ima site obele`ja<br />
na na krivi~no delo. Vo sprotivno ne e krivi~nopravno relevantna.<br />
b) Otstranuvaweto na opasnosta mora da bide ednovremeno so<br />
nastapuvaweto na opasnosta. Ne mo`e da se otstranuva opasnost koja<br />
pominala nitu idna opasnost (opasnost koja ne nastapila).<br />
164<br />
"Za razlika od nu`nata odbrana kade, isto taka, postoi opasnost<br />
(za{to napadot pretstavuva opasnost), kaj krajnata nu`da opasnosta se otstranuva<br />
so povreda na dobrata na drugi lica. Vo po{iroka smisla krajnata nu`da<br />
se pojavuva kako storuvawe pod vlijanie na prisilba. Od tie pri~ini vo nekoi<br />
postari zakoni, krajnata nu`da ne be{e predvidena kako samostoen institut."<br />
Tahovi}, J. op. cit. str. 127.<br />
162
v) Krajnata nu`da postoi ako opasnosta ne mo`ela da se otstrani<br />
na drug na~in, tuku edinstveno so povreda na pravnite dobra na<br />
treto lice. Ispolnuvaweto na ovoj uslov e quaestio facti {to sudot go<br />
re{ava vo sekoj konkreten slu~aj cenej}i gi site okolnosti pod koi e<br />
izvr{eno otstranuvaweto na opasnosta. Pritoa, za razlika od nu`nata<br />
odbrana, ako storitelot mo`el da ja izbegne opasnosta so povikuvawe<br />
na pomo{ ili so begstvo, nema da postoi krajna nu`da. 165<br />
g) Pri otstranuvaweto na opasnosta ne smee da se nanese pogolemo<br />
zlo od ona {to se zakanuvalo (povreda koja pretstavuva pogolema<br />
vrednost od vrednosta na dobroto {to se za{tituva). Za razlika od<br />
nu`nata odbrana, kaj krajnata nu`da srazmernosta me|u za{titenoto i<br />
povredenoto dobro e izre~no barawe. Ocenkata pak na vrednosta na<br />
ovie dobra treba da se smeta kako fakti~ko pra{awe. Pritoa, nema<br />
somnenija deka koga se raboti za `rtvuvawe na pomalo dobro za da se<br />
spasi pogolemo dobro, imotot e pomalku vreden od `ivotot, za{to sekomu<br />
mu e (ili treba da mu e) jasno deka pri opasnost od potonuvawe na<br />
eden brod, kapetanot ne treba da gi `rtvuva patnicite, tuku tovarot<br />
duri i toga{ koga e so~inet, na primer, od eden ton zlatni polugi.<br />
Predmetite se predmeti i sekoga{ se javuvaat kako pomalo dobro vo<br />
odnos makar i na eden ~ove~ki `ivot.<br />
Ne{to pote{ki za re{avawe se me|utoa slu~aite kaj ocenkata<br />
na ekvivalencijata na povredenoto i za{titenoto dobro so ogled deka<br />
zakonot dozvoluva krajna nu`da i koga tie se od ednakvo zna~ewe: da se<br />
spasi eden predmet se `rtvuva tu| predmet, za `ivot - tu| `ivot. Za re-<br />
{avawe na takvite situacii od mala korist se apstraktnite sporedbi<br />
opredleeni dobra bez da se procenat vrednosta na dobrata i site okolnosti<br />
od zna~ewe za nastanot vo konkretniot slu~aj.<br />
3. Pre~ekoruvawe na granicite na krajnaat nu`da. Granicite na<br />
krajnata nu`da se opredeleni so uslovot storenoto zlo da ne e pogolemo<br />
od ona {to se zakanuvalo. Ako storitelot gi pre~ekori ovie<br />
granici, postoi krivi~no delo za koe se odgovara spored op{tite propisi.<br />
Me|utoa, sli~no kako i kaj pre~ekoruvaweto na granicite na nu-<br />
`nata odbrana, pre~ekoruvaweto granicite na krajnata nu`da ima<br />
opredeleno dejstvo vo pogled na kaznuvaweto. Taka, spored ~l. 10. st. 3<br />
KZ, storitelot koj sam predizvikal opasnost od nebre`nost ili gi<br />
pre~ekopril granicite na krajnata nu`da, mo`e da se kazni poblago, a<br />
ako pre~ekoruvaweto e storeno pod osobeno olesnuva~ki okolnosti -<br />
mo`e da se oslobodi od kazna. Vakvoto zakonodavno re{enie e opredeleno<br />
od posebnata sostojba vo koja se nao|a liceto koe ja otstranuva<br />
opasnosta i nemo`nosta vo opredeleni slu~ai pravilno da se ocenat<br />
granicite na dozvolenoto postapuvawe.<br />
4. Dol`nost za izlo`uvawe na opasnost. Nema krajna nu`da ako<br />
storitelot bil dol`en da se izlo`i na opasnost (~l. 10. st. 4 KZ).<br />
165<br />
Taka: Srzenti}, Stai}, Lazarevi}, op. cit. str. 175.<br />
163
Dolnosta na izlo`uvawe na opasnost mo`e da se zasniva: vrz zakon<br />
(pripadnicite na policijata i armijata se dol`ni da se izlo`uvaat<br />
na opasnost), vrz profesionalna dol`nost (lekarite se dol`ni da<br />
se izlo`uvaat na opasnost), ili vrz osnova na dogovor (~uvartot,<br />
po`arnikarot ili spasitelot koi zasnovale raborten odnos se dol`ni<br />
da se izlo`uva na opasnost pri ~uvaweto na objekti, pri gasneweto po-<br />
`ari, odnosno spasuvawe na davenici). Me|utoa, za ovie lica ne postoi<br />
obvrska da se izlo`uvaat na opasnost vo site, tuku samo vo opredeleni<br />
konkretni situacii i pri postoewe na opredeleni okolnosti. Taka, ne<br />
bi bilo opravdano da se bara od navedenite lica da se izlo`uvaat na<br />
opasnost ako vo konkretniot slu~aj e o~igledno daka se izlo`uvaat na<br />
golem rizik po svojot `ivot, a pri toa postojat mali izgledi deka }e se<br />
uspee vo otstranuvaweto na opasnosta.<br />
2.2. Osnovi za isklu~uvawe na protivpravnosta od Posebniot del na<br />
krivi~niot zakonik<br />
Vo Posebniot del na krivi~niot zakonik postojat pove}e permisivni<br />
normi {to ja isklu~uvaat protivpravnosta na edna kazniva<br />
dejnost. Takvi odredbi se sodr`ani vo ~l. 129, 132, 150, 176 i 352 KZ.<br />
164<br />
a) Prekinuvawe na bremenosta<br />
Krivi~niot zakonik vo ~l 129 go kaznuva prekinuvaweto na<br />
bremenosta sprotivno na Zakonot za prekinuvawe na bremenosta. A<br />
spored toj zakon, bremnosta mo`e da se prekine do istekot na deset nedeli<br />
od denot na za~nuvaweto, a po istekot na toj rok samo po barawe<br />
na bremenata `ena od slednive pri~ini: 1 0 koga }e se utvrdi deka bremenosta<br />
pretstavuva opasnost po `ivotot ili }e dovede do te{ko naru-<br />
{uvawe na zdravjeto na `enata za vreme na bremenosta ili po poroduvaweto<br />
(medicinski indikacii), 2 0 koga vrz osnova na nau~ni soznanija<br />
mo`e da se o~ekuva deka deteto }e se rodi so te{ki telesni ili du-<br />
{evni nedostatoci (eugeni~ki indikacii), 3 0 koga do za~nuvawe na deteto<br />
do{lo so izvr{uvawe krivi~no delo (kriminalni indikacii) i,<br />
4 0 koga se utvrdi deka vo tekot na bremenosta ili po poroduvaweto, `enata<br />
bi mo`ela da dojde vo te{ki li~ni, semejni, materijalni ili drugi<br />
priliki, a osobeno do pote{ko naru{uvawe na bra~nite odnosi, postoewe<br />
asocijalni odnosi vo semejstvoto, te{ki stambeni uslovi, materijalna<br />
neobezbedenost, naru{uvawe na zdravstvenata sostojba na<br />
~lenovite na semejstvoto (socijalni indikacii).<br />
b) U~estvo vo tepa~ka<br />
Kaj krivi~noto delo u~estvo vo tepa~ka (~l. 132. st. 2 KZ) posebno<br />
e predvideno deka nema da se kazni lice {to bez svoja vina bilo
vovle~eno vo tepa~ka ili samo razdvojuvalo drugi u~esnici vo tepa-<br />
~kata.<br />
v) Neovlasteno otkrivawe tajna<br />
Nema krivi~no delo neovlasteno otkrivawe na tajna doznaena<br />
vo vr{eweto na svoja profesija {to se kaznuva spored ~l. 150 KZ, dokolku<br />
tajnata e otkriena vo op{t interes ili vo interes na drugo lice<br />
{to e poprete`en od interesot za ~uvawe na tajnata.<br />
g) Navredlivo izrazuvawe za drug<br />
Sporet ~l. 176 st. 1 nema da se kazni toj {to navredlivo }e se<br />
izrazi za drug vo nau~no, kni`evno ili umetni~ko delo, vo seriozna<br />
kritika, vo vr{ewe na slu`bena dol`nost, novinarska profesija, politi~ka<br />
ili druga op{testvena dejnost, vo odbrana na nekoe <strong>pravo</strong> ili<br />
pri za{tita na opravdani interesi, ako od na~inot na izrazuvaweto<br />
ili od drugi okolnosti proizleguva deka toa ne e storeno so namera za<br />
omalova`uvawe.<br />
d) Naredba na pretpostaveniot<br />
Naredbata na pretpostaveniot, vsu{nost, e poseben slu~aj na<br />
slu`beno ovlastuvawe koj se javuva kako osnov za isklu~auvawe na protivpravnosta.<br />
Pritoa, se pravi razlika me|u 1 0 naredba na pretpostaveniot<br />
vo vr{eweto javna slu`ba i 2 0 naredba na pretpostaveniot pri<br />
vr{eweto voena slu`ba.<br />
1 0 Naredbata na pretpostaveniot pri vr{eweto na javna slu`ba<br />
mo`e da bide osnova za isklu~uvawe na protivpravnosta dokolku se<br />
ispolnuva sledni ve uslovi:<br />
a) Sostojbata vrz osnova na koja edno lice se nao|a vo podredena<br />
polo`ba vo odnos na drugo pretpostaveno lice, mora da se zasnova na<br />
vr{eweto na javna slu`ba.<br />
b) Naredbata na pretpostaveniot e zadol`itelna za podredeniot<br />
samo ako e zasnovana vrz zakon kako vo formalna, taka i vo materijalna<br />
smisla. Zasnovanosta vo formalna smisla postoi koga postoi nadle`nost<br />
na pretpostaveniot da izdava odredeni naredbi, a povredeniot<br />
e nadle`en da gi izvr{uva takvite naredbi i ako naredbite se<br />
izdadeni vo zakonska forma. Vo materijalna smisla e neophodno postoewe<br />
na opredeleni zakonski uslovi koi uka`uvaat na potrebata za<br />
izvr{uvawe na naredbata na pretpostaveniot.<br />
Takvata naredba podredeniot e dol`en da ja izvr{i. Dokolku<br />
podredeniot smeta deka izdadenata naredba e nezakonita, toj e dol`en<br />
da go predupredi pretpostaveniot izdadenata naredba da se zadr`i od<br />
izvr{uvawe. Povtorenata naredba na pretpostaveniot, izdadena vo pi-<br />
165
smena forma, podredeniot e do`en da ja izvr{i. Takata naredba na<br />
pretpostaveniot e osnov za isklu~uvawe na protivpravnosta. Me|utoa,<br />
ako izvr{uvaweto na takvata naredba pretstavuva krivi~no delo, podredenoto<br />
lice ne smee da ja izvr{i. Za takvata naredba podredeniot e<br />
dol`en da go izvesti povisokiot pretpostaven inokosen ili kolektiven<br />
organ od liceto {to ja izdalo naredbata.<br />
Isklu~itelno, izvr{uvaweto na nezakonita naredba na pretpostaveniot<br />
mo`e da bide osnov za isklu~uvawe na protivpravnosta dokolku<br />
podredeniot se najde vo izvinuva~ka zabluda, odnosno ako smeta<br />
deka takvata naredba na pretpostaveniot sepak bila zakonita vo formalna<br />
i materijalna smisla, a za takviot negov stav postoele opravdani<br />
pri~ini.<br />
2 0 Naredbata na pretpostaveno voeno lice. Pri izvr{uvaweto<br />
na naredba na pretpostaveno voeno lice postojat posebni pravila na<br />
voenata slu`ba. Podredenoto voeno lice e dol`no da ja izvr{i naredbata<br />
na pretpostavenoto voeno lice. Pritoa, spored izre~nata zakonska<br />
odredba od ~l. 352 KZ podredenoto lice nema da se kazni ako<br />
stori krivi~no delo po naredba na pretpostaveniot, dokolku taa naredba<br />
se odnesuva na slu`bena dol`nost. Vo vakov slu~aj krivi~no }e<br />
odgovara pretpostaveniot kako posreden izvr{itel.<br />
Od ova pravilo postojat dva iklu~oci; ako naredbata na pretpostaveniot<br />
bila naso~ena kon izvr{uvawe na voeno zlostorstvo ili nekoe<br />
drugo te{ko krivi~no delo ili ako e o~igledno deka naredbata na<br />
pretpostaveniot pretstavuva krivi~no delo. Vo ovie slu~ai naredbata<br />
na pretpostaveniot ne e osnova koja ja islu~uva protivpravnosta na deloto.<br />
Spored toa, deloto na podredenoto voeno lice se smeta za krivi-<br />
~no delo i liceto }e bide odgovorno za negovoto izvr{uvawe.<br />
2.3. Osnovi za isklu~uvawe na protivpravnosta nadvor od krivi~niot<br />
zakonik<br />
Pokraj dosega navedenite okolnosti koi ja isklu~uvat protivpravnosta,<br />
postojat i drugi {to ne se izre~no predvideni vo krivi~noto<br />
zakonodavstvo, tuku vo drugi granki na <strong>pravo</strong>to. Pri~inite za nivnoto<br />
prifa}awe kako osnovi za isklu~uvawe na protivpravnosta se nao|aat<br />
vo okolnosta deka vo edna dr`ava postoi edinstvo na pravniot<br />
poredok. Ottamu, deloto koe na edno podra~je na <strong>pravo</strong>to e dopu{teno<br />
(na primer vo gra|anskoto i upravnoto zakonodavstvo), vo drugo podra-<br />
~je, vo konkretniov slu~aj vo krivi~noto zakonodavstvo, ne mo`e da<br />
bide utvrdeno kako protivpravno i op{testveno opasno delo.<br />
166<br />
a) Dela izvr{eni vo slu`bena funkcija<br />
Slu`benoto ovlastuvawe koe na edno lice mu dava <strong>pravo</strong> da izvr{i<br />
opredeleno dejstvie, mu go odzema karakterot na protivpravnosta
na toa dejstvie. Taka, na primer, li{uvawe od sloboda, pretres na stan,<br />
odzemawe na predmeti na nekoe lice i sl. ne se protivpravni dokolku<br />
gi vr{i ovlasteno slu`beno lice. Koga takvite dejstvija bi se izvr-<br />
{ile nadvor od slu`benoto ovlastuvawe ili bi go izvr{ilo drugo<br />
lice, tie dejstvija se smetaat za protivpravni i ottamu za krivi~no<br />
delo.<br />
Vr{eweto slu`benoto dejstvie ja isklu~uva protivpravnosta<br />
dokolku kumulativno se ispolneti slednive uslovi: 1 0 ako postoi posebno<br />
ovlastuvawe na slu`benoto lice za vr{ewe na odredeno dejstvie,<br />
2 0 ako toa dejstvie slu`benoto lice go vr{i vrz osnova na zakon i vo<br />
slu~ai koi posebno se prevideni vo zakonot, 3 0 ako navedenoto dejstvie<br />
se vr{i vo interes na slu`bata. Vo ovaa smisla treba da se rasprava i<br />
slu~aite na upotreba na sredstva za prisilba i ogneno oru`je od strana<br />
na slu`beni lica.<br />
b) Dozvolen rizik<br />
Vo site oblasti na `ivotot (industrijata, soobra}ajot, medicinata)<br />
sekojdnevno se sre}avaat brojni dejnosti koi vo naj{iroka<br />
smisla pretstavuvaat odreden rizik (opasnost) za lu|eto i predizvikuvaat<br />
odredeni {tetni posledici. Me|utoa, korisnosta na takvite dejnosti<br />
(pogolema korist odo{to {teta) e ona {to na takvite dejnosti<br />
im go odzema krivi~nopravniot karakter. Takov, na primer, e slu~ajot<br />
so sportskite natprevari (unapreduvawe na fizi~kata kondicija i<br />
zdravjeto na lu|eto) kade {to kre{weto noga na drug fudbaler, gubeweto<br />
na `ivotot vo eden bokserski me~ ili avtomobilska trka, ne pretstavuvaat<br />
protivpravno dejstvie dokolku toa se slu~ilo vo ramkite<br />
na po~ituvaweto na pravilata na igrata za soodvetniot sportski natprevar.<br />
v) Akti izvr{eni vrz osnova na <strong>pravo</strong>to na vospituvawe<br />
Pravoto na vospituvawe podrazbira prezemawe opredeleni merki<br />
od strana na roditelite, staratelot i vospituva~ot koi se gri`at<br />
za razvojot na maloletnite lica. Postapkite na ovie lica, koi inaku,<br />
nadvor od navedenite odnosi mo`at da se smetaat da protivpravni, go<br />
gubaat toa svojstvo dokolku se ispolneti dva uslovi: 1 0 ako takvite<br />
akti se prezemaat vo interes na vospituvawe obrazovanie na mlaoletnikot<br />
i, 2 0 ako ne pretstavuvaat zloupotreba na <strong>pravo</strong>to na disciplinsko<br />
i vospitno kaznuvawe. Dokolku se ispolneti ovie uslovi, <strong>pravo</strong>to<br />
na vospitno i disiciplinsko kaznuvawe ja isklu~uva protivpravnosta<br />
na prezemenata postapka. Vo sporotivno postapkata na navedenite<br />
lica e protivpravna, odnosno pretstavuva krivi~no delo. Vo takvi<br />
slu~ai, po pravilo, se raboti za krivi~no delo zapu{tawe i zlostavuvawe<br />
na maloletnik od ~l 201 KZ, no mo`e da se raboti i za nekoe dru-<br />
167
go krivi~no delo, na primer, za prisilba (~l. 139 KZ), protivpravno<br />
li{uvawe od sloboda (~l. 140 KZ), povreda na tajnosta na pisma i drugi<br />
pratki (~l. 147 KZ), navreda (~l. 173 KZ), odzemawe tu|i predmeti (~l.<br />
241 KZ) i sl.<br />
168<br />
g) Soglasnost na o{teteniot<br />
1. Pod soglasnost na o{teteniot se podrazbira izjava na volja<br />
na povredeniot so koja toj dava soglasnost na povreda ili zagrozuvawe<br />
na nekoe negovo dobro. Pritoa, se smeta deka, za da se raboti za pravno<br />
relevantna okolnost, izjavata treba da bide dadena pred ili barem za<br />
vreme, a ne i po izvr{uvaweto na krivi~noto delo i toa od strana na<br />
polnoletno i presmetlivo lice. Od druga strana, izjavata treba da<br />
bide dadena dobrovolno vo koja i da e forma (pismeno, usmeno, konkludentno),<br />
me|utoa taka {to mo`e da bide doka`ana." 166<br />
Soglasnosta na o{teteniot od povredi ili zagrozuvawe na negovite<br />
pravni dobra, kako osnova za isklu~uvawe na protivpravnosta<br />
denes ima ograni~eno dejstvo, 167 za razlika od porano koga soglasno<br />
principot volenti non fit iniuria (ne mu se pravi nepravda na onoj koj se<br />
soglasuva so nea) imal mnogu po{iroka primena, na primer, ubistvoto<br />
ili povreda vo dvoboj izvr{eni spored opredeleni pravila ne bile kaznivi.<br />
Osnovata na vakvoto sfa}awe le`i vo stavot deka objektot na<br />
za{tita pretstavuva privaten interes na poedinecot i so samoto toa<br />
{to toj ne ja saka negovata krivi~nopravna za{tita (se otka`uva od<br />
takva za{tita), krivi~nopravniot poredok nema potreba da intervenira<br />
taa nasoka. Tuka poedinecot vo izvesna smisla se otka`uva od za-<br />
{titata {to op{testvoto mu ja dava na negovoto dobro, a samoto op{-<br />
testvo vo takvi uslovi pak nema poseben interes da insistira vrz za-<br />
{titata.<br />
2. Vakvoto gledi{te vo sovremenoto krivi~no <strong>pravo</strong> vo osnova<br />
ne e prifatlivo ottamu {to poedine~nite dobra ne se samo dobra na<br />
opredelena individua, tuku na odreden na~in i pretstavuvaat i op{testvena<br />
vrednost. Za{tituvaj}i gi pravnite dobra na poedincite, pravniot<br />
poredok istovremeno ja za{tituva i celokupnata zaednica, a toa<br />
ne mo`e da se zamisli bez za{titata na oddelnite poedine~ni pravni<br />
dobra. Ottamu, vo zavisnost od stepenot vo koj e za{titen krivi~nopravniot<br />
interes na poedinecot kaj povredata na nekoe pravno dobro, a<br />
vo koj stepen interesot na op{testvoto, zavisi i zna~eweto na soglasnosta<br />
na o{teteniot vo konkretniot slu~aj.<br />
Ottamu, postoi sfa}awe deka za pove}eto povredeni dobra so-<br />
166<br />
Taka: Jovanovi}, Lj. op. cit. str. 132 i Ba~i}, F op cit. str. 221.<br />
167<br />
Na{iot krivi~en zakonik nitu na edno mesto izre~no ne ja predviduva<br />
soglasnosta na o{teteniot kako osnova za isklu~uvawe na protivpravnosta.
glasnosta na o{teteniot e od neutralno zna~ewe, zatoa {to se raboti<br />
za poprete`eni op{testveni interesi. Taka, na primer, samopovreduvaweto<br />
(telesna povreda, samoubistvoto, sopstvenoto li{uvawe od<br />
sloboda, i samokaznuvaweto) ne pretstavuva krivi~no delo, za{to so<br />
takvo dejstvie se povreduva sopstveno li~no dobro od materijalna<br />
(imot, telo i `ivot) ili nematerijalna priroda (~est, sloboda na dvi-<br />
`ewe i sl). Me|utoa, ako toa se pravi za da se izbegne voena obvrska<br />
ili za ostvaruvawe na <strong>pravo</strong> od socijalno osiguruvawe, protivpravnosta<br />
nema da bide isklu~ena i liceto e odgovorno za krivi~no delo so<br />
koe se za{tituva drugiot pova`en op{testven interes: vo navedenite<br />
slu~ai: odbegnuvawe voena slu`ba so onesposobuvawe ili izmame (~l.<br />
342 KZ), odnosno zloupotreba na pravata od socijalno osiguruvawe (~l.<br />
167 KZ). Od navedenoto proizleguva deka samopovredata pretstavuva<br />
osnova koja samo delumno ja isklu~uva protivpravnosta, odnosno koga<br />
so nea ne se povreduva nekoj drug poprete`en op{testven interes. Samopovredata<br />
ne ja isklu~uva protivpravnosta i toga{ koga pokraj li-<br />
~noto pravno dobro se povreduvaat i pravnite dobra na treti lica (na<br />
primer, nekoj uni{tuva svoj imot vrz koj nekoe drugo lice imalo odredeno<br />
<strong>pravo</strong>: ovde se raboti za krivi~no delo o{tetuavwe tu|i prava od<br />
~l. 244 KZ).<br />
Soglasnosta na o{teteniot nema nikakvo zna~ewe i kaj onie<br />
dela {to se smetaat za krivi~ni dela i pokraj toa {to postoi soglasnost<br />
na o{teteniot so nanesenata povreda (na primer, kaj krivi~noto<br />
delo nedozvolen abortus so soglasnost na bremenata `ena od ~l. 129<br />
KZ). Soglasnosta na o{teteniot nema zna~ewe nitu kaj krivi~nite<br />
dela koi so davawe na soglasnost na povredeniot prestanuvaat da bidat<br />
krivi~ni dela (na primer, kaj krivi~noto delo siluvawe od ~l. 186<br />
KZ). Kaj siluvaweto, vsu{nost, se raboti za krivi~no delo ~ija{to sodr`ina<br />
na ne<strong>pravo</strong>to e opredelena tokmu od soglasnosta na o{teteniot:<br />
protivpravnosta ovde ne postoi ako o{tetenata se soglasila so poloviot<br />
odnos, ili poprecizno so soglasnosat na o{tetenata ne e ostvareno<br />
bitieto na deloto.<br />
3. Denes soglasnosta na o{teteniot kako osnova za isklu~uvawe<br />
na protivpravnosta vo prv red mo`e da ima zna~ewe i kaj nekoi krivi~i<br />
dela protiv ~esta i ugledot, li~nite prava i slobodi i poloviot<br />
moral, so toa {to kaj poslednite dela protivpravnosta nema da bide<br />
isklu~ena ako so niv se navreduva javniot moral. Toa se onie dela koi<br />
se odnesuvaat na za{tita na dobrata na poedinci, kaj koi mo`e da se<br />
ka`e deka zakonot go respektira <strong>pravo</strong>to na raspolagawe od negoviot<br />
titularot (nositelot) na za{titenoto dobro, i deka toa <strong>pravo</strong> se stava<br />
pred na~eloto na za{tita na dadenoto dobro. Vo pra{awe se dobra koi<br />
se od takva priroda {to vo pogled na krivi~nopravnata za{tita se<br />
prepu{teni na dispozicija (raspolagawe) na poedincite. 168 Taka, ako<br />
168<br />
Ba~i}, F. op. cit. str. 220.<br />
169
klientot se soglasuva advokatot da ja iznese tajnata {to mu ja doveril,<br />
toga{ nema pri~ini da ne se uva`i ova barawe na strankata. 169<br />
Ovde treba da se pomestat situaciite na lekarski intervencii<br />
kade ne se raboti za spre~uvawe ili lekuvawe na odredena bolest, tuku<br />
za ostvaruvawe drugi celi: plasti~na hirurgija, menuvawe na pol, ve-<br />
{ta~ko oploduvawe, pa duri i kaj sterilizacijata dokolku taa zakonski<br />
e dozvolena {to kaj nas ne e slu~aj. Kaj vakvite zafati soglasnosta<br />
na o{teteniot ima zna~ewe. Imeno, dokolku pri pri nivnoto realizirawe<br />
nastapila nekoja povreda na liceto dobrovolno se soglasilo na<br />
istata, negovata soglasnost pretstavuva osnova za isklu~uvawe na protivpravnosta<br />
- soglasnosta na o{teteniot ja isklu~uva mo`nosta od<br />
postoewe krivi~no delo. Se razbira deka pritoa treba da bidat ispolneti<br />
uslovite: da se raboti za intervencija {to e izvr{ena spored<br />
pravilata na medicinskata nauka i od strana na kvalifikuvano lice.<br />
Soglasnosta na o{teteniot e neophodna i kaj presaduvaweto na<br />
organi i pokraj toa {to kaj transplantacijata se raboti za inrevencija<br />
koja e vo vrska so zdravjeto i `ivotot na o{teteniot. 170<br />
4. Soglasnosta na o{teteniot se pojavuva so odredeno zna~ewe,<br />
no ne kako osnova za isklu~uvawe na protivpravnosta, i vo odredeni<br />
situacii predvideni vo Op{tiot del na KZ i toa: 1 0 kaj kaj pra{aweto<br />
dali postoi delo od malo zna~ewe (~l. 8 KZ), 2 0 kaj odmeruvaweto na<br />
kaznata kako olesnitelna okolnost (~l. 39 KZ), 3 0 kako okolnost za<br />
utvrduvawe dali postoi zabluda (~l. 16 KZ), 4 0 kako okolnost vrz osnova<br />
na koja sudot mo`e da izre~e uslovna osuda (~l. 50 KZ) i 5 0 kako okolnost<br />
vrz osnova na koja sudot mo`e da izre~ sudska opomena (~l. 59<br />
KZ).<br />
Soglasnosta na o{teteniot vo Posebniot del na KZ, vo prv red<br />
se sre}ava kaj krivi~noto delo ubistvo od blagorodni pobudi, koe tokmu<br />
zaradi taa soglasnost kaj nas i se smeta za privilegiran vid na<br />
ubistvo (~l 124 KZ).<br />
d) Rabotewe vo inetres na o{teteniot i pretpostavena soglasnost<br />
Raboteweto vo interes na o{teteniot (vo gra|anskoto <strong>pravo</strong><br />
poznato kako negotiorum gestio - nepovikano vr{ewe tu|i raboti), mo`e<br />
da bide osnova za isklu~uvawe na protivpravnosta samo toga{ koga<br />
ostvaruvaweto na opredelen interes navistina ja opravduva povredata<br />
na za{titenoto dobro. Kako {kolski primeri za vakvi situacii se<br />
naveduvaat: povreda na drugo lice zaradi negovo spasuvawe od smrt,<br />
vleguvawe vo tu| stan za da se popravi puknatata vodovodna cevka i so<br />
toa da se spre~i nastanuvawe poplava. Kako rabotewe vo interes na<br />
169<br />
Ibid, str. 220.<br />
170<br />
Vidi: Zakon za uslovite na zemawe, razmenuvawe i presaduvawe delovi<br />
od ~ovekovoto telo zaradi lekuvawe, SV RM, 1984/28.<br />
170
o{teteniot mo`e da da se tretira i vr{eweto lekarska dol`nost<br />
(itna hirur{ka intervencija po soobra}ajna nesreka bez soglasnost na<br />
o{teteniot).<br />
Pretpostavena soglasnost postoi toga{ koga pri prezemawe na<br />
opredeleno dejstvie se povreduvaat pravni dobra na opredeleno lice,<br />
za koe osnovano se pretpostavuva deka bi dalo takva soglasnost<br />
dokolku takva soglasnost od nego bila pobarana. Osnovanosta na zaklu~okot<br />
deka takvata soglasnost bi bila dadena se ceni vrz osnova na<br />
li~nite odnosi na storitelot i o{teteniot. Taka, na primer, nekoj go<br />
zema avtomobilot na svojot blizok (kum, brat, drugar) koj se nao|a vo<br />
stranstvo za itno da go prefrli svoeto bolno dete vo medicinska ustanova,<br />
so pretpostavka deka istiot bi go dobil i vo situacija koga bi<br />
imal mo`nost da go pobara.<br />
IV. STADIUMI NA IZVR[UVAWE NA KRIVI^NOTO DELO<br />
(ITER CRIMINIS)<br />
Od donesuvaweto na odlukata na storitelot da izvr{i nekoe<br />
krivi~noto delo se minuva odreden pat na kriminalitetot (iter criminis),<br />
ili poinaku, do negovoto izvr{uvawe mo`at da postojat ~etiri<br />
stadiumi vo izvr{uvaweto: 1 0 donesuvawe odluka za izvr{uvawe na<br />
krivi~noto delo, 2 0 podgotvuvawe na izvr{uvaweto na krivi~noto<br />
delo (podgotvitelni dejstvija), 3 0 zapo~nuvawe so izvr{uvaweto so<br />
predizvikuvawe na zabranetata posledica na krivi~noto delo (dovr-<br />
{eno krivi~no delo) i, 4 0 zapo~nuvawe so izvr{uvaweto bez predizvikuvawe<br />
na zabranetata posledica na krivi~noto delo (obid na krivi~no<br />
delo). Site navedeni stadiumi se mo`ni, me|utoa nemora site i<br />
da se nu`ni. Pritoa, od dostignatiot stadium zavisi kaznivosta. Ako<br />
storitelot ostane samo kaj donesuvaweto na odlukata, nema nikoga{ da<br />
se kazni, za{to nedostasuva dejstvieto kako prva pretpostavka na sekoe<br />
krivi~no delo. Dokolku storitelot vleze vo stadiumot na podgotvitelnite<br />
dejstvija, po prvilo nema da se kazni, dodeka obidot }e bide<br />
kazniv kaj krivi~ite dela od opredelena te`ina. Dovr{enoto delo sekoga{<br />
e kaznivo. Pritoa, zna~ajno e da se naglasi deka podgotvitelnite<br />
dejstvija i obid na krivi~no delo mo`at da postojat samo pri vr{eweto<br />
na krivi~nite dela so umisla.<br />
Kaj nebre`nite krivi~ni dela, poradi smata nivna priroda, navedenite<br />
stadiumi ne se mo`ni. Nebre`noto krivi~no delo e mo`no<br />
samo kako dovr{eno krivi~no delo.<br />
1. DONESUVAWE ODLUKA ZA IZVR[UVAWE KRIVI^NO DELO<br />
Prviot stadium vo izvr{uvaweto na deloto e donesuvawe na<br />
odlukata za negovoto izvr{uvawe. Vo ovoj stadium se ostvaruva eden<br />
171
vnatre{en nevidliv psiholo{ki proces pri koj se izbira krivi~nata<br />
dejnost i se naso~uva voljata kon nejzinoto ostvaruvawe. Za donesuvaweto<br />
odluka za izvr{uvawe na krivi~noto delo, ve}e vidovme, spored<br />
na{eto krivi~no zakonodavstvo ne se kaznuva. Nikoj ne mo`e da odgovara<br />
za samoto razmisluvawe i sozdavaweto odluka za toa dali }e izvr-<br />
{i krivi~no delo (cogitationis nemo poenam patirur). Za{to, kolku i da e<br />
cvrsta taa odluka, taa so ni{to ne e izrazena (ne predizvikala nikakva<br />
posledica vo nadvorer{niot svet), te{ko mo`e se doka`e i zgora<br />
na toa, sekoga{ mo`e da se izmeni. Soop{tuvaweto na ovaa odluka na<br />
nekoe lice, isto taka ne se smeta kako kazniv stadium za izvr{uvawe<br />
na krivi~no delo.<br />
2. PODGOTVITELNI DEJSTVIJA<br />
1. Poim na podgotvitelnio dejstvie. Po donesuvaweto na<br />
odlukata za izvr{uvawe na krivi~noto delo storitelot pristapuva<br />
kon realiziraweto na svojata odluka. Pritoa, ako e mo`no, toj vedna{<br />
pristapuva kon dejstvieto na izvr{uvaweto na krivi~noto delo, me|utoa<br />
vo odredeni slu~ai toj ne mo`e vedna{ da pristapi kon izvr{uvaweto<br />
na deloto, za{to mu nedostasuvaat bilo sredstva za negovoto<br />
izvr{uvawe ili na patot mu se ispre~eni odredeni te{kotii koi najprvin<br />
treba da se otstranat, pa ottamu treba da gi izvr{i neophodnite<br />
podgotovki. Vo tie slu~ai po donesuvaweto na odlukata se pojavuvaat<br />
podgotvitelnite dejstvija kako poseben stadium na krivi~nata<br />
dejnost. Ottamu, podgotvitelnite dejstvija mo`at da se definiraat<br />
kako sozdavawe pogodni uslovi za uspe{no izvr{uvawe na krivi~noto<br />
delo: prezemawe na odredeni dejstvija koi na storitelot }e mu ovozmo`at<br />
krivi~noto delo da go izvr{i ili koi mu go olesnuvaat negovoto<br />
izvr{uvawe. Tie dejstvija mo`at da se manifestiraat vo razli-<br />
~ni formi. Naj~esto se sostojat vo nabavuvawe ili prisposobuvawe<br />
sredstva za izvr{uvawe na krivi~noto delo (oru`je, alat), vo otstranuvawe<br />
na pre~kite za izvr{uvawe na krivi~noto delo (truewe na pesot<br />
~uvar, ostavawe otvoren prozor), vo opredeluvawe, razgleduvawe<br />
ili nadgleduvawe na objektot vrz koj }e se izvr{i dejstvieto, postavuvawe<br />
zaseda, vo dogovarawe, planirawe odnosno barawe na sou~esnici<br />
koi bi u~estvuvale vo izvr{uvaweto na krivi~noto delo za koe postoi<br />
namera (se planira) da se izvr{i, vo sozdavawe prilika za izvr-<br />
{uvawe na deloto (opivawe na `rtvata, namamuvawe na `rtvata da dojde<br />
na opredeleno mesto), prezemawe merki zaradi ote`nuvawe na otkrivawe<br />
na deloto i sl. 171<br />
Za navedenite dejstvija da se smetaat kako podgotvitelni, glaven<br />
uslov e da ne pretstavuvaat dejstvie so koe se izvr{uva planiranoto<br />
krivi~noto delo i da ne vleguvaat vo sostavot na onie dejnosti od<br />
171<br />
Vidi: ~l. 18 st. 3 KZ.<br />
172
koi se sostoi dejstvieto na izvr{uvaweto na krivi~noto delo i so<br />
nego da so~inuvaat edna celina. 172 Ottamu podgotvitelnite dejstvija ne<br />
se obele`ja na bitieto na krivi~noto delo i ne vleguvaat vo dejstvieto<br />
na izvr{uvaweto, koe, od svoja strana, se smeta kako eden od elementite<br />
na bitieto na krivi~noto delo. 173<br />
Podgotvitelnite dejstvija, kako poseben stadium mo`at, no ne<br />
mora da postojat (kaj krivi~nite dela vo afekt, na primer). Toa zavisi<br />
od okolnostite koi postoele koga storitelot re{il da go izvr{i krivi~noto<br />
delo.<br />
2. Kaznuvawe za podgotviteni dejstvija. Vo sovremenoto krivi~no<br />
zakonodavstvo, za podgotvitelni dejstvija po pravilo ne se kaznuva.<br />
174 Pri~inite za toa vo osnova mo`at da se pomestat na dve ramni{ta:<br />
1 0 Poradi neodredenata priroda na ovie dejstvija koi sî u{te<br />
ne sodr`at napad ili zagrozuvawe na objektot na za{tita, sekoe ~ovekovo<br />
povedenie mo`e da se protolkuva kako podgotvitelno, a toa e vo<br />
sprotivnost so na~eloto na zakonitosta. Taka, na primer, ako nekoj kupuva<br />
no`, te{ko e da se utvrdi dali toa go storil zatoa {to go zagubil<br />
onoj od kujnata, ili kako podgotvitelno dejstvie za izvr{uvawe na<br />
krivi~no delo ubistvo. Ottamu, so <strong>pravo</strong> se smeta deka inkriminiraweto<br />
na podgotvitelnite dejstvija bi pretstavuvalo otvarawe na golem<br />
172<br />
"Od konstrukcijata na zakonskoto bitie na odredeno krivi~no delo<br />
zavisi kade e gornata faza na podgotvuvaweto, kade prestanuva taa faza, a<br />
kade zapo~nuva izvr{uvaweto na krivi~no delo. Zatoa, mo`no e edna istata<br />
dejnost kaj edno krivi~no delo da spa|a vo fazata na negovoto izvr{uvawe, a<br />
kaj drugo delo da bide samo podgotvitelno dejstvie. Taka na primer, dejstvieto<br />
na provaluvawe e del od dejstvieto na izvr{uvaweto na krivi~noto delo<br />
provalna kra`ba (~l. 236 KZ), no ako dejstvieto na provaluvawe vo stan e prezemeno<br />
zaradi izvr{uvawe ubistvo na nekoe lice, toga{ toa dejstvie na provaluvawe<br />
spored KZ pretstavuva samo podgotvitelno dejstvie vo odnos na krivi~noto<br />
delo ubistvo." Ba~i}, F. op. cit. str. 297.<br />
173<br />
Vidi: ~l. 18 st. 3 KZ.<br />
174<br />
"Samo nekoi, sosema malubrojni krivi~ni zakonodavstva otstapuvaat<br />
od ovoj stav. Vo taa grupa, na primer, sa|aat ruskiot, bugarskiot, ~e{-<br />
kiot i slova~kiot i danskiot KZ. Ovie zakonodavstva podgotvitelnite dejstvija<br />
gi kaznuvaat vo na~elo kaj sekoe krivi~no delo i toa vrz osnova na edna<br />
op{ta odredba od Op{tiot del. Podgotvuvaweto na krivi~noto delo ovde e<br />
redovna kazniva faza vo procesot na izvr{uvawerto na krivi~noto delo. I<br />
na{iot OKZ od 1947 predviduva{e odgovornost za podgotvitelni dejstvija i<br />
toa samo koga se rabote{e za pote{ki dela (~l. 20) Takviot stav be{e usloven<br />
od tehni~ki pri~ini: poradi toa {to ne postoe{e Poseben del na zakonot vo<br />
koj kaj odredeni krivi~ni dela bi mo`ele da se predvidi i kaznuvawe za podgotvitelni<br />
dejstvija, be{e neophodno vo samiot Op{t del da se predvidi i<br />
kaznivost za podgotvuvawe na krivi~noto delo". Ba~i}, F. op. cit. str. 296.<br />
173
prostor za zagrozuvawe na slobodite na gra|anite i sudsko samovolie<br />
{to e sprotivno na na~eloto na zakonitosta kako edno od osnovnite<br />
barawa na pravnata dr`ava.<br />
2. Nekaznuvaweto na podgotvitelnite dejstvija se opravduva i<br />
so toa {to po nivnoto prezemawe, storitelot sî u{te e daleku od izvr-<br />
{uvaweto na krivi~noto delo, sî u{te ima vreme dobro da razmisli za<br />
svojata odluka i eventualno da se otka`e od nea. Nekaznuvaweto na podgotvitelnite<br />
dejstvija vo mnogu slu~ai mo`e da bide silen motiv vo<br />
taa nasoka: vlijanie na storitelot da go napu{ti planot i za izvr{uvawe<br />
na krivi~noto delo.<br />
Denes me|utoa, vo re~isi site zemji postoi stav deka vo isklu~itelni<br />
slu~ai podgotvitelnite dejstvija podle`at na kaznuvawe. Pri-<br />
~inite za toa vo osnova se sostojat vo golemiot stepen na op{etstvenata<br />
opasnost so ogled na posebnato zna~ewe na opredleni objekti na<br />
za{tita, vo prv red na onie so koi se za{tituva ustavniot poredok na<br />
dr`avata i vo posebno opasnite podgotvuvawa koi sozdavaat neopredelena<br />
mo`nost za izvr{uvawe brojni krivi~ni dela preku sozdavaweto<br />
grupi i organizacii za izvr{uvawe na krivi~ni dela. 175<br />
3. Podgotvitelnite dejstvija spored na{eto krivi~no zakonodavstvo.<br />
Vo na{eto krivi~no zakonodavstvo, po pravilo, isto taka, ne<br />
se kaznuva za podgotvitelni dejstvija: vo Op{tiot del ne postoi<br />
odredba so koja se vospostavuva odgovornost za ovie dejstvija (podgotvitelnite<br />
dejstvija ne se inkriminirani kako op{t institut). 176 Me-<br />
|utoa, za podgotvitelnite dejstvija se kaznuva isklu~itelno, toga{<br />
koga toa posebno e propi{ano vo Posebniot del od KZ. Vo Posebniot<br />
del, imeno se opredleni podgotvitelni dejstvija koi se inkriminirani<br />
175<br />
Vo na{eto krivi~no zakonodavstvo takvi se: zlostorni~ko zdru-<br />
`enie od ~l. 394 KZ, organizirawe mre`a na preprodava~i ili posrednici za<br />
promet na narkoti~i sredstva od ~l. 215 st. 2 KZ, organizirawe mre`a na preprodva~i<br />
ili posrednici za nedozvolena trgovija od ~l. 277 st. 2 KZ, organizirawe<br />
krium~arka banda, grupa ili drugo zdru`enie od ~l. 278 st. 2 KZ,<br />
organizirawe bunt na lica li{eni od sloboda od ~l. 370 KZ, organizirawe<br />
otpor ili neposlu{nost sprema zakoniti odluki ili merki na dr`avnite<br />
organi od ~l. 387 st. 1 KZ, pravewe, nabavuvawe, prodavawe ili davawe na upotreba<br />
sredstva za pravewe znaci za obele`uvawe na stoka, kako i la`ni merki<br />
i tegovi od ~l. 272 st. 3 KZ, pravewe nabavuvawe ili otru|uvawe na sredstva<br />
za falsifikuvawe od ~l. 271 KZ i sl.<br />
176<br />
Odredbata od ~l. 18. st. 1 KZ ("Toj koj{to so umisla podgotvuva<br />
izvr{uvawe na krivi~no delo }e se kazni samo koga toa zakonot izre~no go<br />
opredeluva"), ne pretstavuva osnova za kaznuvawe na poedinecot za podgotvitelni<br />
dejstvija, tuku samo nasoka i kriterium na zakonodavecot koga saka da<br />
kaznuva za podgotvuvawe na krivi~no delo.<br />
174
kako: 1 0 posebno krivi~no delo (delicta sui generis) 177 ili kako 2 0 podgotvuvawe<br />
na opredeleno krivi~no delo (delicta preparata).<br />
1 0 Delicta sui generis (spored terminologijata od ~l. 18. st. 2 KZ -<br />
posebno krivi~no delo) pretstavuvaat samostojni (avtonomni) krivi~ni<br />
dela koe spored svojot kvalitet se ne{to pove}e od obi~noto krivi~no<br />
delo (na primer, krivi~noto delo zlostorni~ko zdru`enie od ~l.<br />
394 KZ). Kaj kaznuvaweto na ovie dela intencijata na zakonodavecot e<br />
za{tita na eden poseben op{testven interes, poinakov od onoj {to se<br />
za{tituva so "glavnoto" krivi~no delo (vo odnos na koe ova delo na<br />
nekoj na~in ima karakter na podgotvitelno dejstvie). Vo ovie slu~ai<br />
podgotvitelnite dejstvija ne se kaznuvaat kako poseben stadium na izvr{uvawe<br />
na krivi~noto delo, tuku kako samostojno krivi~no delo ~ie<br />
zakonsko bitie opfa}a kanuvawe na nekoi podgotvitelni dejstvija. Za<br />
deloto od ovoj vid posebnata krivi~na odgovornost ostanuva i toga{<br />
koga storitelot izvr{il nekoe krivi~no delo vo odnos na koe ovoj<br />
prestap se javuva kako podgotvitelno dejstvie. Od navedeniot primer:<br />
ako pove}e lica se zdru`at zaradi vr{ewe opredelen vid krivi~ni<br />
dela i izvr{at nekolku dela od toj vid, tie }e se kaznat za izvr{enite<br />
krivi~ni dela, no posebno i za samoto zlostorni~ko zdru`enie, za{to<br />
ova delo e od samostojna, avtonomna priroda.<br />
Kaj ovie krivi~ni dela mo`en e obid kako i stek.<br />
2 0 Delicta preparata (spored terminologijata od ~l. 18. st. 2 KZ -<br />
kaznuvawe za podgotvuvawe na opredeleno krivi~no delo) nemaat karakter<br />
na samostojno krivi~no delo, toa se dela {to go imaat zadr`ano<br />
karaterot na podgotvitelni dejstvija - krivi~ni dela na podgotvuvawe,<br />
dela koi se javuvaat samo kako prethoden kazniv stadium na odredeno<br />
krivi~no delo (na primer, krivi~noto delo dogovor za izvr{uva-<br />
177<br />
Toa se slu~ai koga vo Posebniot del na KZ podgotvitelnite dejstvija<br />
celosno se opredeleni taka {to samo so niv mo`e da se izvr{i krivi~noto<br />
delo. Toa se dejstvijata od ~l. 271 KZ (pravewe, nabavuvawe, prodvawe<br />
ili davawe na upotreba sredstva za pravewe la`ni znaci na vrednost); ~l. 272<br />
st. 3 KZ (pravewe, nabavuvawe, prodavawe ili davawe na upotreba sredstva za<br />
pravewe znaci za obele`uvawe na stoka, kako i la`ni meri i tegovi); ~l. 324<br />
KZ (sozdavawe zagovor, banda, grupa ili drugo zdru`enie na lica zaradi vr{-<br />
ewe na odredeni krivi~ni dela); ~l. 393 KZ (dogovor so drug za da se izvr{i<br />
krivi~no delo za koe mo`e da se izre~e kazna zatvor do tri godini ili pote{-<br />
ka kazna); ~l. 394 KZ (sozdavawe grupa ili banda {to ima za cel vr{ewe na<br />
krivi~ni dela); ~l. 395 KZ (izrabotuvawe, nabavuvawe ili na drug na~in ovozmo`uvawe<br />
da se dojde do oru`je, rasprskuva~ki materii, ili sredstva potrebni<br />
za nivno pravewe, kako i otrovi nameneti za izvr{uvawe krivi~no delo)<br />
i ~l. 408 KZ (organizirawe grupa zaradi vr{ewe na krivi~ni dela od ~l 403 i<br />
404).<br />
175
we krivi~no delo od ~l. 393). 178 Takvite podgotvitelni inkriminacii<br />
se najdirektno vrzani za samoto (glavno) delo, tie egzistiraat edinstveno<br />
i isklu~itelno kako prva etapa vo ostvaruvaweto na toa glavno<br />
delo: so po~etokot na ostvaruvaweto na zakonskiot opis na glavnoto<br />
delo otpa|a sekakva mo`nost za primena na ovaa podgotvitelna inkriminacija.<br />
179 Kaj kaznuvaweto na ovie dela intencijata na zakonodavecot<br />
e da ja pomesti kaznenata intervencija vo eden porane{na faza na<br />
izvr{uvawe na krivi~noto delo, t.e. da ja obezbedi za{titata na nekoe<br />
op{testveno dobro u{te vo fazata na podgotvuvaweto. 180<br />
Kaznuvaweto za podgotvuvawe delicta preparata krivi~niot zakonik<br />
naj~esto go odreduva na toj na~in {to propi{uva kazna i za samoto<br />
podgotvuvawe na deloto, pri {to ne gi odreduva i oddelnite podgotvitelni<br />
dejstvija koi se kaznivi. Na primer, vo ~l. 326 KZ e odredeno:<br />
"Toj {to podgotvuva izvr{uvawe na krivi~no delo (~l. 18 stav 3) od<br />
~lenovite 305 do 309, 312 do 315 i od ~l. 317 stav 1, }e se kazni so zatvor<br />
od edna do deset godini."<br />
Kaj ovie dela izvr{uvaweto na krivi~noto delo se javuva kako<br />
primarnen i povisok stadium i so ogled na toa kaj niv ne mo`e da postoi<br />
ni obid, nitu pak stek. Stekot ne e mo`en, za{to izvr{enoto (ili<br />
obidenoto) delo go konsumira negovoto podgotvuvawe kako prethoden<br />
stadium. Od navedeniot primer: ako dve lica se dogovorat da izvr{at<br />
krivi~no delo za koe mo`e da se izre~e kazna li{uvawe od sloboda od<br />
tri godini ili pote{ka kazna, pa toa delo go izvr{at, tie }e<br />
odgovataat za izvr{enoto delo, a ne i za dogovorot za negovoto izvr{uvawe,<br />
za{to ova delo e od nesamostojna priroda. Ili, na primer,<br />
liceto koe u~estvuvalo vo podgotvuvawe na oru`en bunt, vr{i samo<br />
edno krivi~no delo - u~estvuvawe vo oru`en bunt (~l. 312 st. 1 KZ),<br />
ili ako liceto u~estvuvalo vo podgotvuvawe na terorizam, a potoa i vo<br />
vr{eweto na akt na terorizam, go izvr{uva samo krivi~noto delo terorizam<br />
(~l. 313 KZ).<br />
3. OBID ZA KRIVI^NO DELO<br />
1. Poim na obidot. Koga storitelot }e ja donese odlukata za<br />
izvr{uvawe na krivi~noto delo, a ne postoela potreba od prezemawe<br />
178<br />
"Delikta preparata se onie vo zakonot predvideni kaznivi podgotvitelni<br />
dejstvija so ~ija analiza doa|ame do zaklu~ok deka so nivnoto kaznuvawe<br />
se sakalo da se obezbedi krivi~nopravna intervencija ve}e vo porane{en stadium<br />
na izvr{uvaweto na krivi~noto delo, t.e. vo fazata na podgotvuvaweto,<br />
odnosno gledano vo celost, deka se sakalo opredeleno dobro da se za{titi vo<br />
site stepeni na izvr{uvaweto na krivi~noto delo." Komentar, str. 98.<br />
179<br />
Ba~i}, F. O ka`njivim pripremnim radnjama, Zbornik Pravnog fakulteta u<br />
Zagrebu, Zagreb, 1984/1, str. 161.<br />
180<br />
Vidi: ibid, str. 298<br />
176
na podgotvitelni dejstvija, toj pristapuva kon izvr{uvawe na krivi-<br />
~noto delo. Ako pritoa, po zapo~natoto ili dovr{eno dejstvie na izvr{uvawe<br />
ne ja ostvari sakanata posledica, se smeta deka postoi obid<br />
na krivi~no delo. Obidot pretstavuva kazniv stadium vo izvr{uvaweto<br />
na krivi~noto delo i se smeta za op{t institut na krivi~noto zakonodavstvo.<br />
Spored zakonskata definicija, obid na krivi~no delo postoi<br />
koga izvr{uvaweto na krivi~noto delo so umisla e zapo~nato, me-<br />
|utoa ne e dovr{eno (~l. 19 st. 1 KZ). Od ovaa definicija proizleguva<br />
deka za postoewe na obid se potrebni dva elementi:<br />
1 0 Da e zapo~nato izvr{uvawe na odredeno krivi~no delo. Se<br />
smeta deka deloto zapo~nalo koga zapo~nalo dejstvieto na izvr{uvaweto<br />
na krivi~noto delo, odnosno {tom e prezemena prvata dejnost<br />
koja pretstavuva element na bitieto na krivi~noto delo. Taka, na primer,<br />
kaj deloto ubistvo dejstvieto na izvr{uvaweto zapo~nalo vo momentot<br />
koga storitelot go naso~il oru`jeto kon objektot na dejstvieto.<br />
Me|utoa, deloto e zapo~nato i toga{, koga se prezemeni site dejstvija<br />
koi vleguvaat vo sostav na bitieto na krivi~noto delo, odnosno<br />
koga dejstvieto na izvr{uvaweto vo celost e ostvareno no izostanala<br />
posledicata (nema povreda na objektot na za{tita).<br />
Inaku, zapo~nuvaweto na dejstvieto na izvr{uvaweto e razli~no<br />
kaj razli~ni krivi~ni dela:<br />
a) Ako inkriminiranoto povedenie vo bitieto na krivi~noto<br />
delo e sostaveno od pove}e dejstvija (slo`ni krivi~ni dela), prezemaweto<br />
ve}e na prvoto dejstvie pretstavuva obid na odnosnoto krivi-<br />
~no delo.<br />
b) Kaj krivi~nite dela kade vo zakonskoto bitie posebno e odredeno<br />
sredstvoto na izvr{uvaweto (na primer, sila, zakana), obidot<br />
postoi ve}e toga{ koga e zapo~nato so primena na tie sredstva. Taka,<br />
na primer, kaj krivi~noto delo siluvawe, ve}e samata upotreba na sila<br />
odnosno zakana pretstavuvaat obid na toa krivi~no delo.<br />
v) Kaj onie krivi~ni dela kaj koi kako del na zakonskoto bitie<br />
e opi{ano i nekoe podgotvitelno dejstvie, prezemaweto na toa dejstvie<br />
ve}e e obid na odnosnoto delo. Na primer, kaj provalnata kra`ba<br />
obid pretstavuva ve}e samiot akt na obivawe ili provaluvawe.<br />
g) Kaj posrednoto izvr{itelstvo, kade {to storitelot se slu`i<br />
so drugo lice kako so sredstvo za izvr{uvawe na krivi~noto delo, obidot<br />
postoi koga toa lice }e zapo~ne so prezemaweto na dejstvieto na<br />
izvr{uvaweto.<br />
d) Koga poslednoto dejstvie treba da go prezeme samata `rtva<br />
(na primer, da go ispie vinoto vo koe e turen otrov), ve}e samoto predizvikuvawe<br />
na taa situacija, koja neporedno mu pretstoi na dejstvieto<br />
na izvr{uvaweto, a ne dejstvieto na `rtvata pretstavuva obid na<br />
177
odnosnoto krivi~no delo. 181<br />
2 0 Inaku, obidot }e postoi ako dejstvieto na izvr{uvaweto e<br />
prezemeno so direkna ili eventualna umisla: kaj nebre`nite krivi~ni<br />
dela obidot ne mo`e da postoi. Ottuka, treba da se naglasi deka<br />
obidot na krivi~no delo e kazniv samo ako deloto e prezemeno so direktna<br />
ili eventualna umisla.<br />
3 0 Tret element e deloto da ne e dovr{eno. Se smeta deka deloto<br />
ne e dovr{eno ako dejstvieto na izvr{uvaweto zapo~nalo i bilo prekinato<br />
ili ako dejstvieto na izvr{uvaweto e dovr{eno, no ne nastapila<br />
zabranetata posledica. Tokmu vrz posledniov moment se zasnova<br />
razlikata me|u dovr{enoto i obidenoto krivi~no delo. Kaj obidot nikoga{<br />
ne doa|a do nastapuvawe na posledicata, dodeka kaj dovr{enoto<br />
krivi~no delo doa|a do nejzino predizvikuvawe. Dokolku do{lo do nastapuvawe<br />
na posledica, toga{ ve}e ne se raboti za obid, tuku za dovr-<br />
{eno krivi~no delo.<br />
Od izlo`enite elementi na obidot mo`e da se voo~i i razlikata<br />
me|u obidot i podgotvitelnite dejstvija. 182 Taa razlika se sostoi vo<br />
toa {to podgotvitelnite dejstvija pretstavuvaat prezemawe na takvi<br />
dejstvija so koi samo se sozdavaat uslovi za efikasno izveduvawe na<br />
dejstvieto na izvr{uvaweto, dodeka obidot pretstavuva zapo~nuvawe,<br />
pa duri i celosno ostvaruvawe na dejstvieto na izvr{uvaweto. Dejstvijata<br />
koi vleguvaat vo poimot na podgotvitelnite dejstvija se nadvor<br />
od bitieto na krivi~noto delo, dodeka so obidot se ostvaruva<br />
eden element od bitieto na krivi~noto delo - dejstvieto na izvr{uvaweto.<br />
183 181<br />
Komentar, str. 103. Vo taa smsila vidi i Zlatari}, B. Krivi~ni zakonik u<br />
prakti~oj primeni, str. 64 i natamu.<br />
182<br />
Razgrani~uvaweto na podgotvitelnite dejstvija i obidot e pra{awe<br />
koe ima golemo kriminalnopoliti~ko, teoretsko i prakti~no zna~ewe. Negovoto<br />
kriminalnopoliti~ko zna~ewe e vo toa {to so nego se opredeluva granicata<br />
me|u nekaznivoto (zonata na podgotvuvaweto) i kaznivoto (zonata na izvr{uvaweto<br />
na krivi~noto delo), to~kata na po~etokot na kaznenata intervencija,<br />
dlabo~nata na frontot protiv kriminalitetot, {to e va`no politi-<br />
~ko i kriminalnopoliti~ko pra{awe. Toa i za storitelot e od neposredan<br />
prakti~na vrednost so oglad na toa deka za podgotvitelni dejstvija po pravilo<br />
ne se kaznuva, a za obid po~esto se kaznuva. Ba~i}. F. op. cit. str. 302.<br />
183<br />
"Ne pretstavuvaat nikakov problem onie slu~ai na obid koi vo<br />
sebe sodr`at delumno ostvaruvawe na bitieto na odnosnoto krivi~noto delo.<br />
Taka, ni{aneweto kon nekogo so polna pu{ka ve}e zna~i delumno ostvaruvawe<br />
na bitieto na krivi~noto delo ubistvo. Kaj krivi~nite dela ~ie zakonsko<br />
bitie e sostaveno od pove}e dejnosti, prezemaweto na prvata dejnost ve}e go<br />
ozna~uva obidot na krivi~noto delo. Taka kaj kra`bata so obivawe, obivaweto<br />
ve}e pretstavuva obid za kra`ba, kaj siluvaweto, upotrebata na sila ili<br />
178
Me|utoa, razgrani~uvaweto me|u obidot i podgotvitelnite dejstvija<br />
ne e sekoga{ ednostavno, ottamu {to postojat izvesni dejstvija<br />
koi ne se pojavuvaat kako delumno ostvaruvawe na bitieto na krivi~noto<br />
delo, no koi neposredno se povrzani so dejstvieto na izvr{uvaweto<br />
taka{to re~isi se slevaat vo nego i pravat edna celina. Taka, na<br />
primer, ako liceto A vo mra~na ulica so pu{ka go ~eka liceto X, se<br />
postavuva pra{aweto dali ~ekaweto vo zaseda so polna pu{ka treba da<br />
se smeta za podgotvitelno dejstvie ili za obid na ubistvo.<br />
Vo pogled na ova pra{awe postojat razli~ni mislewa. Spored<br />
objektivnata teorija podgotvitelnite dejstvija postojat koga tie ne<br />
vleguvaat vo dejstvieto na izvr{uvaweto na krivi~noto delo, a obid<br />
ako se prezemeni dejstvija koi vo zakonot se odredeni kako dejstvie na<br />
izvr{uvawe na krivi~no delo, a takvi se onie dejstvija so koi delumno<br />
se ostvaruva bitieto na krivi~noto delo. Spored subjektivnata teorija<br />
se smeat deka za obid se raboti {tom, so koe i da e dejstvie, pa makar<br />
i so podgotvitelno, se obelodenila voljata (se manifestirala zlostorni~kata<br />
volja) na storitelot za izvr{uvawe na odredeno krivi~no<br />
delo. Taka, na primer, ~ekaweto vo mra~na ulica da naide liceto so<br />
namera da se ubie spored ova teorija se smeta za obid na krivi~no delo,<br />
a ne za podgotvitelno dejstvie kako {to e toa slu~aj spored objektivnata<br />
teorija. Od navedenoto proizleguva deka objektivnata teorija<br />
dava precizni kriteriumi za razgrani~uvawe na podgotvitelnite dejstvija<br />
od obidot, me|utoa so toa go stesnuva poimot na obidot. Od druga<br />
strana subjektivnata teorija ne e dovolno precizna, a pokraj toa i<br />
premnogu go pro{iruva poimot na obidot kako i poimot na podgotvitelnite<br />
dejstvija. Za da se ubla`at krajnostite na dvete teorii e sozdadena<br />
objektivno-subjektivna teorija spored koja obid na krivi~no<br />
delo postoi koga voljata za izvr{uvawe na krivi~noto delo e obelodeneta<br />
(izrazena) so prezemeno dejstvie koe spored planot na storitelot<br />
neposredno vodi kon zagrozuvawe na objektot na za{tita. Spored ova<br />
teorija, za da postoi obid e va`no: 1 0 dejnosta na storitelot, naso~ena<br />
kon izvr{uvawe na krivi~noto delo {to ne e realizirano, da pretstavuva<br />
po~etok na izvr{uvawe na krivi~noto delo (po~etok na zakonskoto<br />
bitie na deloto), 2 0 da se pojde od toa kako dejstvija na izvr{uvawe<br />
da se smetaat i onie dejstvie koi se pojavuvaat kako priroden del<br />
na dejstvieto na izvr{uvaweto na krivi~noto delo poradi nu`nata<br />
povrzanost so nego (R. Frank), 184 i 3 0 takvata dejnost mora da e proslezakana<br />
kon liceto {to se saka da se siluva, ili kaj upotrebata na sila ili zakana<br />
kaj razbojni{tvoto, iznudata i sl." Tahovi}, J. op. cit. str. 246.<br />
184<br />
"Taka na primer, potegnuvaweto na revolverot zaradi pukawe, ili<br />
ni{aneweto kon o{teteniot, ili krevaweto na raka so no` nad teloto (vratot)<br />
na o{teteniot e sosema prirodno da se smeta kako prirodan celina so dejstvieto<br />
na izvr{uvawe od zakonskoto bitie na krivi~noto delo ubistvo, so<br />
ogled na toa {to praktikata potvrduva deka ubistvoto so tie sredstva se<br />
179
dena so volja na storitelot opfatena so planot na storitelot za izvr-<br />
{uvawe na deloto. Spored toa, vo navedeniot primer se raboti za obid,<br />
a ne za podgotvitelno dejstvie. Na{eto krivi~no zakonodavstvo ja<br />
usvojuva ovaa teorija.<br />
2. Nedovr{en i dover{en obid. So ogled na dejstvieto na izvr-<br />
{uvaweto postojat nedovr{en i dovr{en obid.<br />
Nedovr{en obid (delictum imperfectum) postoi koga storitelot go<br />
zapo~nal dejstvieto na izvr{uvaweto, no ne go dovr{il. Na primer,<br />
nekoj zamavnuva so kamen kon nekoe lice, no ne go frla, tuku go zadr-<br />
`uva vo raka.<br />
Dovr{en obid (delictum perfectum) postoi koga storitelot go zapo~nal<br />
i dovr{il dejstvieto na izvr{uvaweto, me|utoa posledicata ne<br />
nastanala. Taka, liceto od navedeniot primer, go frla kamenot, me|utoa<br />
ne go pogoduva (go proma{uva) drugoto lice. Ottamu, ovoj vid obid<br />
ne koi avtori go narekuvaat proma{eno krivi~no delo.<br />
Navedenoto razlikuvawe e od zna~ewe za utvrduvawe na dobrovolno<br />
otka`uvawe od obid (kaj dovr{eniot obid dobrovolno otka`uvawe<br />
ne e sekoga{ mo`no) i kaj odmeruvawe na kaznata (za nedovr{en<br />
obid po pravilo se kaznuva poblago).<br />
3. Slu~ai koga ne e mo`en obid na krivi~no delo. Kaj oddelni<br />
krivi~ni dela obidot ne e mo`en. Toa e slu~aj kaj: 1 0 krivi~nite dela<br />
{to spored svojata priroda se dovr{eni ve}e so zapo~nuvaweto na deloto<br />
- verbalnite krivi~ni dela (kleveta od ~l. 172 KZ i navreda od<br />
~l. 173 KZ) i u~estvo vo tepa~ka (~l. 136 KZ), i 2 0 krivi~nite dela koi<br />
mo`at da se izvr{at isklu~ivo so propu{tawe (pravite krivi~ni dela<br />
so propu{tawe, na primer neuka`uvawe pomo{ od ~l. 132 KZ).<br />
4. Pravna priroda na obidot. [to se odnesuva do pravnata<br />
priroda na obidot isto taka postojat pove}e mislewa. Spored objektivnata<br />
teorija, su{tinata (opravduvaweto na kaznuvaweto) na obidot se<br />
nao|a vo postoeweto opasnost po opredeleno pravno dobro: vo napadot<br />
vrz za{titenite vrednosti, vo naso~enosta na dejstvieto kon nivna povreda.<br />
Tuka se raboti za napad vrz objektot na za{tita, a tokmu toa e<br />
ona {to ja opravduva su{tinata na ne<strong>pravo</strong>to. Me|utoa, so ogled deka<br />
opasnosta predizvikana so obidot e pomala od od {tetata {to nastanuva<br />
so dovr{eno krivi~no delo, za obid treba zadol`itelno poblago<br />
da se kaznuva.<br />
Spored subjektivnata teorija, su{tinata na obidot e vo projavenata<br />
zlostorni~ka volja od strana na storitelot: vo opasnosta na<br />
storitelot. Tuka se raboti za re{itelnosta na storitelot da go ostvari<br />
svojot zlostorni~ki plan a toa e ona {to ja opravduva su{tinata na<br />
ne<strong>pravo</strong>to. Spored ova teorija ne postoi razika me|u obid i dovr{eno<br />
krivi~no delo so ogled na toa {to i vo dvata slu~ai podednakvo postoi<br />
vr{i spored taa hronologija."Proevski, J. op. cit. str. 222. Taka i Komentar,<br />
str. 104.<br />
180
taa zlostorni~ka (prestapni~ka, kriminalna) volja {to zapo~nala da<br />
se ostvaruva vo nadvore{niot svet. Ottamu, za obid treba da se kazni<br />
isto kako i za dovr{enoto delo. Ili poednostavno, storitelot prezel<br />
dejstvie so cel da nastapi odredena posledica. A ottamu {to nejzinoto<br />
nastapuvawe ostanalo nadvor od negovata volja, nema pri~ini za negovo<br />
poblago kaznuvawe.<br />
Objektivno-subjektivnata teorija koja nastojuva da gi da gi soedini<br />
objektivnite i subjektivnite elementi kaj obidot e najprifatliva<br />
i ottamu dominantna vo teorijata na krivi~noto <strong>pravo</strong>. Spored<br />
nea, opravduvaweto na kaznuvaweto za obid na krivi~no delo se nao|a<br />
kako vo postoeweto na opasnosta, taka i vo izrazenata zlostorni~ka<br />
volja na storitelot. Ottamu i stavot deka za obid na krivi~no delo<br />
treba fakultativno poblago da se kaznuva.<br />
5. Kaznuvawe za obid. Spored ~l. 19 KZ: Toj koj{to so umisla }e<br />
zapo~ne izvr{uvawe na krivi~no delo, no nema da go dovr{i, }e se<br />
kazni za obid na krivi~no delo za koe spored zakon mo`e da se izre~e<br />
zatvor od pet godini ili pote{ka kazna, a za obid na drugo krivi~no<br />
delo samo koga zakonot izre~no propi{uva kaznuvawe i za obid (st. 1).<br />
Storitelot }e se kazni za obid vo granicite na kaznata propi{ana za<br />
krivi~noto delo, a mo`e da se kazni i poblago (st. 2)<br />
4. NEPODOBEN OBID<br />
1. Poim na nepodoben obid. Izostanuvaweto na posledicata kaj<br />
obidot na krivi~noto delo mo`e da se slu~i od najrazli~ni okolnosti.<br />
Ako toa se slu~i od poradi okolnostite {to se povrzani so sredstvoto<br />
na izvr{uvaweto na krivi~noto delo ili so objektot na dejstvieto, takviot<br />
obid se narekuva nepodoben (nevozmo`en) obid. Nema da se raboti<br />
za nepodoben obid ako sredstvoto za izvr{uvawe na krivi~noto<br />
delo bilo vo ispravna sostojba, me|utoa storitelot ne znael ili ne<br />
bil dovolno ve{t da go upotrebi (da rakuva so nego), na primer, da go<br />
akrivira mehanizmot na eksplozivna naprava, da go otko~i pi{tolot i<br />
sl.<br />
Spored zakonskata definicija nepodoben obid postoi koga storitelot<br />
se obide da izvr{i krivi~no delo so nepodobno sredstvo ili<br />
sprema nepodoben predmet (~l. 20 KZ). Ovde storitelot saka da ostvari<br />
edno krivi~no delo, no taa realizacija e nevozmo`na. Toj ima pogre{na<br />
pretstava za podobnosta na sredstvoto, odnosno za podobnosta<br />
na objektot na dejstvieto: toj veruva deka so takvoto dejstvie pravi ne-<br />
{to {to ne e dozvoleno. Tuka, vsu{nost se raboti za sprotivna situacija<br />
od zabludata za bitieto na deloto, kade {to storitelot ima pogre{na<br />
pretstava deka ona {to go pravi e dozvoleno. 185<br />
185<br />
Storitelot se nao|a vo zabluda, za{to smeta deka postojat site obele`ja<br />
na krivi~noto delo. Ottamu, nepodobniot obid, vsu{nost, e obratna za-<br />
181
2. Apsolutno i realatino nepodoben obid. Vo naukata na krivi~noto<br />
<strong>pravo</strong> se razlikuva apsolutno i relativno nepodoben obid.<br />
1 0 Apsolutno nepodoben obid postoi ako dejstvieto na izvr{uvaweto<br />
se prezeme so odredeno sredstvo ili vrz odreden objekt vrz koj<br />
so takvo sredstvo ili vrz takov objekt voop{to (vo nikoj slu~aj, pod<br />
koi i da e uslovi) ne bilo mo`no da se izvr{i krivi~no delo. 186 Na<br />
primer, ako na nekoe lice za da se li{i od `ivot mu se stava neotrovna<br />
materija vo ~a{a so voda ili vo nego se puka od prazna pu{ka ili od<br />
dale~ina {to e nadvor od nejziniot domet (apsolutno nepodobno sredstvo),<br />
odnosno ako se puka vo ve}e mrtvo lice ili se vr{i pometnuvawe<br />
na `ena {to voop{to ne e bremena (apsolutno nepodoben objekt).<br />
2 0 Relativno nepodoben obid postoi ako sredstvoto i objektot<br />
objektivno zameno bile pogodni za izvr{uvawe na krivi~noto delo,<br />
me|utoa poradi opredeleni okolnosti ne bile takvi vo konkretniot<br />
slu~aj. Na primer, za da se izvr{i li{uvawe od `ivot se stava malo<br />
koli~estvo otrov ili se puka od neotko~ena pu{ka (relativno nepodobno<br />
sredstvo), odnosno se puka na lice koe vo toj moment imalo vrz<br />
sebe pancirna obleka ili ne bilo na mestoto kade {to se vr{i napadot<br />
(relativno nepodoben objekt).<br />
3. Pravna priroda na nepodobniot obid. Vo teorijata postoi<br />
spor okolu toa dali nepodobniot obid treba da se smeta kako obid i za<br />
istiot da se kaznuva. Vo ovaa smisla spored objektivnata teorija, koja<br />
su{tinata na obidot ja gleda vo opasnosta po odredeno pravno dobro<br />
poradi mo`nosta od negova povreda, nepodobniot obid ne se smeta za<br />
obid, za{to ne postoi navedenata opasnost. Toa va`i za apsolutniot<br />
nepodoben obid, me|utoa ne i koga se raboti za relativno nepodobniot<br />
obid, za koj privrzanicite na ovaa teorija smetaat deka treba da se kaznuva,<br />
za{to vo konkretniot slu~aj postoi o~igleda opasnost za napadnatoto<br />
pravno dobro. Subjektivnata teorija koja opravduvaweto na<br />
obidot go gleda vo izrazenata zlostorni~ka volja na storitelot, nepodobniot<br />
obid go smeta za obid, za{to kaj kaj nego zlostorni~kata volja<br />
se projavuva isto kako i kaj dovr{enoto krivi~no delo. Spored toa,<br />
bluda za bitieto na krivi~noto delo (kaj zabludata za bitieto na krivi~noto<br />
delo storitelot pogre{no smeta deka ne postoi nekoe obele`je na krivi~noto<br />
delo. Za nepodobniot obid e zna~ajno deka storitelot ne e svesen za nepodobnosta<br />
na sredstvoto ili objektot, za{to ako takva svest postoi, nepostoi<br />
namera za dovr{uvawe na deloto, pa spored toa voop{to nitu obid. Horvati}<br />
- Novoselac. op. cit. str. 322.<br />
186<br />
Obidot e nepodoben ako so dadenoto sredstvo, sprema dadeniot objekt,<br />
vo dadenata situacija, nitu koj i da e drug {to bi postapil poume{no ne bi<br />
mo`el da go izvr{i krivi~noto delo. Zlatari}, B. Krivi~ni zakonik u prakti~noj<br />
primeni, str. 85. "Nepodoben obid sekoga{ }e postoi koga pod dadenite uslovi<br />
nitu storitelot ni koe i da e drugo lice ne bi mo`ele da go izvr{at nameravanoto<br />
delo. Ba~i}, F. op. cit. str. 310.<br />
182
treba da se kaznuva kako za apsolutno nepodoben, taka i za relativno<br />
nepodoben obid. I najposle, objektivno-subjektivnata teorija se javuva<br />
so kompromisno re{enie koe go gleda vo pro{iruvawe na objektivnata<br />
teorija i smeta deka za relativno nepodobniot obid vo na~elo treba da<br />
se kaznuva, a apsolutno nepodobniot obid treba da se kazni samo toga{<br />
koga e izvr{en pri takvi okolnosti koi uka`uvaat na negovata<br />
opasnost.<br />
3. Kaznuvawe za nepodoben obid. Krivi~niot zakonik ne pravi<br />
razlika vo pogled na kaznuvaweto za apsolutno i relativno nepodoben<br />
obid. Spored toa za nepodoben obid na~elno se kaznuva isto kako i za<br />
obid na krivi~no delo: mo`e da se kazni poblago odo{to za dovr{eno<br />
krivi~no delo, me|utoa spored nao|awe na sudot mo`no e na storitelot<br />
kaznata neograni~eno da mu se ubla`i pa duri i da mu se izre~e<br />
osloboduvawe od kazna.<br />
5. DOBROVOLNO OTKA@UVAWE<br />
1. Poim na dobrovolno otka`uvawe. Ponekoga{ se slu~uva<br />
storitelot koj go zapo~nal izvr{uvaweto na krivi~noto delo, pred da<br />
go dovr{i, dobrovolno da se otka`e od izvr{uvaweto ili da go spre~i<br />
nastapuvaweto na negovite posledici. Spored ~l. 21 KZ, storitel koj<br />
podgotvuval ili se obidel da izvr{i krivi~no delo, no dobrovolno se<br />
otka`al od negovoto izvr{uvawe, mo`e da se oslobodi od kazna. Od navedenata<br />
definicija proizleguva deka postojat dva vida na dobrovolno<br />
otka`uvawe: dobrovolno otka`uvawe od podgovuvawe na krivi~no<br />
delo i dobrovolno otka`uvawe od obid na krivi~no delo.<br />
Od navedenata definicija natamu proizleguva deka i za dvata<br />
slu~ai na dobrovolno otka`uvawe e potrebno ispolnuvaweto na dva<br />
uslovi, a toa se: 1 0 otka`uvaweto da e dobrovolno, i 2 0 otka`uvaweto<br />
da e kone~no.<br />
1 0 Otka`uvaweto e dobrovolno toga{ koga samiot storitelot,<br />
od koi i da e pri~ini, svoevolno re{il (odlu~il) da prekine so zapo-<br />
~natoto podgotvitelno dejstvie ili so zapo~natoto dejstvie na izvr-<br />
{uvawe na krivi~no delo.<br />
Ako na storitelot deluvale nekoi nadvore{ni okolnosti koi<br />
se nezavisni od negovata volja, toga{ nema da postoi dobrovolno otka-<br />
`uvawe {to e relevantno od stojali{te na krivi~noto zakonodavstvo.<br />
Taka, nema dobrovolno otka`uvawe ako storitelot prekine so dejstvieto<br />
na izvr{uvawe, zatoa {to od nekogo fizi~ki bil spre~en da prekine<br />
so zapo~natoto podgotvitelno dejstvie ili da prodol`i so izvr-<br />
{uvaweto na krivi~noto delo; ili poradi otporot na `rtvata; ili ako<br />
se pojavile pre~ki koi ja nadminuvaat negovata sila i fizi~ki mo`nosti<br />
za dovr{uvawe na deloto, i najposle, ako prestanal so dejstvieto<br />
183
zatoa {to e otkrien. 187<br />
Nema dobrovolno otka`uvawe i toga{ ako storitelot e spre-<br />
~en ili ako se otka`uva od natamo{noto sproveduvawe na dejstvieto<br />
poradi pojava na takvi te{kotii {to toj ne mo`e da gi sovlada.<br />
1 0 Otka`uvaweto e kone~no toga{ koga storitelot definitivno<br />
se otka`al od konkretnoto delo. Nema dobrovolno otka`uvawe<br />
(nitu otka`uvawe voop{to), ako storitelot go prekinal dejstvieto<br />
poradi nepovolnite uslovi, so namera vo nekoja druga prilika (toga{<br />
koga }e se steknat povolni uslovi), koristej}i se so sostojbata {to ja<br />
sozdal pri zapo~natoto izvr{uvawe od koe se otka`al, da go prodol`i<br />
i go dovr{i deloto. Vo toj slu~aj se raboti za prekin, za odlagawe na<br />
dejstvieto na izvr{uvaweto, a ne za otka`uvawe od izvr{uvawe na deloto.<br />
188 Pritoa, za dobrovolnoto otka`uvawe od deloto ne se od zna~ewe<br />
motivite na storitelot i tie ne mora da bidat od moralna priroda.<br />
Kako takvi, na primer, mo`at da bidat motivite: stav na storitelot da<br />
ne bide faten, strav od eventualnata kazna, so`aluvawe kon `rtvata,<br />
razo~aruvawe poradi malata korist koja mo`e da se dobie so dovr{uvaweto<br />
na deloto i sl. Toa zna~i deka motivite koi mo`at da bidat od<br />
zna~ewe kaj kaznuvaweto, ne se od zna~ewe kaj dobrovolnoto otka`uvawe.<br />
2. Dobrovolno otka`uvawe od kaznivo podgotvuvawe na krivi~no<br />
delo postoi toga{ koga storitelot zapo~nal so prezemaweto na<br />
podgotitelnite dejstvija, pa svoevolno go prekinal nivnoto izvr{uvawe,<br />
ili koga gi dovr{il prezemenite podgotvitelni dejstvija, me|utoa<br />
ne pristapil kon prezemawe na dejstvieto na izvr{uvaweto. Ovde postojat<br />
dva vida na dobrovolno otka`uvawe:<br />
1 0 Prviot vid na otka`uvawe od podgotvitelni dejstvija se sostoi<br />
vo prekinuvawe na zapo~natoto dejstvie taka {to ne do{lo do<br />
sozdavawe uslovi za izvr{uvawe na krivi~noto delo, t.e. za prezemawe<br />
na dejstvieto na izvr{uvawe na krivi~noto delo. Taka, na primer, storitelot<br />
zapo~nal so izrabotka na tempirana bomba za izvr{uvawe na<br />
krivi~noto delo terorizam, pa vo tekot na nejzinata izrabotka se predomislil<br />
i ja prekinal natamo{nata izrabotka na bombata, ili zapo~nal<br />
so izrabotka na kli{e za falsifikuvawe pari, pa ja prekinuva<br />
rabotata i ne go dovr{il kli{eto.<br />
187<br />
Tahovi}, J. op. cit. str. 253. Vidi i Komentar, str. 111.<br />
188<br />
Nema otka`uvawe od izvr{uvawe na krivi~noto delo, ako storitelot<br />
gi prekinal dejstvijata {to gi zapo~nal samo vo namera da gi zameni so<br />
drugi pocelishodni dejnosti (na primer, se otstapuva od namerata nekoj da se<br />
ubie so truewe, za{to na storitelot mu se storilo deka toa polesno mo`e da<br />
se izvede so upotreba na oru`je), ili ako otka`uvaweto se pravi vo namera<br />
izvr{uvaweto na konkretnoto delo da se prodol`i na drug na~in, vo drugo<br />
vreme i na drugo mesto. Tahovi}, J. op. cit. str. 253.<br />
184
2 0 Vtoriot vid na otka`uvawe od podgotvitelni dejstvija se sostoi<br />
vo nepristapuvawe kon izvr{uvawe na dejstvieto na izvr{uvaweto<br />
iako podgotvitelnite dejstvija se prezemeni i se sozdadeni<br />
uslovite za izvr{uvawe na krivi~noto delo. Na primer, storitelot<br />
koj izrabotil ili nabavil tempirana bomba, odlu~i istata da ne ja<br />
upotrebi za vr{ewe na krivi~noto delo terorizam, ili nabavilo sredstva<br />
za obivawe na metalna kasa, no ne pristapilo kon obivaweto<br />
iako ne postoele pre~ki dejstvieto da se izvr{i i da se realizira krivi~noto<br />
delo.<br />
3. Dobrovolno otka`uvawe od obid postoi koga storitelot go<br />
zapo~nal dejstvieto na izvr{uvaweto pa svoevolno se otka`al od negovoto<br />
dovr{uvawe, ili ako dejstvieto na izvr{uvaweto go dovr{il i<br />
svoevolno ja go spre~il nastapuvaweto na posledicata. Ottamu, se gleda<br />
deka i ovde postojat dva vida na dobrovolno otka`uvawe od obid: dobrovolno<br />
otka`uvawe od nedovr{en i dobrovolno otka`uvawe od dovr{en<br />
obid.<br />
1 0 Dobrovolno otka`uvawe od nedovr{en obid postoi koga nema<br />
da se dovr{i zapo~natoto dejstvie na izvr{uvaweto, odnosno koga<br />
storitelot prekinuva so negovoto natamo{no sproveduvawe, iako<br />
mo`el do kraj da go sprovede. Otka`uvaweto se sostoi vo toa {to storitelot<br />
prestanal ponatamu da dejstvuva, ja zaprel natamo{nata dejnost.<br />
Na primer, nekoe lice go vadi pi{tolot i nani{anuva kon drugo<br />
lice, me|utoa ne go povlekuva orozot i se otka`uva od ubistvo {to nameraval<br />
da go izvr{i; ili provalnik {to vlegol vo tu| stan ne ukral<br />
ni{to, zatoa {to se premislil.<br />
Kaj nedovr{eniot obid mo`e sekoga{ da dojde do dobrovolnoto<br />
otka`uvawe.<br />
2 0 Dovrovolno otka`uvaweto od dovr{en obid postoi koga po<br />
dovr{uvaweto na dejstvieto na izvr{uvaweto na krivi~noto delo storitelot<br />
prezema opredelena dejnost so koja go spre~il nastanuvaweto<br />
na posledicata. Taka, na primer, storitelot turnal nekoe lice vo<br />
reka, a potoa go spasuva od davewe, ili pak liceto na koe mu staven<br />
otrov vo hranata, storitelot go spasuva so toa {to mu dava protivotrov<br />
ili {to povikal lekar.<br />
Za otka`uvawe od dovr{en obid e potrebno efikasno da e spre-<br />
~eno nastapuvawe na posledicata so dejstvie na storitelot. Nema da<br />
postoi otka`uvawe ako storitelot prezel sî vo taa nasoka, no posledicata<br />
sepak nastanala. Taa okolnost, me|utoa, mo`e da bide zemena<br />
kako olesnuva~ka pri odmeruvaweto na kaznata. Pritoa, ne se bara storitelot<br />
li~no da go spre~i nastanuvaweto na posledicata koja mo`e da<br />
ja otstrani i drugo lice no, toa treba da e storeno svesno i na inicijativa<br />
od strana na samiot storitel. Nema da se raboti za otka`uvawe<br />
ako storitelot go spre~il nastanuvaweto na posledicata od neznaewe<br />
ili slu~ajno.<br />
Za razlika od temporalni krivi~ni dela (dela kaj koi me|u<br />
185
dejstvieto na izvr{uvaweto i nastapuvaweto na posledicata postoi<br />
odreden vremenski interval), nema dobrovolno otka`uvawe od obid<br />
kaj momentnite krivi~ni dela (kaj koi ne postoi takov interval, na<br />
primer, storitelot ne mo`e po ispaluvaweto na prviot metak od pu{-<br />
kata so koj ja proma{il `rtvata da se otka`uva od ispaluvaweto na<br />
vtoriot metak). Isto taka, nema da se raboti za dobrovolno otka`uvawe<br />
ako negovoto delo ve}e bilo otkrieno. Dobrovolno otka`uvawe<br />
ne e mo`no nitu kaj onie krivi~ni dela kaj koi ve}e so samoto prezemawe<br />
na dejstvieto na izvr{uvaweto e ostvareno dovr{eno krivi~no<br />
delo (kaj koi obidot e opfaten so poimot na dovr{enoto krivi~no<br />
delo, na primer kaj kleveta i navreda navreda).<br />
- Ako ne dojde do spre~uvawe na posledicata, toga{ nema ni dobrovolno<br />
otka`uvawe. Vo toj slu~aj se smeta deka postoi delotvorno<br />
kaewe. Delotvorno kaewe postoi koga storitelot po dovr{uvaweto na<br />
deloto rabotel vo nasoka na otstranuvawe na posledicata ({tetata)<br />
predizvikana so negovoto delo. Na tie slu~ai ne se odnesuva odredbata<br />
od ~l. 21 KZ, za{to se vo pra{awe dovr{eni krivi~ni dela, dodeka kaj<br />
dobrovolnoto otka`uvawe se raboti za otka`uvawe od delo {to e zapo~nato,<br />
no sî u{te ne e dovr{eno. So odredbata od ~l. 262 KZ na pove}e<br />
mesta ja zema predvid ovaa okolnost vo Posebniot del so ogled<br />
deka se raboti za korisna dejnost na storitelot. Taka, na primer, vo<br />
~l. 235 KZ ili ~l. 241 KZ e predvidena mo`nost za osloboduvawe od<br />
kazna ako storitelot mu go vrati ukradeniot, odnosno odzemeniot<br />
predmet na o{teteniot pred da doznae deka e otkrien. Sli~ni odredbi<br />
se sodr`ani vo ~l. 141 KZ; ~l 198 st. 4 KZ; ~l. 310 st. 2 i 3 KZ; ~l. 328<br />
KZ; kaj odredena grupa krivi~ni dela soglasno ~l. 334 KZ; ~l. 382 st. 5<br />
KZ; ~l. 383 st. 4 KZ; ~l. 341 st 5 KZ i ~l. 367 st. 5 KZ. Me|utoa, vo opredeleni<br />
slu~ai na delotvorno kaewe, zakonodavecot predvidel i obligatorno<br />
osloboduvawe od kazna. Toa e slu~aj kaj krivi~nite dela od ~l.<br />
324 st. 4 KZ; 358 st. 3; ~l. 370 st. 3 KZ; ~l. 394 st. 3 KZ i 408 st. 3 KZ.<br />
Delotvornoto kaewe ne zna~i kaewe vo moralno-eti~ka smila,<br />
toa postoi bez ogled od koi pobudi se vr{i. Glavno e da e storeno od<br />
li~ni pobudi i dobrovolno. Delotvortno kaewe postoi duri i toga{<br />
koga otstranuvaweto ili ubla`uvaweto na posledicite po izvr{uvaweto<br />
na deloto e izvr{eno od treto lice, no poradi posebni zalo`bi i<br />
li~no po`rtvuvawe na storitelot na deloto. 189<br />
4. Kaznuvawe vo slu~aj na dobrovolno otka`uvawe. Napred vidovme<br />
deka storitel koj podgotvuval ili se obidel da izvr{i krivi~no<br />
delo, no dobrovolno se otka`al od negovoto izvr{uvawe, mo`e da se<br />
oslobodi od kazna. Osloboduvaweto od kazna e fakultativno. Toa zna-<br />
~i deka za prezemenite podgotvitelni dejstvija (odnosno za obidot),<br />
sudot mo`e storitelot da go kazni, taka {to }e mu odmeri kazna vo<br />
granicite na kaznata koja e propi{ana za podgotvuvawe na toa delo,<br />
189<br />
Taka: Tahovi}, J. op. cit. str. 372.<br />
186
(odnosno za toa delo), ili neograni~eno }e mu ja ubla`i kaznata i najposle<br />
mo`e da go oslobodi od kazna vo smisla na ~l. 42. st. 1 i 2 KZ.<br />
Takviot stav na zakonodavecot e opredelen od kriminalnopoliti~ki<br />
pri~ini: od vnatre{niot prestvrt kaj storitelot, od negovata<br />
dobrovolna odluka da go napu{ti dejstvieto na izvr{uvaweto. Ili poinaku,<br />
opravduvaweto na poblagoto kaznuvawe na dobrovolnoto otka-<br />
`uvawe se nao|a vo subjektivniot moralen presvrt kaj storitelot koj<br />
treba da se nagradi (teorija na premija). 190<br />
No dokolku so obidot od koj storitelot dobrovolno se otka`al<br />
e storeno nekoe drugo samostojno krivi~no delo, toga{, se raboti za<br />
kvalificiran obid, i za odgovotnost za samostojno delo pri dobrovolno<br />
otkauvawe od obid .<br />
5. Kvalificiran obid i odgovornost za samostojno delo pri<br />
dobrovolno otka`uvawe. Pod kvalificiran obid se podrazbira takov<br />
obid na krivi~no delo kade{to so prezemenoto dejstvie ne se<br />
ostvarilo planiranoto delo, tuku bitieto na drugo delo koe so zakon e<br />
opredeleno kako posebno krivi~no delo. Taka, na primer, edno lice<br />
puka vo nekogo so namera da go ubie, me|utoa samo mu nanesuva te{ka<br />
telesna povreda. 191 Vo navedeniov i sli~ni slu~ai, dejstvieto na izvr{uvaweto<br />
}e se kvalificira spored sodr`inata na usmislata na storitelot<br />
- kako obid za odnosnoto krivi~no delo od ~l. 135 v.v. so ~l 19<br />
KZ, a ne spored ostvarenata posledica, vo konkretniot slu~aj kako dovr{ena<br />
- te{ka telesnata povreda od ~l. 131 KZ. Vo vakvi slu~ai postoi<br />
obidenoto krivi~no delo, a okolnosta deka so toj obid e ostvareno<br />
nekoe drugo polesno krivi~no delo mo`e da bide zamena predvid<br />
kako olesnuva~ka okolnost kaj odmeruvaweto na kaznata za obidenoto<br />
krivi~no delo. Ako pak e napraven obid na polesno, a proizleglo nekoe<br />
drugo pote{ko krivi~no delo, toga{ }e postoi ili krivi~no delo<br />
kvalificirano so pote{ka posledica ili pak }e se raboti za stek, dokolku<br />
pote{koto delo ne go konsumira obidenoto krivi~no delo.<br />
Vo teorijata me|utoa, dominira sfa}aweto deka vo ~l. 21 st. 2<br />
KZ ne se raboti za kvalificiran obid, tuku, za drug mo{ne blizok<br />
krivi~nopraven institut koj e od zna~ewe za odreduvaweto na odgovornosta<br />
za "samostojnoto delo" pri dobrovolnoto otka`uvawe od<br />
obid. 192 Imeno, spored ~l. 21 st. 1 KZ e predvideno deka storitelot {to<br />
podgotvuval ili se obidel da izvr{i krivi~no delo, no dobrovolno se<br />
otka`al od negovoto izvr{uvawe, mo`e da se oslobodi od kazna. A toa<br />
190<br />
Za ostanatite stavovi vo vrska so blagonakloniot odnos kon dobrovolnoto<br />
otka`uvawe vidi: Komentar, str. 109..<br />
191<br />
Takov }e bide, na primer i vo slu~aj na obid da se izvr{i te{ka<br />
kra`ba {to zavr{il so o{tetuvawe na predmeti pri provaluvaweto, obid za<br />
siluvawe {to zavr{il so telesna povreda na `rtvata i sl.<br />
192<br />
Taka: Srzenti}, Stai}, Lazarevi}, op. cit. str. 192, Zlatari}, B. Krivi~ni zakonik<br />
u prakti~noj primeni, str. 91, Proevski, J. op. cit. str. 230.<br />
187
zna~i deka na sudot kako alternativi mu stojat na raspolagawe storitelot<br />
da go kazni vo granicite propi{ani za toa delo, neograni~eno da<br />
mu ja ubla`i kaznata i najposle, da go oslobodi od kazna. Spored ~l. 21.<br />
st. 2 pak, vo slu~aj na dobrovolno otka`uvawe (od podgotvuvawe na<br />
krivi~no delo ili) 193 od obid storitelot }e se kazni za onie dejstvija<br />
{to pretstavuvaat nekoe drugo samostojno krivi~no delo. Pritoa,<br />
kako "samostojno krivi~no delo" ovde se podrazbira ona delo koe ne<br />
bi bilo konsmirano so krivi~noto delo koe e obideno, a ne nekoe posebno<br />
krivi~no delo predvideno kako samostojno delo od Posebniot<br />
del na KZ. Ili poprecizno, ovde se raboti za drugo "samostojno delo"<br />
koe spored u~eweto za prividniot stek, kako takvo postoi (ja zadr`uva<br />
svojata individualnost) i pri uspe{noto dovr{uvawe na obidenoto<br />
delo. 194 Na primer, nekoj falsifikuval odredena isprava, no dobrovolno<br />
se otka`al od vr{eweto izmama ili pronevera, taka {to ne ja upotrebil<br />
falsifikuvanata isprava (falsifikuvaweto e dovr{enoto<br />
delo koe e vo stek so izmamata ili proneverata od koi storitelot dobrovolno<br />
se otka`al). Vo toj slu~aj "samostojno" e deloto falsifikuvawe<br />
na ispravata za koja storitelot e odgovoren, iako za krivi~noto<br />
delo izmama ili pronevera soglasno ~l. 21 st. 1 KZ (zaradi dobrovolnoto<br />
otka`uvawe od niv) mo`e da bide osloboden od kazna.<br />
V. EDINSTVO NA KRIVI^NITE DELA OD STOJALI[TE NA<br />
KAZNIVOSTA<br />
1. STEK NA KRIVI^NI DELA<br />
1. Stek na krivi~ni dela postoi koga storitelot: 1 0 so edno dejstvie<br />
storil pove}e krivi~ni dela (idealen stek) ili, 2 0 so pove}e dejstvija<br />
storil pove}e krivi~ni dela (realen stek), za koi istovremeno<br />
mu se sudi. Spored toa za stekot se va`ni dva momenti: prviot, da se raboti<br />
za pove}e krivi~ni dela {to sî u{te ne se presudeni (procesnopraven<br />
element) i vtoriot, za site tie dela da se izrekuva edna zaedni-<br />
~ka kazna (materijalnopraven element). Stekot na krivi~nite dela<br />
193<br />
"Taka bi se smetalo deka storitelot na kaznivo podgotvitelno dejstvie<br />
se otka`uva od krivi~noto delo ako so eden realen akt, na primer, so<br />
uni{tuvawe na sredstvata nabaveni za izvr{uvaweto na krivi~noto delo,<br />
projavil napu{tawe na odlukata za izvr{uvawe na podgotvuvanoto krivi~no<br />
delo." Srzenti}, Stai}, Lazarevi}, op. cit. str. 191.<br />
194<br />
Vo ova smisla Ba~i}, citira edna sudska odluka spored koja "Pod<br />
izrazot "drugo samostojno krivi~no delo" mo`e da se podrazbere samo takvo<br />
krivi~no delo {to ne e konsumirano so obidot, odnosno {to ne bi bilo konsumirano<br />
so storenoto krivi~no delo ni koga storitelot bi go dovr{il".<br />
Ba~i}, F, op. cit. str. 320.<br />
188
kako institucija na materijalnoto krivi~no <strong>pravo</strong> í ja dol`i svojata<br />
egzistencija tokmu na potrebata za pove}e krivi~ni dela na ist storitel<br />
da se izre~e edinstvena (zaedni~ka) kazna. Stekot na krivi~nite<br />
dela e institut od posebno zna~ewe za krivi~noto <strong>pravo</strong> i kriminalnata<br />
politika, za{to pluralitetot (mno`estvoto) na krivi~nite<br />
dela na edno lice e svedo{tvo deka toa lesno doa|a vo sudir so krivi-<br />
~niot zakonik, pa mo`e da se raboti za poopasen prestapnik." 195<br />
1 0 Kaj idealniot stek e mo`no so edno dejstvie 196 pove}e pati da<br />
bide ostvareno bitieto na isto krivi~no delo (homogen idealen stek),<br />
ili so edno dejstvie da bidat ostvareni pove}e razli~ni bitija na krivi~ni<br />
dela (heterogen idealen stek). Primeri za homogen idealen stek:<br />
storitelot so frlawe edna bomba ubiva pove}e lica, so edna izjava navreduva<br />
pove}e lica. Primeri na heterogen idealen stek: storitelot<br />
siluval nekoe lice i mu prenel polova bolest pri siluvaweto, so eden<br />
istrel od pu{ka ubiva edno i ranuva drugo lice. Vo idealen stek mo-<br />
`at da bidat samo onie krivi~ni dela {to imaat identi~no dejstvie na<br />
izvr{uvawe.<br />
2 0 I realniot stek mo`e da bide homogen i heterogen. Primeri<br />
za homogen realen stek: storitelot izvr{il edno ubistvo, a po izvesno<br />
vreme drugo ubistvo. Primeri na heterogen realen stek: storitelot<br />
izvr{il siluvawe, a po izvesno vreme kra`ba. Pritoa, za postoeweto<br />
na realniot stek ne e od zna~ewe dali dejstvijata se prezemeni ednovremeno<br />
ili pak vremenski se razdeleni, nitu pak dali izvr{enite dela<br />
stojat vo nekakva zaemna vrska. Bitno e da se raboti za pove}e samostojni<br />
dejstvija za koi na storitelot mu se sudi istovremeno.<br />
2. PRIVIDEN STEK<br />
Za razlika od vistinskito stek na krivi~ni dela, prividen stek<br />
pretstavuva situacija koga nekoe ~ovekovo povedenie mo`e da se<br />
sumpsumira pod pove}e zakonski opisi na krivi~ni dela ili pove}epati<br />
pod ist zakonski opis, pa se ~ini deka postoi stek na krivi~ni<br />
dela, a sepak ne mo`e da se zboruva za stek, za{to postoi samo edno<br />
krivi~no delo. 197 Ottamu {to tuka konkuriraat pove}e zakonski opisi<br />
195<br />
Ba~i}, F, op. cit. str. 358.<br />
196<br />
Edno dejstvie me|utoa ne ozna~uva sekoga{ samo edna edinstvena dejnost,<br />
nitu edno edinstveno teleseno dvi`ewe, tuku samo edinstvo na dejstvija<br />
vo krivi~nopravna smisla (poim na dejstvie posmatrano vo celost) {to ne ja<br />
isklu~uva mo`nosta toa vo sebe da sodr`i i pove}e dejnosti (pove}e telesni<br />
dvi`ewa). Tahovi}, J. op. cit. str. 259.<br />
197<br />
Taka, na primer, koga nekoj provaluva vo tu| stan i izvr{uva kra-<br />
`ba, negovata dejnost formalno mo`e da se podvede pod nekolku zakonski bitija:<br />
kako te{ka kra`ba so provaluvawe vo zatvoren prostor, kako o{tetu-<br />
189
(ili pove}epati ist zakonski opis), takviot slu~aj ponekoga{ se narekuva<br />
i stek na zakoni. Kaj prividniot stek primenata na samo eden zakonski<br />
opis e isklu~iva, t.e. postoi tn. ekskluzivitet poradi koj e<br />
isklu~ena primenata na drugi zakonski opisi. 198 Postoeweto na prividniot<br />
stek vodi kon doka`uvawe deka vo konkretniot slu~aj se raboti<br />
za edno krivi~no delo, a ne za pove}e krivi~ni dela, so {to se isklu-<br />
~uva stekot na krivi~nite dela. Negovata smisla e vo krajna linija da<br />
se otstrani neopravdanoto dvokratno ili pove}ekratno kaznuvawe.<br />
I prividniot stek mo`e da se pojavi kako prividen idealen<br />
stek (koga pove}e krivi~ni dela predizvikani so edno dejstvie se smetaat<br />
kako edno krivi~no delo od gledi{te na krivi~noto <strong>pravo</strong>) i prividen<br />
realnen stek (koga pove}e krivi~ni dela predizvikani so pove}e<br />
dejstvija se ocenuvaat kako edno krivi~no delo bilo vo krivi~nopravna<br />
ili kriminolo{ka smisla). Koga postoi prividen (idealen ili<br />
realen) stek, se zema deka postoi samo edno krivi~no delo i kaznata,<br />
po pravilo, se odmeruva spored op{tite pravila za odmeruvawe na kaznata.<br />
199 So ogled na toa {to krivi~niot zakonik ne sodr`i odredbi za<br />
prividniot stek, re{avaweto na pra{aweto za toa dali postoi vistinski<br />
ili prividen stek mu e ostaveno na teorijata i sudskata praktika,<br />
koi go toa go pravat preku analiza na me|usebnite odnosi na zakonskite<br />
bitija in abstracto ili in concreto. 200 Ottamu, vo teorijata na krivi~noto<br />
<strong>pravo</strong> slu~aite na javuvaweto na prividen stek mo`at da se podelat<br />
na tri grupi: 1 0 su~ai kade prividniot stak proizleguva od mevawe<br />
na tu|i predmeti i kako naru{uvawe na nepovredivosta na domot, a vsu-<br />
{nost se raboti samo za prvoto krivi~no delo.<br />
198<br />
Zlatari} - Dama{ka, Rje~nik krivi~nog prava i postupka, Informator, Zagreb,<br />
1966, str. 269. Sli~no i Tahovi}: "Prividen stek postoi toga{ ako so<br />
isto dejstvie ili so pove}e dejstvija se predizvikani pove}e posledici, ostvareni<br />
se bitijata na pove}e krivi~ni dela, no sepak ne postoi stek tuku edno<br />
krivi~no delo od pri~ini {to samo edno predizvikuvawe e relevantno od gledi{te<br />
na krivi~niot zakonik, iako prividno izgleda deka se ostvareni bitijata<br />
na pove}e krivi~ni dela." Tahovi}, J. op. cit. str. 262.<br />
199<br />
Ibid. str. 262.<br />
200<br />
"Ekskluzivitetot vo primenata samo na eden propis mo`e da se zasnova<br />
samo vrz eden od slednive temeli: a) na utvrduvaweto na me|usebnite<br />
odnosi na oddelni apstraktni zakonski opisi koi se vo igra, so drugi zborovi<br />
vrz osnova na smislata na samite apstraktni bitija na krivi~nite dela (do<br />
koi doa|ame so ispravno tolkuvawe na krivi~niot zakonik), ili b) vrz osnova<br />
na ocenkata na konkretniot nastan i zaklu~ocite koi proizleguvaat od taa<br />
ocena, da se uka`uva opravdana samo primenata na eden zakonski propis, dodeka<br />
primenata na drug ili na drugi zakonski propisi koi doa|aat predvid, ne<br />
bi imala nikakva smisla." Zlatari}, B. Krivi~ni zakonik u prakti~noj primeni, str.<br />
169.<br />
190
|usebniot odnos na oddelni apstraktni i konkretno ostvareni zakonski<br />
bitija na krivi~nite dela, 2 0 slu~ai koi se odnesuvaat na vklu~uvawe<br />
na edno krivi~no delo vo drugo, isklu~ivo vrz osnova na konkretnata<br />
ocenka na nastanite i, 3 0 slu~ai na zakonsko ili pravno edinstvo<br />
na pove}e krivi~ni dela.<br />
2.1. Slu~ai na prividen stek koi proizleguvaat od me|usebniot odnos<br />
na oddelni apstraktni i konkretno ostvareni zakonski bitija na<br />
krivi~nite dela<br />
Slu~aite na prividen stek koi proizleguvaat od me|usebniot<br />
odnos na oddelni apstraktni i konkretno ostvareni zakonski bitija na<br />
krivi~nite dela se: 1 0 odnos na specijalitet, 2 0 odnos na supsidijaritet,<br />
3 0 odnos na konsumpcija i 4 0 odnos na alternativitet.<br />
1. Prividen stek po osnov na specijalitet postoi koga zakonot<br />
pokraj osnovnoto krivi~no delo, koe ima op{t karakter, predviduva i<br />
krivi~i dela koi se posebni slu~ai na toa krivi~no delo. Tie posebni<br />
krivi~ni dela vo svoeto bitie sekoga{ gi sodr`at site elementi {to<br />
gi ima i op{toto krivi~no delo, so toa {to imaat u{te nekoe<br />
obele`je spored koe se razlikuvaat od op{toto. 201 Vo takvi slu~ai<br />
primenata na op{atta odredba otpa|a soobrazno so maksimata lex specialis<br />
derogat legi generali. Prividniot stek po osnov na specijalitet sekoga{<br />
se pojavuva kako prividen idealen stek.<br />
2. Prividen stek po osnov na supsidijaritet postoi me|u krivi~nite<br />
dela od koi nekoi se prethoden stadiumna drugi. 202 Ovde e<br />
201<br />
"Odnos na specijalitet postoi koga eden od zakonskite opisi (lex<br />
specialis) vo sebe gi sodr`i site elementi na drug opis (lex generalis), me|utoa,<br />
vo nego eden ili pove}e od tie elementi se ili potesno (pospecijalno) postaveni<br />
ili toj opis sodr`i u{te i nekoi drugi elementi, koi vo negoviot opis<br />
na deloto vo odnos na deloto od drugiot opis go specificiraat." Zlatari}, B.<br />
Krivi~ni zakonik... str. 170. "Taka, na primer, iznudata e specijalen oblik na<br />
prisilbata, a ucenata specijalen oblik na iznudata: ottuka vo slu~aite na<br />
iznuda sekoga{ se ostvareni i elementite na prisilba, a vo slu~aite na ucena,<br />
site elementi na iznuda i na prisilba. Komentar KZ SFRJ, str. 218. Vo takov<br />
odnos stojat, na primer, i obi~nata navreda i navredata na stranski vladetel,<br />
proneverata i zatajuvaweto, kra`bata i razbojni{tvoto, prisilbata i iznuduvaweto<br />
dokazi i sl. "Specijalitetot postoi i me|u osnovnoto krivi~no<br />
delo i pote{kite (kvalificiranite), odnosno polesnite (privilegiranite)<br />
oblici na isto krivi~no delo, na primer, me|u ubistvoto i te{koto ubistvo,<br />
ubistvoto i ubistvotona mig, potoa me|u kra`bata i te{kata kra`ba, kra`bata<br />
i sitnoto delo kra`ba itn." Tahovi}, J. op. cit. str. 263.<br />
202<br />
Supsidijaritetot mo`e da bide formalen i materijalen. Formalen<br />
ili izri~en supsidijaritet postoi koga direktno e izrazen vo samiot zakon<br />
(na primer, koga e propi{ano "dokolku ne postojat obele`ja na nekoe drugo<br />
191
uslov isto lice da izvr{ilo kaznivo podgotvuvawe ili kazniv obid na<br />
krivi~no delo koe{to vo isto vreme ili podocna e izvr{eno. 203 Vo takov<br />
slu~aj ne postojat pove}e krivi~ni dela, tuku samo edno i toa ona<br />
krajnoto koe e izvr{eno, za{to podgotvuvaweto odnosno obidot na<br />
krivi~noto delo ja gubaat svojata samostojnost kako krivi~ni dela ako<br />
do{lo do izvr{uvawe na deloto spored maksimata lex primaria derogat<br />
legi subsidiariae. So drugi zborovi kaznivoto podgotvuvawe, odnosno kazniviot<br />
obid mu se supsidijerni na izvr{uvaweto na krivi~noto delo,<br />
za{to postojat kako samostojni dela samo ako ne do{lo do negovoto<br />
izvr{uvawe. Taka, na primer, krivi~noto delo nabavuvawe sredstva za<br />
falsifikuvawe na pari e supsidierno vo odnos na krivi~noto delo<br />
pravewe la`ni pari, za{to kako samostojno delo postoi samo ako ne<br />
do{lo do praveweto na la`ni pari. 204<br />
Prividniot stek po osnov na supsidijaritet mo`e da se pojavi<br />
kako prividen idealen i kako prividen realen stek.<br />
3. Prividen stek po osnov na konsumpcija postoi koga ne<strong>pravo</strong>to<br />
na edno krivi~no delo e sodr`ano vo ne<strong>pravo</strong>to na drugo. Dali postoi<br />
takov slu~aj se ocenuva so apstraktno sporeduvawe na samite zakonski<br />
opisi na krivi~nite dela pri {to se vr{i vrednosna ocenka na<br />
ostvarenite dela vo taa smisla {to se ocenuva dali ednoto delo (konkretnoto<br />
ostvaruvawe na toa delo) e sodr`ano vo drugoto, kako i dali<br />
e opfateno so nego (vo negovoto konkretno ostvaruvawe). 205 Pritoa,<br />
pote{koto delo sekoga{ go konsumira polesnoto soobrazno maksimata<br />
lex consumens detogat legi consumptae, taka {to ostvaruvaweto na pote-<br />
{koto delo go opfa}a i polesnoto delo koe e sodr`ano vo nego. Taka,<br />
na primer, ubistvoto na edno lice ja konsumira telesnata povreda {to<br />
pritoa mu e nanesena, krivi~noto delo kra`ba izvr{eno so obivawe go<br />
konsumira o{tetuvaweto na predmetite koe so obivaweto e ostvareno,<br />
a krivi~noto delo provalna kra`ba go konsumira naru{uvaweto na nepovredivosta<br />
na stanot izvr{eno so prodiraweto vo tu| stan zardi<br />
krivi~no delo" ili "nadvor od slu~aite predvideni vo ~l. ..."). Materijalaniot<br />
ili molkumen supsidijaritet mo`e da se oceni samo so vrednosno ocenuvawe<br />
na odnosot na zakonskite bitija na delata.<br />
203<br />
"Odnos na supsidijaritet me|u dva zakonski opisi postoi koga prviot<br />
opis pretstavuva kriminalizirawe na prethodniot stadium vo izvr{uvaweto<br />
na krivi~noto delo od drugiot opis. Imeno, vo takov slu~aj prethodniot<br />
stadium e posebno inkriminiran, ako kriminalnata dejnost se zapre vrz nego.<br />
Zlatari}, B. op. cit. str. 170.<br />
204<br />
Komentar KZ SFRJ, str. 218.<br />
205<br />
"Dodeka slu~aite na specijalitet i supsidijaritet gi utvrduvame so<br />
logi~ko rezonirawe, slu~aite na konsumpcija gi utvrduvame so vrednosno ocenuvawe,<br />
zna~i preku aksiolo{ki pat, me|utoa i ovde sî u{te so in abstracto<br />
sporeduvawe na samite zakonski opisi." Zlatari}, B. op. cit. str. 170.<br />
192
kra`ba. 206 Ottamu, vo takvi slu~ai postoi samo prividen stek me|u konsumiranoto<br />
krivi~no delo i krivi~noto delo koe go konsumira.<br />
Odnosot na dve dela pri nivnoto konkretno ostvaruvawe mo`e<br />
da se javi vo tri vida: kako odnos na prethodno i glavno delo (nekaznivo<br />
prethodno delo), kako odnos na pridru`no delo i glavno delo<br />
(nekaznivo pridru`no delo) i kako odnos na glavno i dopolnitelno<br />
delo (nekaznivo dopolnitelno delo).<br />
a) Vo prviot slu~aj (nekaznivo prethodno delo) prethodnoto<br />
delo go ovozmo`uva ili olesnuva izvr{uvaweto na drugoto, glavnoto<br />
krivi~no delo, pri {to obete dela se naso~eni kon povreda na isto dobro.<br />
Taka na primer, nekoj pri pale` na edna zgrada prethodno }e ispokr{i<br />
pove}e predmeti od taa zgrada za da mu poslu`at kako materijal<br />
za potpaluvawe. 207 Toga{ glavnoto delo go konsumira prethodnoto, za-<br />
{to nepravato na glavnoto go konsumira ne<strong>pravo</strong>to i na prethodnoto<br />
delo.<br />
Prividen stek po osnov na konsumcija postoi i toga{ koga nekoj<br />
so dva vida na sou~esni{tvo u~estvuva vo ostvaruvaweto na edno<br />
isto delo, na primer, pottiknuva i pomaga vo izvr{uvaweto na isto<br />
krivi~no delo, ili naprvin pottikne drug na izvr{uvawe na drugo<br />
krivi~no delo, a potoa zaedno so nego go izvr{i toa krivi~no delo<br />
kako soizvr{itel. Vo vakvi slu~ai pote{kiot oblik na sou~esni{tvo<br />
go konsumira polesniot pa postoi samo edno krivi~no delo storeno vo<br />
najte{kiot oblik na sou~esni{tvo. Spored toa, pottiknuvaweto go konsumira<br />
pomagaweto, a soizvr{itelstvoto gi konsumira site oblici<br />
na sou~esni{tvo vo istoto delo. Prividniot stek po osnov na konsumpcija<br />
mo`e da se pojavi kako prividen idealen i kako prividen realen<br />
stek.<br />
b) Vo vtoriot slu~aj (nekaznivo pridru`no delo) ostvaruvaweto<br />
na dve neprava te~e ednovremeno, pri {to fakti~ki i vrednosno,<br />
ednoto delo e pridru`na, sekundarna komponenta na realizacijata na<br />
drugoto, glavnoto delo (sostaven del od ostvaruvaweto na glavnoto<br />
delo). Pritoa, obete dela ne mora da povreduvaat isto dobro. Od druga<br />
strana, pridru`noto delo e bezna~ajno vo odnos na glavnoto. Taka, na<br />
primer, ubistvo na edno lice i o{tetuvawe na negovata zlatna taba}era,<br />
provalna kra`ba i o{tetuvawe na vleznaat vrata, siluvawe i lesna<br />
telesna povreda. 208<br />
v) Vo tretiot slu~aj (nekaznivo dopolnitelno delo) vo pra{awe<br />
e odnos na dve zakonski bitija vo koj dopolnitelnoto delo se javuva<br />
kako dejnost naso~ena kon zadr`uvawe, iskoristuvawe, obezbeduvawe<br />
na ona {to e dobieno so glavnoto delo. Na primer, izvr{itelot na<br />
kra`ba {to gi prikriva ukradenite predmeti, izvr{itel {to napra-<br />
206<br />
Komentar KZ SFRJ, str. 219.<br />
207<br />
Ba~i}, F. op. cit. str. 365.<br />
208<br />
Ibid, str. 365.<br />
193
vil la`na isprava zaradi nejzina upotreba, pa ja upotrebil. 209<br />
4. Prividen stek po osnov na alternativitet postoi koga<br />
storitelot izvr{i krivi~no delo taka {to postojat site elementi na<br />
dva oblici na isto krivi~no delo koi se so ista te`ina, t.e. za koi e<br />
predvidena ednakva kazna. Ova naj~esto e slu~aj koga zakonot predviduva<br />
pove}e kvalifikatorni okolnosti {to na edno osnovno delo mu davaat<br />
pote`ok vid, a vo dejnosta na storitelot }e se sretnat dve ili pove}e<br />
vakvi okolnosti. Taka, na primer, ako nekoj izvr{i ubistvo od<br />
koristoqubie i na svirep na~in gi ostvaril site obele`ja na krivi-<br />
~noto delo ubistvo od koristoqubie i site obele`na na krivi~noto<br />
delo ubistvo na svirep na~in, me|utoa ne mo`e da se zeme deka deka se<br />
izvr{eni dve krivi~ni dela, tuku samo edno, za{to e izvr{eno samo<br />
edno ubistvo. 210<br />
Prividniot stek po osnov na alternativitet sekoga{ se pojavuva<br />
kako prividen idealen stek.<br />
2.2. Slu~ai na prividen stek koi se odnesuvaat na vklu~~uvawe na edno<br />
krivi~no delo vo drugo isklu~ivo vrz osnova na konkrtnata ocena na<br />
nastanite (inkluzija na krivi~ni dela)<br />
Prividniot stek po osnov na inkluzija postoi koga pri konkretnoto<br />
izvr{uvawe na edno ili pove}e krivi~ni dela (pozna~ajno, osnovno,<br />
glavno delo, odnosno dela) storitelot ostvari i dela koi vo odnos<br />
na niv se poka`uvaat vo tolkava mera bezna~ajni (bagatelni, od malo<br />
zna~ewe, sporedni dela) 211 {to nivnoto kaznuvawe od aspekt na odmeruvaweto<br />
na kaznata se poka`uva neopravdano. Ili poinaku, tie dela i<br />
sami po sebe mo`at da bidat kaznivi, me|utoa vo stek so pozna~ajno<br />
krivi~no delo nema potreba nitu racionalno opravduvawe od nivno<br />
kaznuvawe. 212 Vo toj slu~aj se smeta deka glavnoto krivi~no delo vo<br />
209<br />
Ibid, str. 366.<br />
210<br />
Komentar KZ SFRJ, str. 219.<br />
211<br />
Toa se obi~no onie krivi~ni dela koi na storitelot mu go ovozmo-<br />
`uvaat ili mu go olesnuvaat izvr{uvaweto na osnovnoto krivi~no delo, ili<br />
se vr{at popatno pokraj osnovnoto krivi~no delo. Takov bi bil na primer<br />
slu~ajot koga storitelot zaradi izvr{uvaweto ubistvo, najprvin ja vrze `rtvata<br />
(krivi~no delo prisilba i krivi~no delo protivpravno li{uvawe od<br />
sloboda), potoa í nanese pove}e navredi (krivi~no delo navreda), pa pri<br />
vr{eweto na ubistvoto í gi iskine ali{tata ili uni{ti ~asovnikot (krivi~no<br />
delo o{tetuvawe na tu|i predmeti). Ili pak, nesuvawe na lesna telesna<br />
povreda od nebre`nost pri siluvawe ili razbojni{tvo, naru{uvawe na nepovredivosta<br />
na domot pri siluvawe. Komentar KZ SFRJ, str. 220.<br />
212<br />
"Se raboti za primena na principot na zapostavuvawe na sporednoto<br />
i neva`noto koj treba voop{to da va`i vo krivi~noto <strong>pravo</strong>sudstvo koe<br />
pretendira na ekonomi~nost, efikasnost i avtoritet (Toj princip postoel<br />
194
sebe go inkludira (vklu~uva, opfa}a) 213 sporednoto, taka {to kriminalnopoliti~ko<br />
stojali{te ne e opravdano na storitelot da mu se izre~e<br />
kazna i za sporednoto krivi~no delo. 214 Ottamu, osnovna karakteristika<br />
na inkluzijata e vo toa {to se utvrduva vrz osnova na konkretno<br />
sporeduvawe na dve ili pove}e izvr{eni krivi~ni dela, odnosno na nivnite<br />
{tetni posledici, a ne vrz osnova na apstraktno sporeduvawe na<br />
nivnite zakonski bitija ({to inaku slu`i kako metod za utvrduvawe<br />
na najgolemiot broj na ostanatite oblici na prividen stek). Vtorata<br />
karakteristika se sostoi vo toa {to krivi~noto delo koe po osnov na<br />
inkluzija ne e zemeno predvid kako zasebno krivi~no delo (inkludiranoto,<br />
vklu~itelnoto, sporednoto krivi~no delo) mo`e da se zeme kako<br />
ote`nuva~ka okolnost pri odmeruvaweto na kaznata za krivi~noto<br />
delo vo koe e inkludirano (glavnoto krivi~no delo). Slu~aite na inkluzija<br />
doa|aat predvid kaj prividniot idealen i kaj prividniot realen<br />
stek.<br />
Me|utoa, od pri~ini {to za opredeluvaweto na inkluzijata ne<br />
se dadeni dovolno opredeleni i precizni kriteriumi spored koi bi<br />
do{lo do nejzino jasno razgrani~uvawe od konsumcijata i nekazneto<br />
pridru`no delo, smetame deka se sosema vo <strong>pravo</strong> onie avtori koi inkluzijata<br />
kako oblik na prividen stek voop{to ne ja predviduvaat,<br />
odnosno tvrdat deka za nea nema dovolno opravduvawe i deka ottamu ne<br />
treba da postoi. 215<br />
2.3. Slu~ai na zakonsko ili pravno edinstvo na pove}e krivi~ni dela<br />
Slu~aite na zakonsko ili pravno edinstvo na pove}e krivi~ni<br />
dela se: 1. slo`eno krivi~no delo, 2. kolektivno krivi~no delo, i 3.<br />
prodol`eno krivi~no delo.<br />
1. Slo`enoto krivi~no delo postoi koga zakonskoto bitie na<br />
edno delo e takvo {to vo sebe sodr`i pove}e dejstvija na izvr{uvawe<br />
koi inaku se pomesteni vo bitijata na dve ili pove}e krivi~ni dela.<br />
Taka, na primer, bitieto na krivi~noto delo razbojni{tvo (~l. 237<br />
KZ) gi sodr`i site elementi na krivi~no delo kra`ba (~l. 235 KZ) i<br />
u{te vo rimskoto <strong>pravo</strong> - "minima non curat praetor"). Zlatari}, B. op. cit. str.<br />
172.<br />
213<br />
Terminot inkludira poteknuva od latinskiot zbor inclusive {to<br />
zna~i vklu~ivo, vklu~itelno.<br />
214<br />
Toa zna~i deka javniot obvinitel za krivi~noto delo koe gi ispolnuva<br />
uslovite za inkluzija ne bi moral da pokrenuva krivi~na postapka iako<br />
postojat dokazi deka liceto go izvr{ilo toa krivi~no delo, ili dokolku krivi~nata<br />
postapka e pokrenata i sprovedena, deka sudot za toa krivi~no delo<br />
mo`e da donese osloboditelna presuda.<br />
215<br />
Taka Ba~i}, F. op. cit. str. 365. Lazin, \. Inkluzija krivi~ih dela, JRKKP,<br />
Beograd, 1980/3-4, str. 517, i dr.<br />
195
krivi~noto delo prisilba (~l. 139 KZ). Vo slu~ajot na slo`enoto krivi~no<br />
delo ne postoi stek na krivi~nite dela koi vleguvaat vo negoviot<br />
sostav, tuku samo edno krivi~no delo, za{to samiot zakon gi spojuva<br />
vo edno edinstveno krivi~no delo. 216<br />
2. Kolektivno krivi~no delo e zakonska konstrukcija na edinstveno<br />
krivi~no delo kaj koe pove}eto povtoreni okolnosti na istoto<br />
krivi~no delo se smetaat za edno krivi~no delo zaradi posebniot<br />
psihi~ki odnos na storitelot sprema vr{eweto na tie dela. 217 Kolektivnoto<br />
krivi~no delo se pojavuva vo tri oblici: 1 0 vo vid na zanaet<br />
(koga storitelot na isti ili istovidni krivi~ni dela u{te od samiot<br />
po~etok poka`al gotovnost so povtoruvawe na ovie dela vo namera da<br />
obezbedi zarabotuva~ka: takvo delo kaj nas e samo komarot), 2 0 vo vid<br />
na zanimawe (koga storitelot na isti ili istovidni krivi~ni dela<br />
u{te od smiot po~etok poka`al gotovnost za redovno povtoruvawe na<br />
ovie dela: kaj nas toa se deloto podveduvawe, nadrilekarstvo, nadripisarstvo)<br />
ili, 3 0 od navika (koga storitelot vr{i isti ili istovidni<br />
krivi~ni dela od sklonost). 218 Ottamu, kaj ovie dela ve}e i samo prvoto<br />
dejstvie vo namera na prodol`uvawe, pretstavuva ostvaruvawe na kolektivnoto<br />
krivi~no delo. Takvoto delo, vsu{nost, pretstavuva slu~aj<br />
na prividen stek, za{to poedine~nite dejstvija se opfateni (konsumirani)<br />
vo edinstveno zbirno delo.<br />
Konsekvancija na pravnata priroda na kolektivnoto krivi~no<br />
delo e toa {to po odnos na neopfatenite dejstvija so presudata se primenuva<br />
praviloto res iudicata. Presuduvaweto na dopolnitelno otkrienite<br />
dejstvija e dozvoleno samo so povtoruvawe na <strong>pravo</strong>silno zavr-<br />
{enata postapka (~l. 392 st. 1 t. 6 ZKP). 219<br />
3. Prodol`eno krivi~no delo postoi koga storitelot vo vremenski<br />
kontinuitet izvr{i pove}e istovidni dela koi, poradi elementite<br />
koi gi povrzuvaat vo edna celina, se pojavuvaat kako edno edinstveno<br />
delo. 220 Konstrukcijata na prodol`enoto krivi~no delo (ili<br />
krivi~no delo {to postojano se vr{i - delictum continuanum) mu odgovara<br />
na baraweto na prakti~nosta (procesna ekonomija) i se zasnova na<br />
logikata na rabotite i pravednosta na osudata. Taka, na primer, ako<br />
blagajnik vo edna banka sekoj den vo tekot na edna godina zema od kasata<br />
po sto denari, toj storil prodol`eno krivi~no delo pronevera.<br />
216<br />
Taka: Tahovi}, J. op. cit. str. 257 i 266, Komentar KZ SFRJ, str. 220,<br />
Radovanovi}, M. op. cit. str. 148, Srzenti}, Stai}, Lazarevi}, op. cit. str. 199, Ba~i},<br />
F. op. cit. str. 154, ^ejovi}, B. op. cit. str. 279.<br />
217<br />
Komentar KZ SFRJ, str. 224.<br />
218<br />
Konstrukcijata kolektivno krivi~no delo od navika ne mu e poznata<br />
na na{eto krivi~no zakonodavsto.<br />
219<br />
Vidi: Zlatari} - Dama{ka, Rje~nik... str. 132, ^ejovi}, B. op. cit. str. 283-<br />
285, Proevski, V, op. cit. str. 267-268.<br />
220<br />
Komentar KZ SFRJ, str. 220.<br />
196
Se smeta deka poradi povrzanosta i edinstvoto na ovie dela ne bi bilo<br />
logi~no, ni prakti~no da se zeme deka vo dadeniot slu~aj postojat 365<br />
krivi~i dela na pronevera vo realen stek, nitu pak pravi~no ako za<br />
sekoe delo bi se odmeruvala kazna spored propisite za stekot.<br />
So ogled na toa {to na{ite porane{ni krivi~nopravni propisi<br />
ne sodr`ea odredbi za prodol`enoto krivi~no delo, toa vo sudskata<br />
praktika 221 se izveduva{e spored propisite za stekot na krivi~ni dela<br />
vo taa smisla {to se zema{e deka vo slu~aj na prodol`eno krivi~no<br />
delo ne postoi realen stek, tuku prividen realen stek. 222 Me|utoa, so<br />
krivi~niot zakonik od 1996, kaj nas za prv pat e vovedena odredba za<br />
uslovite za postoewe na prodol`enoto krivi~no delo i za na~inot na<br />
odmeruvaweto na kaznata za nego kako op{t institut na krivi~noto<br />
<strong>pravo</strong> - konstrukcija na prodol`eno krivi~no delo kaj site krivi~ni<br />
dela. 223 Taka, vo ~l. 45 KZ izre~no e propi{ano deka ne postoi stek vo<br />
slu~aj na prodol`eno krivi~no delo, odnosno deka na storitelot koj<br />
so umisla }e izvr{i dve ili pove}e vremenski povrzani dejstvija {to<br />
pretstavuvaat pove}ekratno ostvaruvawe na isto delo, iskoristuvaj}i<br />
ist traen odnos, ista prilika ili drugi sli~ni okolnosti, sudot }e mu<br />
izre~e edinstvena kazna vo granicite na kaznata propi{na za toa delo<br />
(st. 1), a na storitelot {to pod uslovite od st. 1. }e izvr{i dve ili<br />
pove}e vremenski povrzani dejstvija {to pretstavuvaat ostvaruvawe<br />
na istorodni dela, sudot }e mu izre~e kazna vo granicite na kaznata<br />
propi{nana za najte{koto delo (st. 2). Ako so dejstvijata (od st. 1 i 2)<br />
storitelot kako vkupna posledica ja ostvari posledicata na nekoe pote{ko<br />
krivi~no delo, }e se kazni so kaznata propi{ana za toa delo (st.<br />
3 KZ). Odredbite (od st. 1 i 2) ne se primenuvaat na dejstvijata izvr{eni<br />
po podigawe na obvinenieto (st. 4) - po toj moment izvr{enite dela<br />
se tretiraat kako delo vo realen stek.<br />
Od navedeniot poim i zakonskata odredba proizleguva deka za<br />
ispolnuvawe na poimot na prodol`enoto krivi~no delo e potrebno da<br />
se ispolnat opredeleni postojani konstitivni elementi i opredeleni<br />
povremeni konstitutivni elementi. Se razbira deka za da dojde do pro-<br />
221<br />
Za toa podrobno Zlatari}, B. op. cit. str. 197-217.<br />
222<br />
Postojat me|utoa avtori {to ne go prifa}aat vladea~kiot stav na<br />
teorijata i praktikata deka prodol`enoto krivi~no delo e edno krivi~no<br />
delo, tuku deka pretstavuva realen stek na krivi~ni dela. Taka na primer spored<br />
Ba~i}, "Teorijata na prodol`enoto krivi~no delo nastana za da se izbegne<br />
nekoga{ rigoroznoto kaznuvawe na licata {to izvr{ile pove}e krivi~ni<br />
dela: vo pra{awe e fikcija sozdadena za da se izbegne primenata na propisite<br />
za realniot stek. Ba~i}, F. op. cit. str. 371.<br />
223<br />
So ogled na okolnosta deka pretstavuva op{t institut na krivi~noto<br />
<strong>pravo</strong>, prodol`enoto krivi~no delo mo`e da bide odredeno od strana na<br />
sudot, {to ne mo`e da bide slu~aj so slo`enoto i kolektivnoto krivi~no<br />
delo koi mo`at da bidat odredeni samo od strana na zakonot.<br />
197
cenka na tie elementi najprvin treba da postojat pove}e krivi~ni<br />
dela - serija na krivi~ni dela izvr{eni so pove}e dejstvija na izvr{uvawe.<br />
Pritoa, fakt e deka vo praktikata konstrukcijata na prodol`enoto<br />
krivi~no delo naj~esto doa|a kaj krivi~nite dela kra`ba, pronevera<br />
i falsifikat, 224 a treba da se znae i toa deka kaj opredeleni krivi~i<br />
dela prodol`enoto krivi~no delo ne mo`e da postoi poradi nivnata<br />
priroda (na primer, kaj ubistvoto, dvobra~nosta) i kaj onie krivi~ni<br />
dela kaj koi za poimot na krivi~noto delo e bez zna~ewe brojot<br />
na dejstvijata na izvr{uvaweto ({piona`a, nedozvolena trgovija, posreduvawe<br />
vo vr{eweto na prostitucija i sl). 225<br />
1 0 Postojani (konstantni) konstitutivni elementi se:<br />
a) Site slu~ai na izvr{uvawe na deloto da se pojavuvaat kako<br />
povtoreno vr{ewe na isto krivi~no delo (krivi~ni dela so isto zakonsko<br />
biti) ili pak razni oblici na isto krivi~no delo (na primer,<br />
edno delo te{ka kra`ba a, ostanatite obi~na kra`ba) 226 - istovidnost<br />
na obele`jata na krivi~nite dela ili istovidnost na dejstvijata. Toa<br />
zna~i deka konstrukcijata na prodol`eno krivi~no delo ne mo`e da<br />
postoi me|u razli~ni krivi~ni dela (na primer, me|u kra`ba i siluvawe,<br />
pa duri i me|u razli~ni krivi~ni dela od ista glava na KZ, na<br />
primer, me|u kra`ba i zatajuvawe, ili navreda i kleveta). Pritoa, ako<br />
krivi~nite dela pretstavuvaat razni oblici na isto krivi~no delo,<br />
prodol`enoto delo spored ~l. 45 st. 2 se kvalifikuva spored<br />
najte{kiot oblik.<br />
b) Site krivi~ni dela od sostavot na prodol`enoto krivi~no<br />
delo treba da se izvr{eni od isto lice - identitet na storitelot. Za<br />
istovetnosta na storitelot ne e od zna~ewe dali kaj edni dela toa se<br />
javuva kako izvr{itel, a kaj drugite kako sou~esnik.<br />
v) Site krivi~ni dela od sostavot na prodol`enoto krivi~no<br />
delo treba da se izvr{eni vo pove}e navrati, me|utoa vo opredelen<br />
vremenski kontinuitet - vremenska povrzanost na dejstvijata. Postoeweto<br />
na vremenskata povrzanost e fakti~ko pra{awe {to se re-<br />
{ava od slu~aj do slu~aj. Toa zna~i deka vo ovaa smisla ne treba da se<br />
postavuvaat nekoi strogi pravila, tuku toa da se procenuva zavisno od<br />
prirodata na deloto i relevantnite okolnosti na konkretnata situ-<br />
224<br />
Taka: Zlatari}, B. op. cit. str. 199.<br />
225<br />
Taka: Tahovi}, J. op. cit. str. 269.<br />
226<br />
Prodol`enoto krivi~no delo e vo pra{awe i ako nekoi dejstvija se<br />
osnoven, drugi kvalificiran i treti privilegiran vid na edno isto krivi~no<br />
delo. Site tie dejstvija od serijata }e se podvedat pod pravnata kvalifikacija<br />
relevantna za najte{kiot oblik na deloto ... Ne pretstavuva pre~ka {to<br />
pritoa nekoi dela od serijata ostanale vo faza na kaznivi podgotvitelni<br />
dejstvija ili vo obid bidej}i so nivnoto ostvaruvawe e obezbeden uslovot na<br />
istovetnost." Proevski, V. op. cit. str. 260-261. Taka i Zlatari}, B. op. cit. str.<br />
205, Ba~i}, F. Krivi~no <strong>pravo</strong>, (str. 540. )<br />
198
acija. 227 Pokraj navedenite elementi za postoeweto na prodol`enoto<br />
krivi~no delo sekoga{ e potrebno i ispolnuvawe na subjektivna strana<br />
na prodol`enoto krivi~no delo - da postoi umisla kaj storitelot<br />
na deloto (~l. 45 st. 1 KZ).<br />
Site ovie elementi se nu`ni za postoewe na edinstvo me|u krivi~noto<br />
delo od sostavot na prodol`enoto krivi~no delo. Vo sprotivno<br />
ne postoi prodol`eno krivi~no delo.<br />
2 0 Promenlivite (varijabilnite) se dopolnitelni konstitutivni<br />
elementi od koi e dostatno da postoi samo ispolnuvaweto na<br />
eden za da postoi prodol`enoto krivi~no delo. Toa se:<br />
a) Da postoi iskoristuvawe na ist traen odnos. Traen odnos<br />
obi~no se vospostavuva so vrabotuvawe, so doveruvawe vo opredelena<br />
funkcija ili so vospostavuvawe na opredeleni fakti~ki ili pravni<br />
odnosi. Taka, na primer, se iskoristuva polo`bata na magacioner za<br />
prisvojuvawe na stoka. 228<br />
b) Da postoi iskoristuvawe na ista prilika. Pod ista prilika<br />
treba da se podrazbere iskoristuvaweto na ista situacija. Taka, na<br />
primer, iskoristuvawe na prilika pri napletuvawe na voda da se odzemat<br />
predmeti od razni stanovi. 229<br />
v) Da postoi edinstvo na prostorot. Taka, te{ki kra`bi izvr{eni<br />
vo ista prodavnica, vo razni prodavnici na ista ulica, vo ist<br />
region ili grad. 230<br />
g) Da postoi zbirnost na predmetite. Zbirnost na predmetite<br />
kako uslov e blizok na edinstvoto na prostorot i negovata obedinuva-<br />
~ka uloga e vo toa {to aktuelizira izvesna kriminalna specijaliziranost<br />
za odzemawe na istovidni predmeti, naj~esto od isti prostorii.<br />
Taka, se odzemaat knigi od biblioteki, vozila od oddelni parkirali-<br />
{ta ili oddelni delovi na vozila, ali{ta od prodavnici, ikoni od<br />
crkvi. 231 Inaku, so presudata na sudot se opfa}aat site dela izvr{eni do<br />
sudeweto i ne mo`at da obrazuvaat prodol`eno krivi~no delo so delata<br />
koi dopolnitelno se otkrieni, za{to so toa bi se nanela povreda<br />
na principot non bis in idem. Brojot na krivi~nite dela izvr{eni vo serijata<br />
mo`e da se zeme kako okolnost kaj odmeruvaweto na kaznata.<br />
*<br />
Od dosega navedenoto za stekot i prividniot stek na krivi~nite<br />
dela mo`e da se sumira deka za utvrduvaweto na realniot i prividniot<br />
stek e od zna~ewe u~eweto za edinstvoto na dejstvieto kako ko-<br />
227<br />
Proevski, V. op. cit. str. 262.<br />
228<br />
Ibid, str. 264.<br />
229<br />
Ibid, str. 264.<br />
230<br />
Ibid, str. 264.<br />
231<br />
Ibid, str. 264.<br />
199
mpleksen akt i u~eweto za stekot na krivi~nite dela. Imeno, spored<br />
u~eweto za dejstvieto kako kompleksen akt pri izvr{uvaweto na krivi~nite<br />
dela se mo`ni pove}e situacii so edno ili pove}e dejstvija da<br />
bidat ostvareni edna ili pove}e posledici koi vo krivi~nopravna<br />
smila se tretiraat kako edinstvo na krivi~no delo. Tie najednostavno<br />
mo`at da se prika`at preku slednava {ema vo koja brojot 1 zna~i -<br />
edno dejstvie, 232 edna posledica 233 ili edno krivi~no delo, dodeka, bukvata<br />
p - pove}e dejstvija, pove}e posledici ili pove}e krivi~ni dela.<br />
telsno<br />
dvi`ewe<br />
(volev<br />
akt)<br />
dejstvie<br />
vo vo krivi~no<br />
prirodn pravna<br />
a smisla smisla<br />
posledica<br />
vo vo krivi~no<br />
prirodna pravna<br />
smisla smisla<br />
krivi~no delo<br />
1 1 1 1 1 1<br />
1 1 p p p p - idealen stek<br />
1 1 edinstvo na p 1 1 - prividen idealen stek<br />
p p dejstvieto 1 1<br />
1 - prividen realen stek<br />
p p p p p p - realen stek<br />
p p p p p p<br />
232<br />
Edno dejstvie vo prirodna smisla postoi ako storitelot prezel<br />
edno telesno dvi`ewe. Edno dejstvie vo krivi~nopravna smisla postoi koga<br />
storitelot volevo prezel ili propu{til edno dejstvie vo prirodna smisla<br />
koe, vo krivi~noto <strong>pravo</strong> se smeta kako dejstvie na izvr{uvawe na krivi~no<br />
delo, no i toga{ koga edno dejstvie se sostoi ne samo od edno dvi`ewe, tuku od<br />
pove}e posebni dvi`ewa koi mo`at da bidat izvr{eni duri i vo razli~ni<br />
vremenski intervali, me|utoa samo pod uslov ako me|usebno se povrzani taka<br />
{to pretstavuvaat edna celina i edno edinstvo.<br />
233<br />
Edna posledica vo prirodna smisla pretstavuva ostvaruvaweto na<br />
edna, a pove}e posledici, pove}e promeni vo nadvore{niot svet. Edna posledica<br />
vo krivi~nopravna smisla pretstavuva ostvaruvawe na konkretnoto zakonsko<br />
bitie na edno krivi~no delo. Ostvaruvaweto na zakonskoto bitie na<br />
krivi~noto delo me|utoa mo`e da se slu~i so edna ili pove}e promeni vo nadvore{niot<br />
svet. Ottamu, koga }e se raboti za edna ili pove}e posledici vo<br />
krivi~nopravna smisla }e zavisni od smislata na zakonskoto bitie pri {to<br />
za takvoto utvrduvawe od zna~ewe se: 1 0 edinstvoto na voljata, 2 0 prostornata<br />
i vremenska povrzanost na dejstvijata so koi se predizvikani posledicite a,<br />
koga se raboti za povreda ili zagrozuvawe na dobra od li~na priroda (`ivot,<br />
telesen integritet, ugled), i 3 0 identitetot na li~nosta na `rtvata. Za toa<br />
podrobno Ba~i}, F. Krivi~no <strong>pravo</strong>, op. cit. str. 359-562.<br />
200
U~eweto za dejstvieto kako kompleksen akt dava odgovor na<br />
pra{aweto koga postoi edno krivi~no ili pove}e krivi~ni dela, a<br />
koga vistinski ili prividen stek na krivi~nite dela. Vo zavisnost od<br />
sfa}aweto za dejstvieto ovde, vsu{nost, se raboti za tri situacii: a)<br />
voobi~aeni situacii koga dejstvieto vo prirodna smisla se poklopuva<br />
so posledicata vo prirodna smisla, b) situacii koga se raboti za vistinski<br />
stek, i v) situacii koga se raboti za prividen stek na krivi-<br />
~nite dela.<br />
a) Taka, ako storitelot so edno dejstvie predizvika edna posledica<br />
postoi edinstvo na dejstvieto i na posledicata, poradi {to postoi<br />
i edinstvo na krivi~noto delo. Na primer, koga storitelot so<br />
eden istrel od pu{ka predizvika smrt na edno lice, se smeta deka postoi<br />
edinstveno krivi~no delo (prviot red od {emata). Prili~no<br />
ednostavni se situaciite koga storitelot so pove}e dejstvija vo razli-<br />
~ni vremenski intervali gi ostvari zakonskite bitija na pove}e krivi~ni<br />
dela za koi istovremeno ne mu se sudi ({estiot red od {emata).<br />
b) Vo vtoriot i petiot red od {emata se raboti za slu~aite na<br />
idelen i realen stek za koi se smeta deka postoi edinstvo na krivi-<br />
~noto delo vo pogled na kaznuvaweto.<br />
v) Edinstvo na posledicata vo krivi~nopravna smisla postoi<br />
toga{ ako so edno dejstvie se predizvikani pove}e posledici (stek na<br />
posledici vo prirodna smisla), me|utoa site tie se smetaat kako posledica<br />
vo krivi~nopravna smisla, pa so samoto toa postoi i edinstveno<br />
krivi~no delo (tretiot red od {emata). 234<br />
Edinstvo na dejstvieto vo krivi~nopravna smisla postoi i koga<br />
so pove}e dejstvija vo prirodna smisla e predizvikana edna posledica<br />
(~etvrtiot red od {emata). Vo ovoj slu~aj postoi stek na dejnosti vo<br />
prirodna smisla, a edinstvo na dejstvieto vo krivi~nopravna smisla,<br />
edinstvo na posledicata i edinstvo na krivi~noto delo. 235<br />
Osven navedenite slu~ai vo {emata, kako {to ve}e imavme prilika<br />
da vidime, postojat i izvesni krivi~ni dela kaj koi se izrazuva<br />
edinstvo na krivi~noto delo od gledi{te na kaznivosta kako zakonsko<br />
ili pravno edinstvo. Toa se navedenite slu~ai (slo`eno krivi~no<br />
delo, kolektivno krivi~no delo, prodol`eno krivi~no delo) koi kako<br />
poseben prividen stek jasno gi opredelil samiot krivi~en zakonik. Vo<br />
taa smisla, me|utoa, treba da se posmatraat i onie zakonski bitija kaj<br />
koi dejstvijata na izvr{uvaweto se na toj na~in opi{ani {to poimno<br />
baraat i opfa}aat pove}e dejnosti (na primer, kaj deloto genocid, kaj<br />
voenite zlostorstva, poimot maltretirawe, poimot tepa~ka, izrazot<br />
"se zanimava"). 236 Na krajot, treba da se spomne deka poa|aj}i od smislata<br />
na zakonskoto bitie mo`e da se dojde do zaklu~ok deka se raboti<br />
234<br />
Taka: Tahovi}, J. op. cit. str. 256 i Radovanovi}, M. op. cit. str. 141.<br />
235<br />
Taka: Tahovi}, J. op. cit. str. 256 i Radovanovi}, M. op. cit. str. 141.<br />
236<br />
Ba~i}, F. Krivi~no <strong>pravo</strong>, op. cit. str. 361.<br />
201
za dejstvieto kako kompleksen akt, t.e. za edno dejstvie i vo situaciite<br />
kaj: trajnoto krivi~no delo, krivi~noto delo so indiferenten broj na<br />
~inewa i predizvikuvawa, krivi~no delo so me{ovito bitie, 237 i nekoi<br />
drugi krivi~ni dela, koi me|utoa ne pretstavuvaat osoben problem,<br />
ili pak, duri i voop{to nemaat kakvo i da e zna~ewe, za opredeluvaweto<br />
na stekot i prividniot stek. Ottamu, avtorite 238 koi ovde<br />
237<br />
"Trajno krivi~no delo e takvo delo kaj koe predizvikanata posledica<br />
(protivpravnata sostojba) mo`e da trae pokratko ili podolgo vreme, a<br />
takvoto traewe na posledicata vleguva vo samiot poim na krivi~noto delo.<br />
Toa e slu~aj na primer so krivi~nite dela dvobra~nost, protivpravno li{uvawe<br />
od sloboda, dogovor, zavera i sl. ... Trajnoto krivi~no delo prestavuva<br />
edinstvo na krivi~no delo dodeka trae posledicata poradi dejstvieto koe<br />
dovelo do nea. Me|utoa, postoi stek {tom storitelot izvr{i nekoe drugo dejstvie<br />
so cel da go obezbedi traeweto na posledicata." Tahovi}, J. op. cit. str.<br />
266. Taka i ^ejovi}, B. op. cit. str. 105. Poinaku i ispravno Ba~i}: "Dejstvieto<br />
so koe se sozdava protivpravnata sostojba i podocne`nite dejstvija so koi taa<br />
sostojba se odr`uva pretstavuvaat edno dejstvie, i seto toa e edno krivi~no<br />
delo." Ba~i}, Krivi~no <strong>pravo</strong>, op}i dio, str. 157. Taka i Srzenti}, Stai}, Lazarevi}. op.<br />
cit. str. 204.<br />
"Krivi~no delo so indiferenten broj na ~inewa i predizvikuvawa e<br />
krivi~no delo ~ie zakonsko bitie e taka opredeleno {to e bez zna~ewe dali<br />
dejstvieto na krivi~noto delo, sfateno vo prirodna smisla, edna{ ili pove-<br />
}epati e izvr{eno i so toa se ostvareni edno ili pove}e predizvikuvawa. Takvoto<br />
delo se sfa}a kako edno krivi~no delo, za{to spored svojata priroda<br />
toa se vr{i so povtoruvawe na dejstvija i spored toa so povtoruvawe na predizvikuvawata<br />
pri {to e od zna~ewe samo vkupnosta na takvite dejnosti ... Vo<br />
formulacijata na vakvite krivi~ni dela vo zakonot obi~no se upotrebuvaat<br />
trajni glagoli, na primer, "koj prodava", "proizveduva", "spre~uva", "nareduva",<br />
i dr., pa ottamu ovie izrazi treba da se sfatat vo smisla koj edna{ ili<br />
pove}epati go stori navedenoto dejstvie." Komentar KZ SFRJ, str. 226 Vidi i<br />
Tahovi}, J. op. cit. str. 267.<br />
"Krivi~no delo so me{ovito bitie e takvo krivi~no delo kaj koe vo<br />
zakonskoto bitie se opredeleni pove}e dejstvija na izvr{uvawe so toa {to e<br />
dovolno da se izvr{i samo edno od niv, za{to i edno e dovolno za predizvikuvawe<br />
na posledicata. Komentar KZ SFRJ, str. 226 "Kaj krivi~nite dela so<br />
me{ovito bitie postoi edno delo iako storitelot izvr{il pove}e dejstvija,<br />
ako nivnata posledica e ednakva. Taka, }e postoi edno krivi~no delo zloupotreba<br />
na slu`benata polo`ba ili ovlastuvawata, ako slu`benoto lice gi izvr{ilo<br />
site tri dejstvija (iskoristuvawe na slu`benata polo`ba ili ovlastuvawe,<br />
pre~ekoruvawe na granicite na svoite ovlastuvawa, nevr{ewe na dol-<br />
`nosta) za da mu nanese nekomu {teta, iako za postoewe na ova delo e dovolno<br />
prezemaweto na koja i da e od tie dejstvija." Radovanovi}, M. op. cit. str. 154.<br />
238<br />
Taka: Tahovi}, J. op. cit. str. 265-268, Radovanovi}, M. op. cit. str. 153 -<br />
155 i dr.<br />
202
ja pomestuvaat raspravata za niv, samo ja komplikuvaat i vnesuvaat zabuni<br />
vo ovaa problematika.<br />
203
204
Glava II<br />
KRIVI^NA ODGOVORNOST<br />
I. POIM I ELEMENTI NA KRIVI^NATA ODGOVORNOST<br />
1. POIM NA KRIVI^NATA ODGOVORNOST<br />
Koga nekoe lice }e izvr{i krivi~no delo mo`e da mu se izre~e<br />
kazna samo ako najprvin se utvrdi negovata krivi~na odgovornost.<br />
Ottuka, krivi~nata odgovornost pretstavuva uslov (pretpostavka) za<br />
kaznivosta na edno krivi~no delo, odnosno zbir na objektivni i subjektivni<br />
elementi {to se neophodni sprema storitelot na krivi~noto<br />
delo da mo`e da se primeni krivi~na sankcija. Spored toa, krivi~nata<br />
odgovornost postoi: 1 0 ako e izvr{eno edno krivi~no delo (materijalen,<br />
objektiven element na krivi~noto delo) i, 2 0 ako negoviot storitel<br />
za vreme na izvr{uvaweto bil presmetliv i vinoven (subjektivni<br />
elementi na krivi~noto delo). Objektivniot element go ozna~uva<br />
~ovekovoto povedenie, posledicata i pri~inskiot odnos koi doveduvaat<br />
do predizvikuvawe opredelena op{testveno {tetna posledica.<br />
Subjektivniot element zna~i odgovor na pra{aweto dali predizvikuvaweto<br />
na {tetnata posledica mo`e da mu se stavi na tovar na<br />
storitelot (dali toj bil presmetliv i vinoven). Sovremenoto krivi-<br />
~no <strong>pravo</strong> se zasnova na sfa}awe za edinstvo na objektivnosubjektivniot<br />
poim na krivi~noto delo i krivi~nata odgovornost.<br />
Va`no e da se spomne i toa deka krivi~nata odgovornost na storitelot<br />
mora da postoi vo momentot na izvr{uvaweto na krivi~noto<br />
delo za toa delo da mo`e nemu da mu se stavi na tovar i sprema nego da<br />
se primeni kazna.<br />
2. ELEMENTI NA KRIVI^NATA ODGOVORNOST<br />
1. Vo krivi~nopravnata nauka se smeta deka storitelot na edno<br />
krivi~no delo e krivi~no odgovoren za istoto ako vo vreme na izvr-<br />
{uvaweto na krivi~noto delo imal odredeni psihi~ki svojstva i<br />
odreden psihi~ki odnos sprema svoeto delo vrz osnova na koi toa mo`e<br />
da mu bide staveno na tovar. Spomenatite psihi~ki svojstva na storitelot<br />
vo vreme na izvr{uvaweto na krivi~noto delo se narekuva presmetlivost,<br />
a navedeniot psihi~ki odnos sprema storenoto krivi~no<br />
delo se narekuva vinost. Spored toa, storitelot na krivi~noto delo e<br />
205
krivi~no odgovoren ako vo vreme na negovoto izvr{uvawe bil presmetliv<br />
i vinoven. Od toa proizleguva deka elementite na krivi~nata<br />
odgovornost se presmetlivosta i vinosta, odnosno deka krivi~nata<br />
odgovornost se sostoi od presmetlivost i vinost. Pokraj ovie dva elementi,<br />
po vnesuvaweto na odredbata od ~l. 11 st. 1 KZ - storietlot da<br />
"bil svesen ili bil dol`en i mo`el da bide svesen za zabranetosta na<br />
deloto" vo na{eto krivi~no zakonodavstvo, kako tret element na krivi~naat<br />
odgovornost se smeta i svesta za protivpravnosta.<br />
2. Navedenite elementi se od subjektivna priroda, za{to se<br />
odnesuvaat na storitelot na krivi~noto delo. Me|utoa, za postoewe na<br />
krivi~nata odgovornost, pokraj ovie subjektivni elementi, kako {to<br />
spomnavme pogore, potrebno e da postoi i krivi~noto delo kako objektiven<br />
element, za{to bez postoeweto na krivi~noto delo, vsu{nost i<br />
ne mo`e da se postavi pra{aweto na krivi~nata odgovornost.<br />
Ova e po{iroko sfa}awe (objektivno - subjektivno sfa}awe) na<br />
krivi~nata odgovornost koe ednovremeno gi opfa}a negovite objektivni<br />
(krivi~noto delo) i subjektivni elementi (presmetlivosta,<br />
vinosta i svesta za protivpravnosta). Postoi, me|utoa i potesno sfa-<br />
}awe na krivi~nata odgovornost koe kako negovi obele`ja gi istaknuva<br />
samo subjektivnite elementi. Poslednovo sfa}awe ima svoe opravduvawe,<br />
ottamu {to koga se zboruva deka nekoe lice e krivi~no odgovorno,<br />
sekoga{ se pretpostavuva deka e izvr{eno odredeno protivpravno<br />
i op{tesveno opasno delo i zatoa se naglasuvaat samo subjektivnite<br />
elementi na krivi~noto delo. Vo takov slu~aj krivi~nata odgovornost<br />
vo subjektivna smisla se poklopuva so poimite presmetlivost,<br />
vinost i svest za protivpravnosta.<br />
3. Spored dosega navedenoto, mo`e da se zaklu~i deka presmetlivosta,<br />
vinata i svesta za protivpravnosta se elementi na krivi-<br />
~nata odgovornost. Pritoa:<br />
1 0 Presmetlivosta zna~i postoewe na takvi psihi~ki svojstva<br />
kaj storitelot na krivi~noto delo koi go pravat sposoben da go sfati<br />
zna~eweto na svoeto delo i da upravuva so svoite postapki. Taa e sposobnost<br />
za vina (doli et culpae capacitas). Presmetlivosta e ne{to {to<br />
mo`e da mu se presmeta (pripi{e) na storitelot na edno krivi~no<br />
delo. So nea se uka`uva na opredeleni psihi~ki svojstva na storitelot<br />
poradi koi krivi~noto delo mo`e da mu se stavi na tovar. Ottamu taa<br />
prestavuva uslov, pretpostavka za vinata.<br />
2 0 Vnata pretstavuva postoewe na opredelen psihi~ki odnos na<br />
storitelot sprema svoeto dejstvie kako nadvore{na vidliva realizacija<br />
vo nadvore{niot svet. Taa e psihi~ki odnos na storitelot kon<br />
svoeto krivi~no delo poradi koj toa mo`e da mu se stavi na tovar (vrz<br />
osnova na koj mo`e da mu se upati prekor i da mu se izre~e kazna). Ili<br />
pokratko, taa e prekor za formiraweto na zlostorni~ka volja na sto-<br />
206
itelot ili moralna odgovornost za storenoto delo. 239<br />
3 0 Svest za protivpravnosta e tretiot subjektiven element na<br />
krivi~nata odgovornost, koj isto taka pretstavuva psihi~ki odnos na<br />
storitelot, zna~i deka za da bide vinoven, na storitelot treba da<br />
mo`e da mu se upati i prekor deka bil svesen (ili mo`el da bide svesen)<br />
za protivpravnosta na deloto, a sepak postapil sprotivno na prohibitivnata<br />
ili imperativnata norma na krivi~niot zakonik. Ako se<br />
utvrdi deka ne postoi ovoj element, nepostoi vina. Toj ne ja isklu~uva<br />
umislata odnosno nebre`nosta, me|utoa, kako {to }e vidime podocna,<br />
mo`e da isklu~i sekakva vina vo slu~aj na neostranliva zabluda za zabranetosta<br />
na deloto (zabluda za protivpravnosta). 240<br />
II. PRESMETLIVOST<br />
1. POIM NA PRESMETLIVOST I NEPRESMETLIVOST<br />
1. Za poimot na presmetlivosta vo naukata na krivi~noto <strong>pravo</strong><br />
postojat dve stojali{ta. Spored klasi~no stojali{te koe e dominantno<br />
vo teorijata, pod presmetlivost se podrazbira zbir na intelektualni<br />
i volevi sposobnosti vrz osnova na koi opredeleno povedenie<br />
mo`e da mu se stavi na tovar na ~ovekot. Pritoa, vo osnova,<br />
intelektualnite sposobnosti na ~ovekot se sostojat vo negovata sposobnost<br />
za svest za svoeto delo, odnosno vo negovata mo} za rasuduvawe,<br />
sfa}awe na karakterot i zna~eweto na svoeto delo. Volevite sposobosti<br />
na storitelot pak, se sostojat vo mo}ta za odlu~uvawe, odnosno<br />
za upravuvawe so svoite postapki soglasno sfa}aweto na prirodata i<br />
zna~eweto na svoeto delo. Ottamu, presmetlivosta e sposobnost za<br />
sfa}awe na zna~eweto na svoeto delo i upravuvawe so svoite postapki.<br />
Navedenoto sfa}awe presmetlivosta ja smeta kako osnova za vinosta,<br />
za{to vinosta, koja se sostoi vo psihi~kiot odnos na storitelot<br />
sprema svoeto dejstvie i nejzinata posledica, ne mo`e da postoi bez<br />
presmetlivosta. Za da mo`e storitelot da go ima spomenatiot psihi~ki<br />
odnos i da mo`e da bide vinoven, potrebno e da e sposoben za<br />
psihi~ki odnos, za normalen stav sprema dejstvieto i posledicata,<br />
odnosno negovite psihi~ki funkcii da se funkcioniraat pravilno.<br />
Tokmu zatoa, spored ova stojali{te, presmetlivosta se sfa}a kako<br />
pretpostavka, kako osnov za vinosta i se izlo`uva pred vinosta.<br />
Na{iot Krivi~en zakonik go usvojuva ova stojali{te za poimot<br />
na presmetlivosta iako ne go dava poimot na presmetlivosta, tuku<br />
istiot negativno go opredeluva kako nepremetlivost. Imeno, spored<br />
239<br />
Za vinata mo`at da se sretnat brojni izrazi so sinonimno zna~ewe,<br />
kako na primer: subjektiven element na krivi~noto delo, moralen element na<br />
krivi~noto delo, zlostorni~ka volja i sl.<br />
240<br />
Vidi: Ba~i}, F. op. cit. str. 276.<br />
207
~l. 12 st. 1 KZ, nepresmetlivost e nesposobnost za svest i sfa}awe na<br />
zna~eweto na svoeto delo ili za upravuvawe so svoite postapki poradi<br />
trajno ili privremeno du{evno zaboluvawe, privremeno du{evno rastrojstvo<br />
ili zaostanat du{even razvoj. Ili obratno, presmetlivosta<br />
spored KZ pretstatvuva sposobnost za svest za sfa}awe na zna~eweto<br />
na svoeto delo ili za upravuvawe so svoite postapki.<br />
2. Spored edno drugo ponovo stojali{te presmetlivosta ne se<br />
sfa}a samo kako osnova na vinosta, tuku i kako op{t prethoden uslov<br />
na krivi~nata odgovornost, pa sli~no kako kaj delovnata odgovornost<br />
vo gra|anskoto <strong>pravo</strong> se opredeluva kako sposobnost za krivi~na odgovornost.<br />
Soglasno ova stojali{te, presmetlivosta e svojstvo na li~nosta<br />
vrz osnova na koe taa mo`e da bide krivi~no odgovorna za krivi-<br />
~noto delo. Spored toa, sposobnosta za rasuduvawe i odlu~uvawe se<br />
samo obele`ja {to mora da gi ima edno lice za da mo`e krivi~no da<br />
odgovara. Vrz osnova na presmetlivosta edno delo mo`e da mu se stavi<br />
na tovar na nekoe lice kako na negov storitel, pa ottamu presmetlivosta<br />
se sfa}a kako li~na osnova na krivi~nata odgovornost, kako<br />
op{ta pretpostavka za krivi~na odgovornost. Ottamu, nekoi avtori<br />
problematikata za presmetlivosta ja odvojuvaat od vinosta i oddelno<br />
ja izlo`uvaat i toa vo povrzanost so u~eweto za subjektot na krivi-<br />
~noto delo.<br />
208<br />
2. OSNOV NA PRESMETLIVOSTA<br />
1. Eden od najspornite problemi vo naukata na krivi~noto <strong>pravo</strong><br />
pretstavuva pra{aweto za pravniot osnov na presmetlivosta za koj<br />
u{te od antropolo{kata {kola postojat brojni sfa}awa koi mo`at da<br />
se sumiraat na slednive:<br />
1 0 Kako {to imavme prilika da vidime antropolo{kata i pozitivisti~kata<br />
{kola se zalagaa za apsoluten determinizam. Spored<br />
ova sfa}awe ~ovekovata volja e napolno uslovena od konstitucionalnite,<br />
odnosno od konstitucionalnite i socijalnite faktori, taka<br />
{to na ~ovekot ne mu ostanuva nikakva sloboda vo izborot na svoeto<br />
povedenie. A so ogled deka negovoto povedenie celosno e iznudeno,<br />
nema osnova nitu za krivi~nata odgovornost sfatena kako moralna kategorija,<br />
tuku za socijalna, odnosno zakonska odgovornost koja se zasnova<br />
na toa {to storitelot `ivee vo op{testvo {to toj go zagrozuva<br />
so svojata opasna sostojba. Psihi~ki osnov na presmetlivosta ne postoi,<br />
za{to voljata e pot~ineta na fatalnoto dejstvo na pri~inosta. No<br />
zatoa, postoi objektiven osnov za krivi~nata odgovornost, koj se zasnova<br />
na fizi~koto izvr{uvawe na krivi~noto delo so koe se zagrozuva<br />
op{etstvoto.<br />
2 0 Nasproti vakviot stav sfa}aweto za apsolutniot indeterminizam<br />
na klasi~nata {kola spored koe ~ovekovata volja e apsolutno<br />
slobodna od kakvi i da e vnatre{ni i nadvore{ni vlijanija. Ottamu,
izvr{uvaweto na krivi~noto delo sekoga{ e rezultat na slobodnoto<br />
odlu~uvawe na storitelot i so ogled na toa toj e moralno odgovoren za<br />
toa {to go izbral zloto (krivi~noto delo). A taa moralna odgovornost<br />
koja se zasnova na slobodnata volja e pravnata osnova za krivi~nata<br />
odgovornost.<br />
3 0 Zaradi pomiruvawe na ekstremnite sfa}awa na prethodnite<br />
teorii, sociolo{kata teorija se javi so indiferentisti~kata koncepcija,<br />
spored koja problemot na slobodnata volja e bez zna~ewe za<br />
utvrduvaweto na osnovata na presmetlivosta i ottamu na krivi~nata<br />
odgovornost na storitelot. Pritoa, vo nastojuvaweto da pronajdat nekoja<br />
druga poprifatliva osnova na presmetlivosta, vo ramkite na ovaa<br />
{kola nastanaa: a) teoriite za normalnosta (Liszt), b) teorijata na li-<br />
~niot identitet (Merkel, R. Franc), i v) teorijata na psihi~koto reagirawe<br />
na kaznata (Alimena).<br />
a) Spored teorijata na normalnosta, presmetlivosta e normalna<br />
sposobnost na ~ovekot da go prilagodi svoeto povedenie kon potrebite<br />
na zaedni~koto `iveewe vo op{testvoto. Taa sposobost ne zavisi<br />
od voljata, tuku od mo`nosta za rasuduvawe i procenkata sopstvenoto<br />
povedenie da se opredeluva so ogled na op{testvenite barawa i<br />
potrebi koi se sodr`ani vo <strong>pravo</strong>to, moralot i religijata. Spored toa,<br />
presmetlivo e ona lice koe normalno rea|ira na svoite vnatre{ni i<br />
nadvore{ni pottici, a toa e samo ona lice koe e du{evno razvieno i<br />
zdravo.<br />
b) Spored teorijata na li~niot identitet, presmetlivosta postoi<br />
toga{ koga storitelot vo vr{eweto na krivi~noto delo ja izrazuva<br />
svojata li~nost, svoeto vnatre{no "Jas." Ako ne e vo sostojba da se<br />
identifikuva na navedeniot na~in, toga{ kaj storitelot nema presmetlivost.<br />
Presmetlivosta e zna~i, sposobnost na ~ovekot da go oceni<br />
pottikot za deluvawe i na nego da reagira vo soglasnost so svojaat li-<br />
~nost.<br />
v) Spored teorijata na psihi~ko reagirawe na kaznata (teorija<br />
na zastra{uvaweto) - presmetlivosta pretstavuva sposobnost da se<br />
po~uvstvuva strav od primenata na kaznata. Ako nepostoi takva psihi-<br />
~ka reakcija kaj storitelot, toga{ nema nitu presmetlivost.<br />
4 0 Denes mo`e da se ka`e deka nitu edna od navedenite teorii<br />
ne e prifatliva. Razvojot na naukata poka`a kako na neodr`ivosta na<br />
apsolutniot determinizam i apsolutniot indeterminizam, taka i na<br />
nemo`nosta da se negira voljata kako eden od osnovnite elementi na<br />
presmetlivosta {to neosnovano se negira{e od privrzanicite na<br />
indiferentisti~kata teorija. Sogleduva}i ja ovaa okolnost neoklasi-<br />
~nata {kola ja vovede koncepcijata na relativniot determinizam.<br />
Spored ovaa koncepcija koja e najblisku do realnosta, voljata e relativno<br />
slobodna {to zna~i deka vo detrministi~kiot splet na kompleksnite<br />
vlijanija im se priznava ulogata kako na odredeni zakonitosti,<br />
taka i na sposobnosta na ~ovekot za samodeterminacija na svo-<br />
209
eto odnesuvawe vo soglasnost so sopstvenata svest i volja zasnovani na<br />
soznavaweto i sfa}aweto na zakonomernostite na pojavite i odnosite<br />
vo prirodata i op{testvoto.<br />
Vo ovaa smisla zna~ajna potkrpa dade i marksiti~kata materijalisti~ka<br />
filozofija so stavot deka ~ovekovata volja e determinirana,<br />
no istovremeno i slobodna i toa vo onaa mera vo koja ~ovekot kako<br />
svesno i op{etstveno bitie uspeal da gi spoznae zakonite koi vladeat<br />
so nadvore{naat priroda, negovata vnatre{na priroda i op{testvoto<br />
i da gi prilagodi svoeto povedenie na nivnoto dejstvo. Ottamu, spored<br />
nekoi avtori "osnovot na presmetlivosta mo`e da se opredeli kako sostojba<br />
vo koja postoi mo`nost za svesno deluvawe na ~ovekot, a toa<br />
zna~i kade {to postoi mo`nost za pravilno sfa}awe na nastanite vo<br />
sebe i okolu sebe i mo`nost za prezemawe dejstvija vo soglasnost so<br />
svesno postavenite celi. Ovaa mo`nost postoi kaj sekoj ~ovek kaj kogo<br />
postoi mo} za pravilno, nepre~eno i celosno rasuduvawe i odlu~uvawe.<br />
241<br />
3. ELEMENTI NA NEPRESMETLIVOSTA<br />
3.1 Metodi za utvrduvawe na nepresmetlivosta<br />
1. Vo krivi~noto <strong>pravo</strong> postoi prezumpcija na presmetlivost:<br />
pretpostavkata deka sekoe polnoletno lice na krivi~no delo e du{evno<br />
normalno, pa ottamu i presmetlivo lice. Toa zna~i deka vo krivi~nata<br />
postapka ne se utvrduva presmetlivosta na sekoj storitel na<br />
krivi~no delo, tuku samo kaj onoj vo ~ija presmetlivost sudot se posomneval<br />
vrz osnova na negovoto povedenie. Od toa proizleguva deka<br />
ne se utvrduva presmetlivosta, tuku nepresmetlivosta, odnosno dali<br />
kaj storitelot na krivi~noto delo vo ~ija normalnost postoi somnenie,<br />
postoi nekakvo du{evno rastrojstvo {to mo`e da vlijae na mo`nosta<br />
na rasuduvaweto i odlu~uvaweto i dali toa bilo od zna~ewe, i od<br />
kakvo zna~ewe, za izvr{uvaweto na krivi~noto delo.<br />
2. Pritoa, za utvrduvaweto na nepresmetlivosta se poznati tri<br />
metodi: 1 0 biolo{ki (etiolo{ki), 2 0 psiholo{ki i, 3 0 me{ovit (psiholo{ko-biolo{ki).<br />
1 0 Spored biolo{kiot metod nepresmetlivosta se opredeluva<br />
vrz osnova na du{evnoto rastrojstvo (nenormalnite du{evni sostojbi)<br />
koi ja isklu~uvaat presmetlivosta. Ottamu, ako se utvrdi deka storitelot<br />
na krivi~noto delo bil du{evno rastroen, se smeta deka e nepresmetliv.<br />
Toa zna~i deka spored ovoj metod se utvrduva samo<br />
abnormalnata du{evna sostojba, a ne se bara utvrduvawe na posledicite<br />
na ovaa sostojba vo oblasta na psihi~kite funkcii. Ovoj metod<br />
be{e koristen vo nekoi postari krivi~ni zakoni (francuskiot od<br />
241<br />
Srzenti}, Stai}, Lazarevi}, op. cit. str. 213.<br />
210
1810, bavarskiot od 1813 i pruskiot od 1851). Vo niv se poa|a{e od nesoborliva<br />
pravna pretpostavka deka du{evnoto rastrojstvo go isklu-<br />
~uva slobodnoto odlu~uvawe. Takviot metod ne e prifatliv, za{to postoeweto<br />
na nekoe du{evno rastrojstvo ne mora nu`no da vodi i kon<br />
nepresmetlivost.<br />
2 0 Spored psiholo{kiot metod nepresmetlivosta se opredeluva<br />
vrz osnova na opredeleni psihi~ki pre~ki, me|utoa bez utvrduvawe na<br />
du{evnite rastrojstva koe pretstavuvaat nivna pri~ina. Spored ovoj<br />
metod nepresmetlivo e ona lice koe ne mo`elo da go sfati zna~eweto<br />
na svoeto delo ili da upravuva so svoite postapki, bez ogled na pri-<br />
~inite poradi koi nastanale takvite pre~ki. Ovoj metod ne be{e, nitu<br />
e primenet vo postojnite krivi~nite zakoni.<br />
3 0 Spored me{ovitiot metod nepresmetlivosta se opredeluva so<br />
kombinirana primena na dvata prethodni metodi So biolo{kiot<br />
metod se utvrduvaat du{evnite rastrojstva, a so psiholo{kiot psihi-<br />
~kite pre~ki kako posledica na ovie sostojbi. Toa zna~i deka za postoeweto<br />
na nepresmetlivosta ne e dovolno da se utvrdi samo nemo`nosta<br />
za pravilno ostvaruavawe na psihi~kite funkcii (rasuduvaweto i<br />
odlu~uvaweto), tuku i abnormalnite psihi~ki sostojbi kako pri~ina<br />
na psihi~kite pre~ki. Ovoj metod ima primena vo re~isi site sovremenite<br />
krivi~ni zakoni me|u koi i vo na{eto zakonodavstvo.<br />
3.2. Utvrduvawe na nepresmetlivosta spored KZ<br />
1. Za utvrduvawe na nepresmetlivosta, na{iot KZ go usvojuva<br />
me{ovitiot metod. Toa zna~i za utvrduvawe dali storitelot na krivi~noto<br />
delo e nepresmetliv, najprvin e potrebno da se utvrdi dali<br />
bil du{evno rastroena li~nost, dali kaj nego postoela du{evna rastroenost<br />
(biolo{ki osnov), a potoa dali poradi takvata sostojba bil<br />
vo mo`nost da go sfati zna~eweto na svoeto delo i da upravuva so svoite<br />
postapki (psiholo{ki osnov). Toa e smislata na ~l. 12. st. 1 KZ,<br />
spored koja: "Ne e presmetliv storitelot koj vo vreme na izvr{uvaweto<br />
na krivi~noto delo ne mo`el da go sfati zna~eweto na svoeto<br />
delo ili ne mo`el da upravuva so svoite postapki poradi trajna ili<br />
privremena du{evna bolest, privremena du{evna rastroenost ili zaostanat<br />
du{even razvoj, ili drugi osobeno te{ki du{evni pre~ki (nepresmetlivost)."<br />
Ottuka, proizleguva deka biolo{kata osnova za isklu~uvawe na<br />
presmetlivosta ja pretstavuvaat odredeni du{evni rastrojstva (odredeni<br />
abnormalni sostojbi) koi, spored navedenata odredba, mo`at da se<br />
pojavat vo slednive formi: 1 0 trajna du{evna bolest, 2 0 privremeno<br />
du{evno zaboluvawe, 3 0 privremeno du{evno rastrojstvo, 4 0 zaostanat<br />
du{even ravoj i, 5 0 drugi osobeno te{ki du{evni pre~ki.<br />
Psiholo{kata osnova za isklu~uvawe na presmetlivosta ja pretstavuvaat<br />
psihi~kite pre~ki {to kaj storitelot se javuvaat kako po-<br />
211
sledica na du{evnoto rastrojstvo: 1 0 nemo`nosta da se sfati zna~eweto<br />
na svoeto delo (nedostatok na intelektualna mo}, nedostatok na<br />
sposobnost za rasuduvawe) ili, 2 0 nemo`nosta da se upravuva so svoite<br />
postapki (nedostatok na voluntaristi~ka mo}, nedostatok na sposobnost<br />
za odlu~uvawe).<br />
Od izlo`enoto za nepresmetlivo i ottamu za krivi~no neogovorno<br />
se smeta ona lice za koe }e se utvrdi najprvin deka bilo du{evno<br />
rastroeno i potoa deka poradi takvata sostojba ne mo`elo pravilno da<br />
rasuduva i odlu~uva. Pritoa, za postoeweto na nepresmetlivosta ne e<br />
nu`no poradi du{evnoto rastrojstvo da bila isklu~ena mo`nosta za<br />
sfa}awe na zna~eweto na svoeto delo (intelektualnata komponenta,<br />
rasuduvaweto) i mo`nosta za upravuvawe so svoite postapki (voluntaristi~kata<br />
komponenta, odlu~uvaweto). Za utvrduvawe na nepresmetlivosta<br />
kaj storitelot, dovolno e da bila isklu~ena samo edan od navedenite<br />
komponenti.<br />
2. Bitno e me|utoa nepresmetlivosta da postoela vo vreme na<br />
izvr{uvaweto na dejstvieto na izvr{uvaweto (storuvaweto ili propu-<br />
{taweto) na krivi~noto delo. Ottamu, ako se utvrdi deka storitelot<br />
bil nepresmetliv pred da zapo~ne so izvr{uvaweto na dejstvieto na<br />
izvr{uvaweto ili po dovr{uvaweto na deloto, toa zna~i deka za vreme<br />
na izvr{uvaweto na krivi~noto delo bil presmetliv i ottamu }e bide<br />
krivi~no odgovoren za istoto. Ili, so drugi zborovi, nepresmetlivosta<br />
koja postoela pred ili po izvr{uvaweto na dejstvieto na izvr-<br />
{uvaweto ne e od vlijanie na krivi~nata odgovornost.<br />
3. Najposle, od zna~ewe e i toa deka presmetlivosta, odnosno<br />
nepresmetlivosta, sekoga{ se procenuva (utvrduva) vo odnos na konkretnoto<br />
delo, {to zna~i deka e mo`no edno isto lice vo odnos na edno<br />
delo da se javi kako presmetliv, a vo odnos na drugo, kako nepresmetliv<br />
storitel.<br />
4. Soglasno navedenoto, nepresmetlivosta pretstavuva osnova<br />
za isklu~uvawe na krivi~nata odgovornost. Ottamu {to nepresmetlivoto<br />
lice ne e krivi~no odgovorno sprema nego ne mo`e da se<br />
primeni kazna nitu alternativna merka, za{to ovie sankcii mo`at da<br />
se izrekuvaat samo na krivi~no odgovorni storiteli. Me|utoa, toa ne<br />
ja isklu~uva primenata na merkite na bezbednost koi mo`at da se primenat<br />
i sprema krivi~no neodgovorni storiteli pod uslov tie da se<br />
opasni za svojata sredina. Vo prv red stanuva zbor za merkata na bezbednost<br />
zadol`itelno lekuvawe i ~uvawe vo zdravstvena ustanova od ~l.<br />
63 KZ. Dokolku, me|utoa, sudot utvrdi deka storitelot e opasen za okolinata,<br />
no za otstranuvawe na taa opasnost e dovolno lekuvawe na sloboda,<br />
}e se primeni merkata na bezbednost zadol`itelno psihijatrisko<br />
lekuvawe na sloboda od ~l. 64 KZ.<br />
212
3.3. Poim i kalsifikacija na du{evnite rastrojstva<br />
Pod du{evno rastrojstvo ili nenormalnost se podrazbira sekoja<br />
sostojba na naru{uvawe na psihi~kiot `ivot koja se projavuva vo<br />
zna~itelno otstapuvawe od prose~nito razvoj i funkcioniraweto na<br />
oddelni komponenti na psihi~kiot `ivot. 242 Ili, takva du{evna sostojba<br />
na li~nosta vo koja nemo`at normalno da se ostvaruvaat psihi~kite<br />
procesi, tuku doa|aat do izraz razli~ni rastrojstva na nagonite, ~uvstvata,<br />
percepcijata, pomneweto, misleweto i povedenieto. 243<br />
Pri~inite na du{evnite rastrojstva mo`at da bidat od vnatre-<br />
{na (endogeni, organski) i nadvore{na (egzogeni, psiholo{ko-socijalni,<br />
egzogena) priroda. Kako pri~ini od endogena priroda naj~esto se<br />
pojavuvaat: nasledstvoto, povredi za vreme na pora|aweto ili vo tekot<br />
na `ivotot, mozo~ni zaboluvawa, zaboluawa na endokrinite `lezdi,<br />
infektivni zaboluvawa kako i toksikacii so krvni i nervni otrovi.<br />
Kako pri~ini od egzogena priroda naj~esto se javuvaat du{evnite potresi<br />
koi nastanuvaat poradi sudiri vo socijalnata sredina.<br />
Ovde treba da se istakne deka vo psihijatrijata postojat brojni<br />
podelbi na du{evnite rastrojstva koi slu`at kako osnova za isklu~uvawe<br />
na presmetlivosta. Od tie pri~ini na{iot zakonodavec se opredelil<br />
za po{iroki poimi koi se odnesuvaat samo na op{tite vidovi na<br />
du{evni rastrojstva so {to se pru`a mo`nost utvrduvaweto na konkretnite<br />
i specifi~ni formi da se izvr{i spored sovremenite nau~ni<br />
dostigawa vo oblasta na psihijatrijata.<br />
a) Trajna du{evna bolest<br />
1. Du{evni zaboluvawa (psihozi) se zaboluvawa na centralniot<br />
nerven sistem (prvenstveno na mozokot), koi se manifestiraat vo patolo{ki<br />
oblici (rastrojstva i procesi) na pogolem broj psihi~ki funkcii.<br />
244 Toa se patolo{ki sostojbi koi doveduvaat do celosno du{evno<br />
rastrojstvo.<br />
So ogled na svoeto poteklo obi~no se klasifikuvaat na onie<br />
242<br />
Tahovi}, J. op. cit. str. 216.<br />
243<br />
Za svesta i svesnosta podrobno: Jevti}, D. Sudska psihopatologija, Beograd<br />
- Zagreb, 1960, str. 52-63, 82-100 i 109-131.<br />
244<br />
Pod du{evno zaboleni se podrazbiraat onie lica kaj koi postojat<br />
zaboluvawa (psihosomatski nenormalnosti) na centralniot nerven sistem (vo<br />
prv red na mozokot) koi se projavuvaat vo patolo{ki oblici (rastrojstva i<br />
procesi) na pogolemiot broj psihi~ki funkcii. Kaj psihoti~nite lica postojat<br />
promeni vo centralniot i vo avtonomniot nerven sistem, ponekoga{ i<br />
promeni vo hormonalnoto tkivo, odnosno vo nekoi drugi organi, me|uto zaboluvaweto<br />
vo prv red se projavuva vo rastrojstva na psihi~kite funkcii. Jevti},<br />
D. op. cit. str. 7, 8 i 10.<br />
213
{to poteknuvaat od organski bolesti i povredi na mozokot (organski<br />
psihozi) i onie {to se proizvod od raznovidni du{evni sudiri i nasledni<br />
osobini (funksionalni psihozi).<br />
So ogled na nivnoto vremetraewe tie mo`at da se podelat na<br />
trajni i povremeni du{evni bolesti.<br />
Pod trajni du{evni bolesti se podrazbiraat podolgovremeni<br />
psihi~ki zaboluvawa koi spontano ne mo`at da se izlekuvaat, odnosno<br />
koi i pokraj lekuvaweto so sovremeni medicinski metodi ostanuvaat<br />
neizlekuvani. Toa se vsu{nost te{ki du{evni zaboluvawa za koi vo<br />
obi~niot govor se upotrebuva poimot ludilo. Spored svoeto poteklo<br />
tie mo`at da bidat ogranski koi de sostojat vo organski promeni vo<br />
mozokot, osobeno vo sivata mozo~na kora, funkcionalni psihozi za<br />
koi se smeta deka poteknuvaat od promeni vo `lezdite so vnatre{no<br />
la~ewe i hemiski deluvawa preku krvta, kako i toksi~ni du{evni<br />
bolesti koi nastanuvaat poradi razni truewa.<br />
Me|u organskite psihozi voobi~aeno se pomestuvaat: progresivnata<br />
paraliza, senilnata demencija, arterioskleroza na mozokot,<br />
tumori na mozokot i traumatski povredi na mozokot, kako i zapalenija<br />
na mozokot (encepfalitis). Funkcionalnite psihozi se: {izofrenija,<br />
epilepsija, mani~no depresivni psihozi i abnormalno do`iveani reakcii<br />
kade {to osobeno se zna~ajni depresivnite reakcii na strav,<br />
zatvorskite psihozi, panika i sl. Me|u toksi~nite du{evni bolesti se<br />
pomestuvaat truewata kaj delirium tremens i sl.<br />
2. Naj~esti vidovi na psihozi (du{evni zaboluvawa) se progresivnata<br />
paraliza, traumatski psihozi, senilnata demencija, epilepsijata,<br />
paranojata, mani~no depresivnata psihoza i {izofrenijata.<br />
1 0 Progresivnata paraliza e du{evno zaboluvawe koe nastanuva<br />
obi~no me|u 40 do 50 godini od `ivotot kako posledica na zafa}aweto<br />
so sifilis na nervnite strukturi i korata na golemiot mozok. Tie<br />
o{tetuvawa imaat za posledica progresivno razoruvawe na psihi-<br />
~kite funkcii taka {to doa|a do pre~ki vo pomneweto i se}avaweto,<br />
misleweto stanuva pomalku efikasno i ja gubi elasti~nosta. So napreduvaweto<br />
na bolesta slabeat site intelektualni funkcii {to bolniot<br />
go spre~uva vo vr{eweto na negovite dol`nosti, a mo`e da go<br />
odvede i vo vr{ewe na krivi~ni dela. Vo nejziniot po~eten stadium se<br />
vr{at kra`bi, izmami, falsifikati so zaprepastuva~ka otvorenost i<br />
nevnimatelnost. Nakratko, bolniot se odnesuva kako moralen ludak.<br />
2 0 Traumatski psihozi koi vodat kon kriminalitet i skitni~ewe<br />
i koi povredeniot mo`at da go napravat posebno ~uvstvitelen na<br />
alkohol.<br />
3 0 Senilnata demencija kaj koja doa|a do slabeewe na fizi~kite<br />
i mentalnite sposobnosti, do emocionalni naru{uvawa i do gubewe na<br />
kontrola nad seksualnite potrebi, do zgolemeno somnevawe vo drugite<br />
lu|e {to mo`e da dovede do nasilni~ki, seksualni i drugi krivi~i<br />
dela.<br />
214
4 0 Epilepsija e sostojba na naru{eno funkcionirawe na mozokot<br />
koja ja sledat periodi~ni i povratni parosizmalni naru{uvawa na<br />
psihi~kite funkcii, odnosno soodvetni naru{uvawa na svesta, misleweto<br />
i povedenieto. 245 Taa se razvrstuva na razni na~ini od koi mo{ne<br />
prifatliva e podelbata na koja uka`uva Hajdukovi} na: 1 0 generalizirani<br />
(centrocefalni) epilepsii vo koi spa|aat golemiot napad, maliot<br />
napad i varijanti na malite napadi i, 2 0 `ari{ni (fokalni) epilepsii,<br />
me|u koi se pomenuvaat xeksonovite napadi, psihomotorna i<br />
xipsova epilepsija i temporalna epilepsija. 246<br />
Nekoi oblici na epilepsija nemaat kriminolo{ko i krivi~nopravno<br />
zna~ewe, ottamu {to napadot doveduva do celosno gubewe na<br />
svesta na poedinecot i prakti~no toj ne e vo sostojba da stori krivi-<br />
~no delo. Sosema e poinakov slu~ajot so somra~nite epileptini sostojbi,<br />
za{to doveduvaat do privremena du{evna rastroenost koja ja smaluva<br />
ili celosno ja isklu~uva odgovornosta za nivnite kriminalni povedenija.<br />
Takvite somra~ni sostojbi mo`at da se pojavat kako:<br />
a) Konfuzano somra~ni sostojbi posle golem napad. Ponekoga{<br />
mo`at da nastanat periodi na silna psihomotorna vozbudenost vo traewe<br />
od nekolku minuti do nekolku dena. Toga{ mo`at da se prezemat<br />
opasni dejstvija sprema sebesi i okolinata. Koga napadot }e prestane<br />
bolniot go zafa}a celosna ili delumna amnezija za nastanite.<br />
b) Avtomatizam vo psihomotorniot napad. Krizata na povedenieto<br />
kaj psihomotornata epilepsija nastanuva vo tekot na napadot.<br />
Bolniot stanuva dezorientiran ili samo delumno orientiran i prezema<br />
akcii koi deluvaat zbrkano. Napadot trae 5-10 minuti. Dokolku e<br />
potraen bolniot mo`e da stane upla{en i agresiven i ako naide na<br />
otpor ili neprikladana postapka od okolinata, mo`e da stane isklu-<br />
~itelno agresiven i da stori te{ko zlostorstvo.<br />
v) Konfuzno somra~ni sostojbi vo tekot na statusot na maliot<br />
napad se mnogu retki. Vo povedenieto dominira somra~nost i konfuznost.<br />
Se smeta deka epilepti~arite se skloni kon nagli izlivi na<br />
izgled na nemotivirano nasilstvo, prete`no ubistva, telesni povredi,<br />
siluvawa, pale`i kako i drugi krivi~ni dela kako {to se kra`bi i<br />
izmami. Tie ve}e spored svojata konstrukcija se razdrazlivi, eksplozivni,<br />
lesno navredlivi i spremni za kavgi i tepa~ki. Pri tepa~kite se<br />
brutalni (odgrizuvaat nos, kinat uvo, raskinuvaat usta) i upotrebuvaat<br />
sekira, no` i drugi opasni oradija. Po izvr{enoto delo sporo se<br />
smiruvaat taka {to duri i mu se zakanuvaat na ve}e ubieniot. Potoa<br />
begaat od mestoto na nastanot, neve{to se krijat i pru`aat otpor pri<br />
apseweto.<br />
245<br />
Vidi: Hajdukovi}, ^. op. cit. str. 240-247.<br />
246<br />
Vidi: ibid, str. 242-247.<br />
215
5 0 Paranoja e du{evna bolest vo koja se istaknuva osobeno izgraden<br />
logi~en sistem na somra~ni idei koi dominiraat so umnite sposobnosti<br />
na bolniot, so negovoto emocionalno efektivno `iveewe i<br />
negovite dejnosti.<br />
Spored Jevti}, me|u osnovnite karakteristiki na paranokot se<br />
vbrojuvaat: 1 0 somra~nata, kako vrhovna, nepogre{iva i nepopravliva<br />
ideja, poradi {to sposobnosta za rasuduvawe postojano im e problemati~na,<br />
2 0 celosno e vo slu`ba na somra~nata ideja i se upravuva spored<br />
parolata - celta gi opravduva sredstvata, 3 0 kako prenositel na somra-<br />
~nite idei e samouveren i gi precenuva svoite kvaliteti, 4 0 site nastani<br />
kako i svoite se}avawa gi tokluva vo smisla na svoite somra~ni<br />
idei i otuka se karakterizira so konfabulacii. 5 0 paranoikot e pre-<br />
~uvstvitelen (sprema potrebite na drugite koga nemaat vrska so negovata<br />
somra~na ideja), ~esto razdrazliv, ironi~en, cini~en i nedoverliv<br />
sprema nepoznati, 6 0 poka`uva nagli preodi od prijatelstvo (za<br />
prijateli gi smeta samo svoite obo`avateli i privrzanicvi) vo nepirijatelstvo.<br />
7 0 paranoicite se jaki sugestori, a istovremeno se lekoverni,<br />
i 8 0 ~esto ja disimuliraat svojata patolo{ka sostojba.<br />
Paranoi~arite mo`at da se podelat na: 1 0 paranoici pronao|a-<br />
~i koj naj~esto vr{at politi~ki delikti, 2 0 paranoici so idei za visko<br />
poteklo (carsko, aristokratsko i sl.) koi vr{at politi~ki i religiozni<br />
delikti, agresii i atentati, 3 0 bo`ji pratenici (proroci) so<br />
sli~ni prestapi kako i prethodite, 4 0 paranoici so idei od erotska<br />
sodr`ina t.e. deka seksualno se posakuvani od zna~ajni li~nosti (`enite),<br />
ili agresivno odnesuvawe kon nedorasnati devojki (ma`ite), 5 0<br />
hipohondrici koi smetaat deka nivnata bolest e osobena ili voobrazuvaat<br />
bolest (naj~esto vr{at la`ni dostavi, kleveti, agresii i ubistva),<br />
6 0 paranoici so somra~ni idei na qubomora koi vr{at agresii i<br />
ubistva na bra~niot drugar ili nejziniot zamislen qubovnik, 7 0 paranoici<br />
so ideja za nepriznena li~na vrednost, golemina, odnosno dostoinstvo<br />
(poradi bezna~ajna navreda celiot svoj `ivot go naso~uvaat vo<br />
borba za svoja rehabilitacija), 8 0 paranoici so idei za neprizneno<br />
<strong>pravo</strong>, nedosudena pravda i nedodelena o{teta, se sudat so godini za bagatelni<br />
iznosi i, 9 0 paranoici so umisleni li~ni zaslugi za op{testvoto,<br />
odnosno dr`avata (biv{i funkcioneri i {efovi na ustanovi<br />
koi za `al kaj nas gi ima premnogu ottamu {to sekoja partija so doa|aweto<br />
na vlast gi menuva starite i postavuva novi).<br />
Paranoikot mo`e da voobrazi deka ima neprijateli koi sakaat<br />
da go ubijat, deka go progonuvaat i napa|aat tajni organizacii, razni<br />
sili, stranski agencii, deka mu podvaluvaat i sl. ottamu {to pretstavuva<br />
posebna, sovr{ena li~nost koja treba da go odbrani svetot od golemi<br />
nesre}i (paranoja persecutoria). So cel da se spasi od progonitelite<br />
~esto bara posebna za{tita od strana na vlasta i koga nema da ja dobie,<br />
se krie ili samiot gi napa|a umislenite progonuva~i. Naj~esti krivi-<br />
216
~ni dela: la`ni dostavi, izmami, agresii i ubistva. 247<br />
6 0 [izofrenijata pretstavuva pomala grupa na te{ki zaboluvawa<br />
od oblasta na funkcionalnite psihozi. 248 Poradi obemot na nejzinaat<br />
zastapenost, te{kite promeni vo li~nosta i povedenieto na<br />
{izofreni~arite i te{kotiite na nivnata adaptacija ovaa psihoza se<br />
istaknuva kako mnogu zna~aen i seriozen individualen i op{etstven<br />
problem. 249<br />
[to se odnesuva do pri~inite {to ja uslovuvaat, na dene{niot<br />
stepen od razvojot na psihijatrijata ne postoi edinstveno mislewe.<br />
Nekoi avtori etiogenezata na {izofrenijata ja baraat vo rastrojstvoto<br />
na mozo~noto tkivo, drugi vo disfunkcionalnosta na nervniot sistem<br />
i endokrinite `lezdi, a ne se retki ni onie {to objasnuvaweto go<br />
baraat vo konstitucionalnite i hereditnite faktori. Iako ne se bez<br />
svoja nau~na osnova, dosega{nite izolirani nabquduvawa na ovie faktori<br />
ne ja doka`aa svojata empiriska zasnovanost. Me|utoa, ako se<br />
ostavat na strana nesoglasuvawata po odnos na nejzinoto poteklo, lesno<br />
mo`e da se zabele`i soglasuvaweto okolu simptomite vo vrska so<br />
psihi~kite funkcii na patolo{koto povedenie na licata so ovaa psihoza.<br />
Taka, vo pogled na ~uvstvitelnosta kaj {izofreni~arite ~esto se<br />
manifestiraat iluzii, site vidovi halucinacii i telesni senzacii.<br />
Kaj niv se osobeno karakteristi~ni akusti~nite ~uvstvitelni obmani<br />
so neugodna imperativna i navredliva sodr`ina. Pokraj toa, kaj niv se<br />
mnogubrojni i organski halucinacii (~uvstvo deka gi udiraat, ma~at,<br />
gorat, im gi vadat o~ite, im ja pijat krvta i sl.); opti~ki halucinacii<br />
(gledaat raznovidni ~udni `ivotni ili samo oddelni nivni delovi,<br />
bizarni situacii i sl.); gustativni halucinacii itn. Ponekoga{ site<br />
247<br />
Nakratko, su{tinata na bolesta e vo pogre{noto rasuduvawe. Bolniot<br />
pogre{no go tolkuva sekoj nastan, duri i onie nezna~ajni nastani od sekojdnevniot<br />
`ivot, tolkuvaj}i gi kako u{te edna pri~ina vo prilog na svoeto<br />
veruvawe deka go mamat i progonuvaat. Kaj drugi dominiraat razni voshituvawa<br />
i zanosi na strast, po pravilo na tema odmazda, na primer, razni oblici<br />
na verski i politi~ki fanatizam. Ponekoga{ stanuvaat depresivni {to gi<br />
naveduva kon samoubistvo. Tahovi}, J. op. cit. str. 218.<br />
248<br />
Terminot {izofrenija vo psihijatriskata literatura za prv pat go<br />
upotrebil Eugen Bleuer. Toj termin pretstavuva kovanica od shizo, {to zna~i<br />
kinewe, rascepuvawe i fren, {to zna~i du{a. Nakratko, so ovoj termin najdobro<br />
se objasnuva su{tinata na ovaa du{evna bolest kako rascep na li~nosta<br />
ili du{evno rastrojstvo.<br />
249<br />
Spored psihijatriskite istra`uvawa se smeta deka {izofrenijata<br />
e najte{ka du{evna bolest koja se javuva kaj 1/4 od stacioniranite du{evno<br />
bolni lica. Se naveduva isto taka, deka 0,8% do 1% od populacijata ima endogeni<br />
predispozicii za ovaa bolest. Vidi: Lopa{i}, R, i dr. Psihijatrija, Medicinska<br />
knjiga, Beograd - Zagreb, 1969, str. 207. Spored Jevti}, na 1.000 lica ima 6-8<br />
{izofreni~ari i toa pove}e `eni odo{to ma`i. Jevti}, D. op. cit. str. 196.<br />
217
ili samo nekoi od navedenite halucinacii se do`ivuvaat istovremeno<br />
(kombinirano), a seto toa pridonesuva za naru{uvawe na percepciite<br />
i normalnoto izvr{uvawe na mislovnite i volevite procesi.<br />
Vo pogled na projavuvaweto na nivnite emocionalni osobini,<br />
kaj niv se javuvaat rastrojstva vo vid na afektivna tapost, vrzanost<br />
samo za edna emocija ili nenormalnost vo nivnoto izrazuvawe so ogled<br />
na kvalitetot, brzinata, ja~inata i nasokata na emocionalniot pottik.<br />
Taka, na primer, tie izrazuvaat golem strav, lutina, bes ili `alost<br />
iako za toa ne postoi realna pri~ina. Se smeat tamu kade {to<br />
treba da pla~at ili pak i pokraj intenzitetot na emocionalnoto do-<br />
`ivuvawe, ostanuvaat emocionalno ramnodu{ni poradi sopstvenoto<br />
ograduvawe od lu|eto i nastanite od nadvorea{niot svet. Tie ja ignoriraat<br />
objektivnata realnost i `iveat vo svoj sopstven fantasti~en<br />
svet koj nema nikakva osnova vo stvarnosta (autizam). Pokraj toa, rastroenosta<br />
na nivniot emocionalen `ivot kaj niv ~esto predizvikuva<br />
depersonalizacija 250 i ambivalencija 251 vo li~nosta i povedenieto.<br />
Rastrojstvoto na svesta kaj niv se gleda i vo nivnata zatvorenost<br />
za do`ivuvawa od nadvore{niot svet i nivniot odraz vrz intrapsihi~kiot<br />
`ivot, {to gi ~ini osobeno nepogodni za prevospitni vlijanija.<br />
Procesot na misleweto kaj {izofreni~arite se odviva nenormalno<br />
i zbrkano. Toa se zabele`uva preku nivnoto verbalno, pismeno<br />
i slikovito izrazuvawe. Nivnite misli se apstraktni, nepovrzani i<br />
nerazbirlivi predizvikani od vnatre{ni do`ivuvawa pod dejstvo na<br />
halucinaciite i patolo{kiet idei. Nivnite misli i odnosot sprema<br />
okolinata se zasnovaat vrz ideite na odnos, ideite deka se progoneti,<br />
deka nekoj saka da gi ubie, deka boleduvaat od najrazli~ni i ~udni bolesti,<br />
ideite na barawe i o~ekuvawe od okolinata i sl. Vo site ovie<br />
idei bolniot veruva i pokraj nivnata nerealnost, koja e sfatliva i za<br />
edno prose~no du{evno zdravo dete, i so ni{to ne mo`at da se razubedat<br />
vo toa. Nivnite dejstvija (psihomotorikata) se karakteriziraat<br />
so: nemir (trkalawe po pod, postojano dvi`ewe, kinewe i sl), stupor<br />
(celosna nepodvi`nost na nadvore{ni drazbi), mutizam (uporno mol~ewe,<br />
neodgovarawe), paralogija (namerno pogre{no odgovarawe), katalepsija<br />
(uporno zadr`uvawe na opredelena polo`ba na teloto), stereotipija<br />
(uoporno povtoruvawe zborovi, gestovi ili drugi dvi`ewa),<br />
250<br />
"Sopstvenata li~nost na bolniot mu deluva tu|o, nevistinito i<br />
osobeno, a pretstavite za nadvore{nito svet se bledi i bezbojni. Bolnite se<br />
`alat na nedostig od emocii, se ~ustvuvaat od temel izmeneti, kako da se<br />
avtomati, kako da se mrtvi". Lo{pa{i}, R. i dr. op. cit. str. 214.<br />
251<br />
"Za ambivalencijata e karakteristi~no istovremeno zazemawe na<br />
sprotivni emocionalni stavovi sprema lu|eto, nastanite objektite, itn. Bolniot<br />
istovremeno se smee i pla~e. Istovremeno ne{to saka i odbiva. Toj<br />
sprema isto lice e agresiven i podlo`en". Lo{pa{i}, R. i dr. op. cit. str. 221.<br />
218
paramimija (neadekvatno upravuvawe so mimikata).<br />
So ogled na dinamikata i rasporedot na gorenavedenite simptomi<br />
kaj zabolenite lica, oddelni avtori 252 {izofrenijata ja delat na<br />
{izofrenija simpleks, hiberfrenija, katatonija i paranoidna {izofrenija.<br />
Me|utoa, site se soglasuvaat so faktot deka poradi raznovidnosta<br />
na simptomite, nivnata postojanost i zamrsenost, kako i nere-<br />
{enoto pra{awe na etiologijata na ovie psihozi, ovaa i sli~ni podelbi<br />
imaat ve{ta~ko no, i opredeleno prakti~ni zna~ewe. Vo taa smisla<br />
se veli deka ramnodu{nosta, nedostigot od sposobnosti i inicijativa<br />
se glavni simptomi na {izofrenijata simpleks. Ovoj vid {izofrenija<br />
se javuva na pomlada vozrast i se manifestira vo gubewe na<br />
interes za rabota, zabava i dru{tvo. Ottamu, bolniot se povlekuva vo<br />
osamenost i do zapostavuva svojot nadvore{en izgled. So podocne`niot<br />
razvoj na bolesta se javuva disocijacija vo misleweto i emocionalna<br />
ramnodu{nost. Karakteristi~no za ovaa {izofrenija e deka obi-<br />
~no nema podobruvawe na bolesta. Katatonijata se karakterizira so<br />
epizodni i trajni rastrojstva vo psihomotorikata vo vid na stupor (zako~enost)<br />
ili nemir ili vozbuduvawe. Vo sostojba na stupor se zako-<br />
~eni site funkcii, bolniot ne se dvi`i ili se dvi`i premnogu sporo,<br />
ne jade, ne pie, ne gi vr{i fiziolo{kite funkcii. Pritoa, negativisti~ki<br />
se odnesuva sprema okolinata i odbiva sekakov kontakt. Od<br />
druga strana, vo katatonata vozbudenost, bolniot e preterano aktiven,<br />
se trkala po podot, si ja kine oblekata bega i sl. Vo takva sostojba bolnite<br />
mo`at da bidat mnogu agresivni i opasni za okolinata. Poradi<br />
slo`enata simptomatologija, hiberfrenijata obi~no se izbegnuva da<br />
se definira, a za paranoidnata {izofrenija se istaknuva zna~eweto<br />
na paranoidnite misli sprema koi se soobrazuva celokupnoto povedenie<br />
na bolniot. Za ovoj oblik se karakteristi~ni halucinacii vo site<br />
~uvstvitelni podra~ja. Imeno, bolnite gledaat, slu{aat i na drug na-<br />
~in gi ~uvstvuvaat nastanite od svojata okolina i na toj na~in gi zasiluvaat<br />
i nadopolnuvaat svoite paranoidni stavovi.<br />
Se ~ini deka vo teoriskoto i prakti~noto prou~uvawe na paranoidnata<br />
{izofrenija se oti{lo najdaleku. Kaj ovaa grupa zaboleni<br />
preovladuvaat nesistematizirani i neliogi~i naludni~avi idei. Na<br />
po~etokot od bolesta poedinecot se somneva deka e izlo`en na ne~ie<br />
posebno vnimanie i po~nuva da se pla{i i na sopstven na~in da gi analiziara<br />
tie magloviti pojavi (osobeno so slu{ni halucinacii i telesni<br />
senzacii) doa|aj}i do fantasti~en zaklu~oci. Kaj bolniot se pojavuvaat<br />
idei na odnos i progonuvawe ~ija {to apsurdnost ne mo`e da se<br />
proceni. Bolniot smeta deka go progonuvaat razli~ni neprijatelski<br />
organizacii, razni sili, stranski agenturi itn. Toj ne jade, za{to mu e<br />
sosema jasno deka hranata e zatruena, itn.<br />
Vo site ovie sostojba liceto se povlekuva vo sebe so progresi-<br />
252<br />
Ibid, str. 221.<br />
219
vni vlo{uvawa i naru{uvawa na mislite, situaciite i povedenieto,<br />
begstvo vo fantazija, nedostatoci vo rasuduvaweto, postavuvawe bizarni<br />
pra{awa, deluzii 253 i halucinacii. Ovie lica se potencijalno<br />
opasni za izvr{uvawe na bilo koe krivi~no delo, osobeno za ubistvo.<br />
7 0 Alkoholemii. Alkoholemiite ili alkoholomatski psihozi<br />
pretstavuvaat hroni~ni truewa. Me|u niv Jevti} gi pomestuva: 1 0 hroni~en<br />
alkoholizam, 2 0 delirium tremens potatorum, 3 0 parafronezija potatorum<br />
(za koja se karakteristi~ni: a) parafronezija potatorum persekutiva, b) parafronezija<br />
potatorum kverulatorija, i v) somra~na qubomora na alkoholomani),<br />
4 0 epilepsija potatorum, 5 0 alkoholomanska halucinoza i 6 0 korsakoviot<br />
amnesti~ki sindrom. Spored Hudolin, du{evnite pre~ki {to<br />
mo`at da se javat vo vrska so upotrebata na alkohol (no koi ne mora da<br />
imaat vrska so hroni~niot alkoholizam) se: 1 0 "normalnoto" pijanstvo,<br />
2 0 patolo{kata pijana sostojba i, 3 0 dipsomanija (neodoliva `elba<br />
za alkoholen pijalok kaj lica koi inaku ne pijat). 254 Vo vtorata grupa<br />
se pomesteni onie psihi~ki naru{uvawa predizvikani so hroni~niot<br />
alkoholizam: 1 0 hroni~niot alkoholizam, 2 0 delirium tremens, 3 0 korsakovata<br />
psihoza na alkoholi~ari, 4 0 psihozata na qubomora, 5 0 akutnata<br />
halucinoza na alkoholi~ari i 6 0 ostanati du{evni bolesti na alkoholi~arite.<br />
Delirium tremens obi~no nastapuva kaj hroni~nite alkoholi~ari<br />
po 5-10 godi{na upotreba na alkohol. Se projavuva so intenziven strav<br />
i slu{ni halucinacii. Klasi~na pogovorka kaj ovaa rastrojstvo e deka<br />
bolniot gleda beli gluvci i liljaci. Bolnite mnogu ~esto gledaat<br />
stravi~ni sceni i slu{aat razgovori vo koi nivnite neprijateli se<br />
dogovaraat na koj najstra{en na~in da gi likvidiraat. Poradi toa se<br />
javuva silen strav i bolnite ponekoga{ vr{at te{ki napadi sprema<br />
svojata okolina ili poradi stravot vr{at samoubistvo. Za vreme na<br />
deliriumot mnogu ~esto se javuvaat i epilepti~ni napadi. Trepereweto<br />
na racete, zgolemenata temperatura i znaci na slabost na srceto,<br />
pokraj ostanatoto, se re~isi redovni sledovatelni pojavi na ovaa te-<br />
{ka bolest. Deliriumot obi~no trae 3-7 dena. Bolesta naj~esto zavr{uva<br />
so dolg dlabok son, po koj bolniot se budi sosema pribran. Vo 5<br />
253<br />
Pod deluzii se podrazbiraat slu~ai na du{evni rastrojstva koi<br />
kako delirantni sostojbi izobiluvaat so sistematizirani halucinatorni pojavi,<br />
kako na primer, poradi truewe so pe~urki, truewe so `ivotinski otrovi<br />
i kaj infektivnite bolesti.<br />
254<br />
"Dipsomanite koga }e dobijat takov napad doa|aat vo sostojba na<br />
stesneta svest i pijat redovno sami. Napadot mo`e da trae do nekolku dena, a<br />
za toa vreme bolniot mo`e da izvr{i i krivi~ni dela. Po zavr{uvaweto na<br />
takvata sostojba bolnite mnogu bledo se se}avaat na nastanite za vreme na napadot.<br />
Napadite se javuvaat vo razli~ni intervali, a ponekoga{ samo nekolku<br />
pati vo tekot na `ivotot." Hudolin, V. Alkohol i du{evna bolest, Priru~nik, Zagreb,<br />
1958/2, str. 146.<br />
220
do 25% slu~ai deliriumot zavr{uva so smrt, koja naj~esto nastapuva<br />
poradi slabosta na srceto. 255<br />
Najizrazeni simptomi kaj korsakovata psihoza se pre~kite na<br />
podra~jeto na inteligencijata koja se projavuva vo smaleno pomnewe.<br />
Bolnite ni{to ne mo`at da zapomnat, me|utoa sepak se se}avaat na nekoi<br />
raboti od pobliskata i podale~noto minato. So ogled na toa sega-<br />
{nosta ja ispolnuvaat so naj~udni izmisleni sodr`ini (konfabulacii).<br />
Pritoa, karakteristi~no e deka sosema nepoznati lica gi smetaat<br />
za stari prijateli. 256<br />
Psihozata na qubomora e op{to poznata kaj alkoholi~arite.<br />
Alkoholi~arite koi zapadnale vo vakva sostojba gi napa|aat svoite<br />
soprugi na najneverojatni na~ini. Sekoe ma{ko lice koe na bilo koj<br />
na~in doa|a vo kontakt so neja, stanuva somnitelno. Naj~udno deka pritoa<br />
kaj poedinecot se so~uvani inteligencijata i kriti~nosta. Voop{to<br />
zemeno se smeta deka hroni~niot alkoholizam organski i psiholo{ki<br />
ja namaluva seksualnata potencija na alkoholi~arot, i poradi<br />
~uvstvo na pomala vrednost na toa podra~je nastanuvaat ludite<br />
idei na qubomora. 257<br />
Akutnata halucinoza kaj alkoholi~arite e relativno retka du-<br />
{evna bolest koja se karakterizira so opti~ki i slu{ni halucinacii,<br />
obi~no sledeni so silno ~uvstvo na strav od zamisleni progonuva~i.<br />
Bolnite vo ovaa sostojba mo`at da bidat mnogu opasni sprema sebe ili<br />
sprema svojata okolina. 258<br />
b) Privremeno du{evno zaboluvawe<br />
1. Pod privremeno du{evno zaboluvawe se podrazbira psihi~ko<br />
zaboluvawe od pokratko (privremeno ili periodi~no) traewe koe<br />
mo`e spontano da prestane ili ili pak mo`e da prestane ili da se<br />
zale~i so sovremeno medicinsko lekuvawe. 259 Pokraj polesnite oblici<br />
na {izofrenija i paranoja ovde vo prv red se pomesteni mani~no depresivnite<br />
psihozi.<br />
2. Mani~no-depresivni psihozi se nasledn du{evni zaboluvawa<br />
koi naj~esto se javuvaat na vozrast me|u 30-40 godini i traat do krajot<br />
na `ivotot. Zaboluvaweto, od koe po~esto stradaat `enite, se sostoi<br />
od faza na bolest i od slobodni intervali koi se menuvaat povremeno<br />
ili periodi~no. Bolesta se javuva vo vid na melanholija ili manija.<br />
1 0 Melanholijata se karakterizira so ta`no raspolo`enie predizvikano<br />
od endogeni pri~ini, so samoprefrluvawe i samoobvinuva-<br />
255<br />
Vidi: Ibid. str. 147-148.<br />
256<br />
Vidi: Ibid. str. 148.<br />
257<br />
Vidi: Ibid. str. 148-149.<br />
258<br />
Ibid, str. 150.<br />
259<br />
Jevti}, D. op. cit. str. 10-11.<br />
221
we za neskriveno povedenie, so usporeno sfa}awe i usporen tek na mislite,<br />
mimikata i gestovite, kako i so voleva nepodvi`nost. Kaj melanholi~arite<br />
preovladuvaat ~uvstvata na obeshrabrenost, dotol~enost,<br />
nedostig na nagonski streme`i i inicijativa. Nakratko, bolnite go<br />
gubat nagonot za zadovoluvawe na svoite potrebi. Pokraj toa, bolnite<br />
se ~uvstvuvaat pomalku vredni i sî im se ~ini nevozmo`no i nevistinito.<br />
Tie se povlekuvaat od nadvore{niot svet, sedat vo agolot na<br />
sobata ili le`at vo postela so tragi~en izraz na liceto i so {epot<br />
odgovaraat na postaveni pra{awa. Sporo se hranat ili ja odbivaat<br />
hranata, poradi {to treba nasilno da se hranat. Krajno negativno go<br />
ocenuvaat sopstvenoto povedenie i postojano se vo nekakva gri`a<br />
smetaj}i, na primer, deka se vinovni zatoa {to sekoga{ bile lo{i kon<br />
roditelite, deka ne~esno se odnesuvale so svetot, deka se krivi za<br />
smrta na nekoj dale~en rodnina i sl.<br />
Vo ovie du{evni sostojbi se pojavuvaat sitni kra`bi, izmami i<br />
dela povrzani so konzumirawe na alkohol. Nasilni~kite presatpi i<br />
samoubistva glavno se vr{at vo depresivnata faza. Deprimiranite pacienti<br />
obi~no veruvaat deka `rtvata na ubistvoto ja spasuvaat od tortura.<br />
Vo taa smisla Eliot naveduva primer na majka koja go zaklala<br />
svoeto doen~e i ispekla vo pe~ka za da go "spasi od stradawa". 260<br />
2 0 Od druga strana, manijata se karakterizira so slabeewe na<br />
kontrolata na nagonite i afektite (so veselo eufori~no raspolo`enie,<br />
brblivost, bujni misli, zgolemena samouverenost, idei na mo} i<br />
golemina i bujna eroti~nost). Bolnite se ~uvstvuvaat zadovolni, sre-<br />
}ni i polni so sila koja gi vodi kon zasileni aktivnosti. Me|utoa, na<br />
nivnata zasilena aktivnost í nedostasuvaat inhibicii, normalni ko~nici<br />
i kriti~nost na postapkite. Poradi toa tie gi pre~ekoruvaat<br />
site granici vo odnesuvaweto i ottamu doa|aat vo sudir so okolinata.<br />
Mani~arite sekojdnevno pi{uvaat razni pisma, `albi, pritu`bi, im<br />
izjavuvat qubov na site lica od `enski pol, se me{aat vo se~ii raboti<br />
pa duri i vo tu|itot intimen `ivot, baraat priem kaj ministri i drugi<br />
visoki funkcioneri, se opivaat, pravat skandali ili se obiduvaat da<br />
ostvarat grandiozni planovi, se razbira, so tu|i pari. So seto toa za<br />
okolinata stanuvaat nepodnoslivi i doa|aat vo sudir sekade i so sekogo.<br />
Nakratko, manijata e sostojba vo koja se ~uvstvuva ekstremen stepen<br />
na raspolo`enie. 261<br />
Za mani~arite e karakteristi~no vr{eweto na navredi, kleve-<br />
260<br />
Eliot, M. Zlo~in u savremenom dru{tvu, Veselin Masla{a, Sarajevo, 1962,<br />
str. 275. Vo ovaa smisla i Tahovi}, J. op. cit. str. 219.<br />
261<br />
Poblagiot oblik na povi{eno mani~no raspolo`enie se narekuva<br />
hipomanija. Dokolku fazite na mani~no i hipomani~no raspolo`enie se smenuvaat<br />
so fazi na depresivno raspolo`enie, vo psihijatrijata se zboruva za<br />
mani~no-depresivni ili cikloidni sostojbi koi isto taka pretstavuvaat periodi~ni<br />
raspolo`enija od razli~no traewe i intenzitet.<br />
222
ti, zakani, telesni povredi, izmami, falsifikati i seksualni nasilstva<br />
perverzii.<br />
v) Privremena du{evna rastroenost<br />
1. Privremenata du{evna rastroenost pretstavuva privremeno<br />
naru{uvawe na pogolem broj psihi~ki funkcii na razumot koi traat<br />
dodeka trae dejstvoto na endogenite ili egzogenite pri~initeli na<br />
toa naru{uvawe ili dodeka ne se prekine so medicinka pomo{. Ovde<br />
vsu{nost stanuva zabor za: 1 0 privremeno, 2 0 povremeno ili 3 0 periodi~no<br />
pomatuvawe na svesta .<br />
1 0 Privremeni du{evni rastrojstva se onie koi doveduvaat do<br />
ednokratno zaboluvawe po {to doa|a do izlekuvawe. Takvi se na primer,<br />
onie zboluvawa koi doveduvaat do delirantni sostojbi t.e. do sistematizirani<br />
halucinatorni pojavi poznati pod nazivot deluzii.<br />
Tuka spa|aat i truewata so pe~urki i `ivotinski otrovi, kako i nekoi<br />
infektivni zaboluvawa.<br />
2 0 Povremenite du{evni rastrojstva se takvi zaboluvawa koi se<br />
javuvaat vo neednakvi vremenski intervali vo vid na delirantni sostojbi.<br />
Takvi zaboluvawa se: dipsomanijata, delirium tremens, alkoholna<br />
halucinoza i qubomora, somra~nite sostojbi kaj epilepti~arite<br />
itn.<br />
3 0 Periodi~ni du{evni rastrojstva se onie koi se javuvaat vo<br />
pribli`no ednakvi vremenski intervali me|u koi postojat periodi na<br />
du{evno zdravje. Takvi zaboluvawa se manijata i melanholijata. Me|utoa,<br />
ako kaj manijata, odnosno melanholijata postojat ciklusi bez slobodni<br />
intervali, toga{ tie pretstavuvaat trajna du{evna bolest.<br />
Kako privremeni du{evni zaboluvawa mo`at da se javat i takvi<br />
zaboluvawa koi imaat traen karakter, kako na primer, {izofrenija i<br />
progresivna paraliza, osobeno vo nivnata po~etna faza i koga se javuvaat<br />
vo polesni oblici.<br />
2. Privremenata du{evna rastroenost mo`e da dovede do slednive<br />
sostojbi:<br />
1 0 Opredeleni fazi ili simtomi na oddelni du{evni zaboluvawa<br />
koi imaat akutni krizi. Tuka spa|aat osobeno fazite na mani~nomelanholi~no<br />
ludilo i epilepsijata vo fazata na gr~evi i treperewa.<br />
2 0 Psihozi vo vrska so razni povredi i potresi na mozokot (traumatski<br />
psihozi).<br />
3 0 Sostojbi na privremena pomatenost na svesta kako posledica<br />
na dejstvo na otrovi (truewa), dejstvo na sun~anica, premrznatost i dejstva<br />
na razni infektivni zaboluvawa so silno zgolemena temperatura<br />
({arlah, tifus, malarija i sl).<br />
223
4 0 Akuten alkoholizam (pijanstvo) 262 i sostojbi sli~ni na pijanstvo<br />
poradi upotreba na razni drogi.<br />
Upotrebata na alkohol mo`e da dovede do hroni~na alkoholiziranost<br />
263 koja sekoga{ e pri~ina na namalena presmetlivost, a ponekoga{<br />
i na nepresmetlivost. Vo sekoe konsumirawe na alkoholni pijaloci<br />
lekarite vo medicinska smisla gledaat patolo{ka pojava, za-<br />
{to sekoj dopir so nego pretstavuva intoksikacija koja ve}e kaj malite<br />
koli~ini doveduva do psihi~ki i drugi promeni kaj ~ovekot. Na toa<br />
se nadovrzuvaat psihijatriskite stojali{ta spored koi sekoja alkoholizirana<br />
sostojba treba ve}e spored stepenot na psihi~kite promeni<br />
da se odrazuva kaj ocenata na presmetlivosta na storitelot na deloto.<br />
Vo taa smisla se pravat i poznatite tablici na intoksikacija spored<br />
koncentracijata na alkoholot vo krvta koi glavno mo`at da se svedat<br />
na slednava podelba:<br />
- Gucnatost - koncentracija do 0,5 promili - ne postojat znaci<br />
na rastroenost, ne se manifestiraat nadvore{ni znaci, se javuva pogolema<br />
zborlivost.<br />
- Kefleisanost - koncentracija me|u 0,5 i 1,0 promili - popu-<br />
{taat ko~nicite, se javuva mala opienost, promeni vo govorot, pre~ki<br />
vo odeweto i dvi`eweto, oslabeni oseti, labilnost na afektite.<br />
- Lesna opisenost - koncentracija od 1,0 do 1,5 promili - posilno<br />
izrazeni gre{ki vo odeweto i dvi`eweto, slabo ~uvstvitelnost,<br />
mo`no povra}awe, pre~ki vo povedenieto.<br />
- Sredna opisenost ili podnapienost - koncentracija od 1,5 do<br />
2,0 promili - mo`no povra}awe i vrtoglavica, drskost, nepromislenost,<br />
smaleno vnimanie i sfa}awe.<br />
- Napienost - kocentracija od 2,0 do 3,0 promili - nemo`nost za<br />
vr{ewe na nekoi dejstvija (apraksija), nesposobnost na ekstremitetite<br />
za pravilno dvi`ewe (atraksija), te{ko di{ewe.<br />
- Prepienost (te{ko pijanstvo) - koncentracija od 3,0 do 4,0<br />
promili - koma, nesvest.<br />
- Smrtonosna prepisenost (te{ki tuerwe) - koncentracija od<br />
4,0 do 5,0 promili - mo`nost za smrt.<br />
Upotrebata na alkohol mo`e da dovede i so privremeno du{evno<br />
rastrojstvo koga se raboti za sostojbi na polupijanstvo i pija-<br />
262<br />
Pod akuten alkoholizam se podrazbira povremeno u`ivawe alkoholni<br />
pijaloci so povremeno ili ekscesivno opivawe koe ne ostanalo nezabele`ano<br />
od strana na sredinata {to go opkru`uva konkretnoto lice.<br />
263<br />
Hroni~en alkoholizam prestavuva u`ivawe na alkoholni pijaloci<br />
{to kaj opredeleno lice se manifestiralo vo vid na fizi~ka i psihi~ka zavisnost<br />
od alkohol i, kako {to vidovme pogore, so potrajni rastrojstva vo negovoto<br />
povedenie.<br />
224
nstvo. 264 So pijanstvoto predizvikano od upotreba na alkohol ponekoga{<br />
se sli~ni i sostojbite na zamrenost na psihi~kite funkcii do koi<br />
doa|a poradi upotreba na razni narkoti~ni sredstva. Taka, na primer,<br />
upotrebata na morfium, kokain i opium mo`e da dovede do sostojba na<br />
privremeno du{evno rastrojstvo.<br />
5 0 Afektivni sostojbi od silen intenzitet koi ne se od patolo{ki<br />
karakter, no koi se vo sostojba celosno da gi prekinat psihi-<br />
~kite procesi, t.e. da dovedat do prepast, strav, gnev i koi ja paraliziraat<br />
mo}ta za razmisluvawe. Ako afektivnite sostojbi se od patolo{ki<br />
karakter treba da se zeme deka se raboti za simptomi na soodvetnite<br />
psihozi. Nepatolo{kite afekti doveduvaat do smalena presmetlivost,<br />
me|utoa isklu~itelno mo`at da dovedat i do privremena<br />
du{evna rastroenost. Nakratko afektot mo`e da bide: a) okolnost<br />
koja ja isklu~uva ili bitno ja namaluva krivi~nata odgovornost, b)<br />
okolnost koja ja isklu~uva ili ubla`uva kaznivosta, v) okolnost koja<br />
doveduva do privilegirana krivi~na odgovornost i g) okolnost koja ja<br />
ubla`uva krivi~nata odgovornost. 265<br />
6 0 Somnabulizmot (mese~arstvo) i hipnoti~ka sostojba. Somnabulizmot<br />
e sostojba sli~na na sonot vo koja liceto mo`e da vr{i kriminalni<br />
dejnosti bez da ima kakva i da e svest i se}avawe za toa {to go<br />
storil.<br />
Hipnoti~kata sostojba e sozdadena sostojba, sli~na na somnabulizmot,<br />
vo koja na liceto pod hipnoza mu se sugerira izvr{uvawe na<br />
opredeleni dejstvija {to toj nesvesno gi prezema. 266 Kaj hipnozata e karakteristi~no<br />
toa {to za vreme na sostojbata na somnabulizmot liceto<br />
go zaborava seto ona {to go do`ivealo vo sostojba na budnost, a<br />
vo sostojba na budnost, seto ona {to go do`ivealo vo sostojba na somnabulizam.<br />
Nevolevata hipnozata na{iot krivi~en zakonik ja izedna~uva<br />
so primenata na sila (~l. 122 st. 16 KZ). Ottamu, dokolku vo<br />
konkretniot slu~aj nekoe lice pod vlijanie na hipnoza (apsolutna<br />
sila) izvr{i krivi~no delo, treba da se zeme deka taa go isklu~uva<br />
264<br />
Spored ~l. 122 st. 22 KZ pod te{ko pijanstvo se podrazbira sostojba<br />
na alkohol vo krvta nad 1,5 promili.<br />
265<br />
Za ovoj problem podrobno: Buturovi}, J. Zna~aj afekta za krivi~nu odgovornost,<br />
JRKKP, Beograd, 1980/1, str. 27-44.<br />
266<br />
"Najdlaboki stadiumi na hipnoza pretstavuvaat somnabulizam i katalepsija.<br />
Somnabulizam e sostojba vo koja e prodlabo~en hipnoti~niot son<br />
taka {to hipnotizerot mo`e vo celost da upravuva so hipnotiziraniot, a katalepsija<br />
e takva sostojba vo koja organizmot na hipnotiziraniot se menuva i<br />
fiziolo{ki. Kaj katalepsijata nastapuva i uko~enost na celoto telo i takvoto<br />
lice ne dava vpe~atok na `ivo lice." Kokoq, M. O hipnozi i hipnotizmu s<br />
posebnim osvrtom na wihov krivi~nopravni tretman, Pravna misao, Sarajevo,<br />
984/3-4, str. 30.<br />
225
dejstvito, pa spored toa krivi~nata odgovornost i kaznivosta.<br />
226<br />
g) Zaostanat du{even razvoj<br />
1. Pod zaostanat du{even razvoj (slaboumnost, oligofrenija) se<br />
podrazbira psihi~ka nerazvienost, odnosno du{evna nedorazvienost<br />
predizvikana od zakr`lavenost na centralniot nerven sistem (prvenstveno<br />
na mozokot i setilata) ili od nenormalnosta na endokrinite<br />
`lezdi ili od ne`iveewe vo socijalna sredina. 267<br />
Ovde vo prv red spa|aat 1 0 oligofrenite (slaboumnite) lica, i<br />
2 0 licata so psihi~ki pre~ki poradi izvesni telesni nedostatoci (telesni<br />
invalidi, gluvi, nemi, gluvonemi i sl). Nekoi avtori vo ovaa<br />
grupa gi pomestuvaat i licata so nedostig na moralni ~uvstva (sostojbi<br />
na tn. moralno ludilo - molal insanity). 268<br />
2. Za oligofrenite e najsu{testveno toa {to ne se vo sostojba<br />
pravilno da rasuduvaat i da gi ocenuvaat op{testvenite pojavi i procesi<br />
i nedozvolenosta na svoite motivi i postapki. Ottamu, so <strong>pravo</strong><br />
se istaknuva deka slaboumnite ne se dovolno svesni za posledicite od<br />
izvr{eniet krivi~ni dela, deka kaj niv ne postojat inhibicii {to mo-<br />
`at da se najdat kaj inteligentnite lica. Smalenata inteligencija kaj<br />
niv go smaluva i dejstvoto na socijalizira~kite faktori i ja ote`nuva<br />
polo`bata na ~ovekot vo op{etstvoto. 269 Poradi nesfa}aweto na nastanite<br />
i situaciite oligofrenite se egocentri~ni, povr{ni, lekoverni<br />
i lesno se naveduvaat na {to i da î, bidej}i nemo`at da gi voo~at<br />
posledicite. Zatoa oligofrenite lesno im podlegnuvaat na sopstvenite<br />
i tu|i seksualni porivi i na alkoholot. Poradi niskata inteligencija<br />
i nesposobnosta za rasuduvawe, ne e ~udno {to sfa}aweto na<br />
moralot i etikata im e slabo. Afektite im se povr{ni i promenlivi.<br />
Izrazuvaweto na afektite obi~no e preterano i besmisleno. Bes~ustvitelni<br />
se pred problemite i situaciite na drugite, za{to ne gi<br />
sfa}aat tie situacii. 270<br />
3. Oligofrenijata (poznata i spored svoite eufemizmi: lica so<br />
pre~ki vo razvojot, psihi~ka zaostanatost i nedovolna mentalna<br />
razvienost) pretstavuva smaleno intelektualno nivo vo odnos na prose~niot<br />
intelektualen razvoj. Naj~esto se vr{i slednava kategorizacija<br />
na licata so pre~ki vo psihi~kiot razvoj:<br />
1 0 Lica so lesna popre~enost vo psihi~kiot razvoj koi postignale<br />
koeficient na inteligencija od 51-70 i na koe im se potrebni<br />
267<br />
Jevti}, D. op. cit. str. 9.<br />
268<br />
Taka: Tahovi}, J. op. cit. str. 221.<br />
269<br />
Milutinovi}, M. Kriminologija, Savremena administracija, Beograd, 1990<br />
str. 426.<br />
270<br />
Lopa{i}, R, i dr. Psihijatrija, Medicinska knjiga, Beograd - Zagreb, 1961,<br />
str. 323.
posebni uslovi za vospituvawe, obrazovanie, profesionalno, odnosno<br />
rabotno osposobuvawe. Vo psihijatrijata ovie lica se narekuvaat debili.<br />
Ovie lica ~esto se otkrivaat duri otkako }e trgnat na u~ili-<br />
{te vo koe odat so najgolema maka i redovno povtoruvaat. Vo `ivotnata<br />
sredina vo koja ne se bara ni{to drugo osven primitivno iskustvo,<br />
uspe{no se odr`uvaat i so svoeto povr{no sfa}awe na moralot mo`at<br />
da postignat afirmacija koja e prikriena samo so dobro mehani~ko<br />
znaewe, bez vistinsko rabirawe na rabotite. Kaj nekoi nasledni oblici<br />
na ovoj vid mentalna retardiranost celokupniot `ivot ostava vpe-<br />
~atok na nezrelost. Toa osobeno va`i za slu~aite na psihi~ki infantilizam<br />
koj se sogleduva vo du{evnata nedorazvienost i povr{no<br />
odnesuvawe, kako i detsko sfa}awe na `ivotot. Ovie lica vo sredinata<br />
mo`at socijalno da se odr`at, a da ne bidat otkrieni. Zgora na toa,<br />
mo`at da dostignat i opredeleni op{testveni i politi~ki pozicii<br />
stanuvaj}i silni intranzigentni privrzanici na nekoja ideja, bez da ja<br />
sfatat nejzinata vistinska podloga. Vo toa nekriti~no primawe pove-<br />
}e na formata, odo{to na sodr`inata, so svoeto odnesuvawe mo`at da<br />
bidat mnogu nezgodni. Golem broj na skitnici, prostitutki i krminalci<br />
se regrutiraat tokmu me|u ovie lica. 271 Za niv se veli i toa deka<br />
`iveat vo sega{nosta, deka te{ko izvlekuvaat pouki od prethodnoto<br />
iskustvo i deka ne se vo sostojba da gi kombiniraat i predviduvaat svoite<br />
postapki, {to zna~i deka ne se vo sostojba da pravat planovi za<br />
idninata, za{to glavno se anga`irani vrz neuspe{noto re{avawe na<br />
konkretnite problemi. 272<br />
2 0 Lica so umerena popre~enost vo psihi~kiot razvoj koi postignale<br />
koeficient na inteligencija od 36-50 i koi se vo sostojba da se<br />
steknuvaat so elementarni naviki i da se gri`at za svoite osnovni<br />
potrebi, da se osposobuvaat za poednostavna rabota i koi mo`at da se<br />
prilagoduvaat na osnovnite barawa na op{etstveniot `ivot. Ovie<br />
lica vo psihijatrijata se narekuvaat imbicili (koi ne mo`at da se vospituvaat,<br />
obrazuvaat i osposbuvaat za `ivot i rabota pod redovni<br />
uslovi i na koi im e potreben nadzor i gri`a).<br />
Decata i mladincite so stepen na umerena mentalna retardiranost<br />
zazemaat posebno mesto vo odnos na nivnata za{tita, korekcionovospitniot<br />
i elementarno obrazovniot tretman. Nivnite specifi~ni<br />
karakteristiki i ostatokot na sposobnostite nalo`uvaat poseben<br />
pristap vo specijalizirani zavodi. Vo ovie ustanovi postojat site mo-<br />
`nosti za smestuvawe, vospituvawe, obrazovanie i rabotno osposobuvawe,<br />
kako i drugi povolni uslovi {to na ovie deca mo`at da im gi razdvi`at<br />
i razvijat preostanatite sposobnosti za elementarno komuni-<br />
271<br />
Lopa{i}, R. i dr. op. cit. str. 324.<br />
272<br />
Vidi: Hajdukovi}, ^. Prestupni~ko pona{anje mladih, Savremena administracija,<br />
Beograd, 1975, str. 102.<br />
227
cirawe so sredinata, za razvivawe na nivniot govor, pravilno dr`ewe<br />
i razvoj na teloto, za korigirawe i ubla`uvawe na telesnite nedostatovi,<br />
za sozdavawe interes kon igrata i drugite aktivnosti, i steknuvaweto<br />
istrajnost pri manifestiraweto na poslo`eni dvi`ewa.<br />
3 0 Lica so te{ka popre~enost vo psihi~kiot razvoj koe postignale<br />
koeficient na inteligencija od 21-35 i se so mnogu ograni~eni<br />
umstveni sposobnosti, no se vo sostojba da gi usvojuvaat elementarnite<br />
higienski naviki i navikite na samoposlu`uvawe, kako i da se vklu~uvaat<br />
vo nekoi najednostavni rabotni aktivnosti. Vo psihijatrijata toa<br />
se idioti (deca koi ne mo`at da nau~at da zboruvaat i da se gri`at za<br />
sebesi).<br />
Ovie lica nitu vo nadobar slu~aj ne mo`at da pominat ni edno<br />
oddelenie vo osnovnoto obrazovanie. Uspevaat da nau~at da zboruvaat<br />
so skromen re~nik. Na najvisokiot stepen od svojot razvoj mo`at socijalno<br />
da se odr`at vo krugot na semejstvoto, da rabotat najednostavni<br />
fizi~ki raboti kako ~uvari na dobitok, vo zemjodelieto i sli~ni raboti<br />
kad ne treba samite da odlu~uvaat i da gi odberat svoite `ivotni<br />
pati{ta. Niskata inteligencija, te{kotiite okolu rasuduvaweto,<br />
skromnosta na kombinatorno mislewe i nesfa}aweto na opredeleni<br />
situacii, kaj niv tolku se izrazeni {to obi~niot ~ovek vedna{ gi zabele`uva<br />
i prepoznava. Edna{ naviknati na zavodska disciplina i kontrola<br />
mo`at da vr{at nekoja korisna rabota. 273 Tie nemaat nikakvi<br />
izgledi za {koluvawe i za niv e najdobro da bidat smesteni vo specijalni<br />
ustanovi za vakvi lica kade {to celokupnata gri`a za niv treba<br />
da ja prezemat soodvetni stru~ni slu`bi. 274 Koga }e porasnat ovie lica<br />
obi~no dostignuvaat intelektualen razvoj koj soodvetstvuva na nivo na<br />
dete na vozrast od 3-7 godini. Pokraj umno zaostanati, ~esto ostanuvaat<br />
i fizi~ki nerazvieni, a mo`at da imaat i pre~ki vo govorot koi<br />
se projavuvaat vo nerazbirliv izgovor. Ako so niv sistematski se raboti,<br />
postojat mo`nosti vo tekot na rehabilitacijata da se osposobat<br />
za odr`uvawe na izvesni higienski i rabotni naviki. 275<br />
4 0 Lica so najte{ka popre~enost vo psihi~kiot razvoj koi postignale<br />
koeficient na inteligencija pomalku od 20 i krajno ograni-<br />
~eni sposobnosti za aktivnosti i vo celost ili trajno e upateno na pomo{<br />
i gri`a od strana na drugi lica. Ovie lica vo psihijatrijata se<br />
poznati kako kreteni.<br />
Decata od ovaa grupa naj~esto mnogu docna prooduvaat, edvaj nau~uvaat<br />
da ja prepoznaat najbliskata okolina, a najpove}e {to uspevaat<br />
da nau~at e izgovaraweto na po nekoj zbor, no i toga{ vo agramati-<br />
273<br />
Lopa{i}, R i dr. op. cit. str. 323-324.<br />
274<br />
Za nivnata za{titata podrobno: <strong>Sulejmanov</strong>, Z. Za{tita, edukacija<br />
i rehabilitacija na licata so pre~ki vo fizi~kiot i psihi~kiot razvoj vo<br />
Makedonija, ISPPI, 1996. str. 45-49.<br />
275<br />
Hajdukovi}, ^. op. cit. str. 104.<br />
228
~ka forma. Tie ve}e spored svojot izgled, dr`ewe i dvi`ewe pa|aat v<br />
o~i. Sekoga{ se ne~isti i neuredni, od ustata im te~at ligi i vr{at<br />
nu`da kade }e stignat. Izgledot im e tap so bezizrazna i bez pri~ina<br />
napnata mimika koja pri promena na raspolo`enieto preo|a vo grimasi.<br />
Jadat al~no pikajki vo ustata kakva i da e hrana ili {to i da e, dokolku<br />
samo malku ima vkus na hrana. Dvi`eweto im e grubo i nezgrapno.<br />
So ogled na toa dali se mirni, tihi i dobronamerni ili pak nemirni,<br />
lesno vozbudlivi i divi, licata so najte{ka mentalna retardiranost<br />
se delat na apati~ni i torpidni od edna, i eroti~ni od druga strana.<br />
Ne se vo sostojba da se gri`at za sebe i obi~no mo`at da se najdat<br />
samo vo zavodi. 276<br />
Zavisno od stepenot na mentalnata retardiranost, nekoi poedinci<br />
od ovaa grupa mo`at da bidat sposobni da izvr{at samo nekoj gest<br />
koj se odnesuva na predmeti ili licata od pobliskata okolina. Vo ovaa<br />
grupa mo`at da postojat i takvi lica koi se vo sostojba do izvesen stepen<br />
da rea|iraat na usmeni naredbi i da odgovaraat samo na nekolku<br />
zbora ili gestovi. Osven toa, postojat i tolku te{ko mentalno retardirani<br />
lica koi samo vegetiraat, dodeka intelektualno skoro voop-<br />
{to ne komuniciraat so sredinata. Takvite lica ~esto se napolno nepodvi`ni<br />
ili se so mnogu usporeni pokreti. Nivna rehabilitacija ne<br />
e mo`na, iako nekoi od niv, i toa samo onie so donekade so~uvana inteligencija<br />
mo`at da nau~at samo nekoja higienska navika.<br />
4. Vo kriminologijata se smeta deka kriminalitetot na idiotite<br />
i imbicilite ne e golem so ogled deka nivnite barawa glavno se od<br />
vegetativna priroda. Od druga strana debilite vr{at razli~ni krivi~ni<br />
dela, osobeno od imotna i seksualna priroda, a ponekoga{ i nasilstva.<br />
Tuka doa|a do nedostig na kriti~nost, sugestibilnost, nestabilnost<br />
na vnimanieto, a ponekoga{ i na inteligencijata, taka {to<br />
nivoto na nivnite aspiracii redovno e povisoko od potencijalnite<br />
sili. Debilite ne se vo sostojba da si go predo~at subjektivnoto "jas"<br />
na drugite, nitu tu|ite stojali{ta, a toa ja uslova nivnata egocentri-<br />
~nost. Tie, isto taka, ne se vo mo`nost da se otrgnat od neposrednata<br />
situacija i da gi predvidat posledicite na svojot akt. Slaboumnosta e<br />
karakteristi~na pri javuvaweto na opredeleni vidovi na kriminalitet<br />
i sociopatolo{ki odnesuvawa i spored Milutinovi}. Spored nego,<br />
toa e slu~aj so nekoi kategorii na profesionalni kriminalci, recidivisti,<br />
skitnici i prostitutki. 277 Fakt e me|utoa deka nivnoto u~estvo<br />
vo nasilni~kiot kriminalitet, i osobeno vo izvr{uvaweto na ubistvata<br />
e nezna~itelno. 278<br />
276<br />
Lopa{i}, R i dr. op. cit. str. 323.<br />
277<br />
Milutinovi}, M. op. cit. str. 427.<br />
278<br />
Vidi: <strong>Sulejmanov</strong>, Z. Ubistvata vo Makedonija. str. 221.<br />
229
230<br />
d) Drugi osobeno te{ki du{evni pre~ki<br />
Pod drugi osobeno te{ki du{evni pre~ki se podrazbiraat privremeni<br />
ili dolgotrajni du{evni sostojbi {to ne mo`at da se podvedat<br />
pod du{evna bolest nitu pod rastroenost. Vo ovaa grupa du{evni<br />
sostojbi vo prv red treba da se pomesta site onie naru{uvawa na du{evnoto<br />
zdravje {to doveduvaat do bitno namalena ili do ednostavno namalena<br />
presmetlivost.<br />
3.4. Nesposobnost za rasuduvawe i odlu~uvawe<br />
1. Koga }e se utvrdi deka nekoe lice e du{evno rastroeno, so<br />
toa sî u{te ne e utvrdeno deka e nepresmetlivo. Kako {to imavme prilika<br />
da vidime, pokraj toa e potrebno i da se utvrdi i dali zaradi du-<br />
{evnoto rastrojstvo toa lice ne bilo vo mo`nost da rasuduva, odnosno<br />
da odlu~uva. Za{to, nepresmetlivo e ona lice {to ne mo`elo da go<br />
sfati zna~eweto na svoeto delo (nesposobnost za rasuduvawe) i da<br />
upravuva so svoite postapki (nesposobnost za odlu~uvawe).<br />
2. Nesposobnosta za rasuduvawe. Mo`nosta za rasuduvawe, kako<br />
mo} za sfa}awe na zna~eweto na svoeto delo, opfa}a mo} za sfa}awe<br />
na op{etstvenoto i pravnoto zna~ewe na krivi~noto delo.<br />
Sfa}aweto na vistinskoto (realnoto, prirodnoto) zna~ewe na<br />
deloto se odnesuva na stvarnite okolnosti na krivi~noto delo koi se<br />
odnesuvaat dejstvieto na izvr{uvaweto, posledicite i nivniot pri~inski<br />
odnos. Za edno lice da mo`e da se smeta za presmetlivo, vo prv<br />
red treba da e vo mo`nost da da go sfati vistinskoto zna~ewe na svoeto<br />
delo (da mo`e da sfati deka so svoeto dejstvie predizvikuva odredena<br />
posledica).<br />
Sfa}aweto na op{etstvenoto zan~ewe na deloto se odnesuva na<br />
zna~eweto koe edno krivi~no delo go ima vo op{testvoto. Za edno<br />
lice da mo`e da go sfati op{testvenoto zna~ewe na svoeto delo, treba<br />
da e vo mo`nost da sfati deka negovoto delo e {etno za op{testvoto i<br />
deka toa ne go odobruva, tuku go osuduva takvoto povedenie.<br />
Vo teorijata postoi stav deka za postoewe na nepresmetlivosta<br />
pokraj nemo`nosta za sfa}awe na vistinskoto i op{testvenoto zna-<br />
~ewe na svoeto delo potrebno e da postoi i nemo`nost za sfa}awe na<br />
pravnoto zna~ewe na deloto. Sfa}aweto na pravnoto zna~ewe na deloto<br />
go opfa}a zna~eweto {to toa go ima vo krivi~noto zakonodavstvo<br />
kako delo sprotivno na edna norma, kako protivpravno delo. Toa zna~i<br />
deka storitelot mo`el da bide svesen deka negovoto delo e protivpravno,<br />
odnosno deka e svesen za protivpravnosta na svoeto delo. Mnozinstvoto<br />
avtori me|utoa imaat pravilen stav deka za postoeweto na<br />
presmetlivosta ne e od zna~ewe mo`nosta za sfa}awe na pravnoto<br />
zna~eweto svoeto delo: dovolno e baraweto za stvarnoto i op{testvenoto<br />
zna~ewe na svoeto delo, a ne i sfa}aweto na pravnoto zna~ewe.
Edinstveno koga protivpravnosta e poseben element na nekoe krivi-<br />
~nodelo, potrebna e i svest za protiv<strong>pravo</strong>sta, odnosno za sfa}awe na<br />
pravnoto zna~ewe.<br />
3. Nesposobnosta za odlu~uvawe. Mo`nosta za odlu~uvawe, kako<br />
mo} za upravuvawe so svoite postapki, pretstavuva akt na volja koj se<br />
sostoi vo prezemawe volevo dejstvie. Toa e sposobnost da se postapi<br />
(volevo da se prezeme ili da ne se prezeme odredeno dejstvie) spored<br />
sopstvenoto sfa}awe na zna~eweto na deloto. Dokolku ne postoi mo}<br />
za rasuduvawe, nema potreba da se postavuva pra{aweto za sposobnosta<br />
za odlu~uvawe od ednostavna pri~ina {to odlu~uvaweto ne e mo`no,<br />
nitu mo`e da se zamisli, bez postoewe na rasuduvawe kaj li~nosta. Postojat,<br />
me|utoa, slu~ai koga kaj liceto postoi mo} za rasuduvawe, no<br />
sepak ne postoi mo} za odlu~uvawe. Toa se onie slu~ai na nemo`nost<br />
za odlu~uvawe do koi doa|a poradi edan od sostojbite na du{evno rastrojstvo<br />
{to mora posebno da se utvrdi. 279 Dokolku se utvrdi deka<br />
du{evno rastroenoto lice e sposobno za rasuduvawe, no ne i za<br />
odlu~uvawe, toga{ toa ne e presmetlivo.<br />
Inaku, samoto volevoto dejstvie pretstavuva slo`en proces koj<br />
vo osnova se sostoi vo dva stadiumi: 1 0 podgotvitelen i 2 0 zavr{en.<br />
1 0 Vo podgotvieteleniot stadium se formira svesta za celta, i<br />
se aktiviraat sposobnostite za sovladuvawe na vnatre{nite i nadvore{nite<br />
te{kotii za ostvaruvawe na celta. Vnatre{nite te{koti se<br />
sostojat vo borba na motivite, vo aktivirawe na silite za vladeewe so<br />
~uvstvata, dodeka nadvore{nite te{kotii se sostojat vo otstranuvawe<br />
na razni objektivni pre~ki kako {to se nabavuvaweto sredstva, opredeluvaweto<br />
za na~inot na izvr{uvaweto na deloto, pronao|aweto na<br />
sou~esnicite i sl.<br />
2 0 Vo zavr{nen stadium doa|a do izvr{uvawe na donesenata<br />
odluka. Pritoa, va`no e da se napomne deka spored Krivi~niot zakonik,<br />
mo}ta da se vladee so ~uvstvata (emociite) ne pretstavuva element<br />
na presmetlivosta. ^uvstvata me|utoa imaat isklu~itelno zna~ajno<br />
etiolo{ko dejstvo kako dvi`e~ki sili na ~ovekovite aktivnosti:<br />
kako pri~ina na ~ovekovite volevi dejnosti voop{to i na kriminalnite<br />
dejnosti posebno. ^ovekot imeno, naj~esto vlo`uva golemi usilbi<br />
so pomo{ na rasuduvaweto da gi usoglasi ~uvstvata na strav i<br />
279<br />
"Vo takvi slu~ai, bez ogled na eventualnoto postoewe na svesta za<br />
zna~eweto na deloto, kaj storitelot mo`e da nastane nemo`nost za upravuvawe<br />
so svoite postapki vo taa smisla {to toj ne mo`e volevo da gi kontrolira<br />
svoite postapki, da se vozdr`i od odredeni dejstvija ili da gi sovlada svoite<br />
streme`i koi go naveduvaat kon izvr{uvawe na krivi~noto delo. Toa e, na<br />
primer, slu~aj so kleptomanite ili piromanite vo pogled na vr{eweto kra-<br />
`bi, odnosno predizvikuvawe po`ar, a mo`e da bide i vo oddelni slu~ai na<br />
alkoholiziranost, narkomanija i dr. Komentar, str. 71.<br />
231
nade` so individualnite i op{testvenite potrebi. 280<br />
232<br />
4. NAMALENA PRESMETLIVOST<br />
1. Poim. Spored ~l. 12 st. 2 KZ namalena presmetlivost postoi<br />
koga kaj storitelot, poradi odredeno du{evno rastrojstvo sposobnosta<br />
da go sfati zna~eweto na svoeto delo ili mo`nosta da upravuva so<br />
svoite postapki bile bitno namaleni. Poednostavno, namalena presmetlivost<br />
e bitno smalena presmetlivost na du{evno rastroen storitel<br />
na krivi~noto delo da rasuduva i odlu~uva za svoite postapki.<br />
Institutot namalena presmetlivost e usvoen pod vlijanie na<br />
nau~nite sogleduvawa i stavot na sociolo{kata {kola deka me|u celosnata<br />
nepresmetlivost i presmetlivosta postojat odredeni preodni<br />
sostojbi vo koi normalnoto funkcionirawe na psihi~kite funkcii<br />
pomalku ili pove}e e ograni~eno poradi razli~nito intenzitet na<br />
oddelnite sostojbi na du{evno rastrojstvo. Vakviot stav na sociolo{-<br />
kata {kola koj e zna~aen za sudskata individualizacija na kaznata e<br />
opravdan i mo`e da se brani ottamu {to postojat takvi du{evni rastrojstva<br />
koi ja namaluvaat inteligencijata i ja namaluvaat voljata, no<br />
ne gi uni{tuvaat. Licata koi boleduvaat od takvi du{evni rastrojstva<br />
ne mo`at da se pomestat nitu vo potpolno zdravi, ni vo potpolno du-<br />
{evno bolni lica, a dosledno na toa nitu vo potpolno presmetlivi, ni<br />
vo potpolno nepresmetlivi lica. 281<br />
Pri~inite za namalena presmetlivost se istite sostojbi koi<br />
doveduvaat do nepresmetlivost. Razlikata e samo vo nivnoto dejstvo<br />
vrz sposobnosta za rasuduvawe i sposobnosta za odlu~uvawe. Trajnite<br />
du{evni bolesti po pravilo imaat za posledica nepresmetlivost. Me-<br />
280<br />
Za toa podrobno: <strong>Sulejmanov</strong>, Z. Kriminologija, Skopje, str. 421 i<br />
natamu.<br />
281<br />
Stojat me|utoa prigovorite deka voveduvaweto na namalenata presmetlivost<br />
kako krivi~nopraven institut vodi kon niza opasnosti. Vo prv<br />
red stoi opasnosta deka so toa se otvora pat za samovolie koe mo`e da dovede<br />
do proglasuvawe na zdravi ili du{evno bolni za namaleno presmetlivi lica.<br />
Vo taa osnovan e i prigovorot, so ogled deka ne e vo mo`nost da ja ocenuva<br />
smalenaat presmetlivost na nekoe lice, sudot mora da se povikuva na stru~noto<br />
mislewe na psihijatri {to doveduva do psihijatrizacija na krivi~noto<br />
<strong>pravo</strong> i do donesuvawe na odluki od strana na psihijatri, a ne od strana na sudijata.<br />
Poinaku i pogre{no: ^ejovi}, B, op. cit. str. 303 i Srzenti}, Stai}, Lazarevi{,<br />
op. cit. str. 221, posebno ottamu {to poslednive, postavuvaj}i go pra{aweto<br />
koj e stepenot pod koj pove}e ne mo`e da se zboruva za presmetlivost,<br />
tuku za bitno namalena presmetlivost, istaknuvaat deka zakonot ne dava odgovor<br />
koga psihi~kite mo`nosti na nekoe lice se bitno namaleni, nitu deka toa<br />
vo naukata na krivi~noto <strong>pravo</strong> do denes e precizno odredeno, i priznavaat<br />
deka i tie ne mo`at da go odredat (str. 223).
|utoa, vo odelni fazi od nivniot razvoj i za izvesni krivi~ni dela,<br />
tie za svoja posledica mo`at da imaat i namalena presmetlivost. Privremenite<br />
du{evni zaboluvawa, osobeno onie koi se javuvaat povremeno,<br />
koga se vo sostojba na miruvawe, mo`at da se zemat kako nasoki za<br />
namalena presmetlivost. Privremenoto du{evno rastrojstvo vo oddelni<br />
slu~ai, isto taka, mo`e da se pojavi samo vo forma na namalena presmetlivost.<br />
Duri i kaj sostojbite na zaostanat du{even razvoj, koi po<br />
pravilo, sekoga{ doveduvaat do nepresmetlivost, ne se isklu~eni slu-<br />
~ai na namalena presmetlivost toga{ koga se raboti za debilni lica<br />
so posvisok stepen na du{even razvoj.<br />
2. Utvrduvawe. Namalenata presmetlivost vo na{eto krivi~no<br />
zakonodavstvo se utvrduva spored istiot me{ovit metod kako i nepresmetlivosta.<br />
Za edno lice da se smeta za namaleno presmetlivo vo pogled<br />
na biolo{kite osnovi e potrebno da se nao|alo vo nekoja od sostojbite<br />
na du{evno rastrojstvo. Me|utoa, za edno lice da bide namaleno<br />
presmetlivo vo pogled na psiholo{kite osnovi, potrebno e kaj nego<br />
da postoela bitno namalena sposobnost za rasuduvawe ili odlu~uvawe,<br />
poradi edno od spomenatite du{evni rastrojstva. Toa zna~i deka sekoja<br />
namalena presmetlivost nema isto krivi~nopravno zna~ewe. Vo soglasnost<br />
so ~l. 12 st. 2 KZ, kako osnova za poblago kaznuvawe doa|a<br />
predvid samo bitno namalenata presmetlivost.<br />
Odgovorot pak, na pra{aweto koga se raboti bitno namalena<br />
sposobnost za rasuduvawe i odlu~uvawe i ottamu za bitno namalena<br />
presmetlivost vo sekoj konkreten slu~aj ja utvrduva sudot. Do toa toj<br />
mo`e da se dojde samo vo sorabotka so psihijatari kako ve{ti lica.<br />
Psihijatarot vo svojot naod gi odreduva prirodata, vidot, stepenot i<br />
trajnosta na du{evnoto rastrojstvo, a potoa go dava svoeto mislewe za<br />
toa kakvo vlijanie takvata sostojba imala vrz rasuduvaweto i odlu~uvaweto<br />
na storitelot vo vreme na izvr{uvaweto na krivi~noto delo.<br />
3. Sostojbite {to mo`at da se javat kako namalena presmetlivost<br />
se brojni, pa ottamu, ovde }e gi izlo`ime samo onie koi se naj~esti<br />
i od gledi{te na sudskata praktika najproblemati~ni. Toa se: 1 0<br />
psihopatiite, 2 0 hroni~niot alkoholizam, morinizam i sli~ni sostojbi,<br />
3 0 neurozite i, 4 0 nekoi drugi sostojbi.<br />
1 0 Edno od glavnite nedorazbirawa na psihijatrite se nao|a na<br />
podra~jeto {to se zanimava so opredeluvaweto na poimot, klasifikacijata<br />
i pri~inite za nastanuvawe na psihopatiite. 282 Ottamu proizleguvaat<br />
i bojni te{kotii pri istra`uvaweto na ovaa pojava i nejziniot<br />
odnos so oddelni oblici na kriminalno odnesuvawe. Me|utoa, vrz<br />
osnova na elementite za koi postojat izvesni soglasuvawa, ili barem<br />
pomalku sporovi me|u teoreti~arite i prakti~arite, sepak e mo`no<br />
282<br />
Mo{ne iscrpen prikaz na raznovidnite definirawa na ovoj poim<br />
mo`e da se najde kaj Kapama|ija, B. Ubistvo - psihopatija i sudska psihijatrija, Izd.<br />
Matice srpske, Novi Sad, 1981. str. 91-926.<br />
233
izvlekuvawe opredeleni konstatacii za ovaa du{evno abnormalna<br />
sostojba. Taka naj~esto se veli deka psihopatijata pretstavuva psihi-<br />
~ki devijacii koi se odnesuvaat na emociite, voljata i nagonite i<br />
ottamu se nao|aat na granicata mu normalnoto i nenormalnoto. Vo taa<br />
smisla se nadopolnuva deka psihopatijata e relativno trajna sostojba,<br />
te{ko podlo`na na korekcii. Psihopatiite (popularno poznati kako<br />
naumni~avi, nastrani lu|e, ili prosto kako "~uknati", "udreni") se<br />
grani~ni slu~ai 283 me|u du{evno zdravite i du{evno bolnite lica. Nivnata<br />
inteligencija glavno e so~uvana, a obrascite na nivnoto nenormalno<br />
povedenie se projavuvaat, pred sî, na planot na voljata, nagonite<br />
i emocionalno afektivniot `ivot. 284<br />
[to se odnesuva do pri~inite za pojavata na psihopatiite, tie<br />
mo`at da se najdat kako vo dejstvoto na biolo{kite faktori (nasledni<br />
i vrodeni rastrojstva i za`ivotno steknati povredi i traumi), taka i<br />
vo socijalnite uslovi i odnosi, odnosno vo socijalnata sredina. Vo nastanuvaweto<br />
na opredelena psihopatija ovie faktori naj~esto deluvaat<br />
zaemno i povrzano {to ne zna~i deka nekoi od niv ne mo`at da<br />
projavat i primarno, odnosno dominantno vlijanie. Vo slu~aj koga pove}e<br />
do{lo do izraz vlijanieto na prvite faktori, nekoi avtori go<br />
upotrebuvaat poimot psihopatii, a vo drugiot slu~aj sociopatii.<br />
Ako se nastojuva da se najdat opredeleni psiholo{ki osobini<br />
ili karakteristi~ni crti na li~nosta na psihopatite, toga{ slobodno<br />
mo`at da se navedat slednive: psihopati se abnormalni li~nosti od<br />
~ie{to asocijalno i antisocijalno povedenie stradaat samite tie,<br />
nivnite semejstva kako i op{testvoto vo celost. Tie poseduvaat namalena<br />
podobnost za rasuduvawe, odnosno ostvaruvawe uvid vo sopstvenoto<br />
povedenie. nemo`at da se otka`at od kratkotrajni zadovoluvawa<br />
na svoite potrebi i vo toa poka`uvaat slaba inhibitornost i nerazvieno<br />
ili slabo ~uvstvo na strav. Nivnoto povedenie ~esto e nedovolno<br />
motivirano, prili~no agresivno i povrzano so nivnata emocionalna<br />
labilnost, nekriti~ost, netolerantnost, neuramnote`enost i<br />
razdrazlivost. Vo nivnite prete`no impulsivni postapki se ~uvstvuva<br />
nepromislenost, otsustvo na sovest i bezobyirnost vo odnos na mo`nite<br />
posledici. Od druga strana, za ona {to go storile kaj niv postoi sosema<br />
slabo ili nikakavo ~ustvo na odgovornost i vina. Zabele`ana e i<br />
nesposobnost na ovie lica za formirawe na trajni emocionalni vrski<br />
so drugi lica, kako i izrazena egocentri~nost, samoprecenuvawe i ne-<br />
283<br />
Eliot, M. op. cit. str. 278.<br />
284<br />
Za psihopatite (koi vo ponovo vreme po~esto se narekuvaat sociopati)<br />
se veli deka se nao|aat me|u du{evno zdravite i du{evno bolnite lica.<br />
Nivnata inteligencija po pravilo e so~uvana (prose~na ili blizu granicata<br />
na prose~noto), so toa {to me|u niv se zabele`itelni nekoi promeni vo oblasta<br />
na ~uvstvitelnosta (nedostig na moralni ~uvstva) i karakterot (naru-<br />
{uvawa vo karakterernite osobini).<br />
234
dostig na opredeleni celi i planovi. Za niv isto taka se veli deka vo<br />
svoeto odnesuvawe so okolinata ~esto se razdrazlivi i pre~uvstvitelni<br />
na navredi i deka ottamu mo`at da bidat opasni za okolinata. Od<br />
druga strana, nekoi prihopati se tromi, nesamostojni i sugestibilni<br />
taka {to pod tu|o vlijanie ~esto zapa|aat vo kriminal. 285<br />
Psihopatite se izvr{iteli na relativno golem broj krivi~ni<br />
dela, ~esto vr{at nasilni~ki zlostorstva, {ansite za uspeh vo nivnoto<br />
lekuvawe se nezna~itelni kako, vpro~em, i nivnite {ansi za prevospituvawe<br />
i promeni vo povedenieto. Tie pretstavuvaat tovar za ustanovite<br />
vo koi se nao|aat, ~esto zapa|aat vo povrat itn.<br />
Ovde nafrlivme samo nekoi od brojnite osobenosti na psihopatite,<br />
286 koi, so ogled na nivniot negativen predznak, mo`at da imaat<br />
kriminalno zna~ewe. Me|utoa, kako {to vo psihijatriskata teorija i<br />
praktika ne postoi op{toprifatena klasifikacija na psihopatite,<br />
taka i vo krivi~nopravnata i kriminolo{kata teorija nemo`e da se<br />
zboruva za nekoja "kriminalna tipologija," iako nekoi psihopatski<br />
grupi poka`uvaat pogolema tendencija kon kriminalno povedenie.<br />
Krivi~nopravnoto zna~ewe na psihopatiite vo prv red e vrzano<br />
so sudskopsihijatriskoto ve{ta~ewe na presmetlivosta na licata {to<br />
bile vo takva sostojba. Vo taa smisla sekoj slu~aj bara posebna analiza<br />
{to ne trpi generzalizcii od tipot na onie so koi se tvrdi deka site<br />
psihopati se namaleno ili bitno namaleno presmetlivi storiteli na<br />
krivi~ni dela. 287 Od druga strana, kriminolo{koto zna~ewe na psihopatiite<br />
e povrzano so otkrivaweto na nivnoto etiolo{koto dejstvo vo<br />
pojavuvaweto na oddelni oblici na kriminalno odnesuvawe, a penolo{koto<br />
zna~ewe e vo vrska so te{kotiite {to se javuvaat pri sproveduvaweto<br />
na tretmanot na ovie lica vo penitencijarniet ustanovi. 288<br />
2 0 Hroni~en alkoholizam, morfinizam i drugi sli~ni sostojbi.<br />
Zloupotrebite na alkohol i drugi drogi se od kriminogeno zna~ewe,<br />
vo prv red poradi akutnata sostojba na alkoholiziranosta i drugite<br />
285<br />
Vo literaturata se naveduvaat i niza drugi osobini na psihopatite.<br />
Za nekoi od niv vidi: Milutinovi}, M. op. cit. str. 428.<br />
286<br />
Vidi: [eparovi}, Z. Kriminologija i socijalna patologija, Pravni fakultet,<br />
Zagreb, 1981, str. 266<br />
287<br />
Vo krivi~noto <strong>pravo</strong> se smetaat za presmetlivi i krivi~no odgovorni.<br />
Denes sepak, preovladuva misleweto deka psihopatite se smaleno presmetlivi,<br />
a vo slu~aj na te{ki psihopatii deka se raboti za bitno smalena presmetlivost.<br />
Vo kombinacija so drugi devijacii (na primer, so alkoholizam),<br />
psihopatite mo`at da bidat i celosno nepresmetlivi. [eparovi}, Z. op. cit. str.<br />
266. Pove}e za ovoj problem: Kapama|ija, B. op. cit. str. 97.<br />
288<br />
Povedenieto na psihopatite te{ko se korigira pod vlijanie na vospitni<br />
merki i kazni. Vo taa smisla H. M. Klekli veli: "Se ~ini deka kaznuvaweto<br />
na psihopatite ima isto tolku efekt kolku {to e mo`no imbicilot da<br />
nau~i matematika. Navedeno spored Kapama|ija, op. cit. str, 93.<br />
235
sli~ni sostojbi na pijanstvo kako pri~ini na momentni naru{uvawa<br />
na svesta. Nivnata trajna upotreba me|utoa vodi do hroni~ni patolo{ki<br />
sostojbi koi se pri~ina na namalena presmetlivost, a ponekoga{<br />
predivikuvaat i nepresmetlivost.<br />
3 0 Pod neurozi ili psihoneurozi se podrazbiraat psihopatolo-<br />
{ki promeni na li~nosta koi na poedinecot mu sozdavaat pote{kotii<br />
vo negovoto prilagoduvawe kon okolinata. Kaj niv nema organski nitu<br />
kakvi i da e drugi patogeni komponenti koi bi mo`ele da bidat pri-<br />
~ini na naru{uvaweto. Tie, nastanuvaat kako posledica na frustraciite<br />
narasnati do stepen {to mo`e da dovede do psihopatolo{ki promeni<br />
na li~nosta. 289<br />
Neuroti~arot e svesen deka ima problemi so svoeto povedenie,<br />
pri~inite na takvoto povedenie ne mu se jasni, me|utoa ne go gubi kontaktot<br />
so stvarnosta, prete`no normalno misli i se odnesuva i negovata<br />
li~nost glavno ne se menuva 290 Op{ti pojavi kaj neuroti~arite se:<br />
zlovoqnost, razdrazlivo rapolo`enie, glavobolki, zamorlivost, raseanost,<br />
naru{uvawe na vitalnite ~uvstva (glad, `ed), na sonot i sl.<br />
Postojat golem broj vidovi na neurozi, i so ogled na toa se pravat<br />
golem broj na nivni podelbi. Taka na primer, spored Jevti}, tie<br />
mo`at da se podelat na: 1 0 neurozi predizvikani od povredi na organizmot<br />
(zadesni, postraumatski, voeni i <strong>pravo</strong>baratelni), 2 0 neurozi predizvikani<br />
so psihi~ki povredi (so prirodni katastrofi i voeni do`ivuvawa),<br />
3 0 neurozi predizvikani so intrapsihi~ki konflikti (profesionalni,<br />
neurozi na vrabotuvawe, organski, seksualni, neurozi na<br />
is~ekuvawe, neurozi na strav od smrt i neurozi na strav) i, prisilni<br />
kompulsivni neurozi (prisilni misli, fobii i prisilni misli so<br />
prisilno dejstvuvawe). Pritoa, istiot avtor, pravi razlika me|u neurozite<br />
i psihoneurozite kade ja pomestuva histerijata. Betlhajm (S.<br />
Betlheim) za kogo ne postoi razlika me|u neurozite i psihoneurozite (i<br />
dvata poimi se identi~ni) zboruva za: 1 0 histerija, 2 0 psihogena depresija,<br />
3 0 ganzerov sindrom (zatvorska psihoza), 4 0 somra~ni sostojbi, 5 0<br />
seksualni neuroti~ni pre~ki (impotencija i frigidnost), 6 0 fobii, 7 0<br />
prisilni neurozi, 8 0 neurostenija, 9 0 profesionalni neurozi, 10 0 rentna,<br />
i 11 0 voena neuroza. Rot, koj isto taka ne pravi razlika me|u niv,<br />
neurozite i psihoneurozite gi posmatra kako posledica na frustraciite<br />
i gi klasificira spored predizvikanite reakcii na: 1 0 anksiozni,<br />
2 0 fobi~ni, 3 0 opsesivno kompulsivni (razni oblici na fiskni<br />
idei povtoruvawe na opredeleni besmisleni dejstvija), 4 0 neurosteni-<br />
~ni (trajno ~uvstvo na zamor iscrpenost) i 5 0 konverzioni reakcii<br />
289<br />
"Neuroza e blago nervno rastrojstvo vo koe nema nitu intelektualna<br />
dezorganizacija ni sistematski prividuvawa. Neuroti~arot koj }e stane<br />
zlostornik spored misleweto na Blomberg (Walter Blomberg) deluva na simboli~en<br />
na~in za da zadovoli nesvesen nagon. Eliot. M. op. cit. str. 278.<br />
290<br />
Horvati}, @. op. cit. str. 141.<br />
236
(javuvawe na organski pre~ki i organski zaboluvawa koi me|utoa, nemaat<br />
orgnanski, tuku psihi~ki pri~ini).<br />
Vo kriminolo{kata literatura se smeta deka neurozite ne se<br />
vo osobeno bliska vrska so kriminalitetot i se veruva deka nivniot<br />
odnos vo prv red e od alternativen odo{to od kumulativen karakter,<br />
za{to prestapnikot vr{i nesvesen izbor me|u neurozite i kriminalitetot.<br />
291 Fakt e me|utoa, deka nekoi od navedenite neurozi vlijaat na<br />
kriminalitetot. Me|u niv se mnogu ~esti neurotskite pre~ki izrazeni<br />
kako psihostenii me|u koi se pomesteni fobiite, prisilnite dejstva i<br />
nekoi drugi rastrojstva. So ogled na nejzinoto zna~ewe nakratko }e se<br />
zadr`ime i na histerijata.<br />
Fobiite pretstavuvaat strav bez pri~ina. Poedinecot se pla-<br />
{i od niza predmeti i situacii iako i samiot znae deka nema nikakva<br />
vistinska pri~ina za toa.<br />
Prisilnite dejstvija pretstavuvaat takvi aktivnosti za koi ~ovekot<br />
~uvstvuva deka e prisilen da gi vr{i, iako mu e jasno deka tie<br />
nemaat nikakva smisla. Takvite dejstvija mo`at da imaat razli~ni formi,<br />
od bezlobni (poedinecot, na primer, ima nezadr`liva potreba da<br />
pogledne pod krevet pred spiewe), do opasni povedenija, kakvi {to se<br />
prisilna potreba da se podmetne po`ar (piromanija), prisilna potreba<br />
da se kradat nepotrebni predmeti (kleptomanija) i sli~no.<br />
Histerijata se karakterizira so pojava na razni telesni simptomi<br />
kako {to se: naru{uvawe na povr{inskiot i dlabinskiot senzibilitet<br />
(pre~uvstvitelnost ili ne~uvstvitelnost na dopir, bolka, toplina<br />
ili polo`bata na ekstremitetite), povremeni senzorni naru-<br />
{uvawa (vid, sluh, miris i vkus), naru{uvawa na psihomotornite funkcii<br />
(treperewe na racete, parliziranost ili uko~enost na nekoj del<br />
od teloto, nemo`nost ili nesigurnost vo dvi`eweto, nemo`nost za<br />
zboruvawe, dtkawe i sl.) i naru{uvawa vo seksualnata sfera. Me|u<br />
psihi~kite obele`ja na histeri~nite lica se naveduvaat promenlivosta<br />
na nivnite osobini, emotivna labilnost (bezna~ajni povodi predizvikuvaat<br />
eksplozija na vozbuduvawa, pla~ewe, bes i strav za sopstveniot<br />
`ivot), nedovolna koncentracija, bujna fantazija, prisustvo na<br />
iluzii, egoizam, egocentri~nost i sugestibilnost. Ottamu, nivnoto<br />
nepromisleno povedenie koe vo prv red e opredeleno od ostvaruvaweto<br />
na nekoja li~na korist, se manifestira so impulsivno i afektni eksplozii.<br />
^esto gi maltretiraat soprugot i decata i se skloni kon samopovredi<br />
i teatralni samoubistveni obidi pri koi podrobno presmetuvaat<br />
eventualno da ne zavr{at tragi~no. Za niv se me|utoa, osobeno karakteristi~ni<br />
malite (pla~ewe, vikawe, ikawe, gu{ewe, zboruvawe) i<br />
golemite (pa|awe, trkalawe, zazemawe na posebni polo`bi) histeri~ni<br />
napadi, koi vo zavisnost od brojot na prisutnite lica {to gi so`a-<br />
291<br />
A~imovi}, M. Pravci kriminalne psihologije, Savreemna administracija,<br />
Beograd, 1976, str. 50.<br />
237
luvaat, mo`at da trajat od nekolku minuti do eden ~as i podolgo, po<br />
{to naglo se vra}aat vo prisebna sostojba. Samiot histeri~en napad<br />
pretstavuva protest ili ucena za ispolnuvawe na nekoe barawe. Histeri~nite<br />
lica mo`at da gi vr{at site krivi~ni dela, no naj~esto toa<br />
se: la`no obvinuvawe i svedo~ewe, krivokletstvo, la`no pretstavuvawe,<br />
izmami, ucenuvawe, iznuduvawe, kra`bi i zatajuvawa, ubistva naj-<br />
~esto na podmolen i svirep na~in, (obi~no od strana na lica od `enski<br />
pol sprema sakaniot, zaradi odbivawe na qubovna ponuda, kako i sprema<br />
svoite sopruzi, svekrvi, posineti i svoi deca, naj~esto so truewe),<br />
deteubistvo itn. 292<br />
Opsesivno-kompulsivnite neurozi ponekoga{ mo`at da bidat<br />
vo vrska so egzebicionizam i feti{izam, kleptomanija i piromanija.<br />
Na ova mesto od poseben interes se i neurozi na strav. Nadvore{nite<br />
pri~ini za nivnoto javuvawe se dolgotrajni neuspesi vo<br />
vr{eweto na profesijata, bra~ni spletki i nesoglasuvawa, podolgovremeni<br />
somnevawa vo vernosta na bra~not drugar i seto ona {to od<br />
nadvor predizvikuva ma~ni i zagri`uva~ki psihi~ki sostojbi. Poznato<br />
e deka stravot pominuva me|utoa, kaj neuroti~noto lice ostava prikriena<br />
konstelacija na se}avawa na takvoto do`ivuvawe i ottamu neuroti~noto<br />
lice vnimatelno gi odbegnuva site mo`nosti i site situacii<br />
vo koi mo`e da do`ivee povtoren psihi~ki potres. 293 Pra{awe e,<br />
me|utoa, vo sovremenite uslovina `iveewe vo koja mera mo`e toa da go<br />
stori.<br />
Kaj neuroti~arite rasuduvaweto i moralnite ~uvstva ne se<br />
o{teteni i ottamu sepak se vo sostojba da go izbegnat izvr{uvaweto<br />
na krivi~nite dela.<br />
4 0 Iako isklu~itelno, kako pri~ini na namalena presmetlivost<br />
mo`at da se javat i takvi sostojbi kako {to se stare~ka senilnost, zatvorska<br />
psihoza kako i izvesni fiziolo{ki sostojbi kako {to se menstruacija,<br />
poroduvawe, klimakterium i sl.<br />
4. Vlijanie na krivi~nata odgovornost. Licata kaj koi e utvrdena<br />
sostojba na bitno namalena presmetlivost se presmetlivi lica.<br />
Namalenata presmetlivost zna~i ne e osnova za isklu~uvawe na krivi-<br />
~nata odgovornost: taa ne ja isklu~uva krivi~nata odgovornost kako<br />
celosnata nepresmetlivost. Ottamu, tie se krivi~no odgovorni, so taa<br />
razlika {to poradi takvata sostojba mo`e da im se izre~e poblaga kazna.<br />
Spored toa, bitno namalenata presmetlivost vo na{eto zakonodavstvo<br />
e fakultativna osnova za ubla`uvawe na kaznata. Ubla`uvaweto<br />
na kaznata pak, mo`e da se vr{i vo granicite odredeni so pravilata<br />
od ~l. 41 KZ.<br />
Osven toa, sprema licata kaj koi e utvrdena bitno namalena<br />
292<br />
Jevti}, M. D. Histeri~ne osobe u kriminalitetu, Narodna milicija, Beograd,<br />
1954/3, str. 33-38.<br />
293<br />
Vidi: Jevti}, D. Sudska psihopatologija, str. 165.<br />
238
presmetlivost, pod odredeni uslovi se primenuvaat i merki na bezbednost<br />
(~l. 63 i 64 KZ).<br />
Ostanatite sostojbi na namalena presmetlivost za koi ne mo`e<br />
da se ka`e deka e bitno smalena presmetlivost, mo`at da se zemat predvid<br />
samo kako okolnosti kaj odmeruvaweto na kaznata soglasno ~l. 39<br />
KZ.<br />
5. ACTIONES LIBERAE IN CUSA<br />
1. Poim. Spored ~l 12. st. 3 KZ, krivi~no odgovoren e storitelot<br />
na krivi~no delo koj so upotreba na alkohol, drogi ili na drug<br />
na~in se dovel vo sostojba vo koja ne mo`el da go sfati zna~eweto na<br />
svoeto delo ili da upravuva so svoite postapki, ako pred da se dovede<br />
vo taa sostojba, deloto bilo opfateno so negovata umisla ili vo odnos<br />
na krivi~noto delo kaj nego postoela nebre`nost, a zakonot za takvo<br />
delo predviduva krivi~na odgovornost i za nebre`nost. Su{tinata na<br />
odredbata e deka storitelot izvr{uva krivi~no delo vo nepresmetliva<br />
sostojba za koe spored op{tite pravila za nepresmetlivost ne bi<br />
bil krivi~no odgovoren. Me|utoa, okolnosta {to samiot se dovel vo<br />
sostojba na nepresmetlivost dava osnova za konstituirawe na negovata<br />
krivi~na odgovornost. Imeno, toj treba da se krivi~no odgovoren, za-<br />
{to ve}e vo vremeto na stavaweto na sebesi vo sostojba na privremeno<br />
du{evno rastrojstvo, kaj nego postoel psihi~ki odnos (vina) sprema<br />
deloto koe vo takva sostojba mo`e da se izvr{i.<br />
So ovaa odredba vsu{nost e reguliran slu~ajot na actiones liberae<br />
in causa, sive in libertatem relatae (dejstvija slobodni vo odlukata, no ne i<br />
vo izvr{uvaweto), 294 a toa e krivi~nopraven institut {to pretstavuva<br />
isklu~ok od praviloto deka presmetlivosta mora da postoi vo vreme<br />
na izvr{uvaweto na deloto. Na primer, voza~, svrtni~ar, bolni~ar,<br />
lekar i dr. se smetaat deka se krivi~no odgovorni ako so upotreba na<br />
alkohol ili na drug na~in, samite se stavat vo sostojba na privremeno<br />
du{evno rastrojstvo, 295 iako bile svesni deka vo takva sostojba mo`at<br />
294<br />
To~niot prevod na ovoj latinski izraz e - dejstvija slobodni vo<br />
pri~inata ili vrzani za slobodnata sostojba. Toa zna~i deka storitelot ja<br />
ostvaril pri~inata (stavaweto vo sostojba na nepresmetlivost e pri~inata)<br />
na odredena posledica (izvr{enoto krivi~no delo). Ili, dejstvie koe e smisleno<br />
vo slobodna sostojba (dejstvie koe se zasnova na slobodnata volja vo sostojba<br />
na presmetlivost, vo momentot koga storitelot zapo~nal da se stava sebesi<br />
vo sostojba na provremeno du{evno rastrojstvo), no se ostvaruva vo sostojba<br />
na nepresmetlivost (vo vreme koga dejstvieto ne bilo slobodno).<br />
295<br />
Ovde se raboti za sostojbi na privremeno du{evno rastrojstvo<br />
ottamu {to storitelot ne se doveduva sebesi vo sostojbi na du{evna bolest i<br />
zaostanat du{even razvoj. Me|utoa, osven vo sostojbite na privremeno du{evno<br />
rastrojstvo, storitelot mo`e sebesi da se dovede i vo sostojba na son, koja<br />
239
da storat krivi~no delo, pa toa delo i go izvr{at. Vo navedeniot<br />
primer, voza~ot poradi opivaweto predizvika soobra}ajna nesre}a,<br />
svrtni~arot ne ja namesti svrtnicata i vozot se isklu~uva od {inite,<br />
bolni~arot ili lekarot nepravilno ja dadat inekcijata poradi {to<br />
bolniot umira itn. 296<br />
Spomenatite dela kaj koi doa|a do primena na ovoj institut mo-<br />
`at da se izvr{at so storuvawe ili so propu{tawe, so umisla ili od<br />
nebre`nost, a vo praktikata se naj~esti kaj krvnite prestapi i kaj<br />
krivi~nite dela protiv op{ata sigurnost na lu|eto i imotot vo soobra}ajot.<br />
Kako na~ini na doveduvawe vo sostojba na privremeno du{evno<br />
rastrojstvo vo koe storitelot ne mo`el da go sfati zna~eweto na svoeto<br />
delo ili da upravuva so svoite postapki zakonodvecot gi naveduva<br />
upotrebata na alkohol i upotrebata na drogi, no toa mo`e da bide i<br />
nekoj drug na~in, na primer, zemaweto ap~iwa za spiewe ili smiruvawe,<br />
koristewe na psihotropni supstancii, avtohipnoza i sl.<br />
2. Odgovornost. Kaj actiones liberae in causa liceto vo nekoja raka<br />
se upotrebuva sebesi kako sredstvo (istrument) za izvr{uvawe na krivi~noto<br />
delo i zatoa mora da bide krivi~no odgovorno. 297 Ottamu, za<br />
krivi~na odgovornost vo slu~aj na actione liberae in causa spored na{eto<br />
zakonodavstvo potrebni se slednive uslovi:<br />
1 0 Storitelot samiot da se stavil vo sostojba na privremeno du-<br />
{evno rastrojstvo (vo nepresmetliva sostojba) so upotreba na alkohol<br />
ili na nekoj drug na~in. Dejstvieto so koe storitelot (koj bil presmetliv<br />
vo momentot koga se staval vo nepresmetliva sostojba) se stavil<br />
vo sostojba na privremeno du{evno rastrojstvo (vo nepresmetliva sostojba)<br />
se smeta kako dejstvie na izvr{uvaweto na krivi~noto delo.<br />
2 0 Storitelot da bil svesen ili da bil dol`en i mo`el da bide<br />
svesen deka vo takva sostojba mo`e da izvr{i krivi~no delo. Toa zna~i<br />
deka storitelot pokraj toa {to treba da bil presmetliv vo vremeto na<br />
stavaweto vo sostojba na nepresmetlivost, potrebno e u{te da bil i<br />
vinoven vo pogled na posledicata, odnosno kaj nego da postoela umisla<br />
iako ne e sostojba na rastrojstvo, ednakvo e zna~ajna ottamu {to vo takva storitelot<br />
ja gubi mo}ta za da rasuduva i odlu~uva. Sostojbata na son e ~est slu-<br />
~aj kaj voza~i na motorni vozila koi zaspivaat zad volanot. Takvite voza~i se<br />
krivi~no odgovorni, za{to vo sostojbata koga zapo~al da go sobladuva zamorot,<br />
prodol`ile uporno da vozat i dopu{tile da gi sovlada sonot.<br />
296<br />
Tahovi}, J, op. cit. str. 229, Radovanovi}, M. op. cit. str. 178.<br />
297<br />
Odgovornosta za delata od ovoj vid izvr{eni so storuvawe i umisla<br />
List ja opravduva na sledniov na~in: "Kako {to mo`eme da go koristime ludiot<br />
i pijaniot za na{i celi, za{to kaj niv opredeluvaweto so pretstavi<br />
iako dodu{a e nepravilno ne e i isklu~eno, taka mo`eme da se iskoristime<br />
sebesi vo sostojba na du{evno rastrojstvo ili napnatost za izvr{uvawe na<br />
planot {to porano e podgotven." Srzenti}, Stai}, Lazarevi}, op. cit. str. 226.<br />
240
(direktna ili eventualna), ili nebre`nost (svesna ili nesvesna). Vinata<br />
postoi ako storitelot za vreme na doveduvaweto na sebesi vo sostojba<br />
na privremeno du{evno rastrojstvo bil svesen deka vo takva sostojba<br />
mo`e da izvr{i odredeno krivi~no delo (umisla), ili bil dol`en<br />
da bide svesen i mo`el da bide svesen deka vo takva sostojba<br />
mo`e da stori odredeno krivi~no delo (nebre`nost). Vo vtoriot slu-<br />
~aj krivi~nata odgovornost mo`e da postoi samo za ona nebre`no delo<br />
{to kako takvo e kaznivo spored KZ.<br />
3 0 Storitelot vo sostojba na nepresemetlivost da izvr{il krivi~no<br />
delo sostoruvawe ili so propu{tawe. Pritoa, potrebno e da se<br />
istakne deka svesta na storitelot za krivi~noto delo sodr`i svest za<br />
dejstvieto, posledicata i nivniot kauzalen odnos, {to zna~i svest za<br />
bitnite obele`ja na edno delo. 298 Poradi toa, vinosta kaj actio liberae in<br />
causa se odnesuva na edno odredeno krivi~no delo, a ne na koe i da e<br />
delo. 299 Na primer, ako se opie eden svrtni~ar, toj treba da e svesen<br />
deka vo takva sostojba mo`e da predizvika soobra}ajna nesre}a (sudir<br />
na dva voza), a ne deka }e stori koe i da e delo (kra`ba, ubistvo i sl.).<br />
Ili na primer koga lekarot, {to znae deka vo odredeno vreme mora da<br />
izvr{i odredena hirur{ka intervencija, bi se stavil vo privremeno<br />
du{evno rastrojstvo so namera da ne ja izvr{i taa svoja dol`nost,<br />
izvr{i siluvawe.<br />
Spoglasno navedenite uslovi odgovornosta za actio liberae in causa<br />
postoi samo ako storitelot na krivi~noto delo bil presmetliv i<br />
298<br />
Mo`nosta i dol`nosta za takva svest se utvrduva so ogled na site<br />
okolnosti na konkretniot slu~aj, a ~esto i od porane{nite ekcesi na storitelot<br />
vo sli~na sostojba. Kaj dejnostite koi baraat posebno vnimanie (na primer<br />
hirur{ki intervencii, vozewe na motorno vozilo vo javniot soobra}aj)<br />
dol`nosta i mo`nosta za takva svest postoi kaj sekoj normalen ~ovek koj znae<br />
deka go ~eka vr{ewe na takvata dejnost, a sepak zapo~nuva so zloupotreba na<br />
alkoholot {to go doveduva do privremeno du{evno rastrojstvo. Zlatari} - Dama{ka,<br />
op. cit. str. 14.<br />
299<br />
Krivi~nata odgovornost kaj actiones liberae in causa postoi toga{<br />
koga storitelot bil svesen ili bil dol`en i mo`el da bide svesen deka vo<br />
sostojba na privremeno du{evno rastrojstvo mo`e da stori tokmu takvo krivi~no<br />
delo kakvo {to storil. Zlatari}, B. Krivi~ni zakonik u prakti~oj primeni,<br />
str. 41. Toa zna~i deka za odgovornost spored ~l. 12 st. 3 KZ se bara da postoi<br />
poklopuvawe me|u deloto {to storitelot go imal vo svesta dodeka bil vo<br />
presmetliva sostojba i deloto {to go izvr{il vo nepresmetliva sostojba.<br />
Pritoa ne se bara nekoe apsolutno poklopuvawe. Bi trebalo da se zeme deka<br />
toa poklopuvawe }e postoi ako se rabotelo, na primer, za svest za te{ka telesna<br />
povreda, a bila predizvikana smrt. Nema da postoi odgovornost vo slu-<br />
~aj na apsolutno nepoplopuvawe t.e. ako e storeno sosema drugo krivi~no delo<br />
od ona {to storitelot go imal vo svojata svest dodeka bil presmetliv. Ba~i},<br />
F. op. cit str. 250.<br />
241
vinoven vo vremeto koga sebesi se staval vo nepresmetliva sostojba.<br />
Toa zna~i deka odgovornosta za actio liberae in causa e postavena na istite<br />
na~ela vrz koi se zasnova i krivi~nata odgovornost voop{to.<br />
3. Actio liberae in causa i namalena presmetlivost. Odredbata od<br />
~l. 12. st. 3 KZ se primenuva samo ako krivi~noto delo e storeno vo nepresmetliva<br />
sostojba (vo sostojba na celosna privremena nepresmetlivost).<br />
Me|utoa, so upotrebata na alkohol, morfium, kokain i drugi<br />
sredstva pokraj privremena nepresmetlivost mo`e da se predizvika i<br />
privremena namalena presmetlivost. Pritoa, ottamu {to svoevolno<br />
predizvikanata (skrivena) privremena nepresmetlivost ne ja isklu~uva<br />
krivi~nata odgovornost i kaznivost za deloto predizvikano vo takva<br />
sostojba, dotolku pove}e (argumentum a fortiori) }e postoi krivi~na<br />
odgovornost i kaznivost za delo izvr{eno vo slu~aj na namalena presmetlivost.<br />
Vo takvi slu~ai odredeni zakonodavstva predviduvaat poblago<br />
kaznuvawe. Me|utoa, toa ne e slu~aj so na{iot krivi~en zakonik,<br />
za{to bi bilo nelogi~no poblago da se kazni lice koe samoto se stavilo<br />
vo sostojba na namalena presmetlivost, od liceto koe samoto se dovelo<br />
vo sostojba na celosna nepresmetlivost. Taka, na primer, ako<br />
svrtni~arot se opie i vo sostojba koja celosno ne mu ja odzela sposobnosta<br />
za rasuduvawe i odlu~uvawe (nepresmetlivost), tuku samo delumno<br />
(namalena presmetlivost), propu{ti da ja pomesti svrtnicata i<br />
poradi toa dojde do sudar na vozovi, ne samo {to }e bide krivi~no<br />
odgovoren, tuku namalena presmetlivost ne mo`e da mu bide zemena ni<br />
kako okolnost koja mo`e da dovede do ubla`uvawe na kaznata.<br />
III. VINOST<br />
Za postoewe krivi~no delo ne e dovolno da postoi samo povedenie<br />
na ~ovekot koe e protivpravno, tuku i subjektiven element koj<br />
izrazuva odreden psihi~ki odnos na storitelot sprema izvr{enoto<br />
krivi~no delo - {to }e re~e vinost (vina) na storitelot. Vinosta e<br />
subjektiven element na poimot na krivi~noto delo i nu`en element na<br />
krivi~nata odgovornost. Ottamu, proizleguva i va`noto krivi~nopravno<br />
na~elo - nullum crimen nulla poena sine culpa. Ovoj subjektivnen element<br />
e sodr`an vo ~l. 11 KZ, kade se veli deka e krivi~no odgovoren<br />
storitelot koj krivi~noto delo go storil so umisla ili od nebre-<br />
`nost. Stanuva zbor za mo{ne va`no na~elo koe e edna od najdlabokite<br />
osnovi za opravduvawe na krivi~noto <strong>pravo</strong>, na~elo koe se pojavuva<br />
kako garant za zakonitosta (kategorija koja podobna da go ograni~i<br />
dr`avnoto <strong>pravo</strong> na kaznuvawe, da go za{titi prestapnikot od sudskoto<br />
samovolie i da gi razgrani~i slu~ajnite {teti povedenija na ~ovekot<br />
od onie {to imaat karakter na krivi~ni dela) i garant pravednosta.<br />
300<br />
300<br />
Za zna~eweto na ova na~elo podrobno kaj Ba~i}, op. cit. str. 222 -230.<br />
242
Toa ne zna~i deka vo naukata na krivi~noto <strong>pravo</strong> ne postojat<br />
somnenija vo pogled na vinosta kako osnova na subjektivnata odgovornost.<br />
Stanuva zbor za pove}e prigovori koi vo osnova se sveduvaat na<br />
slednite: 1 0 deka razvojot na kriminologijata vodi kon stavot za determiniranosta<br />
na ~ovekovoto povedenie, stav koj, od svoja strana, ne<br />
ostava prostor za subjektivna odgovornost, 2 0 deka kaj psihijatrite dominira<br />
stavot za nemo`nosta od definirawe na kategoriite kakvi<br />
{to se presmetlivosta i vinata i, 3 0 deka vo sovremeni uslovi koga<br />
akcentot na op{testvenata reakcija se stava na specijalnata prevencija,<br />
nu`na posledica od toa mora da bide napu{tawe na vinata ili<br />
barem nejzino potisnuvawe vo vtor plan. 301<br />
Fakt e me|utoa deka so vnesuvaweto na vinata vo poimot na krivi~noto<br />
delo i krivi~nata odgovornost vo po~etokot na XIX vek, e napraven<br />
zna~aen ~ekor kon sistemot na subjektivna odgovornost namesto<br />
sistemot na objektivna odgovornost, spored koj krivi~nata odgovornost<br />
sleduva{e samo za predizvikuvaweto na posledicata bez ogled<br />
na postoeweto na svesta i voljata kaj storitelot na krivi~noto delo.<br />
Spored sistemot na subjektivna odgovornost, storitelot mo`e da bide<br />
krivi~no odgovoren samo ako imal sposobnost za vina (ako bil presmetliv)<br />
i ako imal opredelen psihi~ki odnos (ako bil vinoven). Nakratko,<br />
vo sovremenoto krivi~no <strong>pravo</strong> e usvoeno na~eloto deka bez presmetlivost<br />
i vinost nema krivi~na odgovornost.<br />
1. POIM I TEORII ZA VINATA<br />
1. Poim na vinata. Zakonot ne dava definicija na vinata, tuku<br />
samo gi zasnova nejzinite oblici. Me|utoa, toa go pravi krivi~nopravnata<br />
teorija koja vinata ja podrazbira kako psihi~ki odnos na storitelot<br />
na krivi~noto delo sprema svoeto delo vrz osnova na koj mo`e<br />
da mu se upati prekor i na toj na~in da stane krivi~no odgovoren. Toj<br />
odnos se sostoi vo svest na storitelot za svoeto delo, odnosno vo<br />
pretstava za dejstvieto, posledicata i pri~inskiot odnos me|u niv<br />
(intelektualna kompomenta) i volja, odnosno vo sakaweto na zabranetata<br />
posledica ili vo soglasuvawe na nejzinoto nastanuvawe (voluntaristi~ka<br />
komponenta).<br />
Treba da se razlikuva vinosta vo pogled na dejstvieto i vinosta<br />
vo pogled na posledicata na krivi~noto delo.<br />
Vo pogled na dejstvieto, vinata sekoga{ ozna~uva svest i sakawe<br />
na odredeno telesno dvi`ewe ili pak svest i volja za propu{tawe<br />
na telesno dvi`ewe. Koga telesnoto dvi`ewe ne e volevo, toga{<br />
mo`e da postoi ili slu~aj ili deloto e storeno pod dejstvo na vi{a<br />
sila.<br />
Vinata vo pogled na posledicata se sostoi vo svesen i volev<br />
301<br />
Vidi: ibid, str. 228.<br />
243
odnos na storitelot sprema posledicata, so taa razlika {to kaj umislata,<br />
toj odnos se izrazuva vo postoewe na svest i volja, kaj nebre`nosta<br />
vo nepostoewe na volja, a kaj nesvesnata nebre`nost nepostoewe<br />
i na svest).<br />
Za storitelot da mo`e da se proglasi za krivi~no odgovoren za<br />
izvr{enoto krivi~no delo, potrebno e da se utvrdi postoeweto na spomnatiot<br />
psihi~ki odnos (vinata ne se pretpostavuva, tuku vo sekoj konkreten<br />
slu~aj se doka`uva od strana na sudot) i da se odredi negoviot<br />
intenzitet, za{to od toa zavisi te`inata, stepenot na krivi~nata<br />
odgovornost i vidot i visinata na kaznata.<br />
Vinata kaj storitelot treba da postoi za vreme na izvr{uvaweto<br />
na krivi~noto delo. Psihi~kiot odnos na storitelot sprema ve}e<br />
izvr{enoto delo, kako odobruvawe ili `alewe na ona {to ve}e e storeno,<br />
ne e od zna~ewe za utvrduvawe na vinosta, tuku pretstavuva dr`ewe<br />
na storitelot po deloto {to mo`e da se zeme predvid pri odmeruvaweto<br />
na kaznata kako olesnuva~ka ili ote`nuva~ka okolnost.<br />
2. Teorii za sodr`inata na vinata. Vo krivi~nopravnata nauka<br />
poimot na vinata e sporna kategorija. Ottamu, postojat pove}e teorii<br />
me|u se najzna~ajni psiholo{kata i normativnata teorija.<br />
1 0 Spored psiholo{kata teorija koja vo krivi~noto <strong>pravo</strong> dominira{e<br />
do krajot na XIX vek, vinosta e isklu~ivo psihi~ki odnos na<br />
storitelot sprema svoeto delo, koj se sostoi vo negovata svest i volja<br />
sprema svoeto delo vrz osnova na {to istoto i mu se stava na tovar. Na<br />
ovaa teorija í se prefrla deka go zapostavuva pravniot karakter na<br />
vinata, odnosno deka projavuvaweto na voljata na storitelot ednovremeno<br />
pretstavuva i svesno postapuvawe protiv dol`nostite {to gi nalo`uvaat<br />
pravnite propisi. Toa zna~i deka za ovaa teorija e bez zna~ewe<br />
okolnosta dali storitelot bil svesen za toa kako pravniot poredok<br />
gleda na negovoto povedenie (ne se bara svest na storitelot za protivpravnosta,<br />
zabranetosta, nedopu{tenosta na negovoto delo). Soglasno<br />
toa, psiholo{kata teorija pretstavuva konsekventna primena na na~eloto<br />
ignorantium juris nocet (nepoznavaweto na <strong>pravo</strong>to ne opravduva),<br />
{to }e re~e, kaj storitelot ne se uva`uva nepoznavaweto na krivi~nite<br />
zakoni. Toa ima za posledica da se proglasi za vinovno lice {to<br />
prezelo ili propu{tilo odredeno dejstvie vo uveruvawe deka toa {to<br />
go pravi ne e protivpravno ({to nemalo svest deka toa {to go pravi e<br />
zabraneto). Navedenoto sfa}awe osven toa, ne ka`uva ni{to za<br />
pravnata priroda (sodr`inata) na vinata.<br />
2 0 Spored normativnata teorija (ili poprecizno: psiholo{konormativnata<br />
teorija), vinosta ne e samo psiholo{ki odnos so odredena<br />
sodr`ina, tuku i svest za protivpravnosta (zabranetosta) na deloto.<br />
Svesta za protivpravnosta zna~i: svest na storitelot deka se<br />
odnesuva sprotivno na normativnoto i socijalnoto zna~ewe na deloto;<br />
svest na storitelot deka negovoto delo e protiv dol`nostite {to gi<br />
nalo`uvaat pravnite propisi; na~in na projavuvawe na voljata spro-<br />
244
tiven na ona {to pretstavuva dol`nost na storitelot na krivi~noto<br />
delo; protivdol`nosno povedenie sprotivno na pravilata na organiziranoto<br />
op{testvo; protivdol`nosno projavuvawe na voljata koe doveduva<br />
do povedenie koe mu odgovara na bitieto na odredeno krivi~no<br />
delo; svest na storitelot deka se raboti za delo protivno na pravnite<br />
pravila na edno konkretno op{testvo, odnosno deka pravniot poredok<br />
negovoto delo go ima inkriminirano kako krivi~no delo. Pritoa, bez<br />
razlika koj od navedenite izrazi }e se upotreben, toa zna~i deka za da<br />
bide vinoven, na storitelot treba da mo`e da mu se upati prekor deka<br />
bil svesen (ili bil dol`en i mo`el da bide svesen) za protivpravnosta<br />
na deloto, a sepak postapil sprotivno na prohibitivnata ili<br />
imperativnata norma na krivi~niot zakonik. Ako takov prekor ne<br />
mo`e da mu se upati, za{to ne bil svesen, nitu bil dol`en i mo`el da<br />
bide svesen za protivpravnosta na svoeto povedenie, ne postoi nitu<br />
prekorlivost za formiraweto na negovata volja (storitelot ne e<br />
vinoven, i ottamu ne mo`e da bide kaznet). 302<br />
Vo prilog na ova sfa}awe mo`at da se navedat brojni argumenti.<br />
Vo prv red e logi~no deka svesta i sakaweto na svoeto delo, odnosno<br />
dejstvieto i posledicata od strana na presmetliv storitel, vo isto<br />
vreme ja opfa}a i svesta za toa deka toa delo e opasno za odredeno op{-<br />
testvo. Poinaku ne mo`e ni da se zamisli, za{to onoj koj krade, ubiva,<br />
vr{i proneveri, grabe`i i sli~no, toa naj~esto go pravi kri{um, za-<br />
{to se pla{i deka }e bide otkrien i osuden. Toa zna~i deka normalen<br />
storitel, vo isto vreme dodeka go vr{i deloto e svesen za op{-<br />
testvenoto zna~ewe na svoeto delo. No toa ne zna~i deka toj sekoga{<br />
ima i svest za protivpravnosta (za protivnosta na deloto na <strong>pravo</strong>to).<br />
Ottamu, se bara i negova svest za protivpravnosta, zo{to sosema e mo-<br />
`no nekoj, koj e svesen za op{testvenoto zna~ewe na svoeto delo (normalna<br />
li~nost koja e svesena za okolnostite na svoeto povedenie redovno<br />
e svesena i za negovoto op{testveno opasno zna~ewe), vo uslovi<br />
na inflacija na inkriminacii da ne e svesen i za negovata pravna nedopu{tenost.<br />
303 Vo ovaa smisla eden stranec, pa duri i na{ "gra|anin<br />
302<br />
Za sodr`inata na svesta za protivpravnosta podrobno: Ba~i}, F. op.<br />
cit. str. 274-276.<br />
303<br />
Radovanovi}, M. op. cit. str. 183. Vo taa smisla i Ba~i}, F. op. cit na<br />
str. 233-234 veli: "Vo najgolem broj slu~ai storitelot koj e svesen za svoeto<br />
delo, koj ima jasna pretstava za ona {to go pravi (na primer, znae deka ima<br />
polov odnos so edna `ena protiv nejzinata volja, so upotreba na sila), so samoto<br />
toa e svesen i za socijalnoto zna~ewe na toa povedenie. Ima mnogu takvi<br />
zakonski bitija na krivi~ni dela za koi storitelot pri svoeto povedenie e<br />
svesen za site fakti~ki okolnosti koi go so~inuvaat, a so samoto toa i za samoto<br />
op{testveno opasno zna~ewe na toa {to go pravi: onoj koj ostvaruva<br />
edno takvo delo so toa e svesen deka pravi ne{to nedopu{teno. Koga site zakonski<br />
bitija bi bile takvi, voop{to ne bi bilo potrebno kako element na<br />
245
od selo," mo`e da se povika deka nemal pojma (svest) oti nedavaweto<br />
hrana na svojot pit bul terier ili pretepuvaweto na svoeto "mentalno<br />
govedo" (tvrdoglavo magare) koe ne sakalo da pomine preku most, pretstavuva<br />
nedozvoleno povedenie: krivi~no delo ma~ewe `ivotni od ~l.<br />
233 KZ.<br />
Opredeluvaj}i ja nejzinata sodr`ina kako socijalnoeti~ka kategorija,<br />
normativnata teorija dava i uspe{en odgovor na pra{aweto<br />
za pravnata priroda na vinata. Vinata e socijalnoeti~ka kategorija:<br />
socijalna - za{to, nejziniot izvor se nao|a vo op{testoto i me|usebnite<br />
odnosi na lu|eto kade se formira smislata na poedinecot za socijalno<br />
adekvatno povedenie, eti~ka - za{to, nejziniot izvor se nao|a<br />
i vo moralnite barawa, vo moralnite vrednosti kako neophodna osnova<br />
za usoglasuvawe na individualnosta na poedinecot so barawata na zaedni~kiot<br />
`ivot. 304 Pritoa, treba da se znae deka vinata kako socijalnoeti~ka<br />
kategorija pretpostavuva makar ograni~ena sloboda na ~ovekot:<br />
deka ~ovekot mo`el i poinaku da postapi odo{to postapil,<br />
odnosno deka ne moral da postapi onaka kako {to postapil. Bez taa<br />
mo`nost nema osnova za ocena za nevrednosta na ~ovekovoto povedenie<br />
- bez sloboda na ~ovekot nema ni negova vina.<br />
Poradi seto toa, na{iot zakonodavec vo ~l. 11 st. 1 KZ, ja<br />
prifa}a normativnata koncepcija na vinata. Toa se gleda i ottamu<br />
{to svesta za protivpravnosta ja pomestil vo regulativata za pravnata<br />
zabluda kako osnova za isklu~uvawe na vinata na storitelot.<br />
3. Odnosot na presmetlivosta i vinata. Ottamu {to elementite<br />
na vinosta se istite onie za koi govorevme kaj presmetlivosta, a toa se<br />
svest i volja, logi~no se postavuva pra{aweto za odnosot me|u<br />
presmetlivosta i vinata. Vo ova smisla, razlikata se sostoi vo toa<br />
{to presmetlivosta, se pojavuva kako psihi~ko svojstvo na storitelot<br />
na krivi~noto delo vrz osnova na koe toj bil vo mo`nost voop{to da<br />
go sfati zna~eweto na svoeto delo i da upravuva so svoite postapki.<br />
Od druga strana, vinata pretstavuva psihi~ki odnos na storitelot<br />
sprema konkretno izvr{enoto delo, koj se izrazuva vo negovata svest i<br />
volja vo odnos sprema nastapenata posledica. Kaj presmetlivosta se<br />
raboti za toa dali storitelot voop{to (apstraktno) bil sposoben za<br />
normalni psihi~ki manifestacii, odnosno za sfa}awe na svoeto delo<br />
i upravuvawe so svoite postapki, dodeka kaj vinata se ispituva i<br />
krivi~noto delo da se istaknuva svesta za protivpravnosta, za{to taa ve}e bi<br />
bila inkorporirana vo samata svest za deloto kako vistinski nastan. Me|utoa,<br />
site zakonski bitija ne se takvi, pa zatoa e potrebno, ako se saka vinata<br />
da bide vistinska vina, prekorot da e vistinski zasnovan - svesta za protivpravnosta<br />
da bide poseben element na vinata. Zatoa, svesta za protivpravnosta<br />
e poseben samostoen element na vinata."<br />
304 Za toa podrobno: Ba~i}, F. op. cit. str. 223-224. Vo taa smisla i Tahovi},<br />
op. cit. str. 166.<br />
246
utvrduva kakov bil negoviot psihi~ki odnos sprema konkretnoto<br />
krivi~no delo. 305<br />
4. Vinata kako odgovornost za konkretno delo. Vinata e prekor<br />
na storitelot za odredeno, za konkretno krivi~no delo. Taa e psihi~ki<br />
odnos na storitelot kon svoeto delo koj se izrazuva vo postoewe svest<br />
za dejstvieto, posledicata i pri~inskiot odnos me|u niv, kako i vo<br />
postoeweto volja: sakawe ili soglasuvawe so proizvedenata posledica<br />
na konkretno krivi~no delo. Storitelot odgovora samo za toa delo, a<br />
ne za svojot karakter, za svoite uveruvawa, za celokupnata sostojba na<br />
svojata li~nost. ^ovekot e vinoven za ona {to go storil, a ne zatoa<br />
{to kako li~nost e vakov ili onakov, {to ima vakvi ili onakvi uveruvawa,<br />
vakov ili onakov karakter. Takvite momenti, li~nostite vo<br />
svojot totalitet, ne mo`at da bidat osnova za zasnovawe na vinata:<br />
odnosno tie mo`at da bidat zna~ajni samo vo mera vo koja se aktuelizirale<br />
vo storenoto krivi~no delo. 306 Ottamu, proizleguva deka na-<br />
{eto krivi~no zakonodavstvo i krivi~no <strong>pravo</strong> se zasnovani na deloto,<br />
a ne na li~nosta, {to zna~i na resocijalizacijata.<br />
6. Rezime za potsetuvawe. Od dosega{nite razgleduvawa na<br />
klu~nite instituti na krivi~noto <strong>pravo</strong> mo`e da se konstruira slednava<br />
uprostena {ema koja go opredeluva ne samo mestoto, tuku i zna~eweto<br />
na na sekoj od niv i slu`i za poednostavno pretstavuvawe na su-<br />
{tinata na krivi~noto <strong>pravo</strong>.<br />
KRIVI^NA ODGOVORNOST<br />
OBJEKTIVEN ELEMENT SUBJEKTIVEN ELEMENT<br />
1. dejstvie<br />
* presmetlivost<br />
2. protivpravnost<br />
3. vinost (umisla - nebre`nost)<br />
* svest za protivpravnosta<br />
4. kaznivost<br />
305<br />
Dodeka kaj presmetlivosta se ispituva dali nekoe lice e sposobno<br />
za vina, kaj vinata kako prekor, kaj vinata kako umisla ili nebre`nost, se<br />
utvrduva konktretniot vnatre{en odnos na taa lice sprema deloto. Tuka vo<br />
izvesna smisla, postoi odnos na apstraktnoto i konkretnoto: presmetlivosta<br />
e sposobnost za vina, dodeka samata vina e konkretizacija na taa sposobnost.<br />
Ako vinata e svest i volja vo odnos na odredeno delo, presmetlivosta e sposobnost<br />
za takvata svest i takvata volja. Kaj presmetlivosta ja ispituvame<br />
ispravnosta na psihi~kiot aparat na storitelot, a kaj ispituvaweto na vinosta<br />
se trgnuva od toa deka psihi~kiot aparat e ispraven i se bara kakov e psihi~kiot<br />
odnos na storitelot sprema deloto." Ba~i}, F. op. cit. str. 244. Taka i<br />
Srzenti}, Stai}, Lazarevi}, op. cit. str. 244.<br />
306<br />
Ba~i}, F. op. cit. str. 235 i 232.<br />
247
Objektivniot element na krivi~nata odgovornost go so~inuvaat<br />
dejstvieto i protivpravnosta.<br />
Subjektivniot element na krivi~nata odgovornost najprvin<br />
pretpostavuva deka storitelot kako li~nost bil presmetliv: sposoben<br />
da go sfati socijalnoto zna~ewe na svoeto delo, koj bil vo sostojba da<br />
go razlikuva "dobroto" od "zloto." Ottamu, se veli deka krivi~no<br />
odgovoren e onoj storitel koj deloto go ostvaril vo presmetliva sostojba.<br />
Vtoriot subjektiven element na krivi~nata odgovornost e vinata<br />
~ii oblici se projavuvaat kako umisla i nebre`nost. Ottamu, se<br />
veli deka krivi~no odgovoren e onoj storitel koj e presmetliv, a deloto<br />
go ostvaril so umisla ili nebre`nost.<br />
Tretiot subjektiven element na krivi~nata odgovornost e svesta<br />
za protivpravnosta ili mo`nost za svest za protivpravnosta. Toj<br />
element e nezavisen od umislata. Svesta za protivpravnosta e poseben<br />
samostoen element na vinata, nadvor od umislata i vinata a ne nivni<br />
del 307 Ottamu, se veli krivi~no odgovoren e onoj storitel koj e presmetliv,<br />
a deloto go ostvaril so umisla, pri {to bil svesen ili bil<br />
dol`en i mo`el da bide svesen za protivpravnosta (zabranetosta) na<br />
svoeto delo.<br />
Spored toa za da se dojde do ocena za krivi~nata odgovornost<br />
kako pretpostavka za kaznivosta na edno krivi~no delo, potrebno e najprvin<br />
da se utvrdi presmelivosta, a potoa umislata, nebre`nosta, svesta<br />
za protivpravnosta (subjektivni slementi).<br />
248<br />
2. OBLICI NA VINATA<br />
Psihi~kiot odnos na storitelot sprema dejstvieto ili propu-<br />
{taweto i posledicata mo`e da se manifestira vo razli~ni oblici<br />
{to zavisi od kvalitetot na intelektualnite i volevite elementi koi<br />
ja so~inuvaat vinata. Sepak, vo re~isi site zakoni se zemaat dva oblici<br />
na vinata kako osnovni i za koi se vrzuvaat site drugi mo`ni varijacii<br />
na izvr{uvawe na krivi~noto delo. Tie oblici na vinost se:<br />
umisla i nebre`nost. Umislata e pote`ok i redoven oblik na vina, a<br />
nebre`nosta polesen i isklu~itelen oblik na vina, za{to zasnova<br />
krivi~na odgovornost samo kaj onie krivi~ni dela kaj koi vo zakonot<br />
toa e izre~no predvideno.<br />
2.1. Umisla (Dolus)<br />
1. Poim. Spored ~l. 13 KZ, krivi~noto delo e storeno so umisla<br />
koga storitelot bil svesen za svoeto delo i go sakal negovoto izvr{u-<br />
307<br />
Ba~i}, F. op. cit. str. 276 i Novoselac, P. Odredba o pravnoj zabludi u<br />
krivi~nom zakonu SFRJ i princip krivnje, JRKKP, Beograd, 1985/1, str. 75-78.
vawe (direktna umisla) ili koga bil svesen deka poradi negovoto storuvawe<br />
ili nestoruvawe mo`e da nastapi {tetna posledica, no se soglasil<br />
so nejzinoto nastapuvawe (eventualna umisla).<br />
2. Pravna priroda na umislata. Umislata pretstavuva naj~est i<br />
najva`en oblik na vinata. Vakvoto sfa}awe vo celost e prifateno vo<br />
teorijata na krivi~noto <strong>pravo</strong>. Me|utoa, postoi spor vo odnos na nejzinata<br />
sodr`ina. Vo vrska so ova pra{awe raznite stojali{ta glavno<br />
mo`at da se pomestat vo tri teorii: 1 0 teorija na svesta, 2 0 teorija na<br />
voljata i, 3 0 kompromisna teorija.<br />
1 0 Spored teorijata na svesta (teorija na pretstavata, intelektualisti~ka<br />
teorija, Listz, Kohler) umislata e svest (pretstava) na<br />
storitelot za perdizvikuvaweto na posledicata so svoeto dejstvie,<br />
odnosno svest za pri~inskiot odnos me|u dejstvieto i posledicata.<br />
Spored ovaa teorija umislata postoi koga storitelot bil svesen deka<br />
so svoeto dejstvie }e ja predizvika zabranetata posledica. Soglasno<br />
navedenoto, voljata na storitelot ne e bitna za postoeweto na umislata:<br />
umislata }e postoi sekoga{ koga storitelot go predvidel kako sigurno,<br />
mo`no ili verojatno nastapuvaweto na posledicata vo ramkite<br />
na drugite okolnosti, bez ogled dali go sakal ili ne go sakal nastapuvaweto<br />
na posledicata.<br />
2 Spored teorijata na voljata (voluntaristi~ka teorija, R.<br />
Frank, Hippel, Garraund) umislata e sakawe na predvidenata posledica.<br />
Spored ovaa teorija umislata posti koga storitelot go sakal nastapuvaweto<br />
na zabranetata posledicata. Soglasno toa, svesta na storitelot<br />
ne e bitna za postoewe na umislata: umislata }e postoi ako storitelot<br />
go sakal nastapuvaweto na posledicata, za{to samoto postoewe<br />
na svesta ne e re{ava~ko za postoewe na umislata. Umislata pak nema<br />
da postoi i pokraj postoeweto na svesta za posledicata ({to zna~i<br />
iako posledicata bila predvidena od strana na storitelot), ako storitelot<br />
ne go sakal nastapuvaweto na posledicata.<br />
3 0 Teorijata na kompromisot e me{ovita teorija so koja se nastojuva<br />
da se izbegnat nedoslednostite od isklu~ivata primena na prethodnite<br />
teorii. Imeno, na teorijata na svesta ispravno í se zabele-<br />
`uva deka go pro{iruva poimot na umislata, a go stesnuva poimot na<br />
nebre`nosta (nejzinot dosledno sproveduvawe go pravi sporno, pa duri<br />
i go negira postoeweto na nebre`nosta). Na teorijata na voljata i se<br />
prefrla deka poddr`uva obraten proces: deka go stesnuva poimot na<br />
umislata, a go pro{iruva poimot na nebre`nosta (nejzinoto dosledno<br />
sproveduvawe go pravi sporno, pa duri i go negira postoeweto na eventualnata<br />
umisla koja ja definira kako svesna nebre`nost). Na primer,<br />
ako nekoe lice mu ja zapali ku}ata na drugo lice, iako predviduva<br />
deka nekoj mo`e da bide vnatre i da izgori zaedno so ku}ata i toa<br />
protiv negova volja se slu~i, se postavuva pra{awe dali storitelot<br />
deluval so umisla. Spored teorijata na svesta vo slu~ajot postoi umisla,<br />
za{to postoi svest deka mo`e da nastapi posledicata, dodeka spo-<br />
249
ed teorijata na voljata ovde postoi nebre`nost, za{to ne postoi sakawe<br />
da nastapi posledicata. Re{enieto na vakvite slu~ai spored teorijata<br />
na kompromisot se nao|a vo prifa}aweto deka umislata postoi<br />
ako postoi svest i volja - vo prifa}aweto deka umislata postoi i<br />
koga se raboti za sakawe kako i za soglasuvawe (pristanuvawe) so predvidenata<br />
posledica so {to e sozdaden poimot na eventualnata umisla.<br />
Vo navedeniot slu~aj, spored privrzanicite na teorijata na kompromisot,<br />
postoi eventualna umisla.<br />
Odredbata od ~l. 13 KZ, jasno uka`uva na toa deka na{iot zakonodavec<br />
ja prifatil kompromisnata teorija.<br />
3. Odgovornost za umisla. Za krivi~no delo izvr{eno so umisla<br />
sekoga{ se odgovora i kaznuva. Krivi~niot zakonik ne pravi nikakva<br />
razlika vo kaznuvaweto na delata so direktna i eventualna umisla<br />
iako, vo sporedba so direknata umisla, eventualnata umisla na~elno e<br />
poblag oblik na vina. Me|utoa, vo konkretnata manifestacija vo nadvore{niot<br />
svet, eventualnata umisla ne sekoga{ e poblag oblik na<br />
vina. Zgora na toa, postojat slu~ai koga taa e duri i pote`ok oblik od<br />
direktnata umisla, na primer, poradi projavenata ramnodu{nost na<br />
storitelot kon posledicata, negovata bezobyirnost, drskost i sl. Vo<br />
toa i se nao|a glavnata pri~ina {to krivi~niot zakonik ne pravi razlika<br />
vo nivnoto kaznuvawe.<br />
[to se odnesuva na zakonodavnata tehnika, krivi~nite dela po<br />
pravilo se konstruirani taka {to ne se pravi razlika dali se raboti<br />
za direktna ili eventualna umisla. Sepak, kako {to }e vidime ponatamu,<br />
iako isklu~itelno, krivi~niot zakonik predviduva deka krivi~noto<br />
delo mo`e da se izvr{i samo so direktna ili samo so eventualna<br />
umisla.<br />
4. Namera, cel i motiv. Umislata kako psihi~ki odnos sprema<br />
deloto se izrazuva i iscrpuva preku svesta i voljata. Svesta i voljata,<br />
me|utoa, se sledeni so kompleks od ~uvstva i drugi psihi~ki procesi<br />
koi imaat dejstvo na formiraweto na umislata, pri {to vo krivi~noto<br />
<strong>pravo</strong> se smeta deka vo toa predni~at namerata, celta i motivot.<br />
Pritoa, treba da se znae deka samo namerata, i toa isklu~itelno, mo`e<br />
da se javi kako posebno obele`je na krivi~noto delo. Celta i<br />
motivite mo`at da imaat zna~ewe vo prv red kaj odmeruvaweto na kaznata.<br />
1 0 Namerta e svesna naso~enost na dejstvieto kon ostvaruvawe<br />
na celta, posebna pretstava za zna~eweto na opredelena posledica na<br />
krivi~noto delo za storitelot ili za nekoj drug, koja deluva kako<br />
dvi`e~ka sila za prezemawe na dejstvieto. 308 So namera postapuva<br />
308<br />
Tahovi}, J. op. cit. str. 175. "Namerata natamu se karakterizira so<br />
toa {to pretstavata na storitelot za posledicata ne se ograni~uva samo na<br />
neposrednata posledica na deloto, tuku opfa}a i nekoi podale~ni (natamo-<br />
{ni) posledici na deloto, koi vsu{nost ja so~inivaat vistinskata sodr`ina<br />
250
liceto koe pod vlijanie na pretstavata za celta prezema odredeno dejstvie<br />
za da ja ostvari postavenata cel. Spored toa, za da postoi namerno<br />
dejstvie treba da postoi cel i pretstava za nea, pretstava koja go<br />
razdvi`uva ~ovekot za prezemawe na dejstvieto na izvr{uvaweto i toa<br />
na odreden na~in i so odredeni sredstva.<br />
a) Sekoe dejstvie na ~ovekot, vsu{nost, se prezema so odredena<br />
namera me|utoa, stepenot na nejziniot intenzitet mo`e da bide razli-<br />
~en. Vo krivi~noto <strong>pravo</strong> se smeta koga namerata pretstavuva najvisok<br />
stepen na svesna i voleva naso~enost na dejstvieto kon ostvaruvawe na<br />
posledicata, deka taa go pretpostavuva postoeweto na direktna umisla.<br />
Vo takvi slu~ai namerata ja izrazuva naso~enosta na dejstvieto<br />
kon neposredno ostvaruvawe na krivi~noto delo. Takov e slu~ajot kaj<br />
krivi~nite dela kaj koi namerata pretstavuva posebno obele`je na nivnite<br />
zakonski bitija (krivi~ni dela so subjektivno bitie ili namerni<br />
krivi~ni dela), kako na primer: kra`ba (~l. 239 KZ), zatajuvawe<br />
(~l. 239 KZ), izmama (~l. 247 KZ). Kaj niv ako taa namera nepostoi,<br />
nepostoi nitu toa delo (namerata go konstituira krivi~noto delo),<br />
tuku nekoe drugo krivi~no delo (ako ne postoi namera za prisvojuvawe<br />
ne postoi krivi~noto delo kra`ba, tuku eventualno krivi~noto delo<br />
odzemawe na tu|i predmeti od ~l. 241 KZ).<br />
b) Vo odredeni slu~ai namerata ne ja izrazuva samo naso~enosta<br />
na dejstvieto na izvr{uvaweto kon ostvaruvawe na posledicata {to<br />
bila neposreden pottik za negovoto prezemawe, tuku i kon ostvaruvawe<br />
na nekoja natamo{na posledica koja se nao|a nadvor od bitieto na<br />
krivi~noto delo i deluva kako posredna cel. Takvata namera ne samo<br />
{to ja pretpostavuva direktna umisla, tuku vo izvesna smisla i ja zasiluva,<br />
t.e. ja kvalifikuva umislata. Takvata namera postoi kaj nekoi<br />
krivi~ni dela protiv dr`avata (~l. 310, 311, 313 - 316, 318, 320 KZ) i<br />
nekoi drugi krivi~ni dela kako na primer kaj iznudata od ~l. 258 KZ.<br />
Kaj navedenite krivi~ni dela postoeweto na namerata doveduva do pote`ok,<br />
kvalificiran oblik na umisla. Celta koja storitelot se stremi<br />
da ja ostvari so izvr{uvaweto na ovie krivi~ni dela le`i nadvor<br />
od nivnite zakonski bitija. Krivi~noto delo ovde }e postoi bez ogled<br />
dali nameravanata cel i navistina e ostvarena: va`no e deka deloto e<br />
ostvareno so odredena namera, a ne i deka taa namera e ostvarena (na<br />
primer, pribavuvaweto na protivpravna imotna korist kaj deloto<br />
iznuda. Me|utoa, ako namerata e i ostvarena, toa redovno se zema kako<br />
ote`nuva~ka okolnost pri odmeruvaweto na kaznata.<br />
v) Najposle namerata kako posebno obele`je se javuva i kaj tn.<br />
dvoaktivni nerazvieni (zakr`laveni) krivi~ni dela. Toa se takvi<br />
dela kade {to nivniot prv del se inkriminira kako krivi~no delo ako<br />
na negovoto sakawe vo vrska so toa krivi~no delo. Ottamu namerata go pretpostavuva<br />
postoeweto na direktnata umisla, koja zgora na toa e zasilena so<br />
pretstavata za nekoja natamo{na posledica na deloto" Ibid. str. 175.<br />
251
e izvr{en poradi ostvaruvawe na edna natamo{na namera. Na primer,<br />
kaj krivi~noto delo falsifikuvawe pari (~l. 268 KZ) so cel da se<br />
postigne korist ili falsifikuvawe isprava (~l. 378) so cel za nejzina<br />
upotreba.<br />
Krajniot zaklu~ok, sepak e deka namerata po pravilo ne vleguva<br />
vo poimot na umislata. Krivi~noto delo e izvr{eno so umisla so samoto<br />
toa {to kaj storitelot postoela svest i volja za krivi~noto<br />
delo. Ottuka, osven kaj navedenite slu~ai (pod a, b i v), namerata kaj<br />
site drugi krivi~ni dela se zema samo kako okolnost pri odmeruvaweto<br />
na kaznata.<br />
2 0 Celta e rezultatot koj storitelot saka da go ostvari so<br />
svoeto dejstvie (storuvawe ili propu{tawe). Pred da prezeme kakvo i<br />
da e dejstvie sekoj normalen storitel mora vo svojata svest da ja ima<br />
pretstavata za celta koja saka da ja ostvari so toa dejstvie. 309 Celta vo<br />
krivi~noto <strong>pravo</strong> ja ozna~uva posledicata (promenata koja storitelot<br />
saka da ja ostvari vo nadvore{niot svet) i ottamu, ako e ostvarena<br />
posledicata, ostvarena e i celta na krivi~noto delo. Taa sepak, ne e<br />
sodr`ana vo poimot na umislata, tuku se nao|a nadvor od nea. Taa, isto<br />
taka, ne e od vlijanie za postoeweto na krivi~nata odgovornost. 310<br />
Nejzinoto edinstveno dejstvo vo krivi~noto zakonodavstvo e {to<br />
mo`e da se zeme kako okolnost kaj odmeruvaweto na kaznata. 311<br />
3 0 Motivot (pobuda) e ona {to ~ovekot go pottiknuva kon<br />
akcija. 312 Toa vnatre{na dvi`e~ka sila na sekoja odluka na ~ovekot i<br />
po pravilo tesno e vrzan za namerata i celta. Motivot vr{i vlijanie<br />
kon postignuvaweto na celta (posledicata) i ottamu se nao|a vo osnovata<br />
na sekoe nameravano i celno dejstvie. Vo krivi~noto <strong>pravo</strong> me|utoa,<br />
sepak se smeta deka opredeleno dejstvie koe e prezemeno so nekoja<br />
namera i cel mo`e da postoi i bez motivot na storitelot. Toa e slu~aj<br />
koga motivite na storitelot ostanale nejasni ottamu {to liceto ne e<br />
vo sostojba da gi reproducira ili ne saka da gi iska`e.<br />
309<br />
"Razlikata me|u namerata i celta, me|u drugoto, e vo toa {to namerata<br />
ja odreduva nasokata na voljata i vo po{iroka smisla uka`uva na sodr`inata<br />
na sakaweto, dodeka celta go otkriva planot na storitelot vo ~ie ostvaruvawe<br />
pristapil so izvr{uvaweto na krivi~noto delo". Ibid. str. 176.<br />
310<br />
"Nepostoi nitu edno krivi~no delo kaj koe celta bi zasnovala samostojna<br />
ili posebna krivi~na odgovornost." Ibid, str. 176.<br />
311<br />
Za celta podrobno: <strong>Sulejmanov</strong>, Z. Kriminologija, str. 441-442.<br />
312<br />
"Motivot treba da se razlikuva kako od namerata, taka i od celta.<br />
Mo`no e nekoj da go prezeme izvr{uvaweto na krivi~noto delo so odredena<br />
namera iako kaj nego ne postojat opredeleni motivi od koi toa go pravi, ili<br />
se tie celosno neopredeleni. Mo`no e natamu da se ima pretstava za celta<br />
koja se saka da se postigne so izvr{uvaweto na krivi~noto delo, a pritoa na<br />
samiot storitel sî u{te da ne mu se jasni motivite od koi toa se saka." Tahovi},<br />
J. op. cit. str. 176.<br />
252
Motivot ne e osnova za postoewe na nekoj vid posebna krivi~na<br />
odgovornost, me|utoa ima golema uloga pri formiraweto na stepenot<br />
na vinata. Od tie pri~ini zakonodavecot i go predvidel kaj okolnostite<br />
za odmeruvawe na kaznata od ~l. 39 KZ.<br />
Vo odredeni, iako isklu~itelni, slu~ai, motivot mo`e da se<br />
javi kako kvalifikatorna okolnost (primer, motivite podmolnost,<br />
koristoqubie, bezobyirnost, niski pobudi kaj krivi~noto delo ubistvo<br />
od ~l. 123 KZ) ili kako privilegira~ka okolnost (ubistvo od blagorodni<br />
pobudi od ~l. 124 KZ). 313<br />
Motivot koristoqubie ima posebna uloga i kaj izrekuvaweto<br />
na pari~nata kazna.<br />
a) Direktna umisla (Dolus directus)<br />
1. Krivi~noto delo e storeno so direktna umisla koga storitelot<br />
bil svesen za svoeto delo i go sakal negovoto izvr{uvawe. Ottuka<br />
proizleguva deka direktnata umisla e sostavena od dva elementi: 1 0 od<br />
svest (intelektualna komponenta) i, 2 0 volja (voluntaristi~ka komponenta).<br />
1 0 Svest (intelektualna komponenta na direktnata umisla).<br />
Svesta (pretstavata) za deloto vo prv red sodr`i svest za dejstvieto na<br />
krivi~noto delo (svest za dejstvieto vo prirodna smisla), potoa svest<br />
za posledicata i svest za pri~inskiot odnos me|u dejstvieto i posledicata.<br />
Osven toa treba da postoi svest i za ostanatite obele`ja na<br />
krivi~noto delo: za objektot nad koj se vr{i dejstvieto, mestoto, vremeto,<br />
na~inot i sredstvata za izvr{uvawe na krivi~noto delo.<br />
Za nekoi krivi~ni dela potrebna e i svest za li~nite svojstva<br />
(na primer, kaj krivi~nite dela protiv slu`benite dol`nosti storitelot<br />
da ima svest deka e slu`beno lice) ili za opredelen odnos (na<br />
primer, kaj krivi~noto delo rodoskvernavewe storitelot da ima svest<br />
deka e vo krvno srodstvo so liceto so koe stapuva vo polov odnos), dokolku<br />
ovie elementi se sostaven del na bitieto na krivi~noto delo.<br />
Natamu, potrebna e svest za subjektivnite elementina na protivpravnosta<br />
(motiv, namera, cel) dokolku tie, isto taka, se sostaven del na<br />
zakonskoto bitie na krivi~noto delo. Najposle, ottamu {to na{iot<br />
krivi~niot zakonik ja prifa}a normativnata koncecija za vinata, potrebna<br />
e i svest za protivpravnosta na deloto.<br />
Nakratko, svesta za deloto treba da sodr`i svest za site stvarni<br />
okolnosti (obele`ja) na krivi~noto delo zemeno vo celost. Koga<br />
storitelot e svesen za site ovie obele`ja, toga{ se smeta deka bil svesen<br />
za svoeto delo.<br />
313<br />
Za motivite podrobno: <strong>Sulejmanov</strong>, Z. Kriminologija, str. 866-882.<br />
Za motivite kaj krivi~noto delo ubistvo: <strong>Sulejmanov</strong>, Z. Ubistvata vo Makedonija,<br />
Studentski zbor, Skopje, 1995, str. 88-117<br />
253
Stvarnite obele`ja na krivi~noto delo mo`at da bidat od fizi~ka<br />
(stvarna) ili pravna (kako, na primer, slu`ben pe~at, isprava,<br />
brak, tu| predmet, licenca i sl.) priroda. Za stvarnite okolnosti od<br />
pravna priroda (normativni obele`ja) ne e potrebna i svest za nivnata<br />
pravna kvalifikacija, tuku samo svest za toa na koj na~in tie se<br />
projavuvaat (manifestiraat) vo socijalniot `ivot. Ili, so drugi zborovi,<br />
za niv e dovolno storitelot da ima samo pravilna pretstava za<br />
nivnata socijalna funkcija. Taka, na primer, kaj krivi~noto delo dvobra~nost,<br />
storitelot mora da e svesen deka sklu~il nov brak iako ve}e<br />
e vo brak, no ne se bara i da go znae poimot na brak vo smisla na semejnoto<br />
<strong>pravo</strong>.<br />
Zna~ajno e da se spomne i toa deka za postoewe na direktnata<br />
umisla ne e potrebna svest za uslovite na inkriminacijata (za stvarnite<br />
okolnosti koi pretstavuvaat samo uslov na kaznivosta). Takva e<br />
na primer, okolnosta li{uvawe na `ivot, odnosno te{ka telesna povreda<br />
koja nastanala pri tepa~ka. U~esnicite vo tepa~kata se odgovorni<br />
za samoto u~estvuvawe vo tepa~kata pod uslov da se slu~ila navedenata<br />
posledica, me|utoa ne se bara i nivna umisla vo odnos na ovaa<br />
posledica.<br />
2 0 Volja (voluntaristi~ka komponenta na direktnata umisla).<br />
Voljata za nastapuvawe na posledicata mo`e da bide takva storitelot<br />
da go sakal nastapuvaweto na posledicata (posilen stepen na volja), a<br />
mo`e da bide takva storitelot da se soglasil so nastapuvaweto na<br />
posledicata (poslab stepen na volja). Za direktnata umisla e potrebno<br />
storitelot da go sakal nastapuvaweto na posledicata, dodeka za<br />
eventualnata umisla se bara toj da se soglasil so nejzinoto nastapuvawe.<br />
Storitelot go saka nastapuvaweto na posledicata koga prezel<br />
dejstvie za da ja ostvari posledicata koja bila cel na negovata dejnost<br />
i koe vleguva vo bitieto na krivi~noto delo (na primer, nekoj puka vo<br />
drugo lice za da go li{i od `ivot i toa go ostvaruva). Me|utoa, pokraj<br />
taa glavna posledica na krivi~noto delo, mo`e da dojde do nastapuvawe<br />
i na drugi posledici. Ottamu, se postavuva pra{aweto dali sakaweto<br />
na taa glavna posledica go opfa}a i sakaweto na drugite posledici.<br />
Pritoa se mo`ni pove}e situacii:<br />
a) Vo krivi~noto <strong>pravo</strong> se smeta deka pokraj navedenata konkretno<br />
opredelena i glavna posledica, e voleva (storitelot ja sakal) i<br />
onaa posledica koja na storitelot mu slu`i kako stredstvo ostvaruvawe<br />
na glavnata posledica (nekoj izvr{uva ubistvo za da go nasledi<br />
ubieniot, drug ubiva stra`ar za da ograbi banka, ili nekoj falsifikuva<br />
isprava so nea da se izvr{i izmama, pronevera, i sl.).<br />
b) Kako sakana se smeta i onaa posledica koja nu`no }e se ostvari<br />
pokraj glavnata posledica (sporedna posledica). Na primer, za da<br />
mu se odmazdi na edno lice, storitelot mu stava otrov vo {i{eto so<br />
vino od koe istovremeno so nego pie i drugo lice, ili frla bomba za<br />
254
da ubie edno lice koe se nao|alo vo dru{tvo so drugi lica.<br />
v) Najposle, kako voleva se smeta i onaa posledica koja }e nastapi<br />
kako dopolnitelna podale~na posledica po ostvaruvaweto na<br />
glavnata posledica (na primer, nekoj go ubie svrtni~arot vo momentot<br />
na doa|aweto na vozot pred toj da ja pomesti svrtnicata, svesen deka so<br />
toa }e dojde do sudir na vozovi ili go ubie bolni~arot koj neguva te-<br />
{ko bolno lice svesen deka poradi otsustvoto na potrebnata nega }e<br />
umre i toa lice).<br />
Pritoa, vo site ovie slu~ai bez zna~ewe e dali kon posledicata<br />
koja se javila kako sredstvo za ostvaruvawe na celta: glavnata posledica<br />
(prethodna cel), sporednata (pridru`na ili grupna cel) ili dopolnitelnata<br />
posledica (posredna cel), storitelot bil ramnodu{en<br />
ili ja ~uvstvuva kako neprijatna.<br />
2. Vo krivi~niot zakonik postojat krivi~ni dela koi mo`at da<br />
bidat izvr{eni samo so direktna umisla. Takvi se, na primer, krivi-<br />
~nite dela: prisilba (~l. 139 KZ), siluvawe (~l. 186 KZ) odzemawe tu|i<br />
predmeti (~l. 241 KZ), la`no prijavuvawe na krivi~no delo (~l. 366<br />
KZ), itn.<br />
Kaj nekoi krivi~ni dela zakonot bara posebno znaewe na nekoe<br />
obele`je na toa krivi~no delo ili znaewe deka mo`e da nastapi odredena<br />
opasnost (na primer, kaj krivi~nite dela od ~l. 196, 268 st. 4, 299<br />
st. 2, 350, 395 KZ). Kaj tie krivi~ni dela se zema deka znaeweto ozna~uva<br />
direktna umisla. Samo so direktna umisla, isto taka, mo`at da bidat<br />
izvr{eni site onie dela kaj koi namerata ili streme`ot da se<br />
ostvari posebna (so namerata opfatena) cel se javuvaat kako konstitutiven<br />
element na zakonskoto bitie na deloto.<br />
Krivi~nite dela kaj koi zakonot bara znaewe vo pogled na<br />
opredleni okolnosti ili za posledicata na deloto (na primer, kaj krivi~nite<br />
dela od ~l. 261 st. 2, 273 st. 4, KZ), mo`at da se izvr{at so<br />
direktna i so eventualna umisla, ako zakonot vo pogled na ostanatite<br />
stvarni obele`ja bara samo svest za mo`nosta od nivno postoewe.<br />
b) Eventualna umisla (Dolus eventualis)<br />
1. Krivi~noto delo e storeno so eventualna umisla koga storitelot<br />
bil svesen deka poradi negovoto storuvawe ili nestoruvawe<br />
mo`e da nastapi {tetna posledica, no se soglasil so nejzinoto nastapuvawe.<br />
Ottuka proizleguva deka eventualnata umisla e sostavena od<br />
dva elementi:<br />
1 0 Svest za mo`nosta od nastapuvawe na posledicata (intelektualna<br />
komponenta na eventualnaat umisla). Stanuva zbor za svest<br />
na storitelot za toa deka od negovoto dejstvie mo`e da nastapi zabranetata<br />
posledica iako ne e siguren vo toa. Spored toa, eventualnata<br />
umisla postoi toga{ koga storitelot se soglasuva so nastapuvawe na<br />
posledicata koja toj ja predviduva samo kako mo`na. Taa svest za mo-<br />
255
`nosta od nastapuvawe na posledicata, isto kako kaj direktnata umisla<br />
treba da sodr`i pretstava za site stvarni oble`ja na krivi~noto<br />
delo.<br />
Vo pogled na sodr`inata na svesta nema razlika me|u direktnata<br />
i eventualnata umisla. Razlikata se sostoi samo vo intenzitetot<br />
na ovaa svest vo odnos na posledicata na krivi~noto delo. Dodeka kaj<br />
direktnata umisla storitelot predviduva deka do posledicata relativno<br />
sigurno }e dojde (storitelot predviduva deka posledicata sigurno<br />
}e nastapi ili mo`e da nastapi), dotoga{ kaj eventualnata umisla, sekoga{<br />
se raboti za storitel {to ne e siguren deka posledicata }e nastapi.<br />
So drugi zborovi, eventualnata umisla nema da postoi ako storitelot<br />
e siguren deka }e dojde do zabranetata posledica. Me|utoa,<br />
kako {to pravilno se zabele`uva vo teorijata, toj moment: dali nastanuvaweto<br />
na posledicata storitelot go predvidel kako sigurno ili<br />
samo kako mo`no e ne{to fluidno: predviduvaweto deka posledicata<br />
sigurno }e nastapi ~estopati e samo kalkulacija so visok stepen na verojatnost.<br />
Vo prakti~niot `ivot te{ko mo`e ne{to da se predvidi<br />
kako apsolutno sigurno. Poradi toa, mo`e da se ka`e deka na intelektualnata<br />
strana i nema ne{to {to su{tinski bi ja diferenciralo<br />
direktnata od eventualnaat umisla. Te`i{teto na razlikuvaweto na<br />
ovie dve formi na umisla le`i na volevata strana.<br />
2 0 Soglasuvawe so nastapuvaweto na posledicata (voluntaristi~ka<br />
komponenta na eventualnata umisla). Ovde, za razlika od direktnata<br />
umisla kade se bara storitelot da go sakal nastapuvaweto na<br />
posledicata, se bara soglasnost so nastapuvaweto na predvidenata posledica<br />
- soglasuvawe na storitelot so mo`nata posledica, iako taa<br />
direktno ne se saka. Storitelot ne ja saka posledicata direktno, me-<br />
|utoa so samoto toa {to se soglasuva so nejzinoto nastapuvawe, taa ne e<br />
protivna na negovata volja.<br />
Pokraj ponapred navedeniot primer so paleweto na ku}ata,<br />
kako drugi klasi~ni primeri za eventualna umisla obi~no se naveduvaat:<br />
- Liceto A postavuva eksplozivna naprava na mestoto kade {to<br />
treba da pomine liceto B, so volja (sakawe) da go ubie. Pritoa, predviduva<br />
deka poradi toa `ivotot mo`e da go zagubi i treto lice. No,<br />
iako ne ja saka smrtta na tretoto lice, sepak pristapuva kon izvr{uvawe<br />
na svoeto delo, {to zna~i deka se soglasuva so smrta na tretoto<br />
lice.<br />
- Lekarot pri lekuvawe na bolniot upotrebuva nekoj sî u{te<br />
neisproban metod na lekuvawe. Toj ne saka da ja vlo{i bolesta na bolniot,<br />
me|utoa toa go predviduva kako mo`nost i sepak pristapuva kon<br />
toj na~in na lekuvawe, {to zna~i posredno se soglasuva so nastapuvaweto<br />
na predvidenata mo`na posledica.<br />
- Nekoe lice se oblo`uva deka sli~no kako Viliem Tel, so eden<br />
istrel od snajpersko oru`je }e go pogodi jabolkoto staveno vrz glavata<br />
256
na drugo lice, no go pogoduva liceto i go ubiva.<br />
- Nekoe lice pri lov zabele`uva zajak vo blizina na gonitelot<br />
i puka vo zajakot iako ne ja isklu~uva mo`nosta da go pogodi gonitelot<br />
{to i se slu~uva.<br />
2. Vo Krivi~niot zakonik postojat krivi~ni dela koi mo`at da<br />
bidat izvr{eni i samo so eventualna umisla. Takvo e, na primer, krivi~noto<br />
delo nesovesno lekuvawe bolni od ~l. 207 KZ. Vo vakvi slu~ai<br />
mora da postoi tokmu takov vid na umisla (eventualna). Dokolku toa ne<br />
e slu~aj takvite krivi~ni dela ne postojat, tuku eventualno nekoe<br />
drugo krivi~no delo, se rabira dokolku se ispolneti drugite okolnosti<br />
pod koi e izvr{eno.<br />
v) Posebni oblici na umisla<br />
Pokraj direktnata i eventualnata umisla vo naukata na krivi-<br />
~noto <strong>pravo</strong> se zboruva i nekoi drugi oblici na umisla. Tie nemaat<br />
nikakvo dejstvo vrz oblikuvaweto na vinata spored na{iot krivi~en<br />
zakonik, no sepak se izu~uvaat ottamu {to nivnoto poznavawe mo`e<br />
korisno da poslu`i za podobro razbirawe na nekoi krivi~ni dela i<br />
dejstvoto na nekoi okolnosti kaj odmeruvaweto na kaznata. Me|u niv se<br />
pomesteni:<br />
1 0 Dolus antecedens i dolus subsenquens (consequens). Dolus antecedens<br />
(prethodna umisla) e umislata koja mu prethodi na prezemaweto<br />
na dejstvieto na izvr{uvaweto. Ottamu {to sekoja umisla treba da postoi<br />
za vreme na izvr{uvaweto na krivi~noto delo, formiraweto na<br />
ovoj oblik na umisla nema nikakvo zna~ewe, na primer, nema da odgovara<br />
za ubistvo nekoj koj odlu~il da ubie drugo lice, a podocna istoto<br />
lice sosema slu~ajno go pregazil vo soobra}ajna nesre}a. Dolus subsequens<br />
(dopolnitelna, naknadna umisla) e umisla koja se javuva po izvr-<br />
{enoto delo, na primer, nekoj od nebre`nost pri lov te{ko telesno go<br />
povredi svojot politi~ki protivnik, a potoa ja saka negovaat smrt. I<br />
ovoj oblik na umisla nema nikakvo pravno zna~ewe ottamu {to dopolnitelnata<br />
umisla ne mo`e edno nebre`no delo dopolnitelno da go pretvori<br />
vo umisleno. Me|utoa, ottamu {to go ozna~uva dr`eweto na storitelot<br />
po izvr{enoto delo, taa mo`e da bide zemena predvid kako<br />
okolnost kaj odmeruvaweto na kaznata.<br />
2 0 Dolus repentinus (impetus) i dolus praemeditatus. Dolus repentinus<br />
(nenadejna, migovna umisla) e umisla koja nastanuva bez prethodno razmisluvawe<br />
za dejstvieto na izvr{uvaweto i drugite stvarni okolnosti<br />
na deloto. Postoeweto na ovoj oblik na umisla na{iot krivi~en<br />
zakonik go zema kako privilegira~ka okolnost samo kaj ubistvo na mig<br />
od ~l. 125 KZ i telesnata povreda na mig od ~l. 131 st. 5 KZ. Ovoj oblik<br />
na umisla vo odredeni slu~ai se zema predvid kako osnova za izrekuvawe<br />
sudska opomena (na primer kaj delata od ~l. 172 - 175 i 177 KZ), kaj<br />
pre~ekoruvaweto na nu`nata odbrana kako osnova za osloboduvawe od<br />
257
kazna (~l. 9 st. 3 KZ), kako i kaj ~l. 130 st. 2, 382 i 383. Vo site ostanati<br />
slu~ai toj mo`e da bide od zna~ewe samo kaj odmeruvaweto na kaznata.<br />
Dolus praemeditatus (predumisla) postoi koga odlukata za izvr{uvawe<br />
na deloto e donesena po dolgo podrobno razmisluvawe. Na{iot krivi-<br />
~en zakonik ne predviduva nitu eden slu~aj kade {to predumislata<br />
mo`e da se zeme kako poo{truva~ka (kvalifikatorna) okolnost (kako<br />
{to toa e slu~aj vo nekoi drugi zemji, na primer Francija za krivi~noto<br />
delo ubistvo), tuku samo mo`nost da bide ceneta pri odmeruvaweto<br />
na kaznata kako eventualna ote`nuva~ka okolnost.<br />
3 0 Dolus determinatus i dolus indeterminatus. Dolus determinatus<br />
(odredena umisla) e umisla koja postoi koga storitelot ja ostvaril posledica<br />
kako {to ja imal predvideno. Ovoj oblik kaj nas vo celost soodvetstvuva<br />
so direktnata umisla. Dolus indeterminatus (neodredena<br />
umisla) postoi koga storitelot ja predvidel posledicata samo vo<br />
op{ti crti (na primer, storitelot znae deka }e predizvika telesna<br />
povreda no ne znae dali toa }e bide lesna ili te{ka telesna povreda;<br />
storitelot znae deka so podmetnuvaweto ekploziv vo nekoj restoran<br />
nekoi lica }e gi ubie, a drugite samo }e povredi, no ne go znae i toa<br />
koi lica }e gi li{i od `ivot a koi }e gi povredi, ili slu~aj koga nekoj<br />
krade pari~nik bez da znae kolku pari ima vo nego).<br />
Dolus alternativus i dolus eventualis kako dva vida na dolus indeterminatus.<br />
Dolus alternativus postoi koga storitelot predvidel nekolku<br />
posledici so toa {to samo edan od niv mo`e da se ostvari (pove}e posledici<br />
koi me|usebno se isklu~uvaat: na primer, nekoj so eden istrel<br />
puka kon dve lica svesen deka samo edno od niv mo`e da ubie ili povredi).<br />
Dolus eventualis postoi koga storitelot predvidel pove}e posledici<br />
no taka {to samo edna od niv mo`e da se ostvari kako sigurna,<br />
a ostanatite kako mo`ni. Dolus eventualis vo ovaa smisla treba da se razlikuva<br />
od eventualnata umisla vo smisla na na{iot krivi~en zakonik.<br />
Ovde stanuva zbor za takva umisla {to sekoga{ pretpostavuva postoewe<br />
na pove}e posledici i toa edna kako sigurna, a drugite kako<br />
pomalku sigurni. Eventualnata umisla pak vo smisla na KZ postoi i<br />
toga{ ako se predviduva samo edna posledica kako mo`na pod uslov da<br />
postoi vtoriot element na ovaa umisla, a toa e soglasnost so posledicata.<br />
Tipi~en primer za dolus eventualis e koga nekoe lice nanesuva telesna<br />
povreda so oru`je za koe ne e napolno siguren dali so nego mo`e<br />
da se nanese samo telesna povreda ili mo`ebi mo`e da se predizvika i<br />
smrt. 314 Vo navedeniot primer, spored na{eto zakonodavstvo liceto bi<br />
mo`elo da odgovara za ubistvo storeno so eventualna umisla ili za telesna<br />
povreda so smrtna posledica, vo zavisnost od toa dali vo pogled<br />
na pote{kata posledica postoi eventualna umisla ili nebre`nost.<br />
Dolus eventualis e poim od srednovekovnoto krivi~no <strong>pravo</strong> so koj<br />
vsu{nost se nastojuva{e da se iznajde re{enie za odgovornosta za po-<br />
314<br />
Tahovi}, J. op. cit. str. 177.<br />
258
te{ka posledica. Toa vo su{tina e primena na teorijata versari in re<br />
illicita (dvi`ewe vo nedozvoleno) 315 spored koja na storitelot sekoga{<br />
mu se presmetuvaat site posledici koi proizleguvaat od toa delo<br />
(objektivna odgovornost vo pogled na pote{kite posledici).<br />
4 0 Dolus generalis i dolus specialis. Dolus generalis (op{ta umisla)<br />
postoi koga storitelot pogre{no veruva deka so svoeto dejstvie ja predizvikal<br />
sakanata posledicata i zatoa prezema drugo dejstvie sprema<br />
istiot objekt me|utoa, so druga cel (na primer, za da gi otstrani tragite<br />
na deloto), pa duri so ova vtoro dejstvie ja ostvaril sakanata posledica.<br />
Na primer, nekoj so tap predmet udira drugo lice i vo uveruvawe<br />
deka go li{il od `ivot, a za da prika`e deka se raboti za samoubistvo,<br />
go frla liceto vo reka, kade toa navistina go gubi `ivotot<br />
poradi davewe. Spored sfa}aweto koe go priznava postoeweto na dolus<br />
generalis, i koe treba da se prifati kako ispravno, liceto }e odgovara<br />
za umisleno ubistvo, za{to za postoeweto na umislata ne e od zna~ewe<br />
toa {to posledicata ne e predizvikana na na~inot za koj kaj storitelot<br />
postoel dolus specialis (se raboti za nebitno otstapuvawe na vistinskiot<br />
od zamisleniot kauzalen tek). 316 Dolus specialis (posebna umisla)<br />
postoi toga{ koga storitelot vo soglasnost so svojata pretstava<br />
ja predizvikal posledicata so prvoto dejstvie.<br />
2.2. Nebre`nost (culpa)<br />
1. Poim. Spored ~l. 14 KZ, krivi~no delo e storeno od nebre-<br />
`nost koga storitelot bil svesen deka poradi negovoto storuvawe ili<br />
nestoruvawe mo`e da nastapi {tetna posledica, no lekomisleno smetal<br />
deka }e mo`e da ja spre~i ili deka taa nema da nastapi (svesna nebre`nost)<br />
ili koga ne bil svesen za mo`nosta od nastapuvawe na {tetna<br />
posledica, iako spored okolnostite i spored svoite li~ni svojstva<br />
bil dol`en i mo`el da bide svesen za taa mo`nost (nesvesna nebre`nost).<br />
Nebre`nosta e ostvaruvawe na zakonskoto bitie na krivi~noto<br />
delo ~ija posledica bila predvidena ili predvidliva so povreda na nu-<br />
`noto vnimanie od lice koe spored okolnostite i spored svoite li~ni<br />
svojstva bilo vo sostojba da gi uva`i barawata na nu`noto vnimanie.<br />
Taa pretstavuva nevolevo dejstvie, nevolevo ostvaruvawe na krivi~no-<br />
315<br />
Pravilo spored koe kaj doloznoto protivpravno povedenie odgovornosta<br />
se pro{iruva i na site natamo{ni posledici koi proizleguvaat od<br />
toa. Praviloto vo celost se izrazuvalo: Versanti in re illicita imputantur omnia<br />
quae sequuntur ex delicto, ili qui in re illicita versatur, tenetur etiam pro casu (na<br />
lice koe se vpu{ta vo protivpravno povedenie }e mu se presmeta seto ona {to<br />
proizleglo od prestapot). Vidi: Zlatari}-Dama{ka, op. cit. str. 356 i Zlatari}, B.<br />
Krivi~ni zakonik u prakti~noj primeni, str. 47.<br />
316<br />
Taka: Tahovi}, J. op. cit. str. 178.<br />
259
to delo (volevata komponenta vo pogled na posledicata e izrazen vo<br />
negativna forma: taa ne postoi, nema nitu sakawe ni soglasuvawe so<br />
posledicata), dodeka intelektualnata komponenta e so razli~en kvalitet<br />
vo zavisnost od oblikot na nebre`nosta.<br />
2. Pravana priroda na nebre`nosta. Vo teorijata sî u{te postoi<br />
spor vo odnos na sodr`inata (su{tinata, pravnata priroda) na nebre`nosta.<br />
Vo vrska so ova pra{awe postojat brojni teorii koi so<br />
ogled na pojdovnite kriteriumi te{ko mo`at dosledno se sistematiziraat.<br />
Ottamu i nie samo vo najop{ti crti }e navedeme nekoi od niv.<br />
Spored nekoi avtori nebre`nosta pretstavuva nedostig na svest<br />
(pretstava) za pri~inskata vrska me|u dejstvieto i posledicata,<br />
iako storitelot mo`el da ima takva svest. Ottamu, osnovata za<br />
krivi~na odgovornost za nebre`no delo se bara vo gre{ka na razumot,<br />
odnosno vo nepredviduvaweto na posledicata, vo neuvi|ajnosta, nesovesnosta.<br />
Spored drugi, nebre`nosta se sostoi vo toa {to ne se upotrebila<br />
svojata mo} za rasuduvawe za mo`nite {tetni posledici od prezemenoto<br />
dejstvie. Kako posledica na toa se javuva nepretpazlivost i<br />
nevnimanie. Ottamu, nebre`nosta e prekorlivo povedenie, za{to se<br />
smeta kako gre{ka na voljata i toa kako negativen oblik na voljata,<br />
kako inercija na voljata, koja se sostoi vo zapostavuvawe na pretpazlivosta.<br />
Spored List, su{tinata na nebre`nosta e vo nepredviduvaweto<br />
na predvidliva posledica. Spored drugi avtori, su{tinata na<br />
nebre`nosta se gleda vo opasnosta koja za op{tesvoto ja pretstavuva<br />
nevnimatelnoto povedenie. Za nekoi avtori pak, nejzinata su{tina e<br />
vo povreda na dol`nosta za vnimanie.<br />
Najblisku do realnosta e sepak stojali{teto spored koe kaj nebre`nosta<br />
vsu{nost se raboti za povedenie koe e rezultat na: 1 0 nepretpazlivost,<br />
imprudentia (nesmasnost, nedovolno rasuduvawe so redovno<br />
vklu~uvawe vo sebe na nedovolno obziri za potrebite na drugite), 2 0<br />
nebre`nost, negligentia, (nedostig ili nedovolno vnimanie ili gri`livost),<br />
3 0 nespretnost, imperitia, (poim koj pove}e se odnesuva na<br />
profesionalna nebre`nost i zna~i nedostig na volja da se deluva povnimatelno<br />
vo soglasnost so svoite profesionalni znaewa), 317 kako i<br />
317<br />
Profesionalnata nebre`nost e nesvesna nebre`nost koja se manifestira<br />
od strana na lica koi spored svojata profesija ili zanimawe se dol-<br />
`ni da bidat povnimatelni od drugite lica pri vr{eweto na svojata profesija<br />
ili zanimawe (na primer, profesionalni voza~i, lekari, apotekari i sl).<br />
Niv im se prefrla deka pri prezemaweto na dejstvieto ne go projavile onoj<br />
stepen na vnimanie vo pogled na predviduvaweto na posledicata koj se bara<br />
pri vr{eweto na odredna profesija, zanimawe ili dejnost. Tavata nebre`nost<br />
koja obi~no vo nekoi stranski zakonodavstva (Bugarija i Japonija,<br />
na primer) se smeta za pote`ok oblik na vina i postrogo se kaznuva, ne e predviden<br />
vo na{iot krivi~en zakonik. Toa sepak, ne zna~i deka ne mo`e da se<br />
zeme kako ote`nuva~ka okolnost pri odmeruvaweto na kaznata.<br />
260
4 0 zapostavuvawe na zakonot, na op{testvenite barawa, pravila, naredbi<br />
i disciplina. Seto toa izrazuva odreden stav na storitelot koj e<br />
protiven na dol`nostite i ottamu zaslu`uva prekor. Storitelot bil<br />
dol`en da bide pretpazliv i vnimatelen, me|utoa postapil nebre`no i<br />
lekomisleno. Vo ova le`i opravduvaweto za kaznuvawe za nebre`nost.<br />
318<br />
Nasproti vakviot stav vo naukata na krivi~noto <strong>pravo</strong> postoele<br />
i sî u{te postojat mislewa deka kaj nebre`nosta nema mesto za kaznuvawe,<br />
ottamu {to kaj storitelot nepostoi nitu pretstava, ni odobruvawe<br />
na ostvarenata {tetna posledica. Sovremeniot tehni~ko tehnolo{ki<br />
razvoj, me|utoa, celosno gi demantiraat vakvite razmisluvawa<br />
i upatuva na sosema sprotiven zaklu~ok. Denes koga stanuva zbor<br />
za izvonrednen napredok vo site oblasti na ~ovekoviot `ivot vo koj,<br />
bez soodvetno aktivirawe na ~ovekovite vnatre{ni sili koi zna~at<br />
povnimatelen odnos i pretpazlivost, ~esto ne mo`at uspe{no da se<br />
sledat sovremenite barawa, a kamoli da se sovladaat i na toj na~in da<br />
se izbegnuvat raznovidnite i osobeno te{ki posledici. Vo uslovi na<br />
takov sestran razvoj, svedoci sme na redovni pojavi koi nedozvoluvaat<br />
da se otstapi od kaznuvaweto za nebre`nite krivi~ni dela. Stanuva<br />
zbor za sekojdnevni situacii kako, na primer, urivaweto na stambeni<br />
objekti ili na tribini na sportski stadioni, po`ari nastanati vo<br />
u~ili{ta, stokovni ku}i ili {umski po`ari predizvikani od nebre-<br />
`no isfrleni a neizgasnati dogor~iwa (pikavci) od cigari, truewa so<br />
rasipana "brza hrana," te{ki soobra}ajni, `elezni~ki i avionski nesre}i,<br />
raznovidni havarii poradi neispravno odr`uvawe na industriski<br />
i nuklearni pogoni i sl.<br />
3. Odgovornost za nebre`nost. Za nebre`ni krivi~ni dela se<br />
odgovara isklu~itelno i toa samo toga{ koga zakonot toa posebno go<br />
odreduva (~l. 11 st. 2 KZ). 319 Nebre`nosta e polesen oblik na vina od<br />
umislata. Ottamu, za nebre`no izvr{uvawe na krivi~no delo vo krivi~niot<br />
zakonik sekoga{ e propi{ana poblaga kazna odo{to za istoto<br />
delo storeno so umisla.<br />
Za nebre`nost se odgovara bez ogled dali deloto e storeno so<br />
svesna ili nesvesna nebre`nost, iako vo na~elo se smeta deka svesnata<br />
nebre`nost e pote`ok oblik od nesvesnata nebre`nost. Toa sepak, ne<br />
zna~i deka svesnata nebre`nost sekoga{ e pote`ok oblik od nesvesnata<br />
nebre`nost. Ottuka i razlikuvaweto me|u ovie dva oblici na nebre`nost<br />
mo`e da bide od zna~ewe samo kaj odmeruvaweto na kaznata.<br />
4. Slu~aj (casus). Koga nekoe lice so storuvawe ili nestoruvawe<br />
predizvika {tetna posledica, no pritoa kaj nego ne postoela umisla<br />
nitu nebre`nost, postoi nebre`en slu~aj (casus fortuitus). Kaj slu~ajot<br />
318<br />
Taka: Tahovi}, J. op. cit. str. 179.<br />
319<br />
Taka na primer: ~l. 126, 128 st. 4, 131 st. 4, 205 st. 4, 207 st. 3, 211 st.<br />
2, 212 st. 2, 213 st. 2 KZ itn.<br />
261
ne postoi subjektivna vrska (vinost) me|u dejstvieto na izvr{uvaweto<br />
i posledicata, tuku samo objektivna vrska - predizvikanata posledica.<br />
Ottuka, poradi nepostoeweto na subjektivniot element (vina) ovde ne<br />
postoi krivi~no delo, pa spored toa ni krivi~na odgovornost za<br />
storenoto.<br />
Kaj slu~ajot (casus ili slu~aj vo krivi~nopravna smisla), va`no<br />
e da se naglasi, se raboti za postoewe na dejstvie, posledica i kauzalen<br />
odnos me|u dejstvieto i posledicata, {to zna~i deka ovde ne se raboti<br />
za nekoj priroden nastan bez u~estvo na ~ovekovo dejstvie kako {to se<br />
na primer dejstvoto na grom, zemjotres i sl.<br />
Za slu~ajot e zna~ajno i toa deka se razlikuva od neotstranlivata<br />
zabluda i od tn. vis maior. Kaj neotstranlivata zabluda storitelot<br />
go naso~uva svoeto dejstvie kon edna posledica {to mu odgovara na bitieto<br />
na krivi~noto delo, so toa {to kaj nego ne postoi svest za prirodata<br />
na toa dejstvie. Kaj casus fortuitus, kaj storitelot u{te pri prezemaweto<br />
na dejstvieto na izvr{uvaweto ne postoi vina ne samo vo<br />
odnos na posledicata, tuku i vo odnos na dejstvieto. Taka, na primer,<br />
koga nekoj ne znaej}i deka pu{kata e polna, go povle~e orozot i telesno<br />
povredi ili ubie drugo lice, postoi zabluda. Dokolku pak nekoj dodeka<br />
ja ~isti pu{kata od nevnimanie go povle~e orozot i telesno<br />
povredi ili ubie nekoe lice postoi slu~aj. Kaj vi{ata sila pak, storitelot<br />
prezema dejstvie pod dejstvo na nekoe nadvore{no vlijanie, a kaj<br />
casus fortuitus ne se raboti za takvo dejstvo.<br />
262<br />
a) Svesna nebre`nost (Luxuria)<br />
1. Svesnata nebre`nost (nebre`nost so predviduvawe, samouverenost)<br />
se smeta za isklu~itelen oblik na nebre`nost i vo praktikata<br />
retko se pojavuva (obi~no samo vo situacii na nejzinoto razlikuvawe<br />
od eventualnata umisla). Spored zakonskata definicija svesna nebre-<br />
`nost postoi koga storitelot bil svesen deka poradi negovoto storuvawe<br />
ili nestoruvawe mo`e da nastapi {tetna posledica, no lekomisleno<br />
smetal deka }e mo`e da ja spre~i ili deka taa nema da nastapi.<br />
Klasi~ni primeri za svesna nebre`nost: koga nekoj pali ogan smetaj}i<br />
deka lesno }e go izgasne i }e spre~i po`ar ili koga eden lekar vr{i<br />
opreacija ne primenuvaj}i gi site propi{ani merki za dezinfekcija<br />
smetaj}i deka i bez toa sî dobro }e zavr{i, no doa|a do infekcija i<br />
smrt na bolniot.<br />
Svesnata nebre`nost se karakterizira so toa {to kaj storitelot<br />
postoi svest za dejstvieto, vku~itelno i svest za mo`nosta deka }e<br />
bide predizvikana zabraneta posledica, me|utoa kaj nego ne postoi volja<br />
vo pogled na nastapuvaweto na posledicata: ne ja saka nitu se soglasuva<br />
so nastapuvaweto na posledicata. Ottamu, svesnata nebre`nost<br />
sodr`i dva elementi: 1 0 svest za mo`nosta od nastapuvawe na {tetna<br />
posledica i, 2 0 pretstava na storitelot deka do posledicata sepak
nema da dojde.<br />
1 0 Svesta za mo`nosta od nastapuvawe na posledicata treba da<br />
gi sodr`i site elementi koi se potrebni za umislata. Spored ovoj<br />
element ne postoi razlika me|u svesnata nebre`nost i eventualnata<br />
umisla za koja, isto taka, se bara svest za mo`nosta od nastapuvawe na<br />
{tetnata posledica.<br />
2 0 Pretstavata na storitelot deka do posledicata sepak nema da<br />
dojde se dol`i na dve predviduvawa (veruvawa) na storitelot: a) deka<br />
spored logikata na odnosot na dejstvieto i posledicata i vrz osnova na<br />
site ostanati okolnosti e izvesno deka posledicata nema da nastapi,<br />
tuku postoi samo verojatnost deka taa }e nastapi i, b) deka samiot<br />
storitel so potpirawe vrz sopstvenite sili, }e mo`e da go spre~i<br />
nastapuvaweto na posledicata. Pritoa, i dvete predviduvawa na storitelot<br />
treba da se zasnovani vrz izvesni realni, postoe~ki i na storitelot<br />
poznati okolnosti, a vrz slu~ajni nastani i veruvaweto deka<br />
nekoj nenadeen nastan }e go izmeni tekot na rabotite, a toa }e dovede<br />
do izostanuvawe na posledicata.<br />
Kon sevo ova storitelot postapuva lekomisleno {to zna~i deka<br />
storitelot so nedovolno vnimanie i pretpazlivost gi procenil site<br />
okolnosti pod koi go prezel dejstvieto: stanuva zbor za nevnimanie,<br />
nepretpazlivost, odnosno za gre{ki na storitelot koj mo`el da gi<br />
izbegne so pogolema pretpazlivost i gri`livost. Poinaku ka`ano,<br />
otsustvoto na mo`noto i dol`noto vnimanie e predopredelena od lekomislenosta<br />
na storitelot deka do posledicata nema da dojde ili<br />
deka }e mo`e da ja spre~i. Pogre{nata pretstava e rezultat na samouverenosta<br />
na storitelot predizvikana od subjektivni i objektivni<br />
okolnosti. Storitelot ednostavno gi precenil sopstvenite mo`nosti<br />
za spre~uvawe na predvidenata posledica ili ja potcenil verojatnosta<br />
od nejzninoto nastapuvawe.<br />
2. Razgrani~uvawe na svesnata nebre`nost od eventualnata<br />
umisla. Vo praktikata e problemati~no utvrduvaweto koga }e se smeta<br />
deka storitelot na krivi~noto delo se soglasil so nastapuvaweto na<br />
posledicata (koga ja prifa}a, smeta na nea, koga se pomiruva so nastanuvaweto<br />
na mo`nata posledica) a koga se smeta deka posledicata nema<br />
da nastapi ili deka }e mo`e da ja otstrani (koga se nadeva vo izostanuvawe<br />
na mo`nata posledica). Pra{aweto e od zna~ewe ottamu {to od<br />
negovoto re{avawe zavisi dali vo konkretniot slu~aj }e se raboti za<br />
svesna nebre`nost ili za eventualna umisla so ogled na toa deka me|u<br />
ovie oblici na vina postoi razlika edinstveno vo pogled na ovaa voluntaristi~ka<br />
komponenta. Intelektualniot element, kako {to vidovme,<br />
kaj niv e ednakov: svest za mo`nosta od nastapuvawe na predvidena<br />
posledica.<br />
Vo literaturata se veli deka za re{avawe na problemot e mo-<br />
{ne korisno praviloto {to go vospostavi Rajnhart Frank, poznato<br />
kako Frankova formula, koja se sostoi vo odgovorot na pra{aweto:<br />
263
kako }e se odnesuval storitelot ako bil siguren deka posledicata }e<br />
se ostvari. Pritoa, treba da se zemat predvid site okolnosti na<br />
izvr{uvaweto na krivi~noto delo i da se sogleda dali storitelot bi<br />
se vozdr`al od dejstvieto na izvr{uvaweto na krivi~noto delo ako nastapuvaweto<br />
na posledicata go predvidel kako sigurno. Dokolku se zaklu~i<br />
deka storitelot bi go prezel (ne bi se vozdr`al od) dejstvieto,<br />
toga{ se smeta deka toj se soglasil so posledicata. Vo toj slu~aj }e postoi<br />
eventualna umisla. Dokolku, pak, se utvrdi deka storitelot ne bi<br />
go prezel dejstvieto na izvr{uvaweto ako ja predvidel posledicata<br />
kako sigurna, toga{ se smeta deka ne se soglasuva so nastapuvaweto na<br />
posledicata. Vo toj slu~aj postoi svesna nebre`nost.<br />
Mnogu avtori ja prifa}aat ovaa formula kako prakti~no re{enie<br />
na problemot, no pritoa, kako {to pravilno zabele`uvaat Srzenti},<br />
Stai} i Lazarevi}, zaboravaat na nejziniot golem nedostatok, a<br />
toa e deka ova razlikuvawe se izveduva od edna hipotetska okolnost<br />
koja re~isi voop{to ne mo`e da se utvrdi (doka`e). 320<br />
b) Nesvesna nebre`nost (Negligentia)<br />
1. Nesvesnata nebre`nost (nebre`nost bez predviduvawe) e redoven<br />
i klasi~en oblik na nebre`nost koj naj~esto se javuva vo praktikata.<br />
Spored zakonskata definicija nesvesna nebre`nost postoi<br />
koga storitelot ne bil svesen za mo`nosta od nastapuvawe na {tetna<br />
posledica, iako spored okolnostite i spored svoite li~ni svojstva bil<br />
dol`en i mo`el da bide svesen za taa mo`nost. Na primer, nekoj povreduva<br />
~ovek {to voop{to ne go poznava frlaj}i te`ok predmet preku<br />
prozorecot, nekoj pri lov ubiva ~ovek {to le`el zad nekoja grmu-<br />
{ka, nekoj od svojata privatna apteka mu dade na bolniot otrov namesto<br />
lek).<br />
Nesvesnata nebre`nost se razlikuva od svesnata nebre`nost vo<br />
prv red ottamu {to kaj nea nedostasuva svest deka so svoeto dejstvie<br />
storitelot mo`e da se predizvika nastapuvawe na {tetna posledica.<br />
Osven toa, postoi razlika i vo voluntaristi~kata konponenta: kaj nesvesnata<br />
nebre`nost storitelot sprema okolnostite i svoite li~ni<br />
svojstva bil dol`en i mo`el da bide svesen za posledicata, za razlika<br />
od svesnata nebre`nost kade storitelot lekomisleno dr`el deka posledicata<br />
mo`e da ja spre~i ili deka taa nema da nastapi. Ottamu, kaj<br />
nesvesnata nebre`nost postojat slednive elementi: 1 0 nepostoewe<br />
svest za mo`nosta od nastapuvawe na posledicata i, 2 0 dol`nost i mo-<br />
`nost da se ima takva svest.<br />
1 0 Nepostoeweto svest za mo`nosta od nastapuvawe na {tetna<br />
posledicata, pretstavuva negativno odredena svest. Toa zna~i deka kaj<br />
storitelot ne postoi svest za krivi~noto delo kako celina, pa spored<br />
320<br />
Srzenti, Stai}, Lazarevi}, op. cit. str. 243.<br />
264
toa nitu svest za oddelnite obele`ja od zakonskoto bitie na krivi-<br />
~noto delo. Ednostavno ovde ne mo`e da se zboruva za pretstava, za<br />
stav na storitelot sprema posledicata (soglasuvawe ili nesoglasuvawe<br />
so posledicata). Ottamu, vinata kaj nesvesnata nebre`nost se<br />
zasnova vrz eden drug element - na dol`nosta i mo`nosta na storitelot<br />
da bide svesen za nastapuvaweto na posledicata, na nepo~ituvaweto<br />
(povredata) na dol`noto i mo`noto vnimanie.<br />
2 0 Dol`nost i mo`nost da se ima takva svest proizleguva od<br />
okolnostite koi go sledele izvr{enoto delo i li~nite svojstva na storitelot:<br />
toj ne go predvidel nastapuvaweto na posledicata, me|utoa<br />
spored okolnostite i svoite li~ni svojstva bil dol`en i mo`el da ja<br />
predvidi taa mo`nost.<br />
Vo teorijata dominira stavot deka za procenuvawe na mo`nosta<br />
od nastapuvawe na posledicata treba da se pojde od individualnite<br />
sposobnosti na samiot storitel i kako merilo da se zeme kako se odnesuval<br />
odreden ~ovek vo konkretnata situacija, a ne nekakov idealen<br />
(~ovek so natprose~ni sposobnosti) ili prose~en ~ovek. Ovde se bara<br />
dali konkretniot storitel, vo konkretnata situacija mo`el da go<br />
ispolni baranoto vnimanie so koe }e go izbegnel nastapuvaweto na posledicata.<br />
Ova subjektivno merilo e vo soglasnost so rimskata maksima<br />
ultra posse nemo tenetur (nikoj ne e dol`en da stori, dade pove}e odo-<br />
{to mo`e: nikoj ne e odgovoren preku svoite mo`nosti). Toa prakti-<br />
~no zna~i deka kaj nesvesnata nebre`nost treba da se ispitaat slednite<br />
okolnosti: a) onie koi se odnesuvaat na storitelot i b) onie koi se<br />
odnesuvaat na okolnostite na slu~ajot.<br />
a) Za storitelot za kogo vo prv red se bara voop{to da ne bil<br />
svesen za nastapuvaweto na posledicata, treba da se utvrdi dali toj vo<br />
dadenata situacija se odnesuval onaka kako {to se o~ekuva od nego so<br />
ogled na negovite sposobnosti i na negovata sostojba. Pritoa, zavisno<br />
od situacijata mo`at da bidat od vlijanie: (1) negovite telesni osobini<br />
(na primer, vozrast, invalidnost, kusogledost, o{teten sluh, daltonizam,<br />
zamor), (2) negovite psihi~ki sposobnoti vo momentot na izvr-<br />
{uvawe na deloto (na primer, intelektualni sposobnosti, du{evna razvienost,<br />
psihi~ka zamorenost, vozbudenost, afektivnost, ispla{enost),<br />
a vo odelni slu~i i, (3 negoviot profesionalen status odnosno<br />
zanimawe (na primer, posebna stru~nost, znaewa, ve{tini za rakuvawe<br />
so oru`je, opredeleni alati, tehni~ki sredstva i sl. - nakratko, za tn.<br />
profesionalna nebre`nost).<br />
b) Kaj ispituvaweto na okolnostite na slu~ajot, povtorno zavisno<br />
od konkretnata situacija, treba da se zamat predvid razni okolnosti<br />
od objektivna priroda pod koi se slu~ilo izvr{uvaweto na deloto<br />
(na primer, mestoto na izvr{uvawe na dejstvieto, slo`enosta na<br />
situacijata, vremenskite priliki kako {to se magla, no} i sl.).<br />
Dokolku na ovoj na~in se utvrdi deka deloto ne e ostvareno so<br />
povreda na dol`noto vnimanie, storitelot nema da bide odovoren za<br />
265
nesvesna nebre`nost (na primer, vremenskite prili}i, sredstva so koi<br />
raspolaga storitelot, karakterot na situacijata i so nea povrzanata<br />
mo`nost od donesuvawe promislena ili brza odluka).<br />
3. SVEST ZA PROTIVPRAVNOSTA<br />
1. Za postoeweto na vinata i krivi~nata odgovornost ne e dovolno<br />
storitelot da bil presmetliv i vinoven (da postapuval so umisla<br />
ili od nebre`nost), tuku e potrebno kaj nego da postoela i svest za<br />
protivpravnosta. Svesta za protivpravnosta pretstavuva tretiot element<br />
na krivi~nata odgovornost koj se definira kako znaewe na storitelot<br />
deka so svoeto povedenie doa|a vo sudir so <strong>pravo</strong>to ili deka<br />
pravi ne{to {to ne e dozvoleno. 321 Od storitelot imeno se bara da bil<br />
svesen ili bil dol`en i mo`el da bide svesen deka negovoto delo e<br />
zabraneto (~l. 11 st. 1 KZ). Vakviot stav ima svoe teoretsko<br />
opravduvawe vo prifa}aweto na normativnata koncepcija na vinata<br />
kako sovremena koncepcija vo ovaa oblast.<br />
Svesta za protivpravnosta na deloto e svest za negovata pravna<br />
nedopu{tenost, zabranetost i spored toa se razlikuva od intelektualnata<br />
komponenta na umislata koja se sostoi vo svest za obele`jata na<br />
krivi~noto delo. Koga e storeno nekoe krivi~no delo, najprvin se pristapuva<br />
kon utvrduvawe dali storitelot postapil so umisla, a duri potoa<br />
dali kaj nego postoela i svest za protiv<strong>pravo</strong>sta na deloto. Taka na<br />
primer kaj krivi~noto delo polov napad vrz dete od ~l. 188 st. 1 KZ,<br />
postoi umisla koga storitelot bil svesen deka liceto so koe vr{i polov<br />
odnos ili drugo polovo dejstvo e dete (lice koe ne navr{ilo 14 godini),<br />
no so toa sî u{te ne e opredelena i svesta za protivpravnosta.<br />
Svest za protivpravnosta kaj navedenoto delo }e postoi ako storitelot<br />
znel deka poloviot odnos ili drugo polovo dejstvie so dete e pravno<br />
zabraneto ili toa barem mo`el i bil dol`en da go znae. Dokolku<br />
storitelot ne bil svesen za protivpravnosta na deloto bil vo zabluda<br />
za zabranetosta na deloto, koja pak, od svoja strana pod opredeleni<br />
uslovi, mo`e da ja isklu~i ili barem da ja ubla`i vinata.<br />
2. Afirmacijata na svesta za protivpravnosta kako obele`je na<br />
vinata e vrzana za normativnite teorii na vinata. Taa dodu{a mo`e da<br />
bide i psiholo{ka okolnost: toa e slu~aj koga storitelot znae deka<br />
negovoto delo e protivpravno (aktuelna svest za protivpravnosta).<br />
Sepak zna~eweto na svesta za protivpravnosta ni toga{ ne se iscrpuva<br />
vo nejziniot fakticitet, tuku se sostoi vo va`nosta koja taa ja ima za<br />
opravduvawe na prekorot: taa poka`uva deka storitelot se odlu~il za<br />
ne<strong>pravo</strong>to, iako mo`el da se odlu~i za <strong>pravo</strong>to, pa na toj na~in uka`uva<br />
i na negovoto otvoreno neprijatelstvo sprema pravniot poredok.<br />
Me|utoa, spored normativnite teorii na vinata dovolna e i potenci-<br />
321<br />
Horvati} - Novoselac, op. cit. str. 288.<br />
266
jalna svest za protivpravnosta, t.e. svest koja ne postoela vo vreme na<br />
izvr{uvaweto na deloto, me|utoa storitelot mo`el ili bil dol`en da<br />
ja ima. Vo toj slu~aj svesta za protivpravnosta ve}e voop{to ne e<br />
psiholo{ka okolnost, tuku izvesno normativno obele`je. Zna~i, svesta<br />
za protiv<strong>pravo</strong>sta vo sekoj slu~aj e normativna (vrednosna) kategorija,<br />
za{to sekoga{ ja pretpostavuva normata koja na storitelot mu<br />
nalaga kakov stav treba da zaeme sprema pravniot poredok. 322<br />
3. Sodr`ina na svesta za protivpravnosta. Pod sodr`ina na<br />
svesta za protivpravnosta se podrazbiraat okolnostite za koi storitelot<br />
mora da znae za da bide svesen za protivpravnosta.<br />
Vo teorijata najprvin postoi ednodu{nost vo pogled na ona {to<br />
storitelot ne mora da go znae, a sepak da mo`e da se tvrdi deka nekoj<br />
bil svesen za protivpravnosta na svoeto povedenie. Ottamu, se veli<br />
deka za postroeweto svest za protivpravnosta ne se dovolni samo: 1 0<br />
svesta (znaeweto) za nemoralnosta na svoeto povedenie, 2 0 svest kako<br />
poznavawe na tekstot na samiot zakon so koj se zabranuva opredeleno<br />
povedenie, nitu 3 0 svesta deka edno delo e kaznivo.<br />
1 0 Za svesta za potivpravnosta ne e dovolno samo postoeweto na<br />
svest za povredata na moralnata norma, ottamu {to vo krivi~noto <strong>pravo</strong><br />
ne sekoga{ krivi~nopravnata ocenka se poklopuva so moralnata<br />
ocenka za deloto.<br />
2 0 Za svesta za potivpravnosta, vsu{nost, voop{to ne se bara<br />
storitelot da e svesen deka so svoeto povedenie naru{uva opedelen<br />
praven propis, da znae deka raboti ne{to {to so zakonot e proglaseno<br />
za zabraneto. Imeno, sekoj ~ovek i bez poznavawe na zakonot i propisite<br />
mo`e da go oceni socijalnoto zna~ewe na deloto, a toj {to e svesen<br />
za socijalnoto zna~ewe na deloto, po pravilo, e svesen i za toa {to<br />
pretstavuva su{tina na eventualnata pravna zabrana. Ottamu, ne se<br />
ispravni tvrdewata spored koi kaj svesta za protivpravnosta storitelot<br />
mora da znae deka ona {to go pravi e pravno zabraneto. 323<br />
3 0 Za svesta za potivpravnosta ne e potrebna nitu svest za kaznivosta.<br />
Svesta za protivpravnosta ne ja sodr`i vo sebe sekoga{ i<br />
svesta za kaznivosta so ogled deka e mo`no storitelot da e svesen za<br />
protivpravnosta na svoeto povedenie, no ne i za negovata kaznivost.<br />
Taka, na primer, toj ne e svesen za kaznivosta koga naru{uva nekoja norma<br />
od oblasta na gra|anskoto <strong>pravo</strong>, a sepak e svesen za protivparvnosta<br />
na svoeto povedenie.<br />
Ona {to se bara za svesta za protivpravnosta, i {to se dovolno<br />
za da se utvrdi nejzinoto postoewe, kako {to pravilno istaknuva Ba-<br />
~i}, e svesta za socijalnoto zna~ewe na deloto vo taa smisla {to storitelot<br />
treba da e svesen za op{testveno opasnoto zna~ewe na svoeto<br />
delo, deka raboti ne{to {to op{testvoto go ocenuva kako {tetno, ne-<br />
322<br />
Ibid, str. 289.<br />
323<br />
Ibid, str. 291.<br />
267
dopu{teno. Storitelot treba da e svesen deka so svoeto dejstvie im se<br />
sprotivstavuva na barawata na op{testvoto, na negovite normi koi se<br />
neophodni za socijalniot `ivot. Zna~i, ne svest za protivpravnosta vo<br />
formalna smisla, ne svest za toa deka se raboti protiv odreden zakonski<br />
propis, ne svest za juridi~koto zna~ewe na povedenieto, ne svest<br />
deka negovoto povedenie mu protivre~i na barawata na pravniot poredok<br />
i deka zatoa e pravno zabraneto. Toa bi bilo odvi{no i nepotrebno,<br />
a redovno i nevozmo`no 324<br />
Svesta za protivpravnosta e potrebna kaj onie inkriminacii<br />
kaj koi svesta na storitelot za deloto, za ona {to toj navistina go pravi<br />
ne doveduva do svest za negativno socijalno zna~ewe na toa delo.<br />
Ako storitelot na takvoto delo bil svesen za samoto delo kako nastan<br />
vo nadvore{niot svet, a ne bil svesen za protivpravnosta na deloto,<br />
nema da bide krivi~no odgovoren, ako se utvrdi deka toa neznaewe ne e<br />
prekorlivo. Tuka se raboti za onie krivi~ni dela {to nemaat pogolema<br />
tradicija kako vidovi na nedopu{teno povedenie, za krivi~ni<br />
dela koi se zasnovaat na normi koi sî u{te ne stanale sostaven del na<br />
svesta na sekoj ~len na op{testvoto. Kaj tie dela tokmu poznavaweto<br />
na samiot zakon i <strong>pravo</strong>to se pretpostavka storitelot da mo`e da<br />
oceni dali ne{to e nedopu{teno. 325<br />
IV. ZABLUDA<br />
Pokraj objektivnite osnovi koi go isklu~uvaat krivi~noto<br />
delo (osnovi {to go isklu~uvaat dejstvieto i osnovi za isklu~uvawe na<br />
protivpravnosta) postojat i subjektivni osnovi za isklu~uvawe na<br />
krivi~noto delo. Toa se osnovi koi ja isklu~uvaat vinata. Ovde vsu-<br />
{nost stanuva zbor za zabludata so nejzinite oblici i vidovi.<br />
1. POIM I VIDOVI NA ZABLUDA<br />
Poimot zabluda (error) vo su{tina pretstavuva neznaewe za<br />
odredena okolonost so ednovremena pogre{na pretstava za taa okolnost<br />
i postoewe uverenost kaj liceto vo to~nosta na pogre{nata pretstava<br />
(pogre{no znaewe za ne{to ili otsustvo na soodvetno znaewe).<br />
Za krivi~noto <strong>pravo</strong> e od zna~ewe samo vakviot poim na zabludata.<br />
Pritoa, od zabludata treba da se razlikuva somne`ot (somnevaweto)<br />
koj se sostoi vo toa {to kaj liceto postoi sudir na pretstavi i procenki<br />
{to liceto go spre~uvaat da ima uveruvawe za odredena okolnost.<br />
Se dodeka postoi somne` nepostoi zabluda, za{to kaj zabludata se<br />
bara uverenost vo to~nosta na pretstavata.<br />
Zabludata vo krivi~noto <strong>pravo</strong> mo`e da se javi vo dva osnovni<br />
324<br />
Ba~i}, F. op. cit. str. 274<br />
325<br />
Ibid, str. 276.<br />
268
oblici: stvarna zabluda i pravna zabluda koi natamu se delat na<br />
oddelni vidovi.<br />
Zabludata po pravilo vlijae na voleviot proces, dokolku ja<br />
odreduva nasokata na voljata so pogre{nata pretstava. Zabludata me|utoa,<br />
isto taka, deluva i na svesta, za{to ja odreduva sodr`inata na<br />
svesta so svojata pogre{na pretstava za posledicata na deloto. 326<br />
2. STVARNA ZABLUDA<br />
Spored ~l. 16 st. 1 KZ, postojat dva vida na stvarna zabluda: 1 0<br />
koga storitelot vo vreme na izvr{uvaweto na krivi~noto delo ne bil<br />
svesen za nekoe negovo obele`je opredeleno so zakon (stvarna zabluda<br />
za bitieto na deloto), i 2 0 koga storitelot vo vreme na izvr{uvaweto<br />
na krivi~noto delo pogre{no smetal deka postojat okolnosti spored<br />
koi, dokolku tie navistina postoele, toa delo bi bilo dozvoleno<br />
(stvarna zabluda za okolnostite {to ja isklu~uvaat protivpravnosta).<br />
Kaj prvata, storitelot e vo zabluda vo pogled na okolnostite {to se<br />
sostaven del na zakonskoto bitie na deloto, a kaj vtorata za<br />
okolnostite {to se materijalen, fakti~ki supstrat na priznaenite<br />
osnovi za isklu~uvawe na protivpravnosta. Na dvete zabludi im e zaedni~ko<br />
toa {to se odnesuvaat na pogre{na pretstava za odredeni okolnosti<br />
{to se sostaven del na konkretnata fakti~ka situacija.<br />
2.1. Zabluda za bitieto na deloto<br />
Zabludata za bitieto na deloto ili poprecizno, zabluda za okolnostite<br />
na bitieto na deloto, pretstavuva defekt na intelektualnata<br />
komponenta na umislata (defekt na svesta, na pretstavata na storitelot<br />
za okolnostite za koi moral da bide svesen za da postoi umisla).<br />
Ottamu, se veli deka stvarnata zabluda e u~ewe za umislata posmatrano<br />
od negativno stojali{te. Taa postoi koga storitelot vo vreme na<br />
izvr{uvaweto na krivi~noto delo ne bil svesen (imal pogre{na pretstava)<br />
za nekoe negovo obele`je opredeleno so zakon, koga vo negovata<br />
pretstava za deloto ima ne{to pogre{no vo odnos na stvarniot tek na<br />
nastanot, a toa neznaewe se odnesuva na nekoja okolnost {to e del od<br />
zakonskoto bitie na nekoe krivi~no delo. Kaj ovaa zabluda, vsu{nost,<br />
storitelot ostvaruva posledica na nekoe krivi~no delo iako nema<br />
pretstava deka toa go pravi, nitu pak saka da ostvari takva posledica.<br />
1. Ovaa zabluda mo`e da se odnesuva na dejstvieto, na posledicata,<br />
kauzalniot odnos, na objektot na dejstvieto, na posebnite obele`ja<br />
i voop{to na sekoja okolnost {to e obele`je od stvarna priroda<br />
na zakonskoto bitie na krivi~noto delo. Toga{ se raboti za zabluda za<br />
bitieto na deloto vo pogled na stvarnite obele`ja vo vistinska smi-<br />
326<br />
Tahovi}, J. op. cit. str. 191.<br />
269
sla.<br />
Primeri za navedenata zabluda:<br />
- Nekoj mu dava na drugo lice otrov pogre{no smetaj}i deka mu<br />
dava lek (zabluda za dejstvieto).<br />
- Nekoj puka vo ~ovek smetaj}i deka e nekakov predmet ili `ivotno,<br />
ili nekoj ne znae deka e polovo zarazen, pa so vr{ewe na polov<br />
odnos zarazi drugo lice (zabluda za objektot na dejstvieto).<br />
Ovde e zna~ajno da se istakne deka relevantna e samo onaa zabluda<br />
koja se odnesuva na okolnostite koi se obele`je na bitieto na<br />
krivi~noto delo. Ottamu, zabludata koja se odnesuva na drugi okolnosti<br />
ne ja isklu~uva umislata, {to zna~i ne e pravno relevantna. Taka,<br />
na primer, irelevantna e zabludata za stvarnite okolnosti koi zakonot<br />
|i predviduva kaj nekoi krivi~ni dela kako uslov od koj zavisi postoeweto<br />
na krivi~noto delo (uslov na inkriminalcija) - bez zna~ewe<br />
e zabludata na u~esnikot vo tepa~ka deka nikoj nema da bide li{en od<br />
`ivot, nitu te{ko telesno povreden. Irelevantna e i zabludata za li-<br />
~nite okolnosti na storitelot na deloto koi se od subjektivna priroda,<br />
na primer, vozrasta, presmetlivosta, vinosta, motivot na storitelot.<br />
So ogled deka za posledicata i za pri~inskata vrska me|u dejstvieto<br />
i posledicata ne se bara svest za podrobnostite na predizvikuvaweto<br />
kaj umislata, ottamu ni zabludata za tie podrobnosti nema<br />
zna~ewe, odnosno ne e pravno relevantna. Na primer, ne e od zna~ewe<br />
toa {to storitelot koga go daval otrovot smetal deka }e predizvika<br />
momentelna smrt na nekoe lice, a smrta nastapila po nekolku dena ili<br />
pak, toa {to storitelot imal pretstava deka liceto {to go turnal od<br />
mostot }e go zagubi `ivotot poradi davewe, a toa umrelo od povredi<br />
poradi udar vo konstrukcijata na mostot.<br />
Kaj krivi~nite dela kade{to nekoi okolnosti go davaat poimot<br />
na polesna ili pote{ka kvalifikacija, zabludata mo`e da se odnesuva<br />
i na tie okolnosti.<br />
Vo soglasnost so izlo`enoto se re{avaat i slu~aite na zabludata<br />
za objektot, zabludata za li~nosta i tn. proma{en udar.<br />
1 0 Zabludata za objektot (error in objecto) postoi koga storitelot<br />
pogre{no smetal deka dejstvieto go vr{i sprema eden, a vsu{nost go<br />
vr{i sprema drug predmet. Na primer, nekoj krade vre}a za koja smeta<br />
deka e polna so bra{no, a taa bila polna so trici; nekoj krade pari~nik<br />
smetaj}i deka vo nego ima devizi, a vo nego ima samo denari ili<br />
nekoe lice vr{i kra`ba smetaj}i deka odzemeniot predmet e na liceto<br />
A, me|utoa predmetot bil vo sopstvenost na liceto B. Vo ovie i sli-<br />
~ni slu~ai zabludata e irelevantna, t.e. krivi~nite dela se storeni so<br />
umisla, za{to za umislata ne e od zna~ewe dali svesta na storitelot se<br />
odnesuva na site podrobnosti za predmetot na krivi~noto delo.<br />
Me|utoa, ako me|u odnosnite objekti na za{tita postoi razlika<br />
vo pogled na odredeni karakteristiki taka {to kako obele`je na za-<br />
270
konskoto bitie na krivi~noto delo se javuva nekoj specijalen objekt,<br />
takvata zabluda ima krivi~nopravno zna~ewe (relevantna zabluda).<br />
Taka, na primer, ako nekoj ukrade predmet od voena ustanova, za koj ne<br />
znael deka e borbeno sredstvo nema da odgovara za kra`ba od ~l. 348<br />
KZ, tuku za obi~na kra`ba od ~l. 235 st. 1 KZ.<br />
2 0 Zabludata za li~nosta (error in persona) kao zabluda za objektot,<br />
se odnesuva na krivi~nite dela kaj koi objekt na dejstvieto e ~ovek.<br />
Kaj ovie krivi~ni dela e va`no objekt na dejstvieto da e ~ovek, a<br />
ne dali storitelot pogre{no smetal deka dejstvieto go vr{i sprema<br />
edno lice, a vsu{nost se raboti za drugo lice. Zabludata e zna~ajna<br />
(relevantna) koga postoi pogre{na pretstava na storitelot za toa<br />
dali se puka vo ~ovek, `ivotno ili predmet, a ne koga nekoj smeta deka<br />
go li{uva od `ivot liceto A, a vsu{nost go li{uva od `ivot liceto B<br />
(irelevantno e toa {to namesto na eden bil odzemen `ivotot na drug<br />
~ovek, za{to za umislata kaj krivi~noto delo ubistvo bitno e deka se<br />
ubiva ~ovek).<br />
Od istite pri~ini kako i kaj prethodnata i ovaa zabluda e od<br />
zna~ewe za isklu~uvawe na umislata toga{ koga se raboti za posebni<br />
svojstva na li~nosta odredeni so zakonskoto bitie na odnosnoto delo<br />
(na primer, }e otpadne krivi~nata odgovornost za deloto rodoskvernavewe<br />
od ~l. 194 KZ, ako storitelot nemal pretstava deka ima polov<br />
odnos so lice so koe e vo odredeno krvno srodstvo.<br />
3 0 Proma{en udar (aberratio ictus sive impetus) postoi koga storitelot<br />
smeta deka dejstvieto go vr{i sprema eden predmet ili lice, a go<br />
vr{i sprema drug predmet ili lice. Vo slu~ajov se raboti za poinakov<br />
kauzalen tek od onoj koj bil zamislen pri prezemaweto na dejstvieto<br />
na izvr{uvaweto. Ovde vsu{nost ne se raboti za zabluda vo vistinska<br />
smisla, tuku za svrtuvawe na kauzalniot tek kon drug objekt na za{tita.<br />
Fakt e me|utoa deka ovaa situacija vo golem obem nalikuva na zabludata<br />
za objektot, odnosno na zabludata za li~nosta pa ottamu vo teorijata<br />
se razgleduva kako poseben slu~aj na stvarna zabluda. Takov e,<br />
na primer, slu~ajot koga nekoj puka vo liceto A, me|utoa poradi slabata<br />
vidlivost go proma{uva i go ubiva liceto B, iako nitu ja sakal ni<br />
se soglasil so negovata smrt. Vo takvi slu~ai e prifatlivo dominantnoto<br />
stojali{te vo teorijata i na{ata sudska praktika deka se raboti<br />
za obid za ubistvo na liceto A, eventualno vo idealen stek so nebre-<br />
`no ubistvo na liceto B. 327<br />
Ako storitelot vo pogled na dvata objekti postapuval so umisla<br />
ne se raboti za aberratio ictus. Ako nekoj puka vo liceto A so namera<br />
da go ubie, a se soglasuva istovremeno da go pogodi i liceto B, koe se<br />
nao|a vo neposredna blizina, deloto mora da se kvalificira kako pove}ekratno<br />
ubistvo, ili, zavisno od rezultatot kako obid za takvo ubi-<br />
327<br />
Taka: Frank, S. op. cit. str. 115, Tahovi}, J. op. cit. str. 194, Srzenti},<br />
Stai}, Lazarevi}, op. cit. str. 260, Ba~i}, F. op cit. str. 280, Komentar, str. 90.<br />
271
stvo. Ako pak nekoj puka vo liceto A so namera da go ubie, a predviduva<br />
i se soglasuva so toa deka mo`e da go proma{i i namesto A da go pogodi<br />
liceto B, koe e vo blizina, pa toa i se slu~i, toga{ odgovara za<br />
edno delo ubistvo. 328<br />
2 0 Zabludata za bitieto na deloto, me|utoa, mo`e da se odnesuva<br />
i na stvarnite okolnosti od pravna priroda. Toga{ se raboti za stvarna<br />
zabluda za bitieto na deloto vo pogled na stvarnite obele`ja od<br />
pravna priroda.<br />
Primeri za navedenata zabluda: nekoj zema tu| predmet pogre-<br />
{no smetaj}i deka e negov ili deka e nepu{ten; dve lica ostvaruvaat<br />
polov odnos ne znaej}i deka se vo srodstvo vo prava linija (zabluda za<br />
odnosot).<br />
1.2. Zabluda za okolnostite {to ja isklu~uvaat protivpravnosta<br />
Zabludata za okolnostite {to ja isklu~uvaat protivpravnosta<br />
e pogre{na pretstava deka postoi nekoja okolnost {to e materijalen,<br />
fakti~ki uslov za nekoja osnova za isklu~uvawe na protivpravnosta.<br />
Tuka mo`at da dojdat predvid site okolnostite koi se obele`je na site<br />
osnovi za protivpravnosta, kako na primer, nu`nata odbrana, krajnata<br />
nu`da, soglasnost na o{teteniot, naredba na pretpostaveniot, itn.<br />
Primeri za zabluda za okolnostite {to ja isklu~uvaat protivpravnosta:<br />
- nekoe lice udira i povreduva dete za koe pogre{no smeta deka<br />
toa e negoviot sin,<br />
- policaec li{uva od sloboda lice pogre{no smetajki deka toa<br />
e provalikot za kogo e raspi{ana poternica,<br />
- nekoe lice prodava vreden predmet {to mu bil pozajmen, pogre{no<br />
smetaj}i deka mu e podaren,<br />
- lekar vr{i operacija pogre{no smetaj}i deka postoi bolest<br />
za koja nu`no e potreben hirur{ki zafat,<br />
- nekoj telesno povreduva drugo lice pogre{no smetaj}i deka<br />
toa lice sprema nego vr{i protivpraven napad (putativna nu`na odbrana),<br />
- nekoj otstranuvaj}i opasnost {to ne postoela povreduva tu|i<br />
dobra (putativna krajna nu`da).<br />
Za site ovie slu~ai e bitno deka storitelot go ostvaril bitieto<br />
na krivi~noto delo so umisla, me|utoa vo vreme na izvr{uvaweto<br />
na krivi~noto delo pogre{no smetal deka postojat okolnosti spored<br />
koi, koga tie navistina bi postoele, deloto bi bilo dozvoleno.<br />
328<br />
Zlatari}-Dama{ka, op. cit. str. 11.<br />
272
1.3 Krivi~nopravno dejstvo na stvarnata zabluda<br />
1. Stvarnata zabluda sekoga{ ja isklu~uva umislata, {to zna~i<br />
deka lice koe izvr{ilo delo vo takva zabluda, nemo`e da bide storitel<br />
na krivi~no delo so umisla. Pri~inata za toa e {to umislata pretstavuva<br />
postoewe na svest za stvarnite okolnosti na krivi~noto<br />
delo, dodeka stvarnata zabluda e nepostoewe na svest za tie okolnosti.<br />
Vo ovaa smisla sekoja takva zabluda e negacija na umislata.<br />
2. Ovaa zabluda me|utoa, ne go isklu~uva sekoga{ postoeweto na<br />
nebre`nosta. Imeno, mo`no e zabludata da bide takva storitelot da ne<br />
mo`el da ima svest za stvarnite okolnosti na krivi~nite dela ili<br />
pravilna pretstava za okolnostite koi ja isklu~uvaat protivpravnosta.<br />
Me|utoa, mo`no e, isto taka, storitelot da bil vo zabluda poradi<br />
nebre`nost, zabludata da mu se pripi{uva poradi nebre`nost (toa se<br />
slu~ai koga toj imal pogre{na pretstava za okolnostite od zakonskoto<br />
bitie na krivi~noto delo ili okolnostite koi ja isklu~uvaat protivpravnosta<br />
iako bil dol`en i mo`el da ima pravilna pretstava za tie<br />
okolnosti). Toa vo vtoriov slu~aj zna~i, iako postoi zabluda, liceto<br />
ne moralo da bide vo zabluda (so ogled na okolnostite na izvr{enoto<br />
delo i spored svoite li~ni svojstva storitelot bil dol`en i mo`el da<br />
ima svest i pravilna pretstava vo smisla na stvarnata zabluda). So<br />
ogled pak na toa dali bil dol`en ili mo`el da ima pravilna<br />
pretstava za stvarnite okolnosti, ili ne bil do`en i nemno`el da ima<br />
pravilna pretstava za tie okolnosti stvarnata zabluda mo`e da bide<br />
otstranliva ili neotstranliva.<br />
Ako storitelot bil vo zabluda poradi nebre`nost, toga{ postoi<br />
otstranliva (nebre`na, neopravdana, skrivena ili neizvinuva-<br />
~ka) zabluda. 329 Kaj takvata zabluda storitelot nemal svest, odnosno<br />
pravilna pretstava vo smisla na stvarnata zabluda, me|utoa spored<br />
okolnostite na izvr{uvaweto na deloto i svoite li~ni svojstva bil<br />
dol`en i mo`el da ima takva svest i pravilna pretstava. Takvata zabluda<br />
ja isklu~uva samo umislata, no ne i nebre`nosta so koja vsu{-<br />
nost se poklopuva. Vo takvi slu~ai, spored izre~nata zakonska odredba<br />
postoi nebre`no krivi~no delo koe se kaznuva dokolku spored zakonot<br />
e predvidena kaznivost i za nebre`nost. Ovde, vsu{nost, se raboti za<br />
nesvesna nebre`nost na storitelot, za{to svesnata nebre`nost pret-<br />
329<br />
Mo`e da se ka`e deka storitelot bil vo vakva zabluda: "koga taa zabluda<br />
e rezultat na negovoto neopravdano nevnimanie, koga toj samiot e vinoven<br />
za taa pogre{na pretstava za deloto; koga mo`el, da postapuval kako<br />
{to treba, da ima pravilna pretstava za deloto; koga ne napravil sî {to mo-<br />
`el za da ima pravilna pretstava za odredena okolnost za koja bil vo zabluda;<br />
koga mo`e da mu se prefrli toa negovo neznaewe ili pogre{no znaewe; koga<br />
vo dovolna mera ne gi anga`iral site svoi sposobnosti, znaewe i iskustvo<br />
onaka kako {to taa go barala konkretna situacija." Ba~i}, F. op. cit. str. 281.<br />
273
postvuva negova svest za site zakonski obele`ja na krivi~noto delo, a<br />
takva svest ne postoi koga storitelot e vo stvarna zabluda.<br />
Ako pak storitelot ne bil vo zabluda od nebre`nost toga{ postoi<br />
neotstranliva (ne nebre`na, opravdana, neskrivena ili izvinuva~ka)<br />
zabluda. Kaj takvata zabluda storitelot pod kakvi i da e<br />
okolnosti ne mo`el da ima svest za stvarnite okolnosti na deloto i<br />
pravilna pretstava za okolnostite koi go opravduvaat krivi~noto<br />
delo. Takvata zabluda sekoga{ ja isklu~uva i umislata i nebre`nosta.<br />
Spored toa, ne postoi subjektiven element vo nitu eden vid, a so samoto<br />
toa ne postoi nitu krivi~na odgovornost.<br />
Od izlo`enoto mo`e da se zaklu~i deka otstranlivata stvarna<br />
zabluda ja isklu~uva krivi~nata odgovornost samo za umisla, a ne i za<br />
nebre`nost, dodeka neotstranlivata stvarna zabluda ja isklu~uva krivi~nata<br />
odgovornost za umisla i nebre`nost.<br />
274<br />
3. PRAVNA ZABLUDA<br />
Pravnata zabluda e pogre{na prestava na storitelot (nemawe<br />
svest, neznaewe) za zabranetosta na deloto. Zabranetosta na krivi~noto<br />
delo e opredelena so toa {to vo zakonot toa delo e utvrdeno kako<br />
krivi~no delo (zabluda za zabranetosta na deloto) 330 i {to e protivpravno<br />
(zabluda za postoeweto nekoja osnova za isklu~uvawe na protivpravnosta).<br />
Ottamu, dovolno e pogre{na pretstava na storitelot za<br />
eden od ovie elementi za da bide vo pravna zabluda.<br />
3.1. Zabluda za zabranetosta na deloto<br />
1. Poim. Zabludata za zabranetosta postoi koga kaj storitelot<br />
ne postoela svest za protivpravnosta na deloto, t.e storitelot ne znael<br />
deka negovoto delo e protivpravno (ne dozvoleno). Ova zabluda e regulirana<br />
so ~l. 17 st. 1 KZ, kade se veli: "ne e krivi~no odgovoren storitelot<br />
na krivi~noto delo koj od opravdani pri~ini ne znael i ne mo-<br />
`el da znae deka toa delo e zabraneto." Ovaa odredba proizleguva od<br />
psiholo{ko-normativnata teorija za vinata spored koja za izvr{enoto<br />
krivi~no delo na storitelot mo`e da mu se upati prekor ako imal<br />
svest za protivpravnosta ili mo`nost za svest za protivpravnosta na<br />
dejstvieto. A uva`uvaweto na svesta za protivpravnosta (spored<br />
lapidarno sro~eniot tekst na eden uva`en avtor {to ovde vo celost go<br />
330<br />
Zaradi izbegnuvawe na odredeni zabuni ovde treba da se poso~i<br />
deka vo krivi~nopravnata literatura za obata poimi: pravna zabluda i zabluda<br />
za zabranetosta na deloto ~esto se upotrebuva i poimot zabluda za protivpravnosta<br />
za koj so <strong>pravo</strong> se smeta deka e poispraven. Za toa pove}e Novoselac,<br />
P. Odredba o pravnoj zabludi u krivi~nom zakonu SFRJ i princip krivnje, JRKKP,<br />
Beograd, 1985/1, str. 82.
prenesuvame), 331 zna~i napu{tawe na na~eloto error iuris nocet (ili nemo<br />
censetur ignorare legem) i sfa}aweto deka zabludata za protivpravnosta<br />
e irelevantna. Ako na~eloto error iuris nocet imalo smisla vo rimskoto<br />
<strong>pravo</strong> koe ne izobluvalo so krivi~nopravni zabrani i naredbi i vo koe<br />
postoele samo elementarni krivi~ni dela kaj koi zabludata za<br />
protivpravnosta prakti~no bila isklu~ena, neodr`ivo e insistiraweto<br />
na nego vo dene{niot svet so hipertrofirana pravna regulativa.<br />
Sovremenite propisi stanaa nepregledni i za pravnicite koi ne se<br />
specijalizirani vo odredeno podra~je. Ako kon toa dodademe deka<br />
odgovorite na mnogu pra{awa zavisat od odredeno tolkuvawe na zakonot,<br />
koi i me|u vrvnite stru~waci mo`at da bidat sporni, toga{ e o~igledno<br />
deka na~eloto error iuris nocet e fikcija koja e nespoiva so principot<br />
na vinata. Nedopu{teno e nekoj da se kazni za delo za ~ija<br />
protivpravnost ne bil svesen, nitu od nego mo`elo da se bara da se stekne<br />
so takva svest. Isto taka, nedopu{teno e da se prifati edna fikcija<br />
samo zatoa da mu se olesni rabotata na sudot koga obvinetiot se<br />
povikuva na nepoznavaweto na zakonot, {to i denes ponekoga{ se naveduva<br />
vo prilog na na~eloto error iuris nocet. Jasno e deka zabludata za<br />
protivpravnosta }e dojde predvid vo prv red kaj "mala prohibita", no taa<br />
nema da bide isklu~ena i kaj nekoi tradicionalni, osobeno seksualni<br />
krivi~ni dela.<br />
Za razlika od stvarnata zabluda kade {to storitelot nema pretstava<br />
za odredeni okolnosti koi go so~inuvaat bitieto na krivi~noto<br />
delo, kaj zabludata za zabranetosta na deloto storitelot e svesen za<br />
site okolnosti na deloto, me|utoa ne e svesen deka toa delo e krivi~no<br />
delo. Vo slu~aj na zabludata za bitieto na deloto storitelot ne znae<br />
{to pravi (pa zatoa ne znae ni deka toa {to go pravi ne smee da go pravi),<br />
a vo slu~aj na zabranetosta na deloto toj znae {to pravi, me|utoa<br />
ne znae deka toa {to go pravi e zabraneto (smeta deka toa e dopu{teno).<br />
Zabludata za zabranetosta na deloto postoi vo nekolku slu~ai:<br />
1 0 Koga storitelot ne znae deka negovoto delo vo zakonot e predvideno<br />
kako krivi~no delo (na primer, nekoj ne znae deka spored<br />
na{iot krivi~en zakonik ma~eweto `ivotni e inkriminirano kako<br />
krivi~no delo ili deka vonbra~niot `ivot so maloletno lice na vozrast<br />
od 14 do 16 godini, spored ~l. 197 KZ, isto taka, e krivi~no delo).<br />
2 0 Koga storitelot ne e svesen deka negovoto delo e protivpravno<br />
(na primer, policaecot koj vr{i li{uvawe od sloboda na nekoe<br />
lice, ne znae deka e doneseno protivzakonito re{enie za toa li{uvawe<br />
od sloboda)<br />
3 0 Koga storitelot ne znae deka postoi norma koja upotrebuva<br />
blanketno bitie na krivi~noto delo (na primer, storitelot znae deka<br />
prenesuvaweto na zarazna bolest e krivi~no delo od ~l 205 KZ, no ne<br />
331<br />
Ibid, str. 74.<br />
275
gi znae site zarazni bolesti).<br />
2. Krivi~nopravno dejstvo. Zabludata za zabranetosta na deloto<br />
mo`e da bide neotstranliva i otstranliva. Kako {to mo`e{e da se<br />
zabele`i od navedenata izre~na odredba (~l. 17 st. 1 KZ), ne e krivi-<br />
~no odgovoren storitelot na krivi~no delo koj od opravdani pri~ini<br />
ne znael i ne mo`el da znae deka toa delo e zabraneto. Neotstranliva<br />
zabluda postoi koga storitelot ne mo`el da ja otstrani zabludata vo<br />
koja se nao|al, odnosno koga postoele takvi okolnosti (opravdani pri-<br />
~ini) pri koi toj navistina ne mo`el da gi znae propisite koi ja odreduvaat<br />
zabranetosta na deloto {to go izvr{il. Za da se dojde do odgovorot<br />
na pra{aweto koga storitelot od opravdani pri~ini ne znael<br />
deka deloto {to go izvr{uva e zabraneto treba da se oceni vo koja<br />
mera toj mo`el da gi znae pravnite propisi koi ja odreduvaat zabranetosta<br />
na konkretnoto krivi~no delo. Za taa cel naj~esto se ispituva<br />
samo mo`nosta za poznavaweto na zakonite vo zavisnost od psihi~kite<br />
svojstva na storitelot (na primer, za kakov vid na krivi~no delo se raboti,<br />
dali se raboti za op{topoznat propis za zabranetosta na odredeno<br />
delo, dali vo momentot na donesuvaweto na nekoj propis storitelot<br />
bil otsuten od zamjata i sl.), 332 a ne i dol`nosta da se znaat propisite.<br />
A dali storitelot navistina mo`el da go znae pravnoto zna~ewe na deloto<br />
sekoga{ e fakti~ko pra{awe koe se re{ava vo sekoj konkreten<br />
slu~aj. Za toa vpro~em vo teorijata ne postojat (a so ogled na toa deka<br />
se raboti za subjektivna okolnost, nitu mo`at da se utvrdat) nekoi pocvrsti<br />
pravila. Me|utoa, nekoi avtori, od za nas nejasni pobudi, uporno<br />
nastojuvaat da vovedat nekoi op{tova`e~ki pravila. Taka, spored<br />
edno mo{ne dubiozno mislewe, bitno e kaj storitelot da se utvrdi<br />
dali se rakovodel od konfu~ijanskoto filozofsko na~elo - ne pravi<br />
mu go na drug ona {to ne saka{ tebe da ti go pravat. Vakvoto mislewe<br />
nema nikakva vrska so krivi~noto <strong>pravo</strong> i naj~esto doveduva do apsurdni<br />
zaklu~oci. Spored ova formula, na primer, nikoga{ nema da bide<br />
vo neotstranliva zabludata seksualno normalen ma` {to vr{i nekakov<br />
zabranet polov odnos, za{to sekoga{ mu e kristalno jasno deka ne<br />
treba na drug da mu go pravi ona {to ne saka nemu da mu go pravat. Od<br />
druga strana taa privilegija redovno bi ja u`ivale homoseksualcite,<br />
za{to koga se raboti za seksualni prestapi, tie bez isklu~ok imaat<br />
pretstava deka mo`at na drug da mu go pravat ona {to sakaat i niv da<br />
im go pravat. A privilegijata voop{to ne e mala ako se znae deka neotstranliva<br />
zabluda za zabranetosta na deloto vo celost ja isklu~uva<br />
vinata, a so toa i postoeweto na krivi~noto delo, odnosno krivi~nata<br />
332<br />
Treba da se ima vo vid deka kaj odlu~uvaweto za ovaa zabluda sekoga{<br />
treba da se ceni za kakvi krivi~ni propisi se raboti, i ovaa zabluda da se<br />
zeme predvid samo toga{ koga mo`e da se primeni praviloto ad impossibilia<br />
nemo obbligatur (nevozmo`noto nikogo ne go obvrzuva). Tahovi}, J. op. cit. str.<br />
195.<br />
276
odgovornost. Vo takvi slu~ai sudot donesuva osloboditelna presuda.<br />
So ~l. 17 st 2. KZ se regulira otstranlivata zabluda za zabranetosta<br />
na deloto. Otstranliva zabluda postoi koga storitelot bil vo<br />
pravna zabluda, me|utoa so ogled na okolnostite koi postoele vo vremeto<br />
na izvr{enoto na krivi~no delo toj mo`el da ne bide vo pravna<br />
zabluda (ako storitelot na krivi~noto delo mo`el da znae deka deloto<br />
e zabraneto). Takvata zabluda ne ja isklu~uva vinata tuku e osnova za<br />
poblago kaznuvawe.<br />
3.2. Zabluda za postoewe nekoja osnova za isklu~uvawe na<br />
protivpravnosta<br />
1. Poim. Zabludata za postoewe nekoja osnova za isklu~uvawe<br />
na protivpravnosta postoi koga storitelot imal pogre{na pretstava<br />
(pogre{no smetal) deka nekoja postoe~ka okolnost ja isklu~uva protivpravnosta<br />
i negovoto delo go pravi dozvoleno, a taa okolnost koja<br />
navistina postoi, nema takvo dejstvo. Storitelot znae deka toa {to go<br />
pravi e voop{to zbraneto, me|utoa ima pogre{na pretstava deka vo<br />
negoviot slu~aj toa e dozvoleno.<br />
Takvi se, na primer, slednive slu~ai: koga po naredba na pretpostaveniot,<br />
nekoe voeno lice izvr{uva odredeno te{ko krivi~no<br />
delo pogre{no smetaj}i deka sekoe postapuvawe po naredba na pretpostaveniot<br />
ja isklu~uva protivpravnosta na negovoto delo; koga nekoj<br />
pove}e ~asovi dr`i zatvoreno tu|o dete od koe bil navreden, za{to<br />
smeta deka toa mu e dopu{etno kako na postar ~ovek ili koga dol`nikot<br />
koj isplatil nekakov dolg smeat deka ima <strong>pravo</strong> da go simne slu-<br />
`beniot pe~at (~l. 389 KZ).<br />
Za razlika od zabludata za okolnostite {to ja isklu~uvaat protivpravnosta,<br />
kade {to storitelot ima pravilna pretstava za postoewe<br />
na nekoja osnova za isklu~uvawe na protivpravnosta, no se nao|a<br />
vo zabluda za nekoja okolnost {to pretstavuva uslov za taa osnova, kaj<br />
zabludata za postoewe nekoja osnova za isklu~uvawe na protivpravnosta<br />
storitelot celosno e svesen za ona {to go pravi no pogre{no smeta<br />
deka postoi nekoja posebna osnova {to negovata dejnost ja pravi dozvolena.<br />
2. Krivi~nopravno dejstvo. Odgovornosta za pravnata zabluda<br />
kako zabluda za nekoja osnova za isklu~uvawe na protivpravnosta,<br />
ednakvo se procenuva kako i odgovornosta za zabludata za zabranetosta<br />
na deloto.<br />
277
V. POSEBNI SLU^AI NA KRIVI^NA ODGOVORNOST<br />
278<br />
1. ODGOVORNOST ZA POTE[KA POSLEDICA<br />
1. Pri izvr{uvaweto na krivi~noto delo pokraj posledicata<br />
koja redovno nastapuva i e opfatena so umislata na storitelot ~estopati<br />
proizleguvaat i nekoi pote{ki posledici. Taka, na primer, koga<br />
nekoj }e prisili `ensko lice na polov odnos so upotreba na sila ili<br />
zakana, od toa delo kako pote{ka posledica mo`e da proizleze te{ka<br />
telesna povreda ili smrt na na toa lice. Vo toj slu~aj postoi krivi~no<br />
delo siluvawe kvalificirano so pote{ka posledica ili smrt od ~l<br />
186 st. 2 KZ. Isto taka, koga nekoj te{ko telesno }e povredi edno lice<br />
mo`e da se slu~i poradi taa povreda liceto da umre. Toga{ postoi<br />
te{ka telesna povreda kvalificirana so smrt od ~l. 131 st. 3 KZ.<br />
Vo takvi slu~ai se postavuva pra{aweto na koj na~in treba da<br />
se regulira krivi~nata odgovornost na storitelite. Navedenite i drugi<br />
dela za koi zakonot propi{uva pote{ka kazna 333 se narekuvaat krivi~ni<br />
dela kvalificirani so pote{ka posledica. Nivnata konstrukcija<br />
e tokmu i opredelena od potrebata za postrogo kaznuvawe na onie<br />
dejstvija na koi im e svojstvena zgolemena opasnost dokolku taa i navistina<br />
se ostvarila vo posledicata na deloto. 334 Za takvite slu~ai vo<br />
~l. 15 KZ se veli: "Koga od krivi~noto delo proizlegla pote{ka posledica<br />
za koja zakonot propi{uva pote{ka kazna, taa kazna mo`e da<br />
se izre~e ako storitelot vo odnos na posledicata postapuval od nebre-<br />
`nost." Spored toa, za krivi~ni dela kvalificirani so pote{ka posledica<br />
postoi odgovornost samo ako nastapuvaweto na pote{kata posledica<br />
mo`e da mu se pripi{e na svesna ili nesvesna nebre`nost na<br />
storitelot. Dokolku pak pote{kata posledica nastanala poradi slu~aj<br />
(bez vina na storitelot), pote{kata kazna za taa delo ne mo`e da se<br />
izre~e bez ogled na toa {to postoi pote{kata posledica. Toga{ storitelot<br />
mo`e da bide kaznet so kaznata koja e odredena za osnovnoto<br />
krivi~no delo.<br />
333<br />
Pote{ka kazna e propi{ana vo ~l. 129 st. 4; 134 st. 2; 135 st. 2; 140<br />
st. 4 i 5; 142 st. 2; 172 st. 3; 174 st. 3; 187 st. 2; 188 st. 4; 198 st. 2; 201 st. 3; 203 st.<br />
2; 205 st. 3; 208 st. 2; 217; 219 st. 2; 220 st. 2; 222 st. 3; 223 st. 3; 231 st. 3 i 5; 234;<br />
245 st. 2; 257 st. 3; 292; 300; 301 st. 2; 302 st. 2; 303 st. 2 i 5; 316 st. 5; 317 st. 3; 319<br />
st. 2; 327; 332 st. 3; 336 st. 3 i 4; 337 st. 2, 3 i 5; 339 st. 2, 3 i 5; 340 st. 2, 3 i 5; 345<br />
st. 3; 346 st. 3; 407 st. 3; 419 st. 2; 420 st. 2; 421 st. 2 i 422 st. 2 KZ.<br />
334<br />
Ovde se raboti za osnovni dela ~ie izvr{uvawe e potencijalen<br />
izvor za nastanuvawe na pote{ki posledici. So cel da go naglasi opasnoto<br />
zna~ewe na takvite dela i da vlijae kon izbegnuvawe na takvite povedenija, za<br />
niv zakonot predviduva postrogo kaznuvawe. Na toj na~in se odbegnuva primenata<br />
na stekot kaj vakvite dela so ogled deka odmeruvaweto na kaznata kaj<br />
stekot ~esto vodi kon poblago kaznuvawe. Vidi: Ba~i}, F. op. cit. str. 287.
Zna~eweto na ovaa odredba se sostoi vo toa {to vo nejzino<br />
otsustvo, sekoe nastapuvawe na pote{ka posledica bi vodelo kon postoewe<br />
na idealen stek me|u osnovnoto i krivi~noto delo kvalificirano<br />
so pote{ka posledica.<br />
So navedenata odredba se re{ava odgovornosta za preterintencionalna<br />
posledica. Spored nea, za pote{ka posledica mo`e da se<br />
odgovara samo dokolku pote{kata posledica mo`e da se pripi{e na<br />
nebre`nosta na storitelot. Vo ovoj pogled sli~ni odredbi sodr`at i<br />
najgolemiot broj na od sovremenite krivi~ni zakoni.<br />
Postarite zakonodavstva ne poznavaa vakva odredba i ottamu vo<br />
teorijata se zema{e deka postoi poseben vid umisla tn. dolus eventualis,<br />
koj, kako {to vidovme, postoi koga storitelot so krivi~noto delo predizvika<br />
pove}e posledici. Vo pogled na edna od niv toj e siguren deka<br />
}e nastapi, no ne i vo pogled na nastapuvaweto na ostanatite posledici<br />
{to toj gi predviduva. Vo takvi slu~ai spored teorijata versari in re<br />
illicita odgovornosta na storitelot za pote{kata posledica se konstruira{e<br />
dokolku osnovnoto delo e predizvikano so umisla bez ogled na<br />
postoeweto na vina vo odnos na pote{kata posledica, {to zna~e{e voveduvawe<br />
na objektivna odgovornost vo odnos na nastanuvaweto na pote{kata<br />
posledica. 335 Ottamu, spored toa sfa}awe odgovornosta za pote{kata<br />
posledica postoe{e {tom e utvrdena vinata vo odnos na osnovnoto<br />
delo. Vinata vo odnos na pote{kata posledica se pretpostavuva{e<br />
i ottamu nema{e potreba posebno da se utvrduva.<br />
So cel vo ovaa oblast dosledno da se sprovede na~eloto na subjektivna<br />
odgovornost (odgovornost zasnovana na vinata), na Konresot<br />
na Megunarodnata unija za krivi~no <strong>pravo</strong> (Sent Petersburg, 1902),<br />
List, Van Hamel i Robert Garo go predlo`ile sega{noto re{enie za<br />
regulirawe na krivi~nata ogovornost vo slu~aj na nastapuvawe na pote{ka<br />
posledica ("nikoj ne mo`e da bide kaznet za posledicite na svoite<br />
dejstvija, osven za onie koi gi predvidel ili mo`el da gi predvidi").<br />
Toa re{enie za prv pat be{e usvoeno vo norve{kiot Krivi~en<br />
zakonik od 1902.<br />
2. Dosega{nite izlo`uvawa se odnesuvaa na konstrukcijata na<br />
kvalificirano krivi~no delo koga se raboti za situacii vo koi osnovnoto<br />
delo e izvr{eno so umisla a posledicata nastapila od nebre`nost<br />
- kombinacija: umisla - nebre`nost. Toa se klasi~ki krivi~ni<br />
dela kvalificirani so pote{ka posledica koi vo literaturata se narekuvaat<br />
preteintencionalni krivi~ni dela (od latinskiot izraz:<br />
335<br />
Soglasno ova stojali{te vo italijanskiot Krivi~en zakon od 1930<br />
godina, pokraj umislata i nebre`nosta be{e prifaten i tret oblik na vina -<br />
prterintencionalitet. Spored ovoj zakon za posledica pote{ka od umislenata<br />
za koja zakonot propi{uva pote{ka kazna, se odgovara vrz osnova na samiot<br />
kauzalitet. Atanackovi}, D. Krivi~na dela kvalifikovana te`om posledicom ili<br />
naro~itom okolno{}u, JRKKP, Beograd, 1972/3, str. 390.<br />
279
praeter intencionem koj zna~i preku, nad umislata). Pokraj navedenite,<br />
takvi se, na primer, i slu~aite na protivpravnoto li{uvawe od sloboda<br />
ili protivpravnoto prekinuvawe na bremenost kvalificirani so<br />
naru{uvawe na zdravjeto na `rtvata, neuka`uvawe pomo{ koe dovelo<br />
do smrt na `rtvata i sl. Preterintencionalnite krivi~ni dela se naj-<br />
~esti vo Krivi~niot zakonik. Kaj niv e zna~ajno da se doka`e nebre`nosta<br />
vo odnos na pote{kata posledica. Ocenata na nebrenosta prakti~no<br />
se sveduva na previdlivosta na pote{kata posledica, za{to<br />
ostanatite obele`ja na nebre`nosta ve}e se sodr`ani kaj storuvaweto<br />
na osnovnoto delo. 336 Taka, na primer, storitelot koj te{ko telesno ja<br />
povredil `rtvata, i potoa ja ostavil onesvestena svrtena so liceto<br />
kon zemjata, mo`el i bil dol`en da ja predvidi mo`nosta deka `rtvata<br />
}e se zadu{i.<br />
3. [to se odnesuva do osnovnoto delo nesporno e deka toa mo`e<br />
da bide izvr{eno kako so umisla taka i od nebre`nost, za{to zakonot<br />
vo oddelni slu~ai predviduva odgovornost za pote{ka posledica i<br />
koga osnovnoto krivi~no delo e storeno od nebre`nost. Re{avaweto<br />
na odgovornosta, koja kaj ovie dela ne e ednostavna zada~a. Da trgneme<br />
od kombinacijata: nebre`nost - nebre`nost (koga za osnovnoto delo i<br />
za pote{kata posledica e predvidena odgovornost od nebre`nost). Toa<br />
e osobeno slu~aj kaj brojni krivi~ni dela protiv zdravjeto na lu|eto,<br />
protiv op{tata sigurnost na lu|eto i imotot i protiv bezbednosta na<br />
javniot soobra}aj. Takov e na primer, voza~ot koj ja precenil brzinata<br />
na voziloto {to se dvi`elo na glavniot pat i poradi toa pogre{no<br />
ocenil deka mo`e da se vklu~i vo soobra}ajot, pa na toj na~in<br />
predizvikal sudar vo koi nekoe lice zaginalo, postapuval od nebre`nost<br />
kako vo pogled na zagrozuvaweto na bezbednosta na soobra}ajot,<br />
taka i vo pogled na smrta na `rtvata. Vo takvite slu~ai e zna~ajno<br />
samo toa pot{kata posledica da mo`e da se pripi{e na nebre`nosta<br />
na storitelot koja mo`e da bide svesna ili nesvesna. Pritoa, ako ne se<br />
utvrdi nebre`nost vo odnos na pote{kata posledica, ostanuva odgovornosta<br />
samo za osnovnoto nebre`no delo.<br />
4. Dokolku pak postoi umisla kaj osnovnoto delo i vo pogled na<br />
pote{kata posledica: kombinacija umisla - umisla, mo`ni se dve situacii.<br />
Prvata, koga pote{kata posledica sama za sebe ne pretstavuva<br />
samostojno krivi~no delo, i vtorata, koga pote{kata posledica pretstavuva<br />
samostojno krivi~no delo.<br />
1 0 Kombinacijata: umisla - umisla, po pravilo ne doveduva do<br />
konstrukcija na krivi~no delo kvalificirano so pote{ka posledica,<br />
za{to vo toj slu~aj ostvaruvaweto na pote{kata posledica bi pretstavuvalo<br />
samostojno krivi~no delo storeno so umisla. Taka, na primer,<br />
toj {to nekogo te{ko telesno }e go povredi so umisla na toj na~in da<br />
go li{i od `ivot, ne vr{i krivi~noto delo te{ka telesna povreda<br />
336<br />
Horvati} - Novoselac, op. cit. str. 286.<br />
280
kvalifikuvana so smrt, tuku ubistvo. 337 Me|utoa, sepak postojat slu~ai<br />
koga i umislata vo odnos na pote{kata posledica vodi kon konstrukcijata<br />
na krivi~no delo kvalificirano so pote{ka posledica. Ottamu,<br />
koga se raboti za prvata situacija (koga pote{kata posledica sama za<br />
sebe ne pretstavuva samostojno krivi~no delo) sekoga{ se odgovara<br />
samo za kvalificiraniot vid na krivi~noto delo. Na primer, kaj krivi~noto<br />
delo od ~l. 131 st. 2 KZ (te{ka telesna povreda koja e kvalificirana<br />
za{to dovela do natamo{ni te{ki posledici, na primer, nagrdenost),<br />
deloto treba ednakvo da se tretira kako vo slu~aj koga nagrdenosta<br />
e predizvikana so umisla taka i od nebre`nost. Toa, ottamu<br />
{to ne postoi samostojno (posebno) krivi~no delo predizvikuvawe<br />
trajna nagredenost {to bi bilo oddeleno od krivi~noto delo te{ka<br />
telesna povreda. Razlikata megu umislenoto i nabre`noto predizvikuvawe<br />
na nagredenosta me|utoa mo`e i treba treba da dojde do izraz pri<br />
odmeruvaweto na kaznata.<br />
2 0 Koga se raboti za vtorata situacija (koga pote{kata posledica<br />
pretstavuva samostojno krivi~no delo), toga{ spored zakonot e<br />
mo`no storitelot da odgovara samo za krivi~noto delo kvalificirano<br />
so pote{ka posledica ili pak, za osnovnoto krivi~no delo i za umislenoto<br />
predizvikuvawe na pote{kata posledica. Koja od ponudenite<br />
alternativi }e ja odbere sudot zavisi od odgovorot na pra{aweto dali<br />
vo konkretniot slu~aj postoi konsumpcija ili nekoj drug vid na prividen<br />
idealen stek: vo slu~aj na pozitiven odgovor na ova pra{awe - storitelot<br />
}e odgovara samo za krivi~noto delo kvalificirano so pote-<br />
{ka posledica, a vo slu~aj na negativen odgovor - za idealen stek. 338<br />
Taka, vo ve}e navedenite primeri, dokolku storitelot pokraj ili zaedno<br />
so siluvaweto, sakal da predizvika i smrt na liceto, toga{ postoi<br />
idealen stek na siluvawe i ubistvo, a dokolku storitelot so te-<br />
{kata telesna povreda, ne sakal da predizvika i smrt na liceto, }e se<br />
raboti samo za ubistvo, za{to te{kata telesna povreda e konsumirana<br />
so li{uvaweto od `ivotot. 339<br />
5. Na krajot, treba da se podvle~e deka krivi~nite dela kvalificirani<br />
so pote{ka posledica mo`at da bidat odredeni samo od zakonodavecot,<br />
a ne i od sudskata praktika. Nastanuvaweto na pote{ka<br />
posledica kaj krivi~nite dela kaj koi toa so zakon ne e izre~no predvideno,<br />
mo`e da pretstavuva ote`nuva~ka okolnost ili da zasnova postoewe<br />
na u{te nekoe krivi~no delo za koe se odgovara vo stek so<br />
prvoto delo.<br />
6. Na ova mesto e zna~ajno da se uka`e i na razlikata me|u kvalificiranite<br />
oblici na krivi~ni dela kako samostojni inkrimina-<br />
337<br />
Horvati} - Novoselac, op. cit. str. 287.<br />
338<br />
Taka: Srzenti}, Stai}, Lazarevi}, op. cit. str. 253 i Jovanovi}, Lj. op. cit.<br />
str. 247.<br />
339<br />
Taka: Komentar, str. 87.<br />
281
cii i krivi~ite dela kvalificirani so pote{ki posledici. Stanuva<br />
zbor za dva zasebni i oddeleni na~ini so koi zakonot vr{i zgolemuvawe<br />
na kaznata. Osnovnata karakteristika na krivi~nite dela kvalificirani<br />
so pote{ka posledica, za razlika od kvalificiranite oblici<br />
na krivi~ni dela, le`i vo toa {to pote{kata posledica ne vleguva<br />
vo poimot na nekoe posebno pote{ko krivi~no delo. Od niv zakonodavecot<br />
ne sozdava nova inkriminacija - novo bitie na krivi~no delo. I<br />
natamu, postoi osnovnoto krivi~no delo i za nego se kaznuva. Edinstveno<br />
{to za toa osnovno delo e predvidena pote{ka kazna, ako od nego<br />
proizlegla pote{ka posledica. Tie pote{ki posledici me|utoa ne se<br />
elementi na bitieto na nekoe posebno krivi~no delo kako {to toa e<br />
slu~aj kaj kvalificiranite oblici na krivi~nite dela. Toa se samo<br />
uslovi (pretpostavki) za pote{ko kaznuvawe za osnovnoto krivi~no<br />
delo. So ogled pak na toa {to ovie pote{ki posledici ne se sostaven<br />
element na bitieto na krivi~noto delo, ni vinosta na storitelot vo<br />
odnos na niv ne mora da bide identi~na so vinosta na storitelot vo<br />
odnos na elementite na bitieto na krivi~noto delo. Vo toa le`i celta<br />
i opravduvaweto na postoeweto posebni pravila na odgovornost za<br />
krivi~nite dela kvalificirani so pote{ka posledica. Edinstveno<br />
taka mo`e da se razbere zo{to zakonodavecot vo ~l 15 KZ zboruva za<br />
nepoklopuvawe na vinosta na storitelot vo odnos na elementite na<br />
samoto krivi~no delo i vo odnos na pote{kata posledica. 340<br />
2. ODGOVORNOST ZA KRIVI^NI DELA STORENI PREKU<br />
SREDSTVATA ZA JAVNO INFORMIRAWE<br />
1. So ogled na golemoto zna~ewe na sredstvata za javno informirawe<br />
i nivnata so Ustavot zagarantirana sloboda, kako i mo`no-sta<br />
od nivnata zloupotreba za vr{ewe brojni krivi~ni dela (predizvikuvawe<br />
nacionalna, rasna i verska omraza, razdor i netrpelivost,<br />
oddavawe na dr`avna, voena i slu`bena tajna, kleveta, navreda itn.),<br />
poseben problem pretstavuva utvrduvaweto na krivi~nata odgovornost<br />
na storitelite za takvite dela preku ovie mediumi. Toa osobeno ottamu<br />
{to kaj sredstvata za javno informirawe se javuva golema niza na<br />
u~esnici od novinari, urednici, producenti, izdava~i, pe~atari itn.,<br />
{to ~estopati predizvikuva zna~itelna te{kotija da se utvrdi izvr{-<br />
itelot i ostanatite soou~esnici vo krivi~noto delo storeno so objavuvaweto<br />
na inkriminiranata sodr`ina. Seto ova doveduva do potrebata<br />
od izvesno otstapuvawe od op{tata i voveduvawe na posebna krivi~na<br />
odgovornost za ovie dela.<br />
2. Krivi~niot zakonik ja odreduva supsidijarno posebnata odgovornost<br />
na odgovorniot urednik, pe~atarot i proizvoditelot i toa pod<br />
slednive uslovi odredenivo ~l. 26 st. 1 KZ:<br />
340<br />
Atanackovi}, D. op. cit. str. 393.<br />
282
1 0 ako do zavr{uvaweto na glavniot pretres pred prvostepeniot<br />
sud avtorot ostanal nepoznat,<br />
2 0 ako informacijata e objavena bez soglasnost na avtorot, i<br />
3 0 ako vo vreme na objavuvaweto na informacijata postoele fakti~ki<br />
ili pravni pre~ki za gonewe na avtorot, {to traat i natamu.<br />
Pod navedeniet uslovi, odgovorniot urednik, odnosno liceto<br />
koe go zamenuvalo vo vreme na objavuvaweto na informacijata e odgovoren<br />
samo za krivi~i dela storeni preku vesnik ili druga periodi~na<br />
pe~atena publikacija, preku radioto, televizijata ili preku filmski<br />
vesnici, kako i izdava~ot za krivi~no delo storeno preku neperiodi-<br />
~na pe~atena publikacija, a ako nema izdava~ ili ako postojat fakti-<br />
~ki ili pravni pre~ki za negovoto gonewe pe~atarot koj{to znael za<br />
toa. Proizvoditelot e krivi~no odgovoren za krivi~no delo storeno<br />
preku gramofonska plo~a, magnetofonska lenta, film za javno i privatno<br />
prika`uvawe, dijapozitiv, fonogrami, videosredstva, auditivni<br />
sredstva ili sli~ni sredstva za komunicirawe, nameneti za po{irok<br />
krug lica.<br />
Ako izdava~ot, pe~atarot ili proizvoditelot e pravno lice<br />
ili dr`aven organ, krivi~no e odgovorno liceto koe e odgovorno za<br />
izdavaweto, pe~ateweto ili proizvodstvoto.<br />
3. Od prethodnoto se izvlekuva zaklu~ok deka krivi~niot zakonik<br />
gi izdiferenciral sredstvata na javno informirawe i komunicirawe<br />
na onie za koi krivi~no odgovara urednikot, potoa izdava~ot,<br />
a duri supsidijano i pe~atarot i proizvoditelot. Pritoa, zna~ajno e<br />
deka za sekoe krivi~no delo storeno preku sredstvata za javno informirawe<br />
i komunicirawe najprvin odgovara avtorot spored op{tite<br />
pravila za krivi~nata odgovornost (~l. 28 KZ). Toa e slu~aj, dokolku<br />
avtorot e poznat, dokolku informacijata e objavena so negova soglasnost<br />
i dokolku ne postojat kakvi i da e pre~ki za negovoto krivi~no<br />
gonewe. Toa zna~i deka ovoj vid na krivi~na odgovornost ima sekundaren<br />
karakter vo odnos na op{tata krivi~na odgovornost, i nalikuva na<br />
tn. kaskadna odgovornost. 341<br />
Duri potoa, ako se ispolneti gorenavedenite uslovi, krivi~no<br />
se odgovorni odgovorniot urednik, izdava~ot, pe~aratot i proizvoditelot<br />
iako konkretno ne bile zapoznaeni so sodr`inata na informacijata<br />
koja pretstavuva krivi~no delo. Ottuka, tie ne mo`at da se povikuvaat<br />
na toa deka ne im bila poznata sodr`inaat na taa inforamcija.<br />
Vinata proizleguva tokmu od propu{taweto na nivnata dol`nost<br />
utvrdena so zakon da se zapoznaat so sodr`inata na informacijata.<br />
Toa zna~i deka vinata ne se sostoi vo izvr{uvawe na nekoe posebno<br />
krivi~no delo na propu{tawe, tuku vo neizvr{uvaweto na dol`nosta<br />
341<br />
Spored koncepcijata na kaskadnata odgovornost, odgovornosta se<br />
ostvaruva redosledno i so imenuvaweto na prethodniot, se ekskulpira naredniot<br />
u~esnik od odgovornosta.<br />
283
ustanovena oddelno za sekoj od u~esnicite soglasno posebnite propisi.<br />
342 Nasproti toa ispravno stojali{te, ottamu {to soglasno ~l. 16 st.<br />
7 od Ustavot, cenzurata e zabraneta i e sprotivna na slobodata na informirawe,<br />
postojat avtori koi tvrdat deka prirodata na krivi~nata<br />
odgovornost ne proizleguva od toa dali se isku~uva ne{to da se objavi<br />
ili ne, tuku od "dol`nosta na urednikot (izdava~it itn.) da ovozmo`i<br />
taa odgovrnost na avtorot da se efektuira. Ako ne go ovozmo`i toa<br />
ili ima ednostavno nebre`en odnos kon mo`nosta za gonewe na avtorot<br />
- samiot ja prezema odgovornosta za negovoto delo!" 343 So ova<br />
objasnuvawe na vinata bi se soglasile dokolku o~igledno ne go prenebregnuva<br />
zna~eweto na odredbata ~l. 16 st. 6 od Ustavot vo koja izre-<br />
~no se opredeluva deka vo sredstvata na javno informirawe se garantira<br />
<strong>pravo</strong>to na za{tita na izvorot na inforamacijata.<br />
Posebnite pravila za ovaa odgovornost va`at i za uvoznikot i<br />
distributerot na sredstva za javno informirawe. Taka ako krivi~noto<br />
delo e storeno vo sredstvo za javno informirawe {to se izdava, pe-<br />
~ati, proizveduva ili emituva vo stranstvo, a se rastura vo zemjata pod<br />
uslovite od ~lenot 26, krivi~no e odgovoren uvoznikot ili distributerot<br />
na toa sredstvo (~l. 27-a st. 1 KZ). Ako uvoznikot ili distributerot<br />
e pravno lice ili dr`aven organ, krivi~no e odgovorno odgovornoto<br />
ili slu`benoto lice vo pravnoto lice ili dr`avniot organ<br />
(~l. 27-a st. 1 KZ).<br />
4. Najposle, ottamu {to vo ~l. 26 st. 2 KZ e predideno deka ne e<br />
krivi~no odgovoren odgovorniot urednik, odnosno liceto koe go zamenuva,<br />
ako od opravdani pri~ini ne znael za nekoja od okolnostite<br />
odredeni vo ~l. 26 st. 1 KZ, proizleguva deka zabludata vo pogled na<br />
tie uslovi e izvinuva~ka. Toa zna~i deka taa ja isklu~uva krivi~nata<br />
odgovornost, a so ogled na odredbata od ~l. 27 KZ i krivi~nata odgovornost<br />
na izdava~ot, pe~atarot i proizvoditelot.<br />
342<br />
Proevski, V. op. cit. str. 317.<br />
343<br />
Taka: Kambovski, V. Kazneno <strong>pravo</strong>, op{t del, str. 614. I natamu:<br />
"dol`nosta na urednikot (izdava~it itn. ne e da ja kontrolira sodr`inata na<br />
informaciite, tuku da obezbedi za koja bilo informacija da mo`e da se povika<br />
na odgovornost nejziniot avtor!" (str. 615).<br />
284
G l a v a III<br />
U^ESTVO NA POVE]E LICA VO IZVR[UVAWETO NA<br />
KRIVI^NO DELO<br />
I. POIM I OBLICI<br />
1. Poim. Edno krivi~no delo mo`e da bide izvr{eno kako od<br />
edno, taka i od pove}e lica. Vo vtoriot slu~aj, ako se ispolneti odredeni<br />
objektivni i subjektivni uslovi (neophodno e da bidat ispolneti<br />
i dvata uslovi), se raboti za u~estvo na pove}e lica (stek na pove}e<br />
lica) vo izvr{uvaweto na edno krivi~no delo.<br />
Objektivnite uslovi se ispolneti toga{ koga postoi krivi~no<br />
delo vo ~ie ostvaruvawe u~estvuvale pove}e lica so opredeleni dejstvija.<br />
Me|utoa, so ogled deka mo`at da se javat razli~ni dejstvija koi<br />
imaat i razli~en pridones vo ostvaruvaweto na deloto, nu`no e da se<br />
raboti za takvi dejstvija koi vo toj pogled pretstavuvaat edna celina.<br />
Nakratko, krivi~noto delo treba da e zaedni~ki rezultat na site<br />
oddelni dejstvija na u~esnicite vo deloto. Va`no e i toa deka u~estvoto<br />
na pove}e lica vo izvr{uvaweto na deloto treba da e ostvareno<br />
pred ili za vreme, a ne i po izvr{uvaweto na deloto.<br />
Subjektivnite uslovi se sostojat vo toa {to me|u u~esnicite<br />
treba da postoi svest za zaedni~koto u~estvo vo izvr{uvaweto na edno<br />
odredeno krivi~no delo. U~esnicite vo deloto treba da se svesni deka<br />
so svoeto dejstvie pridonesuvaat za izvr{uvaweto na deloto, no pokraj<br />
toa, tie treba da znat eden za drug deka se u~esnici vo edno isto zaedni~ko<br />
krivi~no delo. Me|utoa, toa ne zna~i deka tie mora li~no da<br />
se poznavaat. Va`no e deka sekoj od u~esnicite znae deka pokraj nego<br />
vo izvr{uvaweto na krivi~noto delo u~estvuvaat i drugi lica i deka<br />
me|u niv spa|a i izvr{itelot na deloto.<br />
2. Oblici. So ogled na razli~nata uloga koja ja ostvaruvaat pove}eto<br />
u~esnici vo edno krivi~no delo se razlikuvaat dve formi na<br />
takvoto u~estvo koi se narekuvaat: soizvr{itelstvo i sou~esni{tvo.<br />
Soizvr{itelstvoto postoi koga pove}e lica u~estvuvaat vo<br />
ostvaruvaweto na krivi~noto delo na toj na~in {to zaedni~ki u~estvuvaat<br />
vo prezemaweto na dejstvieto na izvr{uvaweto na edno krivi-<br />
~no delo ili so drug osoben pridones kon izvr{uvaweto na deloto.<br />
Sou~esni{tvoto ne zna~i u~estvo vo dejstvieto na izvr{uvaweto<br />
na edno krivi~no delo, tuku samo odreden pridones vo realizacijata<br />
na tu|o delo. Sou~esni{tvoto se javuva vo dva vida: kako pottiknuvawe<br />
i kako pomagawe: Pottiknuvawe postoi koga me|u pove}eto<br />
285
u~esnici vo edno krivi~noto delo, nekoj (edno ili pove}e od niv) naveduva<br />
drug (edno ili pove}e od niv), neposredno da go prezeme dejstvieto<br />
na izvr{uvaweto na krivi~noto delo. Pomagawe postoi koga me|u<br />
pove}eto u~esnici vo edno krivi~no delo, nekoj (edno ili pove}e od<br />
niv) samo pomaga vo krivi~noto delo {to go vr{i drug (edno ili pove}e<br />
od niv).<br />
286<br />
II. IZVR[ITELSTVO I SOIZVR[ITELSTVO<br />
1. IZVR[ITELSTVO<br />
1. Poim. Izvr{itelstvoto postoi koga samo edno lice go izvr-<br />
{uva krivi~noto delo. Ottuka, izvr{itel na krivi~noto delo e liceto<br />
koe go prezelo dejstvieto na izvr{uvaweto so koe se ostvaru zakonskoto<br />
bitie na krivi~noto delo. Pritoa, kako izvr{itel na dejstvieto<br />
na izvr{uvaweto se smeta ne samo liceto {to prezelo opredeleno<br />
telesno dvi`ewe, tuku i liceto koe se poslu`ilo so `ivotno, so nekakva<br />
energija ili predmet, pa duri i so drugo lice za da ja ostvari posledicata<br />
na deloto. Kra`bata na primer, mo`e da se izvr{i so dresirano<br />
`ivotno ili ptica. Kaj krivi~noto delo ubistvo, mo`no e izvr-<br />
{itelot da se poslu`i duri i so samata `rtva, na primer, so stavawe<br />
otrov vo te~nosta koja{to ubieniot samiot ja zema i ispiva. Za da se<br />
raboti za dejstvie na izvr{uvaweto zna~i e dovolno izvr{itelot da go<br />
stavil vo dvi`ewe ona {to treba neposredno da ja predizvika posledicata<br />
na deloto.<br />
Vo vrska so navedenoto vo teorijata se pojavuva spor koga za<br />
izvr{uvawe na krivi~noto delo nekoj se poslu`il so drugo lice. Sporot<br />
se sostoi vo toa koe lice treba da se smeta za izvr{itel na krivi~noto<br />
delo: liceto koe pri izvr{uvaweto na krivi~noto delo se poslu`ilo<br />
so drugo lice (posredniot ili intelektualen izvr{itel na<br />
krivi~noto delo), ili liceto koe e neposredno go prezelo dejstvieto<br />
na izvr{uvaweto na krivi~noto delo (neposredniot ili fizi~kiot<br />
izvr{itel na krivi~noto delo).<br />
2. Posredno izvr{itelstvo. Problemot na posrednoto izvr-<br />
{itelstvo se razvi vo germanskoto <strong>pravo</strong> koe spored krivi~niot zakonik<br />
od 1871 ja ima{e usvoeno teorijata na ekstremna akcesornost. Spored<br />
ovaa teorija, pottiknuva~ot i pomaga~ot se kaznuvaat samo ako bil<br />
kazniv (presmetliv i vinoven) i izvr{itelot na krivi~noto delo.<br />
Ottamu, za da se izbegne nivnoto nekaznuvawe toga{ koga kaj izvr{itelot<br />
ne postoi presmetlivost i vina, sozdaden e poimot na posredniot<br />
izvr{itel. Spored toa, so voveduvaweto na institutot posreden<br />
izvr{itel, pottiknuva~ot i pomaga~ot se smetaat za posredni izvr{iteli<br />
i kako takvi se krivi~no odgovorni, bez ogled {to vo momentot<br />
na izvr{uvaweto na deloto kaj neposredniot izvr{itel ne postoi nekoj<br />
od subjektivnite elementi (presmetlivost, vinost). Vo ovie slu~ai
(slu~aite kade posredniot izvr{itel se javuva kako poseben vid na<br />
izvr{itelstvo), posrednoto izvr{itelstvo sekoga{ go zamenuva pottiknuvaweto,<br />
a ~esto i pomagaweto.<br />
Spored golem broj germanski avtori, pra{aweto na posrednoto<br />
izvr{itelstvo ostana zna~ajno i po voveduvaweto na konceptot na limitirana<br />
akcesornost so izmenite na germanskiot krivi~en zakonik<br />
od 1943 godina. Takvata opredelba se zasnova na stavot deka posrednoto<br />
izvr{itelstvo vo nekoi slu~ai (vo slu~ai kade posredniot izvr-<br />
{itel mo`e da se kazni kako sou~esnik spored na~eloto na limitiranata<br />
akcesornost) treba da ostane, za{to se pojavuva kako paralelen<br />
institut pokraj pottiknuvaweto i pomagaweto. Imeno, spored konceptot<br />
ili na~eloto na limitiranata akcesornost, naj~esto nema potreba<br />
liceto koe se poslu`ilo so drugo lice za izvr{uvawe na krivi~noto<br />
delo da se smeta kako posreden izvr{itel, za{to pottiknuva~ot i pomaga~ot<br />
se krivi~no odgovorni iako neposredniot izvr{itel bil nepresmetliv<br />
ili ne bil vinoven (za pottiknuva~ot ili pomaga~ot ne se<br />
bara presmetlivost i vinost na neposredniot izvr{itel, tuku samo negovoto<br />
dejstvie na izvr{uvawe da bilo protivpravno). Postojat, me-<br />
|utoa situacii vo koi postoeweto na posrednoto izvr{itelstvo pokraj<br />
sou~esni{tvoto e neizbe`no, ottamu {to na stranata na neposredniot<br />
izvr{itel (sredstvoto) ponekoga{ nema nitu protivpravno dejstvie,<br />
za{to: (1) toj so svoeto dejstvie ne go ostvaril bitieto na krivi~noto<br />
delo (slu~ai koga posredniot izvr{itel ja koristi zabludata ili ja<br />
prisiluva `rtvata smata sebesi da se povredi ili usmrti) ili, (2)<br />
zatoa {to postoela okolnost {to ja isklu~uva protivpravnosta (taka,<br />
na primer, liceto A e posreden izvr{itel koga so pi{tol go prisili<br />
lekarot protivpravno da ja prekine bremenosta na negovata prijatelka,<br />
za{to lekarot postapuva vo krajna nu`da koja ja isklu~uva protivpravnosta<br />
na negovoto povedenie). Vo tie slu~ai ne se raboti za sou~esni{tvo,<br />
tuku za posredno izvr{itelstvo.<br />
Zemeno vo celina, spored avtorite na ova gledi{te, kako posreden<br />
izvr{itel se pojavuva liceto koe za izvr{uvawe na odredeno krivi~no<br />
delo se poslu`uva so drug, pod uslov deloto da go saka kako svoe.<br />
Posredniot izvr{itel go koristi neposredniot izvr{itel kako sredstvo<br />
za izvr{uvawe na krivi~noto delo. Ili poprecizno, neposredniot<br />
izvr{itel, vo racete na posredniot izvr{itel na krivi~noto delo,<br />
vsu{nost se javuva kako:<br />
1 0 Nevolevo i nesvesno sredstvo. Toa e slu~aj koga za izvr{uvawe<br />
na krivi~noto delo posrediot izvr{itel se poslu`uva so lice koe<br />
e nepresmetlivo, koe ne podle`i na krivi~na odgovornost poradi vozrasta,<br />
koe krivi~noto delo go vr{i vo zabluda ili kaj koe postojat nekoi<br />
osnovi za isklu~uvawe na odgovornosta. Sledniot slu~aj od italijanskata<br />
sudska praktika e klasi~en primer za ova. Nekoe bogato lice<br />
koe doznalo za seksualnoto neverstvo na svojata sopruga so negov blizok<br />
prijatel i re{ilo da im se odmazdi i na dvajcata. Za taa cel í ja<br />
287
zalepil ustata so flaster i ja vrzal svojata sopruga zad zavesata vo<br />
edna pogolema prostorija. Potoa go viknal nejziniot qubovnik na natprevar<br />
vo ga|awe od pi{tol vo meta koja bila stavena na zavesata zad<br />
koja bila posmestena negovata sopruga. Od nego pobaral prv da ga|a vo<br />
celata {to toj i go storil, so {to bez da znae ja li{il od `ivot svojata<br />
qubovnica. Vo ovoj slu~aj soprugot koj go sozdal planot ne e izvr-<br />
{itel, a ne e nitu pottiknuva~, za{to qubovnikot isto taka ne e izvr-<br />
{itel: za nego deloto e samo nesre}en slu~aj, za{to kaj nego ne postoela<br />
subjektivna vrska so deloto - umisla ili nebre`nost. Ili poinaku,<br />
ako nema izvr{itel na krivi~noto delo, nema nitu pottiknuva~, za{to<br />
poimot na pottiknuvaweto e zavisen (aksesoren) od izvr{itelstvoto.<br />
So ogled na toa deka ovde postoi samo neposreden izvr{itel na deloto<br />
i avtorot na planot na deloto mora da se smeta za posreden izvr{itel<br />
i na toj na~in da odgovara za istoto.<br />
2 0 Svesno i volevo sredstvo (dolozno sredstvo). Toa e slu~aj<br />
koga za izvr{uvawe na krivi~noto delo posredniot izvr{itel se poslu`uva<br />
so lice kaj koe postoi presmetlivost i vina, samo {to kaj nego<br />
nema animus auctoris (neposredniot izvr{itel na deloto go prezema<br />
dejstvieto na izvr{uvawe so umisla, no deloto ne go ostvaruva kako<br />
svoe), koj me|utoa postoi kaj posredniot izvr{itel. Na primer, koga<br />
nekoj falsifikuva isprava po barawe od drugo lice (od posredniot<br />
izvr{itel), me|utoa so cel da mu pomagne na toa lice za da dojde do<br />
prioritet pri kupuvawe na stan, ili koga lekar izdava uverenie so<br />
izmislena dijagnoza so cel na posredniot izvr{itel da mu pomogne vo<br />
steknuvaweto <strong>pravo</strong> na pari~en nadomest za pomo{ i nega.<br />
3 0 Nenamerno dolozno sredstvo. Slu~aj koga za izvr{uvawe na<br />
krivi~noto delo, vo ~ie zakonsko bitie kako poseben element e istaknata<br />
namera, posredniot izvr{itel se poslu`uva so lice kaj koe ne<br />
postoi takva namera, dodeka taa postoi kaj posredniot izvr{itel. Na<br />
primer, koga liceto A go nagovori liceto B da izvr{i kra`ba i toa<br />
lice gi odzema tu|ite predmeti, no bez namera so toa da pribavi protivpravna<br />
imotna korist za sebe, dodeka takva namera postoi kaj liceto<br />
A, za kogo vsu{nost i se vr{i toa odzemawe.<br />
4 0 Nekvalifikuvano dolozno sredstvo, koga za izvr{uvawe na<br />
krivi~noto delo, vo ~ie zakonsko bitie kako poseben element e istaknata<br />
odredeno svojstvo na izvr{itelot, posrediot izvr{itel se poslu-<br />
`uva so lice kaj koe ne postoi takvo svojstvo, dodeka takvo svojstvo<br />
postoi kaj posredniot izvr{itel. Na primer, koga slu`beno lice za<br />
izvr{uvawe na edno slu`beno krivi~no delo se poslu`i so lice koe<br />
nema takvo svojstvo.<br />
3. Posredno izvr{itelstvo vo na{eto zakonodavstvo. Iako za<br />
posrednoto izvr{itelstvo vo na{iot krivi~en zakonik ne postojat<br />
nikakvi odredbi, nesporno e deka pri ocenuvaweto na krivi~nata<br />
odgovornost sudijata mora da vodi smetka za ovoj institut. Posrednoto<br />
izvr{itelstvo e od zna~ewe ottamu {to koga vo konkretniot slu~aj se<br />
288
oceni deka postoi posrednen izvr{itel, toj }e odgovara kako izvr{itel<br />
(soizvr{itel), kako storitel na krivi~noto delo, a ne kako sou~esnik<br />
(pottiknuva~ ili pomaga~). Posredniot izvr{itel e izvr{itel<br />
na krivi~noto delo. Ottamu, toj i se kaznuva kako storitel (izvr{itel,<br />
soizvr{itel) na krivi~noto delo, a ne kako sou~esnik, iako fakti~koto<br />
ostvaruvawe na deloto e akt na drugo lice koe se javilo kako<br />
neposreden izvr{itel i koe obi~no ne podle`i na krivi~na odgovornost<br />
(bilo poradi negovata vozrast, nepresmetlivost, otsustvo na vina<br />
ili drugi okolnosti predvideni vo Krivi~niot zakonik). Pritoa, od<br />
teoretsko stojali{te treba da se zeme deka posrednoto izvr{itelstvo<br />
postoi vo slednive slu~ai:<br />
1 0 Posredno izvr{itelstvo postoi vo slu~ajot na nevolevo i<br />
nesvesno sredstvo, koga nekoj zaradi izvr{uvawe na krivi~no delo }e<br />
se poslu`i so lice koe e nesposobno za vina: a) so nepresmetlivo lice,<br />
b) so dete (maloletnik koj ne navr{il 14 godini), i v) so lice koe krivi~noto<br />
delo go vr{i vo zabluda (na primer, koga lekarot na medicinskata<br />
sestra, namesto vistinskiot i dava smrtonosen lek ili presilna<br />
doza od vistinskiot lek so koj taa go usmrtuva bolniot).<br />
2 0 Posredno izvr{itelstvo, isto taka, postoi koga nekoj }e se<br />
poslu`i so drugo lice kako so predmet ili mehani~ko sredstvo za izvr{uvawe<br />
na dejstvieto na krivi~noto delo - slu~aj na neslobodno sredstvo.<br />
Pokraj ve}e navedeniot primer koga nekoj so pi{tol go prisiluva<br />
lekarot da izvr{i krivi~no delo protivpravno prekinuvawe na<br />
bremenost od ~l. 129 KZ, takvi se i su~aite, koga nekoj }e turne drugo<br />
lice koe pri svoeto pa|awe }e povredi treto lice ili koga nekoj so<br />
upotreba na kompulsivna sila }e prisili nekogo na telesno dvi`ewe<br />
so koe se izvr{uva dejstvieto na izvr{uvaweto na nekoe krivi~no<br />
delo, da re~eme potpi{uvawe na nekakva isprava.<br />
3 0 Kaj slu~ajot na dolozno sredstvo mo`e da postoi posreden<br />
izvr{itel samo toga{ koga vtoroto lice (neposredniot izvr{itel) so<br />
umisla pru`a tehni~ka pomo{ za izvr{uvawe na dejstvieto na edno<br />
krivi~no delo. Na primer, koga nekoj stru~wak za imitirawe na potpisi<br />
mu pomaga nekomu za falsifikuvawe na isprava.<br />
4 0 Kaj slu~ajot na namernoto dolozno sredstvo, posreden izvr-<br />
{itel postoi samo kaj krivi~nite dela za ~ie postoewe se bara odredena<br />
namera, koga vo konkretniot slu~aj neposredniot izvr{itel nemal<br />
takva namera, tuku ja imal samo posredniot izvr{itel.<br />
5 0 Posreden izvr{itel postoi i vo slu~ajot na nekvalifikuvano<br />
dolozno sredstvo. Ova e slu~aj kaj pravite slu`beni ili voeni krivi~ni<br />
dela (delicta propria) kaj koi izvr{itel mo`e da bide samo lice so<br />
edno posebno li~no svojstvo. Vo ovie slu~ai, liceto koe nema svojstvo<br />
na slu`beno ili voeno lice ne mo`e da bide izvr{itel na <strong>pravo</strong>to<br />
slu`beno ili voeno krivi~no delo. Poradi toa, kako posredni<br />
izvr{iteli se smeta liceto koe go ima toa svojstvo.<br />
4. Vo opredeleni situacii posrednoto izvr{itelsto ne mo`e da<br />
289
postoi.<br />
Takva situacija se javuva kaj delicta propria kade va`i praviloto:<br />
posreden izvr{itel mo`e da bide samo liceto koe mo`e da bide<br />
izvr{itel. Kaj ovie dela toa zna~i deka posreden izvr{itel ne mo`e<br />
da bide liceto koe go nema baranoto svojstvo. Taka, liceto koe ne e<br />
slu`beno ili odgovorno lice {to }e navede slu`beno ili odgovorno<br />
lice vo zabluda da mu izdade slu`bena isprava so nevistinita sodr`ina,<br />
ne mo`e da bide posreden izvr{itel na krivi~noto delo falsifikuvawe<br />
na delovna isprava (~l. 280 KZ), za{to toa delo mo`e da go stori<br />
samo slu`beno i odgovorno lice.<br />
Posreden izvr{itel ne mo`e da postoi i kaj krivi~nite dela<br />
kade {to ne mo`e da postoi soizvr{itel. Toa e slu~aj kaj svoera~nite<br />
krivi~ni dela (delicta manu propria) koi, spored svojata priroda mo`e da<br />
gi izvr{i samo opredeleno lice i toa samo li~no, a ne preku drugo<br />
lice ili zaedno so drugo lice. Takvi se, na primer, krivi~nite dela:<br />
deteubistvo (~l. 127 KZ), siluvawe (~l. 186 KZ), rodoskvernavewe (~l.<br />
194 KZ), dvobra~nost (~l, 195 KZ), davawe la`en iskaz (~l. 367 KZ), i<br />
sl. Kaj ovie dela e potrebno storitelot samiot li~no da go vr{i<br />
dejstvieto na izvr{uvaweto. Kaj niv me|utoa e mo`no da se javat pomaga~i<br />
ili pottiknuva~i.<br />
290<br />
2. SOIZVR[ITELSTVO<br />
1. Poim i uslovi. Krivi~niot zakonik opredeluva: "Ako dve<br />
ili pove}e lica, so u~estvo vo dejstvieto na izvr{uvawe ili so drug<br />
osoben pridones kon izvr{uvaweto na deloto, zaedni~ki storat krivi~no<br />
delo, sekoe od niv }e se kazni so kaznata propi{ana da toa delo"<br />
(~l. 22 KZ). Ottamu, soizvr{itelstvoto e svesno i volevo zaedni~ko<br />
izvr{uvawe na edno krivi~no delo vrz osnova na zaedni~ka odluka za<br />
deloto od strana na pove}e u~esnici.<br />
1 0 Za postoewe na soizvr{itelstvo potrebno e site u~esnici da<br />
u~estvuvaat vo izvr{uvaweto na krivi~noto delo, sekoj da se pojavuva<br />
kako izvr{itel, {to vo takov slu~aj e soizvr{itel na krivi~noto<br />
delo. Ili, poinaku, kaj soizvr{itelstvoto va`i osnovnoto pravilo<br />
deka soizvr{itel mo`e da bide samo ona lice koe mo`e da bide i samostoen<br />
izvr{itel na deloto. 344 Toa zna~i deka sekoj soizvr{itel<br />
mora da gi poseduva site svojstva koi spored zakonot se barat za izvr-<br />
{itelot na deloto.<br />
2 0 Za postoewe na soizvr{itelstvoto ne e nu`no site soizvr-<br />
{iteli da u~estvuvaat vo site dejstvija od koi se sostoi izvr{uvaweto<br />
na krivi~noto delo. Kaj slo`enoto krivi~no delo postoi soizvr{ite-<br />
344<br />
Taka: Zlatari}, B. Krivi~ni zakonik u prakti~oj primeni, str. 105, Srzenti},<br />
Stai}, Lazarevi}, str. 278, \or|evi}, M. Saizvr{ila{tvo, JRKKP, Beograd, 1988/1. str.<br />
36.
lstvo ako edni od soizvr{itelite vr{at edno dejstvie, a nekoi drugi<br />
dejstvija od koi se sostoi toa delo. Taka na primer, kaj razbojni{tvoto<br />
soizvr{itel e onoj koj upotrebuva sila ili zakana, ednakvo kako i onoj<br />
koj go vr{i odzemaweto na predmetite. Me|utoa, toa ne mo`e da bide<br />
slu~aj kaj siluvaweto iako toa e ne<strong>pravo</strong> slo`eno krivi~no delo so<br />
ogled deka siluvaweto e i svoera~no krivi~no delo. Liceto koe ne go<br />
izvr{ilo poloviot kako li~en akt, ne mo`e da se smeta za<br />
soizvr{itel. So drugi zborovi, u~esnicite koi ne ja ostvaruvaat celta<br />
kaj ova krivi~no delo, a taa e poloviot akt, ili apsolutno ne mo`at da<br />
ja ostvarat, ne mo`at da bidat soizvr{iteli na deloto. Vo ovoj slu~aj<br />
ne e re{ava~ka sevsta za zaedni~koto deluvawe, tuku voljata<br />
(sakaweto) da se izvr{i poloviot akt. Spored toa u~esnikot koj po<br />
prethodna spogodba ja vr{i prisilbata bez namera da go ostvari poloviot<br />
akt (a toa mo`e da bide i `ensko lice), so cel nekoe drugo (ma-<br />
{ko) lice da go izvr{i poloviot akt, ne e soizvr{itel, tuku samo pomaga~<br />
vo deloto siluvawe. Soizvr{itelstvo ne postoi i kaj grupnoto<br />
siluvawe, za{to poloviot akt mo`e da se izvr{i samo kako svoj (cum<br />
animo auctoris), a ne "zaedni~ki" so drug. Za{to, ako dvajca, makar i so<br />
upotreba na sila izvr{at polov akt nad `ensko lice, toga{ spored<br />
zdravoto sfa}awe na obi~niot gra|anin, a sigurno i spored sfa}aweto<br />
na samata o{tetena, pretstavuvaat dve siluvawa, a ne edno. 345 Vo teorijata,<br />
me|utoa, mo`at da se sretnat i sprotivni stojali{ta spored koi<br />
soizvr{itel e kako onoj {to ja izvr{il prisilbata, taka i liceto<br />
{to go izvr{ilo poloviot akt. 346<br />
3 0 Za soizvr{itelstvoto ne e nu`no site soizvr{teli da u~estvuvaat<br />
od samiot po~etok vo izvr{uvaweto na krivi~noto delo. Taka,<br />
ako postojat subjektivni uslovi za postoewe na soizvr{itelstvoto, soizvr{itel<br />
e i onoj koj go prodol`uva dejstvieto na svojot prethodnik.<br />
Toa e sukcesivno soizvr{itelstvo. Soizvr{itelstvo postoi i toga{,<br />
koga nekoe lice mu se pridru`i na edno ili pove}e lica vo tekot na<br />
izvr{uvaweto na krivi~noto delo, dokolku postojat i drugite uslovi<br />
za soizvr{itelstvo. Toa e posledovatelno soizvr{itelstvo.<br />
4 0 Eden od su{testvenite uslovi za postoewe na soizvr{itelstvoto<br />
e kaj site soizvr{iteli da postoi svest za zaedni~ko u~estvo, za<br />
zaedni~ka sorabotka vo izvr{uvaweto na edna povedenie. Ako ne<br />
postoi taa svest za zaedni~ka sorabotka, toga{ sekoj u~esnik se javuva<br />
345<br />
Taka: Zlatari}, op. cit. str. 107-109, Memedovi}, N. Probleme saizvr{ila{tva<br />
kod krivi~nog dela silovanja, JRKKP, Beograd, 1987/3, str. 73-82. \or|evi},<br />
M. op. cit. str. 36.<br />
346<br />
Taka: Kambovski, V. Krivi~no <strong>pravo</strong>, poseben del, Prosvetno delo,<br />
Skopje, 1997. str. 204. Inaku, doslednata primena na ova stojali{te vodi kon<br />
apsurden zaklu~ok: deka kako soizvr{itel na siluvaweto mo`e da se smeta<br />
duri i `ensko lice koe inaku ne mo`e da bide ni samostoen izvr{itel na ova<br />
delo.<br />
291
kako izvr{itel, a ne kako soizvr{itel na krivi~noto delo. Taka, na<br />
primer, nema soizvr{itel ako edno lice provali vo edena prodavnica<br />
i izvr{i kra`ba, a potoa, nezavisno od nego, naide drugo lice i otkako<br />
ja vidi skr{enata vrata i toj izvr{i kra`ba od prodavnicata.<br />
Pritoa, ne e potrebno ovaa svest da postoela od samiot po~etok<br />
na deloto. Taka, kaj sukcesivniot soizvr{itel, mo`no e soizvr-<br />
{itelot da zapo~nal so svojata dejnost duri ottkako doznal za dejnosta<br />
na svojot prethodnik. Za slu~ajniot soizvr{itel pak, da stane posledovatelen<br />
soizvr{itel, dovolno e ako toj doznal za sorabotkata na<br />
drugite vo tekot na svojata dejnost, i prodol`il so nea.<br />
5 0 Svesta za zaedni~kata sorabotka kaj sozvr{itelstvoto ne e<br />
vinost, tuku e samo svest za zaedni~ka akcija. [to se odnesuva pak do<br />
vinata, taa kaj sekoj soizvr{itel mo`e da bide razli~na: direktna<br />
umisla, eventualna umisla, svesna ili nesvesna nebre`nost. Toa mo`e<br />
jasno da se vidi od primerot so licata A, B i V, koi kako rabotnici na<br />
nekoe gradili{te spu{taat edan greda od odredena viso~ina svesni<br />
deka toa go pravat so zaedni~ka dejnost. Vo taa situacija, A e svesen<br />
deka gredata mo`e da go pogodi minuva~ot X, i se soglasuva so takvata<br />
posledica, B e svesen deka gredata mo`e da go pogodi minuva~ot X, no<br />
pritoa ja saka negovata smrt, dodeka V ne e svesen za deka gredata mo`e<br />
da go pogodi minuva~ot X, me|utoa spored okolnostite i svoite li~ni<br />
svojstva bil dol`en i mo`el da bide svesen za takvata mo`nost. Vo<br />
slu~aj na smrt na liceto X, A }e odgovara za ubistvo storeno so eventualna<br />
umisla, B za ubistvo so direktna umisla, a V za nebre`no ubistvo.<br />
2. Razgrani~uvawe na soizvr{itelstvoto od sou~esni{tvoto.<br />
Od zakonskata definicija vidovme deka proizleguva deka za soizvr{telstvoto<br />
vo prv red e va`no zaedni~ko u~estvo vo dejstvieto na<br />
izvr{uvaweto (so {to vedna{ se isklu~eni pottiknuvaweto i pomagaweto<br />
koi ne pretstavuvaat dejstvija na izvr{uvawe od zakonskoto bitie<br />
na deloto). Taka, na primer, ako pove}e lica gi stavaat ukradenite<br />
predmeti vo vre}a, site se soizvr{iteli na krivi~noto delo kra`ba<br />
ili ako dve lica istovremeno zategnuvaat ortoma okolu vratot na<br />
`rtvata, tie se soizvr{iteli na krivi~noto delo ubistvo. 347<br />
Vo zakonskata definicija na soizvr{itelstvoto me|utoa e<br />
vklu~ena i mo`nosta od u~estvo so drug osoben pridones kon izvr{uvaweto<br />
na deloto, {to zna~i deka soizvr{itel mo`e da bide i lice<br />
~ija dejstvie se nao|a nadvor do bitieto na deloto, koj ne u~estvuva vo<br />
samoto dejstvie na izvr{uvaweto na deloto. Ottamu, vedna{ se postavuva<br />
potrebata za razlikuvawe na soizvr{itelstvoto od sou~esni{tvoto<br />
(pottiknuvaweto i osobeno pomagaweto). Takvata potreba proizleguva<br />
ottamu {to poimot u~estvo so drug osoben pridones kon izvr-<br />
{uvaweto na deloto, koj vpro~em korelira so `ivotnata realnost,<br />
opfa}a povedenija koi ne pretstavuvaat dejstvie na izvr{uvawe na<br />
347<br />
Horvati}-Novoselac, P. op. cit. str. 348.<br />
292
krivi~noto delo, me|utoa se vo tesna vrska so nego. Takvi dejstvija se<br />
na primer: ~uvawe stra`a za vreme na dejstvieto na izvr{uvaweto, podr`uvawe<br />
na izvr{itelot da istrae vo ostvaruvaweto na dejstvieto na<br />
izvr{uvaweto, davawe upatstva za vreme na izvr{uvaweto na deloto,<br />
ostavawe otvoreni prozori ili nezaklu~eni vrati i sl. Takvite dejstvija<br />
formalno se nao|aat nadvor od zakonskoto bitie na deloto i<br />
imaat karakter na pridones (uslov), a ne na pri~ina za predizvikuvawe<br />
na posledicata, taka {to spa|aat vo podra~jeto na sou~esni{tvoto.<br />
Me|utoa, takvite dejstvija od funkcionalna strana imaat karakter na<br />
soizvr{itelstvo, za{to go osiguruvaat (obezbeduvaat) izvr{uvaweto<br />
na krivi~noto delo. Ottamu, site ovie dejstvija mo`at da bidat dejstvija<br />
na pomagawe, me|utoa i dejstvija na soizvr{itelstvo. Zaradi formirawe<br />
pocvrsti kriteriumi za navedenoto razlikuvawe postojat: 1 0<br />
formalno-objektivni teorii, 2 0 materijalno-objektivni teorii, 3 0 subjektivni<br />
teorii, 4 0 teorijata na podelba na trudot, i 5 0 teorijata na<br />
vlasta nad deloto. Prvite dve, kako {to i samite nivni naslovi toa go<br />
poka`uvaat, se objektivni teorii, a poslednite dve, me{oviti teorii.<br />
1 0 Spored prvata od formalno-objektivnite teoriii (Liszt, R.<br />
Frank, T. @ivanovi}) koja poa|a od prirodta na dejstvieto, soizvr{itelstvoto<br />
postoi ako pove}e lica zaedni~ki u~estvuvaat vo izvr{uvaweto<br />
na krivi~no delo, a toa e slu~aj toga{ koga go ostvaruvaat<br />
dejstvieto na izvr{uvawe na edno krivi~no delo (ili negov del). Ili,<br />
poinaku ka`ano, koga sekoj od u~esnicite celosno ili delumno go ostvaruva<br />
dejstvieto na izvr{uvaweto od zakonskoto bitie na krivi~noto<br />
delo. Sou~esni{tvoto (osobeno pomagaweto) pak, postoi ako edno ili<br />
pove}e lica pridonesuvaat (pomagaat) vo izvr{uvaweto na dejstvieto<br />
na izvr{uvaweto na krivi~noto delo, taka {to nivnoto dejstvie se<br />
nao|aa nadvor od dejstvieto na izvr{uvaweto. Soizvr{itelskite dejstvija<br />
se nadvor od bitieto na deloto, bez ogled na zna~eweto na nivniot<br />
pridones vo ostvaruvaweto na posledicata na krivi~noto delo.<br />
Na primer, ako liceto A, mu dade izvesna koli~ina otrov na licata B.<br />
V i G, za ovie da go stavat vo hranata na liceto X so namera da go otrujat,<br />
toga{ kako soizvr{iteli na krivi~noto delo ubistvo se javuvaat<br />
licata B, V i G, za{to go ostvarile dejstvieto na izvr{uvawe na krivi~noto<br />
delo ubistvo, dodeka liceto A e pomaga~ vo ova delo, za{to<br />
negovoto dejstvie samo pridonelo (pomognalo) za samoto izvr{uvawe<br />
na krivi~noto delo. Sî zavisi od toa dali u~esnikot prezel dejstvie<br />
od, ili nadvor od bitieto na krivi~noto delo. 348<br />
Na ovie teorii ispravno im se prefrla deka ne gi sogleduvaat<br />
`ivotnite situacii koi ~esto uka`uvaat deka vo procesot na izvr{uvaweto<br />
na krivi~noto delo va`na uloga mo`at da ostvaruvaat i onie<br />
u~esnici koi samite ne se nositeli na dejstvieto na izvr{uvaweto od<br />
negovoto bitie. Ottuka, proizleguvaat i nejzinite nelogi~nosti. Na<br />
348<br />
Ba~i}, F. O suizvr{ila{tvu, Na{a zakonitost, Zagreb, 1982/1, str. 18.<br />
293
primer, koga nekoj ja dr`i `rtvata dodeka drug í zabiva no` vo gradite,<br />
liceto {to ja dr`i `rtvata e samo pomaga~ vo deloto, za{to ne<br />
go prezema dejstvieto na izvr{uvaweto od zakonskoto bitie na deloto<br />
ubistvo.<br />
Formalno-objektivna e i teorijata na ednovremenost (ili teorija<br />
za u~estvo pred i za vreme na storuvaweto na deloto). Za nea e su-<br />
{testveno vremeto na prezemaweto na dejstvieto na izvr{uvaweto i<br />
ottamu za soizvr{itel go smeta sekoe lice koe deluva za vreme na zapo~nuvaweto<br />
na dejstvieto, a deluvaweto pred zapo~nuvaweto na dejstvieto<br />
go smeta za sou~esni{tvo. Teorijata poteknuva od srednovekovnoto<br />
<strong>pravo</strong> koe razlikuva{e prethodno, ednovremeno i posledovatelno<br />
soizvr{itelstvo (concursus plurium ad delictum antecedens, concomitans<br />
et subsequens). Ovaa teorija se zadr`a i vo anglosaksonskoto <strong>pravo</strong> spored<br />
koe izvr{iteli (soizvr{iteli) se: (so)izvr{itelot koj deloto go<br />
storil li~no ili so posredstvo na drug (principals in the first degree) i liceto<br />
koe samo mu pomaga na izvr{itelot vo vreme na izvr{uvaweto na<br />
deloto (principals in the second degree), dodeka licata koi deluvaat pred<br />
zapo~nuvaweto na deloto se samo pomaga~i (accesories in the second degree).<br />
Kako primer za nedoslednosta na ovaa teorija mo`e da se navede<br />
situacijata koga nekoj ne deluva vo vreme na izvr{uvaweto na deloto,<br />
a sepak e opravdano da se smeta za soizvr{itel, da re~eme, ako ja namamil<br />
`rtvata vo zaseda kade {to drug ja ubiva.<br />
Za razlika od prethodnite stojali{ta kaj koi kako pojdoven<br />
kriterium za razgrani~uvawe slu`i prirodata na dejnosta, odnosno<br />
vremeto na u~estvo vo izvr{uvaweto na krivi~noto delo, nekoi avtori<br />
ja zemaat predvid i prostornata povrzanost i ottamu smetaat deka soizvr{iteli<br />
se samo onie lica koi u~estvuvaat na samoto mesto na izvr{uvaweto,<br />
dodeka site ostanati se samo sou~esnici vo deloto.<br />
2 0 Spored materijalno-objektivnite teorii razrani~uvaweto<br />
me|u soizvr{itelstvoto i sou~esni{tvoto treba da se vr{i spored<br />
kauzalnoto zna~ewe na dejnosta na u~esnicite. Osnovot za razgrani~uvaweto<br />
e kauzalniot pridones na dejstvieto. Taka, soizvr{itelstvoto<br />
postoi koga pove}e lica go prezele dejstvieto na izvr{uvaweto ili<br />
del od nego, no i dejstvija {to se nadvor od dejstvieto na zakonskoto<br />
bitie na deloto, dokolku se raboti za dejstvija od re{ava~ko zna~ewe<br />
za ostvaruvawe na deloto. Vo ovaa smisla kako soizvr{itel se smeta<br />
liceto ~ii pridones vo deloto mo`e da se ozna~i kako pri~ina (re{ava~ki<br />
uslov, conditio sine qua non), za razlika od sou~esnikot, ~ii pridones<br />
pretstavuva samo uslov (pridones {to ja zgolemuva uspe{nosta) na<br />
deloto.<br />
Na primer, ako liceto A nabavi alat za obivawe na kasa, a liceto<br />
B i V so toj alat ja obijat kasata, toga{ liceto A e pomaga~, a licata<br />
B i V, se soizvr{iteli na kra`bata. So dejstvieto na liceto A se<br />
sozdava samo mo`nost uspe{no da se izvede obivaweto i odzemaweto na<br />
predmetite i da se proizvede posledicaat na te{ka kra`ba, no samoto<br />
294
toa dejstvie ne ja predizvikuva posledicata. Posledicata nastanuva so<br />
dejstvieto na licata B i V, koi so upotrebata na alatot go vr{at obivaweto<br />
i odzemawetona predmetite. Spored toa, so dejnosta na liceto<br />
A se ostvaruva uslovot, a so dejnosta na licata B i V, pri~inata na<br />
posledicata.<br />
Ovaa teorija denes nema nikakva vrednost nitu za naukata, ni za<br />
praktikata na soizvr{itelstvoto. Nejzinata nelogi~nost mo`e da se<br />
vidi od sledniov primer: ako A mu dava na V da ispie ~a{a vo koja B,<br />
po barawe na A, stavil otrov - A e izvr{itel, a B pomaga~. Me|utoa,<br />
ako A, od nevnimanie (nebre`nost, zabluda) mu dade na V ~a{a, vo koja<br />
B, po barawe na A, stavil otrov, toga{ B stanuva posreden izvr{itel.<br />
3 0 Za subjektivnite teorii za utvrduvawe na soizvr{itelstvoto<br />
ne se od zna~ewe koi da e od gorenavedenite objektivni kriteriumi,<br />
tuku psihi~kiot odnos na soizvr{itelot sprema krivi~noto delo. Tie<br />
se zasnovaat na stavot za ednakvo zna~ewe na site uslovi za nastapuvawe<br />
na kaznivata posledica: pri~ina e sekoj uslov koj vo mislite ne mo-<br />
`eme da go otstranime, a so toa da ne otpadne i posledicata vo nejziniot<br />
konkreten oblik (pri~inska teorija na ekvivalencija). Ottamu,<br />
spored niv sekoja pri~ina e podednakvo zna~ajna na objektiven plan za<br />
nastanuvawe na posledicata i spored niv ne mo`e da se pravi razlika<br />
me|u oddelnite u~esnici. Za takvoto razlikuvawe zna~i ostanuvaat<br />
samo subjektivnie kriteriumi. Taka, spored site subjektivni teorii<br />
(von Buri, Binding, Schönke-Schröder) soizvr{itelstvoto vo osnova<br />
postoi koga pove}eto u~enici vo izvr{uvaweto na krivi~noto delo<br />
u~estvuvaat so umisla na izvr{itel i deloto go sakaat (go smetaat)<br />
kako svoe: koga postapuvaat cum animus auctoris (so izvr{itelska volja).<br />
Sou~esni{tvoto (osobeno pomagaweto) pak, postoi koga oddelni lica<br />
od pove}eto u~esnici vo izvr{uvaweto na krivi~noto delo, deloto go<br />
sakaat (go smetaat) kako tu|o: koga postapuvaat cum animus socii (so<br />
sou~esni~ka volja). Kriterium za razgrani~uvawe na (so)izvr{itelstvoto<br />
i sou~esni{tvoto e nasokata na voljata. Dali nekoj raboti<br />
za drug, dali negovoto delo e samo del na tu|o delo mo`e da se opredeli<br />
samo spored nasokata na voljata. Za toa dali edno povedenie, koe ne<br />
vleguva vo bitieto na deloto, }e bide (so)izvr{itelstvo ili sou-<br />
~esni{tvo, re{ava~ko e dali negoviot nositel ima ivr{itelska ili<br />
sou~esni~ka volja. Storitel (izvr{itel) i ottamu soizvr{itel e onoj<br />
koj ima izvr{itelska volja, bez ogled na toa kakov e negoviot pridones<br />
vo deloto. Od druga strana, sou~esnik e onoj u~esnik koj ima sou-<br />
~esni~ka volja. Toa e teorija na animus, teorija na voljata. 349 Taka, na<br />
primer, koga liceto A mu dade benzin na liceto B koe ja zapaluva ku-<br />
349<br />
Druga varijanta na ovaa teorija (re~isi vo sî identi~na so prethodnata)<br />
e teorijata na interesot: dali nekoj go saka deloto kako svoe ili<br />
kako tu|o, zavisi od stepenot na negoviot interes za ostvaruvawe na deloto,<br />
pa toga{ izvr{itel e onoj koj ima neposreden interes da go ostvari deloto.<br />
295
}ata na liceto X, kako izvr{itel na krivi~noto delo se smeta liceto<br />
A, ako deloto go sakal kako svoe, iako toj vsu{nost e pomaga~, dodeka<br />
kako pomaga~ }e se smeta liceto B, ako deloto go sakal kako tu|o, iako<br />
toj vsu{nost e izvr{itel na deloto.<br />
Ovaa teorija vodi do mo{ne nelogi~ni rezultati, za{to so nejzina<br />
dosledna primena mo`e da se slu~i i onoj koj samiot }e go ostvari<br />
bitieto na deloto da bide proglasen kako sou~esnik ako imal sou~esni~ka<br />
volja. A toa i se slu~uvalo. Taka, na primer, spored edna<br />
odluka na germanskiot Vrhoven sud, edna `ena koja samata go ubila<br />
deteto na svojata sestra, bila osudena kako sou~esnik, a ne kako izvr-<br />
{itel, za{to deloto ne go sakala kako svoe, tuku go storila vo interes<br />
na svojata sestra. 350 Osnovnite prigovori {to im se upatuvaat na ovie<br />
teorii se sostojat vo toa deka manipuliraat so poimi koi te{ki mo-<br />
`at da se opredelat i deka, duri i koga toa bi bilo mo`no, kvalifikacijata<br />
na soizvr{itelot ili sou~esnikot ne zavisi od toa dali toj ima<br />
izvr{itelska ili sou~esni~ka volja, tuku prioritetno od zna~eweto<br />
na negoviot vistinski pridones vo izvr{uvaweto na deloto.<br />
Ovde e zna~ajno da se istakne deka subjektivnite teorii se zasnovani<br />
vrz ekstenzivnoto sfa}awe na izvr{itelstvoto. Spored ova<br />
stanovi{te, koe trgnuva od pri~inskata teorija na ekvivalencijata<br />
(koja site pridonesi vo edno delo gi smeta za ednakvo vredni: od<br />
ednakvo zna~ewe), sekoj od u~esnicite vo edno delo se smeta za izvr{itel.<br />
Takvoto stanovi{te ima za posledica da ne se pravi nikakva<br />
razlika me|u u~esnicie koi ostvarile razli~en pridones vo deloto, pa<br />
ottamu se poa|a od poimot na edinstveno izvr{itelstvo. Taka, ako<br />
liceto A, se po`ali pred licata B i V deka e maltretirano od liceto<br />
X, pri {to B mu sovetuva da go istepa X, a potoa A re{i toa da go stori,<br />
po {to za taa cel liceto B mu dava metalen "bokser" so koj A te-<br />
{ko go povreduva liceto X, licata A, B i V, ostvarile izvr{itelski<br />
pridones vo edno delo te{ka telesna povreda na liceto X. Za ovoj i<br />
sli~nite slu~ai, vo Op{tiot del na krivi~niot zakonik voop{to ne e<br />
potrebno da se ureduva soizvr{itelstvoto (pottiknuvaweto i pomagaweto),<br />
za{to site navedeni lica se izvr{iteli na deloto. Me|utoa,<br />
ako toa se napravi (ako se vnesat posebni odredbi za odreduvawe na<br />
krivi~nata odgovornost i kaznivosta na soizvr{itelite), tie odredbi<br />
se pri~ina za privilegirawe, odnosno za stesnuvawe na kaznivosta na<br />
sou~esnicite. Ili, poinaku, takvite odredbi go pro{iruvaat poimot<br />
na (so)izvr{itelstvoto, na smetka na sou~esni{tvoto.<br />
Nasproti subjektivnite, objektivnite teorii se zasnovani vrz<br />
restriktivniot poim na izvr{itelstvoto, odnosno izvr{itelot.<br />
Spored ova stanovi{te, izvr{itel mo`e da bide samo liceto koe li-<br />
~no u~estvuva vo ostvaruvaweto na edno krivi~no delo, a site onie koi<br />
na drug na~in pridonesuvaat vo ostvaruvaweto na krivi~noto delo se<br />
350<br />
Ba~i}, F. Krivi~no <strong>pravo</strong>, str. 326.<br />
296
smetaat za sou~esnici. Taka, vo navedeniot primer, izvr{itel e samo<br />
liceto A, za{to tokmu toa mu ja pri~inilo te{kata telesna povreda<br />
na liceto X, dodeka licata B i V se samo sou~esnici i toa B - pottiknuva~,<br />
a V - pomaga~. Spored toa, sou~esnikot voop{to ne mo`e da<br />
bide kaznet vrz osnova na odredbite od Posebniot del na krivi~niot<br />
zakonik, za{to tie odredbi se odnesuvaat samo na izvr{itelot (storitelot)<br />
na deloto. Ottamu, proizleguva deka za odreduvawe na krivi~na<br />
odgovornost i kaznivosta na sou~esnicite e potrebno da se vnesat posebni<br />
odredbi vo Op{tiot del na krivi~niot zakonik. Vo toj slu~aj,<br />
takvite odredbi se pri~ina za pro{iruvawe na kaznivosta na sou~esnicite,<br />
odnosno tie odredbi go stesnuvaat poimot na (so)izvr{itelstvoto.<br />
4 0 So ogled deka objektivnite teorii go pro{iruvaat poimot na<br />
sou~esni{tvoto, a go stesnuvaat poimot na soizvr{itelstvoto, dodeka<br />
subjektivnite teorii go pro{iruvaat poimot na soizvr{ietlstvoto, a<br />
go stesnuvaat poimot na sou~esni{tvoto, se pojavija me{oviti teorii<br />
(objektivno-subjektivni teorii) so nastojuvawe da gi izbegnat navedenite<br />
ednostranosti i krajnosti.<br />
a) Spored prvata od niv - teorijata na podelba na trudot (S.<br />
Frank, Srzenti}-Stai}, Zlatari}, Tahovi}, Radovanovi}, Jovanovi},<br />
^ejovi}), za postoewe na soizvr{itelstvoto e potrebno ispolnuvawe<br />
na opredeleni objektivni i subjektivni elementi. Od objektivna<br />
strana za soizvr{itelstvo ne se bara dejstvieto na soizvr{itelot vo<br />
celost ili delumno da e dejstvie na izvr{uvawe na krivi~noto delo<br />
(se poa|a od materijalno-objektivnata teorija), me|utoa, neophodno e<br />
toa dejstvie da e tesno povrzano so dejstvieto na izvr{uvaweto, taka<br />
{to pretstavuva negov sostaven del i so nego obrazuva edna celina.<br />
Ova e slu~aj koga za vreme na izvr{uvaweto na krivi~noto delo<br />
u~esnicite prezemaat opredeleni dejstvija vrz osnova na prethodna<br />
spogodba (dogovor za zaedni~ka akcija), pri koja obi~no se opredeluvaat<br />
dejnostite (se podeluvaat ulogite) na sekoj u~esnik. Za postoewe<br />
na soizvr{itelstvoto od subjektivna strana, isto taka, ne se bara<br />
u~esnikot vo izvr{uvaweto na deloto da go saka deloto kako svoe,<br />
me|utoa, nu`no e kaj nego da postoi barem svest (pretstava) za zaedni-<br />
~koto deluvawe, odnosno za pri~inuvaweto na zaedni~kata posledica.<br />
351 Poinaku ka`ano, soizvr{itel e sekoj koj (1) vrz osnova na do-<br />
351<br />
" Vo vakvi slu~ai doa|a do izvraz edinstvoto na objektivnite i subjektivnite<br />
barawa za postoewe na soizvr{itelstvoto. Objektiven uslov e<br />
postoewe na izvesen odnapred postaven plan ili podelba na trudot, odnosno<br />
podelba na ulogite na u~esnicite pri izvr{uvaweto na krivi~noto delo, taka<br />
{to dejnosta na sekoj u~esnik se javuva kako izvr{uvawe na svojata uloga pri<br />
izvr{uvaweto na deloto. Subjektivniot uslov se gleda vo soglasuvaweto, vo<br />
dogovorot za na~inot na izvr{uvaweto na edno zaedni~ko delo, {to nu`no<br />
pretpostavuva svest i sakawe da se u~estvuva vo edno zaedni~ko delo, koe<br />
297
govor deluval vo ostvaruvawe na zaedni~ka cel, (2) sakajki go deloto<br />
kako zaedni~ko (i spored toa kako svoe), i koj (3) pokraj toa ja izvr{il<br />
ulogata koja mu bila opredelena vo taa zaedni~aka kriminalna dejnost.<br />
Spored toa, dejstvieto so koe se pridonesuva vo deloto e zna~ajno samo<br />
ako se zasnova na prethodna soglasnost za podelba na ulogite i }e se<br />
smeta za soizvr{itelstvo duri i toga{ koga taa uloga, vrz osnova na<br />
podelbata na trudot, ne bi imala vistinski pridones za nastapuvawe<br />
na posledicata. 352<br />
Navedenite elementi vo celost treba da se posmatraat zaedno i<br />
vo me|usebna povrzanost pri re{avaweto na sekoj konkreten slu~aj.<br />
Ottamu, spored ova stojali{te, kako soizvr{itel }e se smeta liceto<br />
koe bilo svesno deka u~estvuva vo tu|o delo iako deloto ne go sakal<br />
kako svoe, me|utoa negovoto dejstvie bilo tolku tesno povrzano so dejstvieto<br />
na izvr{uvaweto {to so nego obrazuvalo edna celina. Taka, na<br />
primer, vo eden slu~aj, liceto A, koe mu ~uva stra`a na liceto B na<br />
prometno mesto i go izvestuva za dvi`eweto na minuva~ite i policijata,<br />
taka {to toa nepre~eno vr{i kra`ba vo nekoj magacin, }e se smeta<br />
kako soizvr{itel na krivi~noto delo kra`ba, iako deloto ne go sakal<br />
kako svoe. No, vo drug slu~aj, liceto A, nema da se smeta kako soizvr{itel,<br />
tuku kako pomaga~ iako deloto go sakal kako svoe, ako negovata<br />
uloga vo ~uvaweto stra`a ne bila tesno povrzana so dejstvieto<br />
na izvr{uvaweto i ne bila negov sostaven del, za{to toa lice ~uvalo<br />
stra`a na nekoe pomalku prometno (zapu{teno) mesto. Posmatrano od<br />
objektivnata strana, toa zna~i deka edno isto dejstvie vo eden slu~aj<br />
mo`e da bide prezemeno od soizvr{itelot, a vo drug od sou~esnkikot.<br />
Kon stojali{tata na ovaa teorija se priklonuva i na{ata sudska<br />
praktika.<br />
Edna od najva`nite zabele{ki {to i se upatuvaat na varijantite<br />
na ovaa teorija e deka tie vpro~em i ne uka`uvaat na razlikite me|u<br />
soizvr{itelstvoto i sou~esni{tvoto, ottamu {to podelbata na trudot<br />
e mo`na i kaj dvata vida na u~estvo vo izvr{uvaweto na edno delo. Mo-<br />
{ne zna~aen e i prigovorot deka i pokraj sprotivnite nastojuvawa, i<br />
ednovremeno se javuva i kako svoe delo. Vo slu~aj na postoewe na ovie uslovi<br />
soizvr{itel e i onoj koj ne go izvr{uva dejstveito na izvr{uvaweto na krivi-<br />
~noto delo vo potesna smisla, me|utoa negovata dejnost logi~no i prirodno<br />
pravi celina so dejnostite na onie koi neposredno go izvr{uvaat dejstvieto<br />
na krivi~noto delo." Tahovi}, J. str. 299.<br />
352<br />
Tomi}, M. Razgrani~enje saizvr{ila{tva od pomaganja, Na{a zakonitost,<br />
Zagreb, 1986/6, str. 856. Spored ovaa teorija, vo na~elo, kakvo i da e dejstvie<br />
na u~esnikot, kakov i da e negov prilog, go pravi soizvr{itel, ako e toa realizirano<br />
vo rakite na dogovorot za podelba na trudot. Objektivno e dovolen i<br />
najnezna~itelen prilog vo ramkiete za podelbata na trudot (na primer, edno<br />
obi~no podgotvitelno dejstvie - nabavuvawe na oru`je ili oradie). Ba~i}, F. O<br />
suizvr{ila{tvu, str. 21.<br />
298
ovie teorii neopravdano go pro{iruvaat poimot na soizvr{itelstvoto.<br />
Toa, ottamu {to ne go uva`uvaat vo dovolna mera samoto zna~ewe<br />
na dejstvieto na poedinecot, {to go miniminiziraat negoviot pridones<br />
vo deloto. Za{to, kako {to pravilno zabele`uva eden avtor, edno<br />
e da se zadavi nekoj so svoi race, a sosema drugo za toa vreme da se vnimava<br />
nekoj da ne naide. Nikakov prethoden dogovor, nikakva podelba na<br />
ulogite ne mo`at da gi izedna~at tie dve, tolku kvalitativno razli~ni<br />
dejstvija. 353<br />
b) Spored vtorata od me{ovitite teorii teorija na vlasta vrz<br />
deloto (Jascheck, Welzel, Mezger-Blei, Ba~i}), koja nie me|u ovde navedenite<br />
teorii ja smetame za najprifatliva, soizvr{itel na deloto e<br />
sekoe lice koe vrz osnova na zaedni~ka odluka (1) u~estvuva vo dejstvieto<br />
na izvr{uvaweto ili vo nekoj negov del, ili (2) vo nekoe drugo<br />
dejstvie {to e nadvor od bitieto na krivi~noto delo, me|utoa koe ima<br />
a) zna~ajno vlijanie za ostvaruvawe na celokupniot plan i b) vlast nad<br />
procesot na ostvaruvaweto na deloto.<br />
Soizvr{itelstvoto i spored ova stojali{te ima objektivna i<br />
subjektivna komponenta. Objektivnata komponenta se sostoi vo u~estvo<br />
na soizvr{itelot vo dejstvieto na izvr{uvaweto ili vo nekoe<br />
drugo dejstvie koe e nadvor od bitieto na krivi~noto delo, me|utoa<br />
koe funkcionalno e vrzano so dejstvieto na izvr{uvaweto i so nego<br />
pretstavuva edna celina. I tokmu u~estvoto vo takvoto dejstvie na toj<br />
u~esnik mu dava vlast nad deloto, vlast na lice mesto da upravuva so<br />
negovoto ostvaruvawe. Ili, poprecizno, toj se steknuva so polo`ba da<br />
rakovodi, upravuva, da go dr`i vo svoi race procesot na izvr{uvaweto<br />
na deloto. Pritoa, dejstvieto na izvr{uvaweto {to e nadvor od bitieto<br />
na deloto e potrebno da e su{testven del na procesot na izvr{uvaweto<br />
na samoto delo. Treba da se raboti za dejstvie od pogolemo zna-<br />
~ewe i vrednost, dejstvie ~ii pridones e conditio sine qua non za ostvaruvawe<br />
na planiranoto delo, a ne za obi~na podr{ka, za obi~no olesnuvawe<br />
na izvr{uvaweto na deloto. Nakratko, soizvr{itel mo`e da<br />
bide samo onoj u~esnik koj prezema dejstvie koe pretstavuva seriozen<br />
pridones (pridones so opredelena te`ina) vo nastanuvaweto na deloto<br />
i ottamu mu ovozmo`uva zaedno so drugite da dominira (vladee) so procesot<br />
na izvr{uvaweto na deloto. Nasproti toa, sou~esnik e onoj u~esnik<br />
koj ne e vo pozicija da upravuva so deloto, onoj koj vo dadeniot<br />
proces na izvr{uvaweto nema dominantna uloga, ~ie dejstvie e od sporedno<br />
zna~ewe vo konkretnata situacija. 354<br />
Subjektivnata komponenta se sostoi toa {to kaj sekoj u~esnik<br />
postoi odluka i volja krivi~noto delo da se ostvari zaedni~ki taka<br />
{to, sekoj vo ramkite na planot na izvr{uvaweto, mora da go prezeme<br />
353<br />
Vidi: Ba~i}, F. Krivi~no <strong>pravo</strong>, str. 328-329 i Ba~i}, F, O suizvr{ila{tvu,<br />
str. 23.<br />
354<br />
Ba~i}, F, O suizvr{ila{tvu, str. 10.<br />
299
delot {to nu`en za negovata realizacija. Toa ja vklu~uva i podelbata<br />
na ulogite vo procesot na izvr{uvaweto na deloto, no na ulogite od<br />
prvostepeno zna~ewe. 355 Stanuva zbor za svesna i voleva koordinacija<br />
zasnovana na zaedni~ka odluka za zaedni~ko izvr{uvawe na deloto, a<br />
toa gi isklu~uva ednostranite podr{ki na deloto za koi drugiot u~esnik<br />
ne znae. Me|utoa, toa nezna~i deka za soivr{itelstvoto sekoga{<br />
se bara nekoja sosema odredena spogodba. Taa spogodba mo`e da bide<br />
ostvarena so molkum i so konkludentni dejstvija. Isto taka, ne e<br />
nu`no soizvr{itelite me|usebno da se poznavaat.<br />
Dokolku se ostvareni dvete komponenti: objektivnata (zna~aen<br />
pridones kon deloto od opredelena te`ina) i subjektivnata (vlast nad<br />
deloto) postoi soizvr{itelstvo, a ne sou~esni{tvo, za{to kaj sou~esni{tvoto<br />
ne postojat tie komponenti. 356 Taka na primer, ako liceto A<br />
gi doveze licata B i V do menuva~nica, pri {to liceto B so vperen pi-<br />
{tol go prisili sopstvenikot na menuva~nicata da mu gi predade, a V<br />
gi pribere patite, po {to dvajcata izbegaat so avtomobilot vo koj gi<br />
~ekalo liceto A i zaedni~ki go podelat plenot, site se soizvr{iteli<br />
vo deloto razbojni{tvo. Site go storile deloto vrz osnova na podelba<br />
na ulogite i sekoj od niv imal funkcija koja bila su{testvena (od osoben<br />
pridones) za ostvaruvawe na nivniot plan, pa mo`e da se zboruva<br />
za funkcionalna vlast nad deloto na sekogo od niv. Vlasta nad deloto<br />
na soizvr{itelot se zasnova vrz okolnosta deka onoj koj vlaee so<br />
svojot pridones voedno vladee i so deloto kako celina. Ako koj i da e<br />
od soizvr{itelite propu{ti da ja izvr{i svojata uloga {to mu bila<br />
doverena, zaedni~kiot plan bi propadnal. Toa sepak, ne zna~i deka za<br />
soizvr{itelstvoto e nu`no bez sekoj od oddelnite pridonesi izvr{uvaweto<br />
na deloto voop{to da ne e mo`no, tuku samo deka toa ne bi mo-<br />
`elo da se izvr{i vo onaa forma vo koja bilo planirano. 357<br />
3. Vidovi na soizvr{itelstvo. Me|u pove}eto vidovi na soizvr{itelstvo<br />
obi~no se pomestuvaat:<br />
1 0 Sukcesivno soizvr{itelstvo i posledovatelno (naknadno)<br />
soizvr{itelstvo. Napred ve}e go spomnavme sukcesivnoto soizvr-<br />
{itelstvo. Toa se javuva koga vo izvr{uvaweto na edno delo u~estvuvaat<br />
pove}e lica na toj na~in {to se smenuvaat vo vr{eweto na dejstvijata<br />
(koga se raboti za izvr{uvawe na dejstvieto vo etapi ili vo<br />
smeni). Za posledovatelno soizvr{itelstvo se raboti toga{ koga na<br />
edno lice koe go zapo~nalo izvr{uvaweto na krivi~noto delo, no pred<br />
da e dovr{eno dejstvieto na izvr{uvaweto, mu se pridru`i drugo lice.<br />
355<br />
"I kaj ovaa teorija za soizvr{itelstvoto postoi izre~na ili molkumna<br />
soglasnost za zaedni~ko u~estvo, pri {to sekoj od soizvr{itelite so<br />
svoja volja i svoi dejstvija ja manifestira svojata vlast nad deloto koe site<br />
go vr{at." \or|evi}, M. op. cit. str. 33.<br />
356<br />
Podrobno: Ba~i}, F. op. cit. str. 329-332.<br />
357<br />
Horvati}-Novoselac, op. cit. str. 346.<br />
300
Kaj ovoj vid na soizvr{itelstvo se postavuva pra{aweto dali posledovatelniot<br />
soizvr{itel treba da odgovara i za deloto na izvr{enoto<br />
dejstvie pred negovoto priklu~uvawe, ili samo za onoj del na dejnosta<br />
vo ~ie izvr{uvawe u~estvuval. So ogled na toa deka se mo`ni razli~i<br />
situacii se javuvaat i razli~ni odgovori na ova pra{awe. Taka, na<br />
primer, edna situacija }e bide ako edno lice se pridru`i kon kra`bata<br />
na predmeti od samoposluga koja prethodno ja obilo drugo lice, a<br />
druga, koga zaedno, otkako gi odzele predmetite od samoposlugata, mu<br />
nanele te{ka telesna povreda na ~uvarot koj se pojavil pri nivnoto<br />
zaminuvawe. Vo prviot slu~aj, ako vrednosta na predmetite ne e golema,<br />
bi odgovaral za kra`ba, a vo vtoriot za razbojni~ka kra`ba. 358<br />
2 0 Prividno soizvr{itelstvo postoi koga pove}e lica u~estvuvaat<br />
vo izvr{uvaweto na edno delo, nezavisno eden od drug bez kakva<br />
i da e svest i volja za zaedni~ko prezemawe na dejstvieto, taka {to sekoe<br />
lice se pojavuva kako samostoen izvr{itel. Toa e slu~aj, na primer,<br />
koga dve ili pove}e lica vo edna stokovna ku}a, sekoj za sebe<br />
vr{at kra`ba vo isto vreme, ili koga poradi nepo~ituvawe na soobra-<br />
}ajnite propisi od dvajca ili pove}e voza~i, dojde do soobra}ajna nesre}a,<br />
pa duri i toga{ koga dve lica ne znaej}i eden za drug, mu davaat<br />
nekomu otrov i toa umre, iako samo koli~inata na otrovot {to ja dalo<br />
ednoto lice ne bila dovolna za nastanuvaweto na smrtta. Vakvite slu-<br />
~ai koi ne pretstavuvaat soizvr{itelstvo, vo teorijata mo`at da se<br />
sretnat i pod imeto ne<strong>pravo</strong>, slu~ajno soizvr{itelstvo ili paralelno<br />
izvr{itelstvo.<br />
3 0 Pravo (fakultativno) soizvr{itelstvo i nu`no soizvr{itelstvo.<br />
Za <strong>pravo</strong> soizvr{itesltvo se raboti koga vo izvr{uvaweto<br />
na krivi~noto delo mo`at, me|utoa ne mora da u~estvuvaat dve<br />
ili pove}e lica. Toa e slu~aj kaj najgolemiot broj zakonski bitija na<br />
krivi~ni dela predvideni vo zakonot. Za nu`no soizvr{itelstvo (concursus<br />
necessarius) pak, se raboti toga{ koga vo izvr{uvaweto na krivi~noto<br />
delo mora da postoi zaedni~ko u~estvo na dve ili pove}e lica.<br />
Toa e slu~aj so krivi~nite dela od zakonot koi ne mo`at da bidat izvr-<br />
{eni od stana na edno lice, tuku vo nivnoto izvr{uvawe e potrebno da<br />
u~estvuvaat najmalku dve ili pove}e lica. Pritoa, sekoj od u~esnicite<br />
vo deloto go ostvaruva celoto zakonsko bitie na deloto.<br />
Postojat tri vida na nu`no soizvr{itelstvo. a) Kaj nekoi krivi~ni<br />
dela na nu`no soizvr{itelstvo dejstvijata na nu`nite soizvr-<br />
{iteli se usoglaseni od razli~ni pozicii, zaradi postignuvawe na<br />
ista cel, kako na primer, kaj rodoskvernaveweto od ~l. 194 KZ. Toa se<br />
recipro~ni ili krivi~ni dela na sre}avawe. b) Kaj drugi krivi~ni<br />
dela dejstvijata na nu`nite soizvr{iteli se dvi`at edno sprema drugo<br />
vo ista nasoka (koga me|usebno se pribli`uvaat) vo ostvaruvawe na zaedni~ka<br />
cel, kako na primer, kaj krivi~nite dela bunt na lica li{eni<br />
358<br />
Taka: Jovanovi}, Lj. op. cit. str. 272.<br />
301
od sloboda od ~l. 370 KZ, oru`en bunt od ~l. 312 KZ, ili kaj zlostorni-<br />
~koto zdru`enie od ~l. 394 KZ. Toa se konvergentni krivi~ni krivi-<br />
~ni dela. v) Nu`no soizvr{itelstvo postoi i vo slu~aj koga interesite<br />
na u~esnicite se vo sudir (koga me|usebno se oddale~uvaat, razijduvaat),<br />
kako na primer kaj krivi~noto delo u~estvo vo tepa~ka od ~l.<br />
132 KZ. Toa se divergentni krivi~ni dela.<br />
4 0 Vo posebna grupa na krivi~ni dela spa|aat krivi~nite dela<br />
vo koi mora da u~estvuvaat dve lica, me|utoa krivi~nata ogovornost se<br />
odreduva samo za ednoto od niv, dodeka drugoto lice se za{tituva, kako<br />
na primer, krivi~noto delo vonbra~en `ivot so maloletno lice od ~l.<br />
197 KZ, protivpravno prekinuvawe na bremenost od ~l. 129 KZ. Ovie<br />
krivi~ni dela treba da se razlikuvaat od nu`noto soizvr{itelstvo.<br />
Kaj niv nema soizvr{itelstvo.<br />
5 0 Soizvr{itelstvoto ne e mo`no nitu kaj svoera~nite krivi-<br />
~ni dela koi mo`e da gi izvr{i samo odredeno lice i toa samo toa<br />
li~no. Taka, (pokraj navedeniot primer so krivi~noto delo siluvawe)<br />
soizvr{itelstvoto ne e mo`no i kaj krivi~noto delo ubistvo na dete<br />
pri pora|awe od ~l. 127 KZ: drugi u~esnici vo ova delo se mo`ni no, ne<br />
kako sozivr{iteli na ovoj vid privilegerano ubistvo, tuku kako samostojni<br />
izvr{iteli na obi~no ubistvo. Takov slu~aj e i so krivi~nite<br />
dela: dvobra~nost (~l. 195 KZ), nepla}awe na izdr{ka (~l. 202 KZ), davawe<br />
la`en iskaz (~l. 367 KZ), neprijavuvawe krivi~no delo ili storitel<br />
(~l. 364 KZ), begstvo na lice li{eno od sloboda (~l. 371 KZ). Kaj<br />
svoera~nite dela ako pove}e lica sprema ist objekt istovremeno go<br />
vr{at dejstvieto na izvr{uvaweto na deloto, postojat tolku dela<br />
kolku {to ima i izvr{iteli.<br />
6 0 Kaj krivi~nite dela so specijalen subjekt (delicta propria) soizvr{itelstvoto<br />
e mo`no samo ako vo negovoto izvr{uvawe u~estvuvaat<br />
pove}e lica od koi sekoe oddelno gi ima posebnite svojstva sodr-<br />
`ani vo zakonskoto bitie na takvoto delo. Me|utoa, licata koi gi nemaat<br />
potrebnite svojstva koi se baraat kaj izvr{itelot, kaj ovie dela<br />
mo`at da se pojavat kako pottiknuva~i ili pomaga~i.<br />
7 0 Soizvr{itelstvoto e mo`no i kaj posrednoto izvr{itelstvo:<br />
pove}e posredni izvr{iteli vo isto delo mo`at da bidat sozivr{iteli.<br />
Me|utoa, posredniot i neposredniot izvr{itel ne mo`at da bidat<br />
sozivr{iteli, za{to pri postoewe na celsono odgovoren neposreden<br />
izvr{itel, ne mo`e da posti i posreden izvr{itel: vo takov slu~aj<br />
posredniot izvr{itel mo`e da ima samo svojstvo na sou~esnik. 359<br />
4. Krivi~na odgovornost. Soizvr{itelot e odgovoren vo granicite<br />
na svojata umisla ili nebre`nost (~l. 25 st. 1 KZ).<br />
1 0 Toa zna~i deka krivi~nata odgovornost e samostojna, odnosno<br />
deka:<br />
- soizvr{itelot ne odgovara za delo koe ne mo`e da mu se pri-<br />
359<br />
Taka: \or|evi}, M. op. cit. str. 36 i Horvati}-Novoselac, op. cit. str. 343.<br />
302
pi{e na negovata vina.<br />
- eden od soizvr{itelite ne odgovara za kvalitativnite ekcesi<br />
na drug soizvr{itel: taka, na primer, ako zaedni~ki se vr{i kra`ba<br />
pa pritoa, nekoj izvr{i ubistvo ili te{ka telesna povreda, ubistvoto,<br />
odnosno te{kata telesna povreda se dela na toa lice, a ne i na<br />
ostanatite soizvr{iteli.<br />
- soizvr{itelot ne e odgovoren nitu za delo {to drug soizvr-<br />
{itel }e go stori nadvor od dogovorot: na primer, ako A, B i V se<br />
dogovorat da izvr{at kra`ba od ku}ata edna vdovica, koja za taa cel i<br />
ja zatvoraat vo edna prostorija, no pritoa, liceto B ne vr{i odzemawe<br />
na predmeti, tuku siluvawe.<br />
2 0 Ako od zaedni~koto krivi~no delo proizleze pote{ka posledica,<br />
za pote{kata posledica odgovara samo soizvr{itelot na kogo<br />
taa posledica mo`e da mu se pripi{e od nebre`nost.<br />
3 0 Vo oddelni slu~ai predvideni vo zakonot izvr{uvaweto na<br />
na krivi~noto delo od strana na pove}e lica se smeta za kvalifikatorna<br />
okolnost {to na osnovnoto delo mu dava pote`ok vid. Toa e slu~aj<br />
so delata: spre~uvawe na izbori i glasawe (158 st. 2 KZ), siluvawe (~l.<br />
186 st. 2 KZ), obquba vrz nemo}no lice (~l. 187 st. 2 KZ), polov napad<br />
vrz dete (188 st. 4 KZ), neovlasteno proizvodstvo i pu{tawe vo promet<br />
na narkoti~ni drogi, psihotropni supstanci i prekursori (~l. 215 st. 2<br />
KZ), te{ka kra`ba (~l. 236 st. 1 t. 2 KZ), kra`ba na oru`je ili del od<br />
borbeno sredstvo (~l. 348 st. 2) i, nasilstvo (386 st. 2 KZ).<br />
4 0 Nebre`no soizvr{itelstvo. Od navedeniot ~l. 25 st. 1 KZ<br />
proizleguva deka soizvr{itelot e odgovoren vo granicite na svojata<br />
umisla ili nebre`nost. Vakvata opredelba za nebre`no soizvr{itelstvo<br />
ne e vo soglasnost so osnovnite odredbi za soizvr{itelstvoto, za-<br />
{to zaedni~koto izvr{uvawe na deloto pretpostavuva svest i volja za<br />
zaedni~ko ostvaruvawe na celokupniot nastan koj mu odgovara na zakonskiot<br />
opis na deloto, a ne za zaedni~koto prezemawe na samoto dejstvie<br />
na izvr{uvaweto. Zaedni~koto izvr{uvawe na deloto zna~i svest<br />
i sakawe na deloto vo celost, a ne samo nekoja svest za zaedni~koto<br />
prezemawe na dejstvieto na izvr{uvawe, bez odluka za izvr{uvaweto<br />
na deloto. Ottuka, treba da se zeme deka nebre`noto soizvr{itelstvo,<br />
iako fakti~ki e mo`no, samo isklu~itelno e kaznivo, osobeno vo situacii<br />
koi na nekoj na~in se vrzani za umisleno izvr{uvawe na krivi~nite<br />
dela kvalificirani so pote{ka posledica, koga od osnovnoto<br />
delo, koe dve lica umisleno go izvr{ile, nastapila pote{ka posledica,<br />
ili koga eden storitel postapuval so umisla a drug od nebre`nost.<br />
360 Vpro~em, kako {to sosema pravilno se uka`uva vo teorijata,<br />
360<br />
Ba~i}, F. op. cit. str. 333. Poinaku Kambovski: "Soizvr{itelstvo od<br />
nebre`nost e mo`no (toa ne e nikakva teoretska izmislica) koga pove}e lica<br />
zaedni~ki }e prezemat edno dejstvie, a kaj niv postoi nebre`nost po odnos na<br />
posledicata (na primer, dvajca lekari vr{at zaedni~ki edna operacija). Mo-<br />
303
pra{aweto za soizvr{itelstvo od nebre`nost nema pogolemo prakti-<br />
~no zna~ewe. Toa proizleguva ottamu {to posledicata mu se zasmetuva<br />
na sekoj nebre`en storitel (izvr{itel) bez ogled na toa dali toj }e se<br />
smeta za paralelen storitel ili soizver{itel: vo primerot na sudarot<br />
na pove}e vozila (paralelno soizvr{itelstvo) i vo primerot so<br />
spu{taweto na gredata (soizvr{itelstvo), izvr{itelite }e odgovaraat<br />
za smrtta na `rtvata predizvikana od nebre`nost. 361<br />
5. Vlijanie na li~nite odnosi, svojstva i okolnosti. Soglasno<br />
~l. 25 st. 3 KZ, li~nite odnosi, svojstva i okolnosti poradi koi zakonot<br />
ja isklu~uva krivi~nata odgovornost ili dozvoluva osloboduvawe<br />
od kazna, ubla`uvawe ili poostruvawe na kaznata, mo`at da se zemat<br />
predvid samo za onoj (so)izvr{itel kaj kogo postojat takvi odnosi,<br />
svojstva i okolnosti. Ova pravilo se odnesuva na dva vida li~ni odnosi,<br />
svojstva i okolnosti: 1 0 na onie od koi zavisi krivi~nata odgovornost,<br />
i 2 0 na onie koi deluvaat na kaznivosta (osloboduvawe od kazna,<br />
smaluvawe ili zgolemuvawe na kaznata).<br />
1 0 Me|u okolnostite od koi zavisi krivi~nata odgovornost spa-<br />
|aat presmetlivosta, vinata i okolnostite koi vlijaat na pote{kata<br />
ili polesnata kvalifikacija na deloto, a so toa i na krivi~nata odgovornost.<br />
Taka na primer, ako nekoj od soizvr{itelite ne e presmetliv<br />
ili ne e vinoven, vo toj slu~aj takvata okolnost ja isklu~uva samo negovata<br />
odgovornost, a ne i odgovornosta na drugite u~esnici.<br />
2 0 Me|u okolnostite koi vlijaat na kaznivosta (okolnosti koi<br />
mo`at da dovedat do osloboduvawe od kazna ili poblago kaznuvawe,<br />
ili pak, do izrekuvawe na ponizok iznos na kaznata pri nejzinoto<br />
odmeruvawe vo ramkite na zakonskiot minimum i maksimum predviden<br />
za toa delo) spa|aat namalenata presmetlivost, pre~ekoruvaweto na<br />
granicite na nu`nata odbrana i na krajnata nu`da, dobrovolnoto otka-<br />
`uvawe od obid itn.<br />
Poradi navedenite okolnosti doa|a do neednakvo postapuvawe<br />
sprema (so)izvr{itelite na edno krivi~no delo. Taka, nekoi mo`at da<br />
bidat oslobodeni od krivi~nata odgovrnost, nekoi oslobodeni od kazna,<br />
nekoi poblago, a nekoi pote{ko kazneti.<br />
III. SOU^ESNI[TVO<br />
1. POIM I PRAVNA PRIRODA<br />
1. So ogled na faktot deka so zakonskite bitija na krivi~nite<br />
`na e pritoa, i kombinacijata: edniot da postapuva smisleno, a drugiot od nebre`nost,<br />
so toa {to, se razbira, kvalifikacijata na deloto za edniot i drugiot<br />
}e bide razli~na." Kambovski, V. Na marginite na noviot krivi~en zakon<br />
na SFRJ, Bezbednost, Skopje, 1977/3, str. 225-226.<br />
361<br />
Vidi: Horvati}-Novoselac, op. cit. str. 437.<br />
304
dela pod udar na krivi~nata odgovornost i kaznata se staveni samo<br />
izvr{itelite, bez posebni odredbi ne bi mo`ela da se zasnova odgovornosta<br />
na sou~esnicite. Ottamu, odredbi na Op{tiot del za sou~esnicite<br />
imaat za cel da ja pro{irat kaznivosta i vrz tie u~esnici vo izvr{uvaweto<br />
na krivi~noto delo. Inaku, kako {to imavme prilika da<br />
vidime, sou~esni{tvoto e umisleno u~estvo vo forma na pottiknuvawe<br />
ili pomagawe na edno lice vo izvr{uvaweto na krivi~noto delo ~ie<br />
zakonsko bitie go ostvaruva drugo lice kako negov izvr{itel, a toa<br />
delo navistina bide i izvr{eno. 362 Ili, poprecizno, sou~esni{tvo e<br />
umisleno u~estvo na edno lice vo krivi~noto delo na drugo lice, delo<br />
{to toa lice go ostvarilo (ili barem se obidelo da go ostvari).<br />
2. Pravna priroda. Vo vrska so pravnata priroda na sou~esni-<br />
{tvoto na pove}e lica vo deloto postojat razli~ni stavovi koi vo<br />
osnova se izdiferencirani vo dve grupi na teorii: 1 0 monisti~ki ili<br />
teorii na akcesornosta (Mayer, Birkmayer i Kohler) i 2 0 pluralisti~ki<br />
teorii ili teorii na samostojnata priroda na soou~esni{tvoto<br />
(Nikoladoni, Foinitzky, Getz i dr.).<br />
1 0 Monisti~kite teorii trgnuvaat od pretpostavkata deka sou~esni{tvoto<br />
ne e pri~ina, tuku samo uslov za posledicata na krivi~noto<br />
delo vo koe se u~estvuvalo. Ottamu, ovde se raboti za edno<br />
edinstveno krivi~no delo na izvr{itelot vo koe svoj pridones dale i<br />
ostanatite u~esnici. Imeno, kaj sekoe krivi~no delo izvr{eno od pove}e<br />
lica vo prv red postoi edno principalno (glavno) dejstvie so koe<br />
se izvr{uva krivi~noto delo i dejstvija koi se akcesorni (sporedni,<br />
podredeni, nebitni, pridodadeni, pomalku va`ni) so koi se pridonesuva<br />
za izvr{uvaweto na krivi~noto delo. Izvr{itel (soizvr{itel)<br />
mo`e da bide samo liceto koe go ostvaruva principalnoto dejstvie, a<br />
onie koi gi izvr{uvaat akcesortnite dejstvija se obi~ni u~esnici,<br />
odnosno sou~esnici (pottiknuva~i i pomaga~i). 363 Poradi toa, sou~esni{tvoto<br />
e od akcesorna (sporedna) priroda, odnosno zavisno od izvr-<br />
{uvaweto na krivi~noto delo, pa taka krivi~nata odgovornost na<br />
sou~esnikot vo deloto se zasnova na krivi~nata odgovornost na izvr-<br />
{itelot. Ako izvr{itelot ne se ni obidel da go izvr{i krivi~noto<br />
delo nema ni sou~esni{tvo. Ili, poinaku, dejstvieto na sou~esnicite<br />
nama samostojna priroda: od aspektot na pri~inosta toa se javuva samo<br />
kako uslov, dodeka pri~inata na deloto e samo glavnoto dejstvie - dejstvieto<br />
na izvr{itelot.<br />
Nakratko, sou~esnikot vo deloto odgovara za tu|o delo (negovata<br />
krivi~na odgovornost zavisi od postoeweto na krivi~noto delo<br />
362<br />
Komentar, str. 119.<br />
363<br />
Poradi istaknuvaweto na principalnoto dejstvie, od ~ie postoewe<br />
i kaznuvawe e usloveno (zavisi) postoeweto na site ostanati dejstvija na sou~esni{tvoto,<br />
ovaa teorija mo`e da se sretne i pod imeto principalna teorija.<br />
305
vo koe toj sou~estvuva). Spored ovaa teorija, site u~esnici vo edno<br />
krivi~no delo odgovaraat za toa delo, so toa {to izvr{itelot (soizvr{itelot)<br />
odgovaraat za izvr{uvaweto (soizvr{uvaweto), dodeka pottiknuva~ot<br />
za pottiknuvaweto, a pomaga~ot za pomagaweto vo toa krivi~no<br />
delo.<br />
Teoriite na akcesornosta se javuvaat vo slednive varijanti:<br />
a) Teorija na minimalna akcesornost spored koja za krivi~nata<br />
odgovornost na sou~esnikot vo deloto e dovolno samo da e prezemeno<br />
dejstvieto na izvr{uvaweto na krivi~noto delo od strana na izvr{itelot.<br />
b) Teorija na limitiranata (ograni~ena) akcesornost spored<br />
koja za krivi~nata odgovornost na sou~esnikot vo deloto e potrebno<br />
prezemenoto dejstvie na izvr{uvaweto na storitelot na krivi~noto<br />
delo da e i protivpravno. So drugi zborovi, za postoewe na sou~esni-<br />
{tvoto se bara storitelot da go ostvaril zakonskoto bitie na deloto<br />
protivpravno i pritoa da ne postoi nekoja osnova za isklu~uvawe na<br />
protivpravnosta. 364<br />
v) Teorija na ekstremna akcesornost spored koja za krivi~nata<br />
odgovornost na sou~esnikot vo deloto e potrebno ne samo dejstvieto na<br />
izvr{uvaweto na storitelot na krivi~noto delo da e protivpravno,<br />
tuku i toj da bil presmetliv i vinoven. Spored ovaa teorija, koja vo najgolem<br />
obem ja stesnuva krivi~nata odgovornost, u~esnikot vo deloto<br />
ne e krivi~no odgovoren, pa spored toa ne mo`e da bide kaznet, ako ne<br />
e krivi~no odgovoren i izvr{itelot na krivi~noto delo (ako izvr{itelot<br />
ne bil presmetliv ili vinoven). Zaradi izbegnuvawe tokmu na<br />
ovie nezgodni posledici na ekstremnata akcesornost, koi vo praktikata<br />
im ovozmo`uvaat na kriminalcite vo vr{eweto na krivi~noto delo<br />
da se koristat so krivi~no neodgovorni lica, kako {to ve}e vidovme, e<br />
sozdaden institutot posredno izvr{itelstvo, spored koj pottiknuva-<br />
~ot i pomaga~ot se krivi~no odgovorni lica.<br />
g) Teorija na hiperakcesorna akcesornost, spored koja za krivi~nata<br />
odgovornost na sou~esnikot vo deloto e potrebno ne samo dejstvieto<br />
na izvr{uvaweto na storitelot na krivi~noto delo da e protivpravno<br />
i toj da bil presmetliv i vinoven, tuku da postojat i site<br />
364<br />
Limitiranata akcesornost se sveduva na baraweto deka za postoewe<br />
na sou~esni{tvoto e potrebno glavniot storitel na protivpraven na~in da<br />
vlegol vo kaznivata zona, na protivpraven na~in da go dostignal kazniviot<br />
stadium na ostvaruvawe na konkretnoto krivi~no delo (kako kaznivo podgotvuvawe,<br />
kazniv obid ili celosno ostvaruvawe na zakonskoto bitie). Na toj na-<br />
~in to~kata na vrzuvawe na sou~esni{tvoto i izvr{itelstvoto, odnosno to-<br />
~kata na potpirawe za sou~esni{tvoto, koe samo po sebe sî u{te ne e krivi-<br />
~nopravno relevanten akt, e faktot deka so dejstvieto na glavniot storitel e<br />
ostvareno kretnoto ne<strong>pravo</strong>, deka do{lo do napad, do zagrozuvawe ili do povreda<br />
na za{titenoto dobro. Ba~i}, F. O suizvr{ula{tvu, str. 6<br />
306
okolnosti od objektivna i subjektivna priroda koi postojat kaj izvr-<br />
{itelot, a koi mo`at da vlijaat na visinata na kaznata, ubla`uvaweto<br />
ili osloboduvaweto od kazna.<br />
2. Pluralisti~kite teorii se zalagaat za nezavisna priroda na<br />
u~estvoto vo deloto. Tie trgnuvaat od pretpostavkata deka site uslovi<br />
se od ednakva va`nost za nastanuvaweto na posledicata i toa kako<br />
onie koi se odnesuvaat na izvr{itelstvoto (soizvr{itelstvoto), taka<br />
i onie koi se odnesuvaat na sou~esnikot vo deloto. Osnovot na odgovornosta<br />
ne mo`e da bide dejstvieto na izvr{itelot, tuku sekoj sou~esnik<br />
odgovara za sopstvenoto dejstvie koe pridonelo za izvr{uvaweto<br />
na krivi~noto delo. Spored toa, ne postoi edinstveno delo<br />
kako osnova za odgovornosta na site sou~esnici (pottiknuva~i ili pomaga~i)<br />
vo deloto, tuku postojat tolku krivi~i dela kolku {to ima<br />
u~esnici vo izvr{uvaweto na istoto. Ottamu, sou~esnikot vo deloto e<br />
od samostojna, nezavisna priroda od izvr{itelstvoto, {to zna~i deka<br />
krivi~nata odgovornost na u~esnikot vo deloto e nezavisna od krivi-<br />
~nata odgovornost na izvr{itelot na krivi~noto delo i se zasnova na<br />
samoto u~estvuvawe vo izvr{uvaweto na deloto.<br />
Nakratko, sou~esnikot vo deloto odgovara za svoe, a ne za tu|o<br />
delo (negovata krivi~na odgovornost ne zavisi od postoeweto na krivi~noto<br />
delo vo koe toj sou~estvuva).<br />
3. Stav na zakonodavecot. Vo na{iot krivi~en zakonik, kako<br />
{to toa e vpro~em slu~aj i vo najgolemiot broj stranski zakonodavstva,<br />
vo na~elo e prifateno sfa}aweto na teorijata na limitirana<br />
akcesornost, {to proizleguva od sodr`inata na ~l. 23 st. 1, 24 st. 1 i 25<br />
KZ. Toa zna~i deka za krivi~nata odgovornost na u~esnikot vo deloto<br />
se bara izvr{itelot na krivi~noto delo da go izvr{il ili barem da se<br />
obidel da go izvr{i protivpravnoto dejstvie, odnosno da go ostvaril<br />
objektivnoto bitie na edno krivi~no delo, a ne se bara izvr{itelot na<br />
istoto da e i krivi~no odgovoren (na primer, poradi otsustvo na subjektiven<br />
element na krivi~noto delo). So drugi zborovi, odgovornosta<br />
na sou~esnicite ne e samostojna, tuku vrzana za dejstvieto na izvr-<br />
{itelot na krivi~noto delo: tie mo`at da odgovarat dokolku izvr{itelot<br />
go prezel dejstvieto na izvr{uvaweto na krivi~noto delo, bez<br />
ogled dali deloto e dovr{eno ili ostanalo vo obid.<br />
Me|utoa, vo oddelni isklu~itelno predvideni slu~ai vo zakonot<br />
se prifa}a i teorijata na samostojnata priroda na soou~esni{tvoto.<br />
Toa e slu~aj kaj neuspe{noto pottiknuvawe od ~l. 23 st. 2 KZ (op{t<br />
isklu~ok), vo pogled na krivi~nata odgovornost na pottiknuva~ot za<br />
vo odnos na pote{ki krivi~ni dela, a izvr{itelot ne se obide da go<br />
izvr{i takvoto delo. Takvi isklu~oci se predvideni i kaj<br />
pottiknuvaweto kako samostojno delo (posebni isklu~oci). Vo ovie<br />
slu~ai soou~esnicite se odgovorni bez ogled dali odnosnoto krivi~no<br />
delo e izvr{eno ili obideno od strana na neposredniot izvr{itel.<br />
307
308<br />
2. POTTIKNUVAWE<br />
1. Poim i uslovi. Pottiknuvaweto pretstavuva umisleno naveduvawe<br />
na nekoe lice kon izvr{uvawe na edno odredeno krivi~no delo.<br />
Toa se pojavuva kako predizvikuvawe odluka na storitelot (izvr{itelot)<br />
da go prezeme dejstvieto na izvr{uvaweto i da ja ostvari posledicata<br />
na krivi~noto delo. ("Toj {to drug so umisla }e go pottikne da<br />
stori krivi~no delo }e se kazni kako da go storil samiot, ~l. 23 st. 1<br />
KZ). Ottuka, proizleguva deka pottiknuva~ e liceto koe kaj izvr{itelot<br />
na deloto ja sozdava ili ja zacvrstuva odlukata za izvr{uvawe na<br />
deloto. Pottiknuva~ot ne u~estvuva vo izvr{uvaweto na dejstvieto na<br />
krivi~noto delo, tuku samo pridonesuva za negovoto realizirawe.<br />
Za postoewe na pottiknuvaweto e potrebno: 1 0 da postoi naveduvawe<br />
na nekoe lice za izvr{uvawe na odredeno krivi~no delo i 2 0<br />
takvoto naveduvawe da e izvr{eno so umisla.<br />
1 0 Naveduvawe. Pod naveduvawe se podrazbira dejnost na pottiknuva~ot<br />
naso~ena kon predizvikuvawe na odluka kaj pottiknatiot da<br />
izvr{i edno odredeno delo. Spored toa, nu`no e naveduvaweto da e naso~eno<br />
kon sozdavawe ili zacvrstuvawe na odlukata kaj nekoe drugo<br />
lice za izvr{uvawe na odredeno krivi~no delo. Ottamu, nema da postoi<br />
pottiknuvawe ako liceto koe se naveduva ve}e imalo doneseno<br />
odluka da go izvr{i krivi~noto delo. Vo toj slu~aj naveduvaweto<br />
mo`e da se pojavi kako neuspe{no pottiknuvawe, ili eventualno kako<br />
psihi~ko pomagawe. Me|utoa, ako pottiknatoto lice se dvoumelo (se<br />
kolebalo) vo pogled na izvr{uvaweto na krivi~noto delo, {to }e re~e<br />
ako kaj nego postoela odluka za izvr{uvaweto na nekoe delo no, taa ne<br />
bila cvrsta, a so pottiknuvaweto negovata odluka se zacvrstena, i<br />
toga{ postoi pottiknuvawe.<br />
Zakonot ne sodr`i odredbi koi se odnesuvaat na dejnostite koi<br />
mo`at da smetaat za naveduvawe. Ottamu, se zeme deka pottiknuvaweto<br />
mo`e da se izvr{i so najrazli~ni dejnosti, kako na primer: so davawe<br />
podaroci ili so vetuvawe na odredana korist, so sovetuvawe, so obi-<br />
~no nagovarawe, so molba, so oblo`uvawe, so upotreba na sila, zakana<br />
ili izmama, so iskoristuvawe (zoupotreba) na polo`bata ili poseben<br />
odnos sprema pottiknatiot, so doveduvawe vo zabluda ili odr`uvawe<br />
vo zabluda, itn. Vo teorijata se smeta deka ponekoga{ i prividnoto<br />
odvra}awe od storuvawe mo`e da se pojavi kako naveduvawe kon<br />
storuvawe.<br />
Pottiknuvaweto mo`e da se vr{i na razli~ni na~ini: usmeno,<br />
pismeno kako i so gestovi i mimika (konkludentni dejstvija). Pritoa,<br />
najgolemiot broj avtori smetaat deka pottiknuvaweto mo`e da se izvr-<br />
{i samo so storuvawe, za{to naveduvaweto se sostoi vo aktivno dejstvie.<br />
Ako naveduvaweto e direktno naso~eno od strana na pottiknuva~ot<br />
kon pottiknatiot, toga{ postoi neposredno pottiknuvawe. Me-
|utoa, ako naveduvaweto od strana na pottiknuva~ot sprema pottiknatiot<br />
se vr{i preku nekoe treto lice, toga{ postoi posredno pottiknuvawe.<br />
Vo toj slu~aj postoi naveduvawe na edno lice da navede nekoe<br />
drugo lice da izvr{i krivi~no delo (pottiknuvawe na pottiknuvawe).<br />
Naveduvaweto e mo`no i od pove}e lica. Vo takvi slu~ai kaj<br />
site tie lica (sopottiknuva~i) potrebna e svest za toa naveduvawe.<br />
Naveduvaweto mora da se odnesuva na izvr{uvawe na odredeno<br />
delo, a ne voop{to na vr{ewe krivi~ni dela.<br />
2 0 Naveduvaweto nekoe lice za izvr{uvawe na krivi~no delo<br />
mora da e storeno so umisla. Iako e mo`no da postoi pottiknuvawe od<br />
nebre`nost, spored KZ se odgovara samo za umisleno pottiknuvawe<br />
ottamu {to toa bi pretstavuvalo ekstremno pro{iruvawe na kaznenata<br />
zona na sou~esni{tvoto.<br />
Umislata na pottiknuva~ot treba da sodr`i svest za pri~inskata<br />
vrska me|u naveduvaweto i sozdavaweto (donesuvaweto) na odlukata<br />
na nekoe lice za izvr{uvawe na edno odredeno krivi~no delo. Pottiknuva~ot<br />
treba da da saka odnosno da se soglasuva na toa deka so svoeto<br />
naveduvawe }e ja predizvika odlukata na pottiknatiot za izvr{uvawe<br />
na odredeno krivi~no delo, no koe od strana na pottiknatoto lice i<br />
navistina }e bide realizirano. Pokraj toa, pottiknuva~ot mora da ima<br />
i svest ima barem mo`nost za svest za nedopu{tenosta na svoeto povedenie<br />
i na deloto na koe{to pottiknuva.<br />
Natamu, sli~no na umislata na izvr{itelot na krivi~noto<br />
delo, umislata na pottiknuva~ot treba da sodr`i svest za site stvarni<br />
okolnosti na krivi~noto delo za koe se vr{i naveduvaweto (na primer,<br />
deka naveduva nekogo da izvr{i ubistvo na konkretno opredeleno<br />
lice ili kra`ba na to~no opredelen stan), me|utoa ne se bara nivna<br />
podrobna konkretizacija, kakva {to se bara kaj izvr{itelot (na primer,<br />
ubistvoto da bide izvr{eno na to~no opredeleno mesto, vo to~no<br />
opredeleno vreme, so to~no opredeleno sredstvo i sl.).<br />
Pottiknuva~ot, isto taka, ne mora to~no da znae koe lice }e<br />
bide navedeno kon izvr{uvawe na krivi~noto delo. Dovolno e da go<br />
znae krugot na licata, od koj mo`e da proizleze storitelot na krivi~noto<br />
delo kon koe toj pottiknuva. Od druga strana ne e nu`no pottiknatiot<br />
(storitelot, izvr{itelot) da e svesen deka e pottiknat za izvr{uvawe<br />
na deloto.<br />
Vo pogled na vinata na izvr{itelot na krivi~noto delo dovolna<br />
e i nebre`nost. Spored toa, pottiknuva~ot mora so umisla da navede<br />
nekoe lice koe so umisla ili od nebre`nost }e izvr{i edno odredeno<br />
krivi~no delo. 365 Spored toa, oblikot na vinata kaj pottiknuva~ot<br />
365<br />
"Vo slu~aj na zabluda za li~nosta (error in persona), na primer, pottiknuva~ot<br />
go naveduva A da go ubie B, a ovoj vo zbluda go ubie V, mislej}i<br />
deka toa e B. Istoto toa va`i i kaj abetratio ictus (na primer, pottiknuva~ot go<br />
naveduva A da go ubie B, a ovoj puka vo B, me|utoa slu~ajno go pogoduva V, po-<br />
309
mo`e da bide samo umisla, a kaj pottiknatiot ne samo umisla tuku i nebre`nost.<br />
2. Krivi~na odgovornost. Spored ~l. 23 KZ, pottiknuva~ot se<br />
kaznuva kako samiot da go storil krivi~noto delo. Pri~inata za toa e<br />
{to vo su{tina pottiknuva~ot e avtor na krivi~noto delo. Spored<br />
toa, ako pottiknatoto lice go izvr{ilo krivi~noto delo, toga{ i pottiknuva~ot<br />
se kaznuva so kaznata koja e odredena za izvr{itelot. Ako<br />
krivi~noto delo ostanalo vo obid, toga{ pottiknuva~ot se kaznuva<br />
kako za obid, ako obidot na toa delo e kazniv. Vo ovoj slu~aj kako i<br />
storitelot na krivi~noto delo mo`e poblago da se kazni vo smisla na<br />
~l. 19 st. 2 KZ. Krivi~nata odgovornost na pottiknuva~ot vsu{nost se<br />
zasnova na dva osnovni principi: (1) odgovornost vo granicite na svojata<br />
umisla, i (2) odgovornost vo ramkite na ona {to e ostvareno od<br />
strana na izvr{itelot. Toa zna~i deka pottiknuva~ot odgovara za posledicata<br />
koja ja ostvaril izvr{itelot na krivi~noto delo samo vo<br />
onaa mera kolku {to taa bila opfatena so negovata umisla. Ili, poinaku,<br />
pottiknuva~ot odgovara za ona {to pottiknatiot go storil, a ne<br />
za ona {to so pottiknuvaweto sakal da go postigne. 366<br />
1 0 Spored toa, ako storitelot izvr{i pote{ko istorodno krivi~no<br />
delo od ona koe bilo opfateno so umislata na pottiknuva~ot<br />
(pozitiven kvantitativen ekces), toj nema da odgovara za pote{kiot<br />
oblik, tuku za oblikot koj spored negovata umisla trebalo da se<br />
ostvari. Na primer, pottiknuva~ot go naveduva storitelot da izvr{i<br />
kra`ba, a ovoj izvr{i te{ka kra`ba. Isklu~itelno, potiknuva~ot }e<br />
odgovara za pote{kiot oblik kaj krivi~nite dela kvalificirani so<br />
pote{ka posledica, ako takvata posledica mo`e da se prepi{e na nebre`nosta<br />
na izvr{itelot (na primer, pottiknuva~ot naveduva kon izvr{uvawe<br />
na te{ka telesna povreda, a storitelot taa posledica ja ostvari,<br />
me|utoa, poradi telesnata povreda nastapila smrt).<br />
2 0 Izvr{itelot na deloto mo`e da stori pove}e od ona {to<br />
pottiknuva~ot go sakal, no mo`e da stori i pomalku od toa. Vo slu~aj<br />
ako izvr{itelot stori pomalku od ona {to e opfateno so umislata na<br />
pottiknuav~ot (negativen kvantitativen ekces), toga{ i pottiknuva~ot<br />
}e odgovara za deloto koe storitelot go izvr{il ili se obidel<br />
da go izvr{i, a ne i za deloto koe bilo opfateno so negovata umisla.<br />
Ovde doa|a do izraz akcesornata priroda na sou~esni{tvoto, pri{to<br />
akcesornosta e vrzana za realiziranoto krivi~no delo. Taka, ako pottiknuva~ot<br />
go navede izvr{itelot da stori te{ka telesna povreda, no<br />
ovoj izvr{i lesna telesna povreda, toga{ i pottiknuva~ot }e odgovara<br />
za lesna telesna povreda. Poinaku ka`ano, ovde va`i praviloto: sî<br />
{to izvr{itelot }e stori pomalku, treba da mu koristi i na sou~esttiknuva~ot<br />
}e odgovara samo za ubistvo na liceto B)." Tahovi}, J. op. cit. str.<br />
303.<br />
366<br />
Srzenti}, Stai}, Lazarevi}, op. cit. str. 286.<br />
310
nikot. Isklu~ok od ova pravilo postoi samo kaj a) neuspe{noto pottiknuvawe<br />
i kaj, b) pottiknuvaweto predivideno kako samostojno krivi~no<br />
delo so ogled na toa deka vo ovie dva slu~ai odgovornosta na<br />
pottiknuva~ot ne se zasnova na koncepcijata za akcesornata priroda,<br />
tuku na koncepcijata na samostojnata priroda na deloto.<br />
a) Neuspe{no pottiknuvawe. Spored KZ nema krivi~na odgovornost<br />
za neuspe{no pottiknuvawe. Vo soglasnost so akcesornata<br />
priroda na soou~esni{tvoto usvoena od strana na na{eto zakonodavstvo,<br />
za postoewe na pottiknuvaweto e potrebno pottiknatiot da go<br />
izvr{il krivi~noto delo ili barem da se obidel da go izvr{i. Ottamu,<br />
za pottiknuvawe kon izvr{uvawe na krivi~no delo koe ne bilo<br />
duri ni obideno, nepostoi krivi~na odgovornost. Me|utoa, so cel da se<br />
ovozmo`i kaznuvawe na pottiknuva~ot i vo slu~ai koga krivi~noto<br />
delo ne bilo nitu obideno, kako i mnogu drugi, i na{eto krivi~no zakonodavstvo<br />
vo isklu~itelni slu~ai ja usvojuva i samostojnata priroda<br />
na pottiknuvaweto. Takvoto re{enie se opravduva so toa {to vo praktikata<br />
se mo`ni slu~ai na pottiknuvawe kon izvr{uvawe te{ki vidovi<br />
na krivi~ni dela. Takva odredba e sodr`ana vo ~l. 23 st. 2. KZ<br />
kade se veli "Toj koj{to drug so umisla go pottiknuva na izvr{uvawe<br />
krivi~no delo za koe spored zakonot mo`e da se izre~at pet godini zatvor<br />
ili pote{ka kazna, a nema da se napravi ni obid za delo, }e se<br />
kazni kako za obid na krivi~no delo." Inaku, neuspe{noto pottiknuvawe<br />
postoi vo dva slu~ai: (1) koga pottiknuva~ot, kaj pottiknatoto<br />
lice, ne uspeal da ja sozdade, ili koga neuspeal da ja zacvrsti odlukata<br />
za izvr{uvawe na krivi~noto delo, i (2) koga pottiknuva~ot uspeal da<br />
sozdade ili da ja zacvrsti odlukata na pottiknatoto lice da izvr{i<br />
krivi~no delo, me|utoa toa lice od koi i da e pri~ini (se predomislilo,<br />
ne ja prona{lo `rtvata, bilo spre~eno vo izvr{uvaweto i sl)<br />
ne go izvr{ilo deloto, nitu se obidelo da go izvr{i. Poseben slu~aj<br />
na neuspe{no pottiknuvawe pretstavuva pottiknuvawe na lice koe<br />
ve}e donelo odluka da go stori deloto. Toa e omnimodo facturus (onoj koj<br />
sekako }e dejstvuva), za{to vo toj slu~aj ne postoi pri~inska vrska<br />
me|u dejstvieto na pottiknuvaweto i donesuvaweto na odlukata. 367<br />
b) Pottiknuvaweto kako samostojno delo. Vo oddelni slu~ai<br />
naveduvaweto na izvr{uvawe na edno odredeno krivi~no delo vo krivi~niot<br />
zakonik e predvideno kako dejstvie na izvr{uvawe na posebno<br />
krivi~no delo. Toa se slednive krivi~ni dela: naveduvawe na samoubistvo<br />
(~l. 128 KZ), obquba so zloupotreba na polo`ba (~l. 189 st.<br />
1 KZ), zadovoluvawe na polovi strasti pred drug (~l. 190 st. 2 KZ), posreduvawe<br />
vo vr{ewe na prostitucija (~l. 191 st. 1 i 3 KZ), vonbra~en<br />
`ivot so maloletno lice (~l. 197 st. 2 KZ), zapu{tawe i maltretirawe<br />
na maloletno lice (~l. 201 st. 2 KZ), ovozmo`uvawe na upotreba narkoti~ki<br />
drogi (~l. 216 st. 1 KZ), izmama (~l. 247 st. 1 KZ), izmama pri<br />
367<br />
Horvati}-Novoselac, op. cit. str. 351.<br />
311
abotewe so hartii od vrednost i udeli (~l. 275 st. 1 KZ KZ), vooru`en<br />
bunt (~l. 312 st. 2 KZ), pottiknuvawe na nasilna promena na ustavniot<br />
poredok (~l. 318 KZ), neodzivawe na poziv i odbegnuvawe na voena slu-<br />
`ba (~l. 341 st. 4 KZ), odobruvawe ili opravduvawe na genocid, zlostorstva<br />
protiv ~ove~nosta ili voeni zlostorstva (~l. 407-a st. 2 KZ),<br />
pottiknuvawe na agresivna vojna (~l. 415 KZ), teroristi~ka organizacija<br />
(~l. 494-a st. 3 KZ), rasnna i druga diskriminacija (~l. 417 st. 3<br />
KZ), zasnovawe ropski odnos i prevoz na lica vo ropski odnos (~l. 418<br />
st. 1 KZ) i organizirawe na grupa i pottiknuvawe na izvr{uvawe na<br />
delata trgovija so lu|e i krium~arewe na migranti (~l. 418-v st. 4 KZ).<br />
Vo ovie slu~ai pottiknuvaweto se pojavuva kako samostojno krivi~no<br />
delo, a ne kako sou~esni{tvo, pa spored toa kaj takvite dela ne se<br />
primenuvaat navedenite odredbi za pottiknuvaweto, tuku op{tite<br />
propisi za krivi~noto delo i krivi~nata odgovornost.<br />
3 0 Vo slu~aj koga storitelot }e ostvari nekoe drugo raznorodno<br />
krivi~no delo, a ne deloto koe bilo opfateno so umislata na pottiknuva~ot<br />
(kvalitativen ekces), ne postoi negova odgovornost, tuku<br />
odgovornost samo na izvr{itelot. Na primer, ako pottiknuva~ot naveduva<br />
nekoe lice na izvr{uvawe na lesna telesna povreda, a ovoj na<br />
istoto mu nanese samo navreda, ili nekoj pottiknuva~ot nekogo naveduval<br />
da izvr{i ubistvo, a ovoj izvr{il siluvawe. Ovde pottiknuva~ot<br />
ne mo`e da odgovara nitu vo granicite na svojata umisla, ni vo granicite<br />
na ostvarenoto, naprosto {to vo vakvi slu~ai toj i ne e ve}e pottiknuva~.<br />
Vo vakvi slu~ai pottiknuva~ot eventualno }e odgovara za<br />
naeuspe{no pottiknuvawe.<br />
4 0 Li~nite odnosi, svojstva i okolnosti mo`at da mu odat vo<br />
polza ili na {teta samo na onoj pottiknuva~ kaj kogo }e se najdat (kaj<br />
kogo postojat), a ne i na drugite sou~esnici. Vo ovoj pogled va`i seto<br />
ona {to za ovoj problem be{e ka`ano kaj soizvr{itelstvoto. Me|utoa,<br />
ovde treba da se ima predvid deka postojat izvesni isklu~oci koga<br />
li~nite svojstva i odnosi koi postojat kaj izvr{itelot mo`at da bidat<br />
osnov za zasnovawe na krivi~na odgovornost na pottiknuva~ot. Toa<br />
e slu~aj koga li~noto svojstvo e element na bitieto na krivi~noto<br />
delo. Taka, na primer, golem broj krivi~ni dela protiv slu`benite<br />
dol`nosti i protiv oru`enite sili mo`at da gi izvr{at lica koi<br />
imaat svojstvo na slu`beno odnosno voeno lice. Me|utoa, ako takvo<br />
lice bide pottiknato kon izvr{uvawe krivi~no delo od strana na civilno<br />
lice, toga{ civilnoto lice }e odgovara kako pottiknuva~ vo<br />
izvr{uvaweto na slu`beno ili voeno krivi~nodelo.<br />
3. Agent provokator. Poseben vid na pottiknuva~ pretstavuva<br />
tn. agent provokator. Toa e slu~aj koga nekoj naveduva na izvr{uvawe<br />
na krivi~no delo za da so toa izvr{itelot na deloto da bide izlo`en<br />
na krivi~na odgovornost i so samoto toa da bide kaznet. Vo vakvi slu-<br />
~ai treba da se zeme deka pottiknuva~ot (agentot provokator) odgovara<br />
bez ogled na pri~inite od koi e izvr{eno naveduvaweto. Vo vakvi<br />
312
slu~ai pottiknuva~ot }e odgovara i toga{ koga nekogo navel na izvr-<br />
{i i obid na krivi~no delo. 368 Dotuka nema sporovi vo krivi~nopravata<br />
teorija. Me|utoa, ovde se javuva golem problem koga kako pottiknuva~<br />
- agent provokator se javuva policijata za da uapsi lice za koe<br />
pretpostavuva deka e kriminaliec ,a koe ne mo`e na drug na~in da go<br />
fati. Vakvite slu~ai, {to i ne se taka retki vo praktikata, navedenata<br />
cel, nitu koja i da e druga pri~ina, ne mo`e da gi opravda, taka {to<br />
i za policaecot {to se javil kako agent provokator treba da va`at<br />
istite na~ela za odgovornost kako i za obi~niot gra|anin. 369<br />
4. Stek. Vo edno krivi~no delo mo`at da postojat pove}e oblici<br />
na soou~esni{tvo. Taka, edno mo`e da pottikne drugo lice, potoa da<br />
mu pomaga vo vr{eweto na krivi~noto delo ili so nego da u~estvuva vo<br />
ostvaruvaweto na dejstvieto na izvr{uvaweto na krivi~noto delo. Vo<br />
toj slu~aj postoi stek me|u odelnite oblici na sou~esni{tvo. Vakviot<br />
stek me|utoa, e samo prividen ottamu {to pote{kiot oblik na sou~esni{tvo<br />
sekoga{ go konsumira polesniot. Ottamu, pottiknuvaweto go<br />
konsumira pomagaweto, dodeka soizvr{itelstvoto i organiziraweto<br />
na zlostorni~ko zdru`enie od svoja strana go konsumiraat pottiknuvaweto.<br />
Vo slu~aj pak na idealen ili realen stek na pottiknuvawe, na<br />
pottiknuva~ot mu se odmeruva kazna spored pravilata na stekot. Idealan<br />
stek na pottiknuvawe postoi ako so edno pottiknuvawe e navedeno<br />
edno lice kon vr{ewe na pove}e krivi~ni dela ili ako pove}e lica<br />
se navedeni na vr{ewe na edno krivi~no delo. Realen stek na pottiknuvawe<br />
postoi ako so pove}e dejstvija na pottiknuvawe, se pottiknuva<br />
kon vr{ewe na pove}e krivi~i dela.<br />
Mo`no e prodol`eno pottiknuvawe.<br />
3. POMAGAWE<br />
1. Poim i uslovi. Pomagaweto pretstavuva umislen pridones na<br />
nekoe lice vo izvr{uvawe na edno odredeno krivi~no delo. ("Toj {to<br />
na drug so umisla }e mu pomogne vo izvr{uvawe na krivi~no delo }e se<br />
kazni kako da go storil samiot, a mo`e da se kazni i poblago, " ~l. 24<br />
st. 1 KZ). Ottuka, proizleguva deka pomaga~ e liceto koe mu pomaga na<br />
drug (na izvr{itelot) koj ve}e donel odluka (re{il, naumil) da go<br />
izvr{i krivi~noto delo. Pomaga~ot ne u~estvuva vo izvr{uvaweto na<br />
dejstvieto na krivi~noto delo, tuku samo pomaga za negovoto realizirawe.<br />
Za postoewe na pomagaweto potrebno e da bidat ispolneti slednive<br />
uslovi: 1 0 da postoi pridones na nekoe lice za izvr{uvawe na<br />
odredeno krivi~no delo i 2 0 takvito pridones da e izvr{en so umisla.<br />
368<br />
Tahovi}, J. op. cit. str. 303.<br />
369<br />
Vidi: <strong>Sulejmanov</strong>, Z. Kriminalna politika, str. 115-116.<br />
313
1 0 Pod pridones na pomaga~ot se podrazbira povedenie naso-<br />
~eno kon ovozmo`uvawe na dejstvieto na izvr{uvaweto na krivi~noto<br />
delo ili kon sozdavawe uslovi so prezemenoto dejstvie od strana na<br />
storitelot da se ostvari posledicata na deloto.<br />
Pridonesot na pomaga~ot (pomagaweto) ne smee da se pojavi<br />
nitu kako naveduvawe na izvr{uvawe na krivi~noto delo (pottiknuvawe),<br />
ni kako kakvo i da e u~estvo vo dejstvieto na izvr{uvaweto (soizvr{itelstvo).<br />
Ottamu najprvin proizleguva deka va`en uslov za postoewe<br />
na pomagaweto e nekoe lice ve}e da donelo odluka da izvr{i edno<br />
odredeno krivi~no delo, taka {to pomaga~ot so svoeto dejstvie samo<br />
pridonesuva, odnosno ovozmo`uva toa delo da bide izvr{eno. Vo ova<br />
pomagaweto se razlikata od pottiknuvaweto koe, kako {to vidovme, mu<br />
prethodi na sozdavaweto na odlukata za izvr{uvaweto na deloto. Spored<br />
toa, pridonesot na pomaga~ot ne smee da se pojavi kako naveduvawe<br />
kon izvr{uvawe na krivi~noto delo. Za postoeweto na pomagawe, isto<br />
taka, e zna~ajno so dejnosta na pomaga~ot samo da se ovozmo`uva dejstvieto<br />
na izvr{uvaweto na krivi~noto delo, a ne i da se raboti za negov<br />
sostaven del, za{to vo sprotivno bi postoelo soizvr{itelstvo, a<br />
ne pomagawe. Spored toa, pridonesot na pomaga~ot ne smee da se pojavi<br />
ni kako u~estvo vo dejstvieto na izvr{uvawe na deloto.<br />
Vo ~l. 24 st. 2 KZ se navedeni opredeleni dejnosti koi se smetaat<br />
kako pridones na krivi~noto delo na drug. Toa se: davawe soveti<br />
ili upatstva kako da se izvr{i krivi~noto delo, stavawe sredstva za<br />
raspolagawe na storitelot za izvr{uvawe na krivi~noto delo, otstranuvawe<br />
na pre~kite za izvr{uvawe na krivi~noto delo, kako i odnapred<br />
veteno prikrivawe na krivi~noto delo na storitelot, na sredstvata<br />
so koi e izvr{eno krivi~noto delo, na tragite na krivi~noto<br />
delo ili na predmetite pribaveni so krivi~noto delo. Navedenite dejnosti<br />
se spomnati samo egzemplarno. Toa zna~i deka i site ostanati<br />
dejnosti so koi na nekoe lice mu se ovozmo`uva izvr{uvaweto na krivi~noto<br />
delo, kako na primer, pronao|awe na objektot nad koj }e se<br />
izvr{i krivi~noto delo i sl. treba da se smetaat kako pomagawe.<br />
Za postoewe na pomagaweto e nu`no da postoi i odreden odnos<br />
me|u pomaga~ot i izvr{itelot na krivi~noto delo. Pomaga~ot, imeno<br />
mora da znae deka postoi lice koe }e izvr{i krivi~no delo na koe toj<br />
}e mu pru`i pomo{ so prezemawe na odredeni dejstvija {to go olesnuvaat<br />
izvr{uvaweto na krivi~noto delo. Pritoa, ne e nu`no pomaga-<br />
~ot i li~no da go poznava storitelot, dovolno e da znae deka toa }e<br />
bide nekoj poedinec od odreden krug na lica. Toa zna~i deka toj mora<br />
da znae deka postoi izvr{itel, no ne mora da znae to~no i koj e toj izvr{itel.<br />
Me|utoa, pomagaweto ednakvo kako kaj pottiknuvaweto, mora<br />
da se odnesuva na izvr{uvawe na edno odredeno krivi~no delo. Dokolku<br />
pak krivi~noto delo ne e konkretno odredeno, ili pomagaweto se<br />
odnesuva na izvr{uvawe na krivi~ni dela voop{to (na vr{ewe kra-<br />
`bi, siluvawa i sl), toga{ nema pomagawe. Takvoto pomagawe e kazni-<br />
314
vo ako so zakonot e opredeleno kako posebno krivi~no delo.<br />
2 0 I za pridonesot vo izvr{uvaweto na krivi~noto delo se bara<br />
umisla. Umislata na pomaga~ot se sostoi vo svest i sakawe (direktna<br />
umisla), odnosno soglasuvawe (eventualna umisla) da se pridonese vo<br />
izvr{uvaweto na tu|o krivi~no delo. I ovde, sli~no na umislata na<br />
izvr{itelot na krivi~noto delo (na pomaga~ot), umislata na pomaga-<br />
~ot treba da sodr`i svest za site stvarni okolnosti od bitieto na krivi~noto<br />
delo za koe se vr{i pomagaweto, me|utoa ne se bara nivna podrobna<br />
konkretizacija, kakva {to se bara kaj izvr{itelot.<br />
Vo pogled na vinata na izvr{itelot na krivi~noto delo se bara<br />
umisla, no dovolna e i nebre`nost, {to zna~i deka pomaga~ot mo`e so<br />
umisla da pridonese za izvr{uvawe na krivi~no delo koe izvr{itelot<br />
go vr{i od nebre`nost. Izvr{itelot na krivi~noto delo ne mora da<br />
go poznava pomaga~ot, nitu e potrebno da znae za negovata dejnost na<br />
pomagawe.<br />
2. Vidovi na pomagawe. Spored na~inot, pomagaweto mo`e da<br />
bide: fizi~ko (materijalno) i psihi~ko. 1 0 Fizi~koto pomagawe se<br />
sostoi vo otstranuvawe na pre~kite za izvr{uvawe na krivi~noto<br />
delo, stavawe na raspolagawe sredstva za izvr{uvawe na krivi~noto<br />
delo, ~uvawe stra`a, nadgleduvawe na objektot nad koj }e se izvr{i<br />
krivi~noto delo, izviduvawe na mestoto na izvr{uvawe na deloto,<br />
pru`awe smestuvawe na storitelot pred izvr{uvaweto na krivi~noto<br />
delo, prevezuvawe na storitelot do mestoto na izvr{uvaweto na deloto<br />
i sl.). 2 0 Psihi~koto pomagawe se sostoi vo davawe soveti ili upatstva<br />
na koj na~in da se izvr{i krivi~noto delo ili vo odnapred vetena<br />
pomo{ zaradi prikrivawe na krivi~noto delo, na storitelot, na<br />
sredstvata so koi krivi~noto delo e izvr{eno ili predmetite pribaveni<br />
so krivi~noto delo. Dokolku psihi~koto pomagawe e izvr{eno<br />
pred izvr{uvawe na krivi~noto delo, potrebno e da se utvrdi dali vo<br />
toa vreme kaj izvr{itelot ve}e bila sozdadena odluka za izvr{uvawe<br />
na krivi~noto delo. Ako odlukata sî u{te ne bila sozdadena, psihi-<br />
~koto pomagawe mo`e da ima karakter na pottiknuvawe.<br />
Spored vremeto, pomagaweto mo`e da bide: 1 0 prethodno, ako se<br />
vr{i pred zapo~nuvaweto na dejstvieto na izvr{uvaweto (na primer,<br />
ako pomaga~ot napravi nekakov duplikat od klu~ za izvr{itelot), ili<br />
2 0 istovremeno, ako se vr{i vo isto vreme so dejstvieto na izvr{uvaweto<br />
(na primer, ako povika i primi na gosti nekoe lice, a za toa<br />
vreme izvr{itelot mu go krade avtomobilot). Ottuka, proizleguva<br />
deka pomagaweto mo`e da postoi pred i za vreme na izvr{uvaweto na<br />
krivi~noto delo, no ne i po deloto. Isklu~itelno pomagaweto mo`e<br />
da postoi i po prezemenoto dejstvie na izvr{uvaweto, me|utoa pred da<br />
nastapila posledicata na deloto. Toa e tn. me|upomo{. Vo ostanatite<br />
slu~ai na pridones po izvr{uvaweto na deloto, na primer, pomagawe<br />
na storitelot da ne bide otkrien ili prikrivawe na korista pribavena<br />
so krivi~noto delo, ne se raboti za pomagawe, tuku za samostojno<br />
315
krivi~no delo. Vo Krivi~iot zakonik tie slu~ai se inkriminirani<br />
kako zasebni krivi~i dela.<br />
Spored dejstvieto na izvr{uvaweto postoi: 1 0 pozitivno pomagawe,<br />
koga se vr{i so storuvawe, i 2 0 negativno pomagawe, koga se vr{i<br />
so propu{tawe. Toa zna~i deka pomagaweto, sprotivno na pottiknuvaweto,<br />
mo`e da se izvr{i i so propu{tawe. Pomagaweto so propu{tawe<br />
mo`e da bide ostvareno samo vo slu~aj koga postoi dol`nost<br />
na pomagawe so storuvawe: dokolku postoela obvrska na storuvawe so<br />
koja bi bilo spre~eno izvr{uvaweto na krivi~noto delo. Takov slu~aj<br />
e na primer, koga ~uvarot na edna zgrada, znaej}i deka ke bide izvr{ena<br />
kra`ba, go ostava otvoren prozorecot, a provalnikot toa go iskoristuva<br />
i ja vr{i kra`bata.<br />
I kone~no, spored odnosot na u~esnicite postoi: 1 0 neposredno<br />
pomagawe, koga pomaga~ot direktno mu pru`a pomo{ na storitelot na<br />
krivi~noto delo, i 2 0 posredno pomagawe, koga pomo{ta na izvr{itelot<br />
na deloto pomaga~ot ja pru`a preku treti lica.<br />
3. Krivi~na odgovornost. Soglasno so usvoenoto sfa}awe na<br />
akcesornata priroda na pomagaweto za negovoto postoewe e potrebno<br />
pomoganoto lice da go izvr{ilo krivi~noto delo ili barem da se<br />
obidelo da go izvr{i. So drugi zborovi, krivi~nata odgovornost i kaznivost<br />
na pomaga~ot zavisi od postoeweto na krivi~noto delo na izvr{itelot,<br />
vo ~ie ostvaruvawe pomaga~ot go dal svojot pridones. Dosledno<br />
na toa, za pomagawe na delo koe ne bilo nitu obideno nema krivi~na<br />
odgovornost. Nakratko, i vo odnos na krivi~nata odgovornost na<br />
pomaga~ot va`i seto ona {to be{e ka`ano za krivi~nata ogovornost<br />
na pottiknuva~ot.<br />
1 0 Zna~ajno e me|utoa ovde da istakneme deka spored Krivi~niot<br />
zakonik nema krivi~na odgovornost za neuspe{no pomagawe iako<br />
takviot vid na pomagawe e mo`en. Neuspe{no pomagawe postoi: 1 0 koga<br />
pomaga~ot go ostvari dejstvieto na pomagaweto, me|utoa izvr{itelot,<br />
od koi i da e pri~ini ne go ostvari dejstvieto na izvr{uvaweto na<br />
krivi~noto delo (na primer, pomaga~ot napravi duplikat od klu~ot na<br />
avtomobil, a izvr{itelot ne pristapi kon kra`bata na voziloto) ili,<br />
2 0 koga storitelot go izvr{i krivi~noto delo nezavisno od dejstvieto<br />
na pomaga~ot (na primer, pomaga~ot nabavil otrov, a storitelot go<br />
izvr{i ubistvoto so no` ili ogneno oru`je).<br />
2 0 Kaj krivi~nite dela kaj koi se bara namera, za odgovornosta<br />
na pomaga~ot e dovolno taa namera da e ostvarena kaj izvr{itelot i<br />
toa na pomaga~ot da mu e poznato. Ako namerata postoi kaj pomaga~ot,<br />
a ne i kaj izvr{itelot, toga{ nitu pomaga~ot nema da odgovara za toa<br />
delo, tuku za ona za koe }e odgovara i izvr{itelot.<br />
3 0 Spored ~l. 24 st. 1 KZ pomaga~ot se kaznuva kako samiot da go<br />
storil deloto, me|utoa, za razlika od pottiknuva~ot, mo`e da se kazni<br />
i poblago. Poblagoto kaznuvawe proizleguva ottamu {to pomaga~ot ne<br />
e nitu intelektualen ni fakti~ki avtor (nositel) na krivi~noto<br />
316
delo, tuku lice koe samo pridonelo vo negovoto izvr{uvawe. Ako krivi~noto<br />
delo ostanalo vo obid (dovr{en ili nedovr{en obid), toga{ i<br />
pomaga~ot, dokolku i obidot za toa delo e kazniv, se kaznuva samo za<br />
obid, pri {to isto taka postoi mo`nost za negovo poblago kaznuvawe.<br />
Najposle, pomaga~ot mo`e da bide osloboden od kazna dokolku dobrovolno<br />
go spre~i izvr{uvaweto na krivi~noto delo (~l. 25. st. 2 KZ).<br />
4 0 [to se odnesuva do li~nite odnosi, svojstva i okolnosti i<br />
ovde mo`at da mu odat vo polza ili na {teta samo na onoj pomaga~ kaj<br />
kogo }e se najdat. Taka, samo pomaga~ot {to dobrovolno go spre~il ili<br />
seriozno se obidel da go spre~i izvr{uvaweto na krivi~noto delo,<br />
mo`e da se oslobodi od kazna (~l. 25 st. 2 KZ). Vo ovoj pogled va`i i<br />
seto ona {to za ovoj problem be{e ka`ano kaj soizvr{itelstvoto i<br />
pottiknuvaweto.<br />
5 0 Za postoeweto pomagawe ne e od zna~ewe obemot na pridonesot<br />
vo izvr{uvaweto na krivi~noto delo, me|utoa taa okolnost e od<br />
vlijanie pri odmeruvawe na kaznata.<br />
4. Stek. Vo izvr{uvaweto na edno isto delo ne mo`e da postoi<br />
stek me|u pomagawe i (so)izvr{itelstvo, odnosno me|u pomagawe i pottiknuvawe,<br />
ottamu {to pomagaweto kako polesen oblik sekoga{ }e<br />
bide konsumirano od (so)izvr{itelstvoto, odnosno od pottiknuvaweto.<br />
Me|utoa, mo`en e idealen i realen stek kaj samoto pomagawe. Idealen<br />
stek }e postoi koga pomaga~ot so edno dejstvie pridonese za izvr-<br />
{uvawe na pove}e krivi~ni dela bez ogled dali tie se izvr{eni vo<br />
idealen ili realen stek i bez ogled na toa dali se izvr{eni od edno<br />
ili pove}e lica. Realen stek postoi koga pomaga~ot so pove}e dejstvija<br />
pridonesuva za ostvaruvawe na pove}e krivi~i dela. Nepostoi me|utoa<br />
realen stek koga pomaga~ot prezel pove}e dejnosti na pomagawe vo<br />
izvr{uvaweto na edno krivi~no delo.<br />
4. Pomagaweto kako samostojno delo. Vo opredeleni slu~ai<br />
pridonesot vo izvr{uvaweto na krivi~noto delo od strana na drugo<br />
lice vo zakonot e predvideno kako dejstvie na izvr{uvawe na nekoe samostojno<br />
krivi~no delo. Takvi se, na primer, slu~aite: pomagawe vo<br />
samoubistvo (~l. 128 KZ), protivpravno prekinuvawe na bremenosta<br />
(~l. 129 st. 1 KZ), krium~arewe (~l. 278 st. 4 KZ), {piona`a (~l. 316 st.<br />
3 KZ), pomagawe na storitel vo izvr{uvawe na krivi~no delo (~l. 316<br />
st. 3 KZ), pomagawe na neprijatelot (~l. 323 KZ), kriewe i pomagawe<br />
na storitel po izvr{eno krivi~no delo (~l. 325 st. 1 KZ), kaznuvawe za<br />
podgotvuvawe (~l. 326 KZ), pomagawe na storitel vo izvr{eno<br />
krivi~no delo (~l 365 KZ), protivzakonito osloboduvawe na lice<br />
li{eno od sloboda (~l. 373 KZ), spre~uvawe slu`beno lice vo vr{ewe<br />
slu`beno dejstvie (~l. 382 st. 3 KZ), teroristi~ka organizacija (~l.<br />
394-a st. 2 KZ) i, organizirawe na grupa i pottiknuvawe na izvr{uvawe<br />
na delata trgovija so lu|e i krium~arewe na migranti (~l. 418-v st.<br />
2). Pomagaweto kako sou~esni{tvo i pomagaweto kako samostojno (posebno)<br />
krivi~no delo se isklu~uvaat i me|u niv ne mo`e da dojde do<br />
317
stek. Taka, ako pomaga~ot na storitel na te{ka kra`ba odnapred mu<br />
vetil deka }e mu pru`i pomo{ po izvr{enoto delo i toa go stori, toga{<br />
nema stek me|u pomagaweto vo krivi~noto delo te{ka kra`ba i<br />
krivi~noto delo pomagawe na storitel po izvr{eno krivi~no delo.<br />
Dokolku pomo{ta e vetena pa se ostvaruva po izvr{enoto delo }e postoi<br />
pomagawe kako sou~esni{tvo, a dokolku pomo{ta ne e odnapred vetena<br />
toga{ }e postoi pomagawe kako samostojno krivi~no delo od ~l.<br />
325 st. 1 KZ.<br />
5. Dobrovolno otka`uvawe od pomagawe. Pomaga~ite, a toa<br />
ednakvo va`i i za pottiknuva~ite i soizvr{itelite, mo`at da se oslobodat<br />
od kazna (fakultativna osnova) ako dobrovolno go spre~ile<br />
izvr{uvaweto na krivi~noto delo. Ova pravilo e predvideno so ~l. 25<br />
st. 2 KZ, kade se veli: "Soizvr{itelot, pottiknuva~ot ili pomaga~ot<br />
koj dobrovolno go spre~il ili seriozno se obidel da go spre~i izvr-<br />
{uvaweto na krivi~noto delo, mo`e da se oslobodi od kazna. Toa va`i<br />
i vo slu~aj na podgotvuvawe na krivi~no delo, bez ogled dali so zakon e<br />
opredeleno kako posebno krivi~no delo ili so zakon e propi{ano<br />
kaznuvawe za podgotvuvawe na opredeleno krivi~no delo (~l. 18 st. 2).<br />
Me|u dobrovolnoto otka`uvawe na sou~esnicite, odnosno soizvr-<br />
{itelite i dobrovolnoto otka`uvawe na storitelot od obid na krivi-<br />
~no delo postoi sli~nost. Toa zna~i deka site uslovi koi se baraat za<br />
dobrovolno otka`uvawe od obid, potrebni se i za dobrovolnoto otka-<br />
`uvawe na soizvr{itelite, odnosno sou~esnicite za tie da mo`at da<br />
bidat oslobodeni od kazna.<br />
318
IV DEL<br />
KRIVI^NI SANKCII<br />
319
320
G l a v a I<br />
SISTEM NA KRIVI^NI SANKCII<br />
I. POIM I VIDOVI NA KRIVI^NI SANKNCII<br />
1. Vo teorijata na krivi~noto <strong>pravo</strong> voobi~aeno se opredeluva<br />
formalen i materijalen poim na krivi~nite sankcii. Formalniot<br />
poim se opredeluva vrz osnova na pravnite elementi na krivi~ite sankcii<br />
i se veli deka tie pretstavuvaat merki koi se prezemaat sprema<br />
storitelite na krivi~ni dela (poradi storenoto zlo), a koi gi izrekuva<br />
sudot pod uslovi {to se opredeleni so zakon. Od navedenata definicija<br />
proizleguva deka formalnata smisla na sankciite e da obezbedi<br />
po~ituvawe na pravnite normi, odnosno na onie formi na povedenie<br />
{to negativno se opredeleni so dispoziciite na tie normi.<br />
Spored materijalniot poim na krivi~nite sankcii koj se<br />
opredeluva vrz osnova na nivnata cel, krivi~nite sankcii pretstavuvaat<br />
merki na op{testveno reagirawe zaradi prevencija (za{tita)<br />
na op{testvoto od kriminalitetot. Materijalnata strana na krivi~nite<br />
sankcii se sostoi vo obezbeduvaweto na dobrata, interesite,<br />
odnosite i vrednostite koi se za{tituvaat so pravniot poredok, a spored<br />
svojata su{tina povreda (odzemawe i/ili ograni~uvawe) na izvesni<br />
prava na liceto sprema koe se primenuvaat. Povod za izrekuvaweto na<br />
krivi~nite sankcii e izvr{enoto krivi~no delo, a nivnata cel e<br />
odmazda (pravda) i deluvawe vrz storitelot na krivi~noto delo i drugite<br />
gra|ani vo idnina da ne vr{i krivi~ni dela.<br />
Materijalno-formalniot poim na krivi~nite sankcii pretstavuva<br />
spojuvawe na elementite od prethodnite dva poimi. Ottamu, proizleguva<br />
deka tie pretstavuvaat so pravni propisi predvideni prisilni<br />
merki {to se primenuvaat sprema licata koi so izvr{uvawe krivi~no<br />
delo poka`ale deka se odnesuvaat sprotivno na tie propisi, so<br />
cel sprema niv i sprema ostanatite gra|ani da se deluva kon vozdr`uvawe<br />
od takvi povedenija i otstranuvawe na {tetnite posledici {to<br />
ottamu mo`at da proizlezat. Ili, nakratko, tie se prisilni merki za<br />
za{tita na poedincot i op{testvoto od kriminalitetot {to gi izrekuva<br />
nadle`en organ vo zakonito sprovedena postapka sprema storiteli<br />
na krivi~ni dela, vo slu~ai i pod uslovi opredeleni so praven<br />
propis.<br />
Krivi~nite sankcii se isklu~itelno vrzani za krivi~noto<br />
delo i negoviot storitel. Kako socijalna posledica na krivi~noto<br />
delo tie pretstavuvaat sredstvo za vozdr`uvawe na potencijalnite<br />
321
kriminalci od natamo{no vr{ewe na op{testveno {tetni dela. Tie<br />
se javuvaat kako socijalen imperativ na sekoe op{testvo za za{tita na<br />
op{testvoto od kriminalitetot, kako nu`no zlo {to se nanesuva<br />
zaradi storenoto zlo (malum passionis quod infligitur propter malum actionis).<br />
No, vo sovremeni uslovi tie sî pomalku se svrteni kon minatoto<br />
(kon deloto), a sî pove}e kon idninanata (kon li~nosta na osudenoto<br />
lice), sî pomalku se stradawe a sî pove}e pomo{. Ottamu, se veli deka<br />
krivi~nite sankcii treba da se iskoristat vo granicite na mo`noto,<br />
vo ramkite na nau~nite soznanija i postapkite {to se primenuvaat za<br />
da se obezbedi pravda i resocijalizacija na storitelite na krivi~nite<br />
dela. Sumarno zemeno tie se merki na op{testvena reakcija protiv<br />
storitelot na krivi~noto delo koi imaat za cel da go za{titat op{testvoto<br />
od kriminalitetot i da go smalat negovoto idno javuvawe.<br />
Praven propis so koj se predvideni krivi~nite sankcii kaj nas<br />
mo`e da bide samo zakon, a nadle`en organ za nivno izrekuvawe samo<br />
sud. Nivnata prisilnost se sostoi vo nanesuvawe nekoe zlo na storitelot<br />
na krivi~noto delo, odnosno vo odzemawe ili ograni~uvawe na<br />
negovata sloboda na dvi`ewe, sopstvenosta i drugi slobodi i prava<br />
ili vo predupreduvawe deka negovite slobodi i prava }e mu bidat odzemeni<br />
ili ograni~eni dokolku go povtori krivi~noto delo. Sevkupnosta<br />
na ovie merki vo krivi~noto zakonodavstvo go so~inuvaat sistemot<br />
na krivi~nite sankcii.<br />
2. Spored KZ postojat ~etiri vidovi na krivi~ni sankcii: 1 0<br />
kazni, 2 0 alternativni merki, 3 0 merki na bezbednost i 3 0 vospitni<br />
merki.<br />
1 0 Kanite mo`at da se primenat samo sprema polnoletni i krivi~no<br />
odgovorni storiteli na krivi~ni dela. Tie mo`at islu~itelno<br />
da se primenat i sprama postarite maloletnici kako poseben vid kazna<br />
- maloletni~ki zatvor.<br />
2 0 Alternativnite merki, isto taka, se primenuvaat samo sprema<br />
polnoletni i krivi~no odgovorni storiteli na krivi~ni dela, me-<br />
|utoa nivnata primena e vrzana za polesni krivi~ni dela i storiteli.<br />
Nivnoto nastapuvawe e povrzano so kaznata, odnosno tie se pojavuvaat<br />
kako zamena na represivnata priroda na kaznata toga{ koga se o~ekuva<br />
deka storitelot nema da izvr{i novo krivi~no delo.<br />
3 0 Merkite na bezbednost mo`at da se primenat sprema site<br />
storiteli na krivi~ni dela bez ogled dali se raboti za krivi~no odgovorni<br />
ili za lica {to ne se krivi~no odgovorni. Sprema krivi~no<br />
odgovornite (bitno namaleno presmetlivi lica i alkoholi~ari i narkomani)<br />
tie se primenuvaat - zaedno (samo pokraj) so kaznite ili alternativnata<br />
merka, kako nesamostojni, sporedni sankcii, a sprema krivi~no<br />
neodgovornite (nepresmetlivi) storiteli na krivi~ni dela - samostojno.<br />
4 0 Vospitnite merki se primenuvaat sprema maloletni storiteli<br />
na krivi~ni dela, a isklu~itelno i sprema pomladi polnoletnici.<br />
322
II. CELI NA KRIVI^NITE SANKCII<br />
1. Opredeluvaweto na celite na krivi~nite sankcii e bitna<br />
pretpostavka za nivnoto pravilno propi{uvawe, izrekuvawe i izvr-<br />
{uvawe. Ottamu, sekoe krivi~no zakonodavstvo koe pretendira da bide<br />
vo funcija na ostvaruvaweto na ~ovekovite prava i slobodi mora jasno<br />
da gi definira i da sozdade uslovi za nivno ostvaruvawe. Sledej}i ja<br />
taa nasoka i na{iot zakonodavec si postavil za zada~a vo samiot krivi~en<br />
zakonik da gi precizira ovie celi i na toj na~in da ne dozvoli<br />
nikakvi dvoumewa vo vrska so elementite {to ja opredeluvaat represivnata<br />
kriminalna politika. Me|utoa, so ogled na toa {to razli~nata<br />
priroda na oddelnite sankcii go pravi osobeno te{ko opredeluvaweto<br />
na op{tite celi na site krivi~ni sankcii, na{iot zakonodavec<br />
se re{il za posebno definirawe na celta na kaznuvaweto, celta na<br />
alternativnite merki, celta na merkite na bezbednost i celta na vospitnite<br />
merki i maloletni~kiot zatvor. Vakvata opredelba, vsu{nost,<br />
e razumna i opravdana, za{to ovozmo`uva jasno voo~uvawe na razlikite<br />
vo punativniot pristap kon osudenite lica za storeni krivi~ni<br />
dela i na motivite {to tie razliki gi opravduvaat.<br />
2. Spored ~l. 32 KZ pokraj ostvaruvawe na pravdata, cel na kaznuvaweto<br />
e: (1) spre~uvawe na storitelot da vr{i krivi~ni dela i<br />
negovo prevospituvawe i, (2) vospitno da se vlijae vrz drugite da ne<br />
vr{at krivi~ni dela. Od vakvata opredelba jasno proizleguva deka<br />
spored na{eto pozitivno krivi~no zakonodavstvo osnovna cel na kaznuvaweto<br />
e ostvaruvaweto na pravdata, {to zna~i deka pri propi{uvaweto,<br />
izrekuvaweto i izvr{uvaweto na kaznite mora vo prv red da<br />
bide zadovolen elementot na pravdata - pravedna odmazda. 370 Duri potoa,<br />
ili na vtoro mesto, doa|a baraweto da se postigne specijalnata i<br />
generalnata prevencija. Pritoa, zakonodavecot ostavil ovie mo{ne<br />
370<br />
Poinaku: Kambovski, V. Kazneno <strong>pravo</strong>, op{t del, str. 851. Spored<br />
nego, "Retribucijata, formulirana kako barawe za spravedliva i srazmerna,<br />
proporcionalna kazna, ne e definirana i ne mo`e da se definira kako cel na<br />
kaznuvaweto. Storitelot ne go kaznuvame za da mu naneseme zlo! Retribucijata<br />
e protkaena vo samata priroda na kaznata kako spravedlivo poramnuvawe<br />
so nanesenoto zlodelo." Na vakvite i sli~ni tvrdewa, smetam dovolno e samo<br />
kratko da se odgovori: ako ne{to se bara, baranoto ne e ni{to drugo tuku cel!<br />
Vo taa smisla, vpro~em, jasno se izrazil, a potem na toa zaboravil i samiot<br />
Kambovski. Taka na str. 25, toj veli: "Kako supstitucija, cel, ili praven ideal<br />
na krivi~noto <strong>pravo</strong>, sodr`inata na pravdata ja ispolnuvaat..." i "...ako<br />
pravdata e ne samo su{tina, tuku i cel na <strong>pravo</strong>to - toa zna~i priznavawe deka<br />
<strong>pravo</strong>to ima svoja cel." Ili, na str. 268 kade veli: "Baraweto za spravedliva<br />
kazna e izre~no predvideno so KZM (~l. 32) kako cel na kaznuvaweto: pokraj<br />
ostvaruvaweto na pravdata, cel na kaznuvaweto e i specijalnata i generalnata<br />
prevencija!"<br />
323
asteglivi i bogati so sodr`ina poimi da gi objasni teorijata, no vo<br />
ramkite na dadeniot redosled. Moj stav e deka zakonodavecot dobro postapil<br />
{to me|u celite na kaznuvaweto ja pomestil i pravdata, me|utoa<br />
ne i koga ñ go otstapil prioritetnoto mesto vo uslovi na sovremeni<br />
op{testveni dvi`ewa koi se odlikuvaat so nedvosmislena verba vo<br />
~ovekot, vo negovite potencijali i nau~no verificirani mo`nosti za<br />
negovo postojano menuvawe. Akcentiraweto na pravdata u{te pomalku<br />
e opravdano vo eden krivi~en zakonik {to istovremeno ne se otka`al<br />
od brojni instituti {to mu odat vo prilog na izneseniot stav.<br />
3. Od prethodnata odredbata nesomneno proizleguva deka celta<br />
na kaznuvaweto voop{to, za toa zna~i celta na site krivi~ni sankcii<br />
vo osnova e postignuvawe na 1 0 pravdata, 2 0 specijalnata prevencija i 3 0<br />
generalnata prevencija.<br />
1 0 Pravdata. Za da se sfati pravdata kako cel na krivi~nite<br />
sankcii vo osnova treba da se trgne poimot na pravdata 371 no, ednakvo i<br />
od na~eloto na ednakvost i pravednost na site pri izrekuvaweto i<br />
izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii koj e sostaven od tri pravila: a)<br />
retribucija spored te`inata na deloto (reciprocitet, ednakvost), b)<br />
za ednakvi ili sli~ni storiteli - ednakva ili sli~na sankcija (srazmernost,<br />
ekvivalentnost), i v) neizbe`nost na retribucijata, ili poto~no,<br />
izbegnivawe na privilegiran odnos vo pogled na retribucijata.<br />
Od prvoto pravilo proizleguva deka pravedna e onaa sankcija {to<br />
vodi smetka za ednakvo delo da se primeni ednakva represija, od vtoroto,<br />
deka e pravedna onaa sankcija so koja poednakvo se postapuva so<br />
ednakvi (sli~ni) storiteli, odnosno osudenici i soodvetno na toa, neednakvo<br />
se postapuva so razli~ni storiteli, odnosno osudenici i, od<br />
tretoto, deka retribucijata e pravedna samo dokolku ne doveduva do<br />
isklu~uvawe, odnosno priviligirawe na opredelni grupi gra|ani od<br />
krivi~nopravnata represija.<br />
a) Prvoto pravilo - retribucija spored te`inata na deloto se<br />
nadovrzuva na principot na zakonitosta i zna~i negovo natamo{no<br />
dopolnuvawe. Imeno, legalitetot na sankciite sfaten vo po{iroka<br />
smisla ne se sostoi samo vo zakonskata reguliranost na izrekuvaweto<br />
i izvr{uvaweto na sankciite, tuku i vo ramnomerna, voedna~ena primena<br />
na site sankcii. So drugi zborovi, principot na pravednost sodr`i<br />
zabrana na razli~na primena na represijata ne samo pri izrekuvaweto,<br />
tuku i pri izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii i ottamu e vo<br />
funkcija na legalitetot. Zakonitosta na izvr{uvaweto ne zna~i samo<br />
opredeluvawe na na~inot na izvr{uvaweto na sankciite (formalna zakonitost),<br />
tuku i ednakvo (sli~no) stradawe na ednakvi (sli~ni) slu-<br />
~ai vo praktikata (materijalna zakonitost). Ako za ednakvi i sli~ni<br />
slu~ai, ako za krivi~ni dela od ist ~len i stav na krivi~niot zakon,<br />
izvr{eni pod isti ili sli~ni okolnosti, za koi od strana na sudovite<br />
371<br />
Vidi: <strong>Sulejmanov</strong>, Z, Penologija, str. 381-389<br />
324
se izre~eni ist vid na sankcii vo pribli`no ednakvi ramki, vo praktikata<br />
na izvr{uvaweto ima neednakvo tretirawe, odnosno ako se pravat<br />
zna~ajni razliki vo pogled na primenetata represija, doa|a do golema<br />
neednakvost vo postapuvaweto so gra|anite, do nivno diskriminirawe<br />
od strana na nadle`nite izvr{ni organi {to sekako ne e pravedno.<br />
b) Ottuka, se izvlekuva vtoriot element na pravednosta vo<br />
izrekuvaweto i izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii. Po odnos na<br />
praviloto: srazmernost na retribucijata (represijata) se zalagaa brojni<br />
misliteli u{te od najranite periodi na ~ovekovata istorija, kako<br />
na primer, Ciceron, Seneka, Horacie i dr. Horacie istaknuval deka<br />
podednakvoto kaznuvawe na krivi~nite dela od razli~na te`ina, i<br />
razli~ni kaznuvawe na podednakvi dela e {tetno i za moralot i za<br />
interesite na op{testvoto ("Sensus moresque repugnant atque ipsa utilitas").<br />
Spored enciklopedistite, kako vrhoven kriterium se javuva korista za<br />
op{testvoto i slobodata na gra|anite. Vo vrska so toa se bara ednakvost<br />
voop{to, a osobeno pred zakonot (vo prv red krivi~niot) i se<br />
otvora borba protiv sekakov vid na samovolie i tiranija pri {to se<br />
proglasuvaat opredeleni neotu|ivi prava na sekoja li~nost, duri i toga{<br />
koga li~nosta e zlostornik. 372<br />
Ovoj element ili pravilo, iako ne e izre~no vgradeno vo ZKP i<br />
ZIS, dobiva posebno mesto vo praktikata na izrekuvaweto i izvr{uvaweto<br />
na sankciite. Toa e zna~ajno barawe koe zasega mu e ostaveno na<br />
svesniot pristap, na rasuduvaweto na subjektite nadle`ni za izrekuvawe<br />
i izvr{uvawe na krivi~nite sankcii. Me|utoa, toa ne zna~i<br />
deka vo toj pogled treba da ima tolku tolkuvawa kolku {to ima lica<br />
{to rabotat na ovie problemi. Vo rasvetluvaweto na ova pravilo, na<br />
koe, kolku {to mi e poznato, barem kaj nas ne mu e posveteno potrebnoto<br />
vnimanie, treba da se trgne od voop{tuvawe na konkretnoto iskustvo<br />
so dosledna pomo{ na teorijata, a dobienite soznanija treba da se<br />
prifatat kako zna~ajni eti~ki pravila koi, ako ni{to drugo, bi mo-<br />
`ele da bidat voobli~eni i pomesteni vo nekakvo obi~ajno <strong>pravo</strong>.<br />
v) Praviloto na neizbe`nost na retribucijata (represijata)<br />
osobeno re{itelno go naglasuva Bekarija. Toj naveduva deka kaj postoeweto<br />
na osobeno slaba odgovornost na privilegiranite stale`i i te-<br />
{kite kazni za prostiot narod se urivaat site poimi na pravednosta i<br />
dol`nostite i na nivno mesto doa|a <strong>pravo</strong>to na posilniot, koe podednakvo<br />
e opasno i za onoj koj go primenuva i za onoj koj od nego strada.<br />
373 Ova na~elo vo su{tina zna~i zabrana na razli~en tretman vo krivi~noto<br />
<strong>pravo</strong> {to ne e opravdan: zabrana na razli~na kriminalna politika<br />
vo krivi~noto gonewe, kvalifikacijata na delata i tretmanot<br />
za vreme na izdr`uvaweto na kaznata vo zavisnost od socijalnite sta-<br />
372<br />
^ubinski, M. op. cit. str. 71.<br />
373 Beccaria, C. O zlo~inima i kaznama, Logos, Split, 1984, str. 80.<br />
325
vovi, nivoto na obrazovanieto nacionalnosta, verskata i nacionalnata<br />
pripadnost. Nakratko, na~eloto na ednakvost ne zna~i samo deka nikoj<br />
ne smee da bide kaznet za delo koe ne e opredeleno vo zakonot (na-<br />
~elo na legalitet), tuku i deka sekoj treba da bide kaznet za delo koe e<br />
opredeleno vo zakonot. 374 Nepridr`uvaweto kon ova na~elo vodi kon<br />
samovolie i arbitrernost koe ovde ne se sostoi vo primenata na represivnite<br />
merki, tuku vo otsustvo na nivna primena toga{ koga za toa<br />
ima zakonski osnovi i koga toa kriminalno politi~ki e opravdano.<br />
Takvata kriminalna politka ("politika na nekaznuvawe")<br />
sprema mo}nite e nemo}na, a sprema slabite nemilosrdna: na privilegiranite<br />
im se pru`aat {iroki mo`nosti da se izvle~at od vistinskata,<br />
i {to e osobeno nepravedno, od kakva i da e kazna. Na toj na~in se<br />
naru{uva ustavnosta i zakonitosta, i se gubi sekakva doverba vo krivi~noto<br />
<strong>pravo</strong>sudstvo. A poznato e deka "krivi~noto <strong>pravo</strong>, i koga e najdobro,<br />
sepak e samo nu`no zlo, a koga e lo{o, toa e nepodnoslivo<br />
zlo." 375 Ili, kako {to veli eden avtor, stanuva zbor za takvi pojavi<br />
koi ja nagrizuvaat zakonitosta na kriminalnata politika, sozdavaat<br />
~uvstvo na neednakvost na gra|anite pred zakonot, vo golema mera ja<br />
slabeat funkcijata na generalnata prevencija, osobeno vo onoj del so<br />
koj se ostvaruva socijalnoeti~kata funkcija na krivi~noto <strong>pravo</strong>. 376<br />
Ottamu, proizleguva pod ovoj princip da se podrazbira ne samo<br />
postoeweto na ustavnost i zakonitost, tuku i podveduvawe na site<br />
organi na vlasta i poedincite pod ustavot i zakonite, odnosno pot~inetost<br />
na pravniot poredok. Toa zna~i vladeewe na <strong>pravo</strong>to, barawe<br />
koe mu se sprotivstavuva na samovolieto i gi pravi odgovorni i kaznivi<br />
postapkite nadvor od <strong>pravo</strong>to na site, pa i na nositelite na vlasta.<br />
Vladeeweto na <strong>pravo</strong>to vo ovaa smisla pretstavuva sprotivnost na<br />
apsolutizmot i arbitrernosta.<br />
So izlo`uvawe na sva}awata za pravdata mo`e da se odi vo<br />
beskone~nost za{to za nea postojat tolku definicii kolku {to ima i<br />
avtori {to makar malku se zanimavale so ovoj problem. So nu`en respekt<br />
kon nivnite stavovi za nas e sepak najbitno da gi izvle~eme samo<br />
onie elementi {to najdobro ja odrazuvaat su{tinata na pravdata kako<br />
cel na krivi~nite sankcii. Zatoa, istaknuvame deka pravdata e vrednosna<br />
kategorija, ideal kon koj se stremi pozitivnoto <strong>pravo</strong> voop{to, a<br />
vo tie ramki i krivi~noto <strong>pravo</strong> i penologijata. Pravdata me|utoa, ne<br />
374<br />
"... Ne e vo soglasnost so ova na~elo tn. selektivna politika na krivi~noto<br />
gonewe, odnosno izostanuvawe na krivi~no gonewe vo slu~ai koga za<br />
toa postojat i zakonski uslovi i op{testven interes..." Lazarevi}, Lj. Jugoslovenska<br />
kriminalna politika i njena nau~na zasnovanost, JRKKP, Beograd, 1988/1, str.<br />
17.<br />
375<br />
Ba~i}, F. Op}i pogled na srednovjekovno krivi~no <strong>pravo</strong> (XI-XIV vjek),<br />
Zbornik pravnog fakulteta u Zagrebu, Zagreb, 1988/5. str. 700.<br />
376<br />
Vidi: Lazarevi}, Lj. Jugoslovenska politika uoblasti represije, str. 40.<br />
326
e prazna kategorija nitu pak nekoja vrednost sama po sebe i za sebe,<br />
tuku kako {to pravilno zabele`uva Radbruh "polarna vrednost na koja<br />
i e potreben otpor za su{tinsko ostvaruvawe." 377 Ottamu, proizleguva<br />
deka nejziniot prv element e soznanieto deka postoi odreden poedinec<br />
(ili poedinci) {to go prekr{ile praviloto na postapuvawe koe vo<br />
odnosite me|u lu|eto moralno i pravno nalaga da ne mu se nanesuva zlo<br />
na drug, ili vo na{iot su~aj da postoi lice (ili lica) koe izvr{ilo<br />
krivi~no delo. Vo vtoriot element na pravdata e manifestirana `elbata<br />
za odmazda, `elbata za sankcionirawe na prekr{itelot na toa<br />
pravilo. Ovde me|utoa, ne se raboti za odmazda sfatena kako primitivna<br />
`ed za vra}awe so zlo na nanesenoto zlo, tuku za odmazda sfatena<br />
kako sociopsiholo{ka i eti~ka kategorija, kako fenomen koj<br />
proizleguva od: a) ~ovekoviot impuls za samoodbrana, b) negoviot<br />
impuls za odbrana na drugite i v) postignuvawe na opredelena satisfakcija.<br />
Ovie okolnosti {to prv genijano gi voo~il i na opredelen<br />
na~in gi formuliral Xon Stjuart Mil (D`on Stjuart Mil, 1806-1873) 378<br />
za nas se od osobena va`nost. So nivna pomo{ se ovozmo`uva nadminuvawe<br />
na idealisti~kite i metafizi~kite sfa}awa spored koi odmazdata<br />
zalo`ena vo sankcijata e bo`ja kategorija, kategori~ko barawe<br />
za postignuvawe na apsolutnata pravda (Kant), ili logi~ko-dijalekti-<br />
~ka nu`nost (Hegel), tuku ~ove~ka tvorba opredelena od edno vnatre{no<br />
~uvstvo i potrebata da se ostvari opredelena li~na ili op{-<br />
testvena korist. So drugi zborovi, vakvoto poimawe na pravdata vo<br />
koe nejziniot vtor element e sociopsiholo{ki i eti~ki opredelen, go<br />
ovozmo`uva nejzinoto prifa}awe kako vrednost {to ne proizleguva<br />
od nekakvi transcedentni sferi, nitu od prirodnoto <strong>pravo</strong> (prirodna<br />
sostojba - prirodno <strong>pravo</strong> - pravda), tuku od `elbata da se postigne pozitivno<br />
<strong>pravo</strong> {to }e im odgovara na site. Pravdata ima svoe individualno,<br />
grupno i op{testveno zna~ewe {to e determinirano so na~inot<br />
na `ivot na lu|eto. Ottamu, prifatliva e konstatacijata deka "poedinecot,<br />
grupata ili celoto op{testvo mora da imaat koncepcija za<br />
toa {to e pravda, potoa kriterium za pravednoto {to proizleguva od<br />
taa koncepcija i najposle, uverenost vo opravdanosta na toj kriterium<br />
vo odnos na nekoi drugi mo`ni kriteriumi na pravednost." 379<br />
Na ovie konstatacii sekoj koj barem malku ja poznava su{tinata<br />
na utilitarizmot (relativnite teorii) i retributivizmot (apsolutnite<br />
teorii) mo`e vedna{ da ni zabele`i deka contradictio in adjecto e<br />
nastojuvaweto so pomo{ na utilitarizmot da se objasnuva i opravduva<br />
primenata na represijata (sankciite). Svesni za taa opasnost, ostanuvame<br />
pri tvrdeweto deka ovde nema ni{to protivre~no, odnosno deka<br />
sekoga{ mo`e da se zboruva samo za prividna kontradiktornost na ce-<br />
377<br />
Radbruh, G. Filozofija prava, Nolit, Beograd, 1980, str. 128.<br />
378<br />
Vidi: Mil, D`. S, Utilirarizam, Kultura, Beograd, 1960, str. 58.<br />
379<br />
Vuja~i}, V. Sistem vrednosti i odgoja, Zagreb, 1987, str. 45.<br />
327
lite na sankciite i toa samo toga{ koga nekoj e do kraj isklu~iv vo<br />
svoite pozicii. Realniot `ivot poka`uva deka interesot (korista) se<br />
zalo`eni i vo dvete sprotivstaveni teorii, za{to od sekoga{ bile i<br />
}e bidat vo prirodata na ~ovekovoto su{testvo glavna oska "okolu<br />
koja se vrti duri i zemjinata topka." Ottamu, tvrdeweto deka i pravdata<br />
e utilitaristi~ka kategorija. Toa {to pravdata ja po~ituva sekoj pa<br />
duri i onoj {to e osuden za izvr{ena nepravda (krivi~no delo) doa|a<br />
ottamu {to taa e od interes na negovata sopstvena sigurnost. 380 Sekoj<br />
razumen, pa makar se vikal Kant ili Hegel, mora da se soglasi so<br />
vistinata deka pravdata e vtemelena vo interesot (korista), ako ne od<br />
drugo, barem zaradi faktot deka ni taa kako edna od vrvnite vrednosti<br />
na ~ovekot ne bi postoela vo uslovi {to ja ~inat beskorisna. 381 Toa<br />
svojstvo na pravdata e tokmu ona {to go pomiruva duri i najekstremniot<br />
antagonizam me|u utilitarizmot i retributivizmot i ottamu<br />
pretstavuva zna~ajna okolnost {to ne gi obezvreduva usilbite na me-<br />
{ovitite teorii za celite na sankciite. Naprotiv, taa im dava sila,<br />
koja {to vpro~em, i gi zacvrsti kako najprifatliv koncept vo sovremenata<br />
kriminalna politika i penologija.<br />
Celta na krivi~nite sankcii ne e da ja za{titat pravdata kako<br />
samovrednost, 382 kako ideja sui generis, 383 ili barem ne samo toa, tuku sodr`inata<br />
{to e vnesena vo taa vrednost. Toa zna~i: a) da se obezbedi<br />
individualnata egzistencija i sre}a, kako i da se prevenira revan{ot,<br />
b) da se eliminira nesigurnosta na site gra|ani i, v) da í se obezbedi<br />
na `rtvata satisfakcija bilo so posredstvo na psiholo{kiot efekt<br />
{to subjektivno se do`ivuva kako zadovoluvawe na pravdata, bilo so<br />
materijalna nadomest na pretrpenata {teta. Ako pravdata e vsadena vo<br />
individualnata i op{testvenata svest na lu|eto kako retributivna<br />
380<br />
"Sigurnosta vo svojot najop{t vid ima svoja objektivna i subjektivna<br />
dimenzija. Objektivno, subjektivnosta go podrazbira nivoto na vistinska<br />
za{titenost na gra|anite od kriminalitetot i mo`e da bide izrazena so stapkata<br />
na kriminalitetot i stapkata na viktimizacijata. Subjektivno, sigurnosta<br />
ozna~uva mera vo koja gra|anite se ~uvstvuvaat za{titeni od kriminalitetot".<br />
Nikoli}-Ristanovi}, V. Pravo na sigurnost i krivi~no-pravna intervencija,<br />
JRKKP, Beograd, 1990/3, str. 159. Ili kako {to veli Kuson: "Sigurnosta po-<br />
~iva vrz retkoto slu~uvawe na napadite vrz `ivotot ili imotot na lu|eto -<br />
{to e nejzina objektivna dimenzija. Od toa proizleguva ~uvstvoto na mir i<br />
doverba - {to e nejzina subjektivna dimenzija." Cusson, M. Za{to ka`njavati,<br />
JRKKP, Beograd, 1990/4, str. 67.<br />
381<br />
Poinaku: Ko`ev, A. Fenomenologija prava, Nolit, Beograd, 1984,<br />
str. 206-213.<br />
382<br />
Cusson, M. op. cit, str. 66.<br />
383<br />
Ko`ev, A. op. cit, str. 242-243 i 248.<br />
328
pravda, kako socijalnoeti~ki prekor 384 (poinaku ne mo`e nitu da<br />
bide), toga{ preku nejzinoto pomestuvawe me|u celite na sankciite vo<br />
prv red mora da se dojde do postignuvawe na:<br />
a) Egzistencijata na poedinecot, {to zna~i da se so~uva individualnata<br />
sigurnost, `ivotot, imotot i drugite osnovni vrednosti<br />
(slobodata i pravata) {to vo edno organizarano op{testvo gi poseduva<br />
~ovekot. Sekoe posegawe vrz niv ~ovekot go pravat `rtva na opredeleno<br />
samovolie, a so toa se predizvikuva negovata potreba ne samo od<br />
<strong>pravo</strong>, tuku i za opredelen kvantitet i kvalitet na pravda. Takvata<br />
pravda treba istovremeno da bide od takov karakter {to }e pridonesuva<br />
za eliminacija na revan{ot (privatnata odmazda), za{to sekoga{<br />
koga ne se po~ituva pravdata postoi realna opasnost od nejzino zemawe<br />
vo svoi race. Eklatanten dokaz za toa e revan{ot za proliena krv<br />
(krvna odmazda) koj vo mnogu sredini, me|u koi i vo na{ata, sî u{te<br />
egzistira od pri~ini na neusoglasenosta na pozitivnoto zakonodavstvo<br />
so barawata na pravdata.<br />
b) Vtorata cel proizleguva od ~uvstvoto na nesigurnost {to e<br />
vgradeno vo kolektivnata svest vo odnos na drugite i op{testvoto vo<br />
celost. Ova ~uvstvo dobiva na svojot intenzitet po izvr{uvaweto na<br />
krivi~noto delo osobeno toga{ koga so izre~enata sankcija ne e zadovolena<br />
pravdata. 385<br />
v) Satisfakcijata na `rtvata od aspekt na pravdata ima ednakvo<br />
zna~ewe kako i predhodnite celi. Za ostvaruvawe na pravdata ne e<br />
bez zna~ewe dali so izre~enata sankcija î ili ne î postignato ona {to<br />
doveduva do zadovoluvawe na subjektivnoto ~uvstvo na o{teteniot. Za<br />
`rtvata (o{teteniot) so krivi~noto delo osobeno va`na rabota e i<br />
toa dali î ili ne î nadomestena pri~inetata {teta. Ako op{tata cel<br />
384<br />
"Pod poimot pravda mora da se sfati ona {to e utvrdeno vo sekoj<br />
poedine~en slu~aj, ne samo spored stepenot na vina, tuku pred sÒ {to e mo`no<br />
pocelosna ocenka na site elementi {to go opkru`uvaat izvr{uvaweto na krivi~noto<br />
delo". Ili, pokratko, "So pradata mu se dava mesto na prekornoto<br />
odnesuvawe, koe se manifestira vo sudskata presuda". Rey, M.L. Dana{nji kazneni<br />
zahtevi i suvremena kriminalna politika, Izbor, Zagreb, 1963/3, str. 302.<br />
385<br />
"Vo najgolem broj sovremeni studii stravot od kriminalitetot (nesigurnosta<br />
na gra|anite Z.S) e objasnuvan so biopsiholo{kite i sociodemografskite<br />
karakteristiki na lu|eto (pol, vozrast, rasa, bra~en status, obrazovanie<br />
i dohod), so direktnoto i indirektnoto iskustvo od viktimizacijata,<br />
so oficijalnata stapka na kriminalitetot i prika`uvaweto na kriminalitetot<br />
vo mas-mediumite, odnosno so stapkata na kriminalitetot onaka kako<br />
{to go gledaat gra|anite, so razlikite vo socijalizacijata, kako i so stepenot<br />
na doverbata vo policijata, a vo ponovo vreme i so strukturnite karakteristiki<br />
na gradovite, odnosno so oddelni delovi na ist grad". Nikoli}-<br />
Ristanovi}, V. op. cit, str. 165. Kako {to mo`eme da zabele`ime od ovoj stav, sigurnosta<br />
ne se doveduva vo vrska so fenomenot pravda.<br />
329
na krivi~nite sankcii e za{tita na op{testvoto i poedinecot od kriminalitetot<br />
za o{teteniot e od malo ili nikakvo zna~ewe toa {to<br />
dr`avata primenila sankcii ako ne odgovorila i na svojata obvrska za<br />
obe{tetuvawe. Za o{teteniot naj~esto ve}e e postignata pravdata dokolku<br />
e nedomestena {tetata. Vo takov slu~aj toj ve}e ne e duri ni zainteresiran<br />
za toa dali sprema storitelot }e bide primeneta krivi-<br />
~na sankcija. Dr`avata e dol`na da ja obe{teti sekoja `rtva {to ne<br />
pridonela za izvr{uvaweto na krivi~noto delo i toa ne samo toga{<br />
koga samiot delinkvent ne mo`e da ja plati ili odraboti, tuku i vo<br />
onie slu~ai koga storitelot ne bil nitu otkrien od organite na progonot.<br />
Taa dol`nost na dr`avata proizleguva kako od nejzinata soodgovornost<br />
za postoeweto na kriminalitetot, taka i od nejzinata neefikasnost<br />
vo negovoto konkretno spre~uvawe.<br />
Od iznesenoto proizleguva deka celta na krivi~nite sankcii<br />
ne e da se zadovoli pravdata kako samocel (pravda zaradi pravda), tuku<br />
ostvaruvaweto na ~ovekovata egzistencija i sre}a, kolektivnata bezbednost,<br />
psiholo{ko zadovoluvawe na `rtvata, nadomest na pretrpenata<br />
{teta i prevencija na revan{ot. Najdobro sredstvo za toa e vospostavuvawe<br />
na takvo <strong>pravo</strong> {to rakovodej}i se so principite na zakonitost,<br />
legitimitet, i pravednost }e se dobli`i do idealot na pravdata.<br />
Toa me|utoa, ni oddaleku ne zna~i deka vo ovaa nasoka nemaat<br />
zna~ewe i na~elata na individualizacijata i humanost koi od svoja<br />
strana vodat kon najdobro ostvaruvawe na prevencijata. Ednakvoto<br />
pridr`uvawe kon site ovie principi e sepak glavniot pat {to vodi<br />
kon postignuvawe na site celi na krivi~nite sankcii. So ovaa zabele-<br />
{ka od terenot na celite nu`no se prefrlame vrz terenot na principite<br />
za nivnoto ostvaruvawe nezaborvaj}i ja nitu za eden moment nivnata<br />
neraskinliva povrzanost. Pritoa, dol`ni sme da go pojasnime<br />
deka koncipiranite celi na propi{uvaweto, izreknuvaweto i izvr-<br />
{uvaweto na krivi~nite sankcii go oblikuvaat sistemot na represivno<br />
reagirawe, odnosno kaznenata politika vo edna dr`ava. Ottamu,<br />
me|utoa, ne smee da se izvle~e zaklu~ok deka sekoja od tie celi zemena<br />
poedine~no nao|a svoja konkretna potvrda i realizacija kaj site vidovi<br />
na sankcii. Navedenite celi pretstavuvaat samo op{ta ramka od<br />
koja ne smee da se izleze. Taa ramka sodr`i dovolno elemti {to vo zavisnost<br />
od vidot na sankcijata mo`at da bidat celosno opfateni no, i<br />
zna~itelno reducirani vo onaa mera {to ja nalo`uva prirodata i namenata<br />
na izbranata sankcija.<br />
2 0 Specijalnata prevencija kako cel na krivi~nata sankcija vo<br />
odnos na samiot storitel zna~i negovo spre~uvawe da vr{i novi krivi~ni<br />
dela. Ovaa funkcija na sankciite se ostvaruva so: a) zastra{uvawe<br />
na storitelot vo pogled na negovite idni kriminalni odnesuvawa,<br />
b) neutralizacija po pat na izolacija (vo nekoi dr`avi i eliminacija)<br />
na storitelot i, v) prevospituvawe i popravawe (resocijalizacija i<br />
socijalna adaptacija vo tekot na izvr{uvaweto na kaznata li{uvawe<br />
330
od sloboda, maloletni~kiot zatvor i zavodskite vospitni merki) ili<br />
lekuvawe (vo tekot na izdr`uvaweto na merkite na bezbednost).<br />
Smislata na specijalnata prevencija e deluvawe vrz storitelot kako<br />
poedinec zaradi negovo odvra}awe od izvr{uvaweto na novo krivi~no<br />
delo. So ogled na toa deka sekoj poedinec e razli~na li~nost, nejzinata<br />
realizacija pretpostavuva poznavawe na konkretniot poedinec<br />
kako neophodnost za soodvetno prilagoduvawe na sankcijata (zakonska,<br />
sudska i izvr{na individualizacija) vo soglasnost so negovite<br />
karakteristiki.<br />
So pomo{ na individualnoto zastra{uvawe, neutralizacijata,<br />
prevospituvaweto i popravaweto ili lekuvaweto se ostvaruva opredelena<br />
za{tita na op{testvoto od kriminalitetot. Ovde me|utoa, ne<br />
smee da se zaboravi deka so pomo{ na specijalnata prevencija se vlijae<br />
samo na storitelot na deloto, vrz menuvaweto na negovata li~nost, no<br />
ne i vrz socijalite pri~ini, uslovi i povodi na kriminalitetot ~ie<br />
{to negativno dejstvo mo`e da gi obezvredni ve}e postignatite rezultati.<br />
Ottamu, proizleguva kriminalnopoliti~kata zalo`ba specijalnata<br />
prevencija od oblasta na krivi~nopravnata represija za koja<br />
ovde, vsu{nost, stanuva zbor, nu`no da se povrze so prezemaweto op{-<br />
ti preventivni merki od socijalen karakter.<br />
3 0 Generalnata prevencija e cel na sankcijata kon drugite gra-<br />
|ani ili poto~no kon "potencijalnite delinkventi" vo smisla na antikriminalno<br />
dejstvo vrz niv. Takvoto dejstvo na sankciite se ostvaruva<br />
so: a) zastra{uvawe i, b) vospitno-moralizatorsko vlijanije koe<br />
proizleguva od samoto postoewe na krivi~niot zakon i zakanite so sankcija,<br />
od efikasniot progon (otkrivawe i fa}awe) na storitelite na<br />
krivi~nite dela, kako i od efikasnoto izrekuvawe i izvr{uvawe na<br />
sankciite.<br />
a) Zastra{uvaweto (intimidacijata) e naso~eno kon odvra}awe<br />
na gra|anite od vr{ewe na krivi~ni dela. Toa e kolektivno zastra{uvawe<br />
koe se manifestira preku predo~uvawe na posledicite na zakanata<br />
i eventualnata primena na sankcija.<br />
Zastra{uvaweto se temeli vrz {iroko rasprostraneto sfa}awe<br />
na javnosta deka krivi~nite sankcii, a osobeno onie od najte`ok<br />
vid, vlevaat takov strav {to e dovolen site gra|ani da gi odvrati od<br />
vr{eweto na krivi~ni dela spored maksimata "Poena ad paucos, metus<br />
ad omnes perveniat" (Kaznata stignuva malubrojni, no zatoa stravot od<br />
kaznata gi stignuva site). Korenite na ova sfa}awe datiraat od podale~noto<br />
minato koga naivno se veruva{e deka stra{niot primer na kaznuvaweto<br />
na eden, e sposoben da go predupredi zlostorot na drug, i<br />
deka negoviot efekt se zgolemuva so zgolemuvaweto na ostrinata na zakanetata<br />
i primenetata represija. Ova sfa}awe koe za `al ni denes ne<br />
e napu{teno, duri od strana na vrvni krivi~ari, kriminolozi i penolozi,<br />
go pokrenuva pra{aweto za realniot dostrel na zastra{uvaweto.<br />
Odnapred svesni deka vo uslovi koga sî u{te ne postojat nau~no<br />
331
izgradeni i verificirani metodolo{ki postapki so koi mo`at da se<br />
dadat validni pokazateli za vistinskiot efekt na zastra{uvaweto 386 i<br />
nie sme prisileni da se dvi`ime vo oblasta na zdravorazumski hipotezi.<br />
So niv, za razlika od ubedenite privrzanici na golemata mo} na<br />
zastra{uvaweto i zaostruvaweto na represijata, }e se obideme da go<br />
nadmineme monofaktorskiot princip izrazen niz avtomatizmot: opredelen<br />
intenzitet na strav - vozdr`uvawe od vr{ewe na krivi~ni dela.<br />
Kon neosnovanosta na ova tvrdewa, vpro~em, vodi psiholo{kata zasnovanost<br />
na ~ove~koto povedenie mnogupati potvrdeno vo realniot `ivot<br />
preku stavot deka najgolemiot broj delinkventi i kriminalci voop{to<br />
ne razmisluvaat za posledicite na svoeto odnesuvawe: tie re~isi<br />
sekoga{ poa|aat od pretpostavkata deka nema da bidat otkrieni, pa<br />
ottamu nitu kazneti. Na toa uka`uvaat i brojni nau~ni rabotnici so<br />
argumenti {to vo prv red se potvrdeni od samata antikriminalna praktika.<br />
Vo ovaa smisla naj~esto se uka`uva deka zastra{uvaweto zavisi<br />
od konkretniot op{testven sistem i skalata na vrednostite vo toj sistem.<br />
Ovde vlijaat i kulturnite aspekti, vode~kata pravna ideologija<br />
i povedenieto na naselenieto vo pogled na primenata na <strong>pravo</strong>to. 387 od<br />
psihofizi~kite osobenosti na gra|anite, 388 od stepenot na nivnata<br />
individualna zrelost i postignatata op{testvena polo`ba i ottamu,<br />
od subjektivnite stavovi i sfa}awa na potencijalnite storiteli na<br />
krivi~ni dela. Ottamu, opravdano se pretpostavuva deka socijalno i<br />
psiholo{ki zrelite i normalno adaptiranite gra|ani ne se vpu{taat<br />
vo kriminal ne zaradi stravot od sankcijata, 389 tuku vo prv red poradi<br />
vnatre{no izgradeniot moralen kodeks, moralnite inhibicii i rezistentniot<br />
odnos kon nedopu{tenite odnesuvawa.<br />
Slednata okolnost {to go relativizira dejstvoto na zastra{uvaweto<br />
se sostoi vo nesposobnosta da se osoznae patot {to vodi kon<br />
stravot. Ako se raboti za du{evno bolno ili rastroeno lice kakvo e<br />
zna~eweto na predo~uvaweto na eventulanata represija {to ne mo`ela<br />
nitu da se pretpostavi, ne treba posebno da se doka`uva.<br />
^esto se istaknuva i okolnosta deka profesionalnite presta-<br />
386<br />
Za metodolo{kite problemi vo ovaa oblast vidi: Beyleveld, D. Generalnopreventivna<br />
strategija istra`ivanja kao osnova za generalnopreventivnu strategiju,<br />
JRKKP, Beograd, 1990/2, str. 113-123.<br />
387<br />
"Efektot na zastra{uvaweto mo`e da zavisi i od toa koj go donel<br />
zakonot i vo kakva procedura, na primer, dali so ednostaven dekret ili so zakonodavna<br />
akcija." Vouk, V. O zastra{uju~em u~inku kazne, Na{a zakonitost, Zagreb,<br />
1963/7-8, str. 321.<br />
388<br />
Vidi: ibid, str. 321-322.<br />
389<br />
"... Generalnopreventivno dejstvo ne mo`e da ima celosno izvesna<br />
kazna od koja ne postoi nikakov strav ili kazna koja predizvikuva golem<br />
strav, no za koja ne postoi nikakva subjektivna verojstnost." Beyleveld, D. op.<br />
cit. str. 117.<br />
332
pnici pretstavuvaat specifi~na kategorija lica so ogled na toa {to<br />
ne vodat smetka za opasnosta od sankcionirawe na nivnite dela. Kriminalnata<br />
dejnost za niv e kako i vr{eweto na sekoja druga rabota, a<br />
nivnoto otkrivawe i fa}awe kako obi~en "deloven rizik" so koj svesno<br />
se kalkulira. Na isto ramni{te se i sfa}awata na ~lenovite na<br />
kriminalnite organizacii. Za niv e pogolema zakana ona {to proizleguva<br />
od nepo~ituvaweto na pravilata na grupata vo koja deluvaat odo-<br />
{to postoeweto na bilo kakov zakon i zakana so sankcija od strana na<br />
dr`avata.<br />
Zastra{uva~koto dejstvo na sankciite vo zna~itelna mera se<br />
minimalizira so ja~inata na motivot na deloto. 390 Vo ovaa smisla so<br />
<strong>pravo</strong> se istaknuva deka koga se prisutni silni ekonomski motivi, osobeno<br />
kaj onie {to se nao|aat na rabot na `ivotnata egzistencija, ni-<br />
{to ne mo`e da go odvrati posegnuvaweto kon tu|ite dobra. Silnite<br />
motivi vo golema mera gi slabeat moralnite sopira~ki i kaj storitelite<br />
na provocirani krivi~ni dela, kaj delata poradi natalo`eni konfliktni<br />
odnosi i sl. dela {to se vr{at vo sostojba na afekt. Me|u<br />
niv naj~esti se ubistvata i toa onie ubistva kaj koi storitelot naj~esto<br />
ne razmisluva za posledicite na deloto i ona {to poradi odzemaweto<br />
na tu| `ivot go ~eka, tuku samo za toa kako da se rastovari od svojata<br />
emocionalna napnatost zaradi koja mu e sma~en duri i sopstveniot<br />
`ivot. Negovoto zastra{uvawe so smrtna kazna na {to naj~esto e nakloneta<br />
javnosta, bezmalku li~i na zakanata: }e bide{ osuden na smrt<br />
ako izvr{i{ samoubistvo. Vo ovaa smisla i Seneka: "Qui potest mori,<br />
non potest cogi" (Koj e spremen da umre ne mo`e da se zastra{i). A ako<br />
taka stojat rabotite so kapitalnata kazna, ne e te{ko da se pretpostavi<br />
kakvo dejstvo mo`e da se o~ekuva od zastra{uvaweto so primena<br />
na poblag vid na sankcija. Silnite motivi mu protivre~at na zastra{uvaweto<br />
i kaj licata {to nameravaat da izvr{at nekoe od tn. politi~ki<br />
ili religiozni krivi~ni dela. Nivnite motivi se formirani<br />
vrz cvrsto izgradena idejna podloga {to bilo kakva zakana te{ko<br />
mo`e da gi podrie. 391<br />
Faktorite {to vo zna~itelen obem go smaluvaat zastra{uva-<br />
~koto dejstvo na sankciite mo`at da se najdat i vo silata i mo}ta na<br />
birokratiziranite elemeti na op{testvoto od najrazli~en vid. Stanuva<br />
zbor za tn. kriminalci so beli jaki koi poteknuvaat od visokite<br />
390<br />
"Morame sepak da prizmaeme deka kaznata sama po sebe ima samo<br />
pasiven i apstrakten generalnopreventiven u~inok. Zakanata so kazna zvoni<br />
oddaleku i ne zna~i mnogu koga nekoj se nao|a vo polo`ba {to go goni kon<br />
krivi~no delo." Bavcon Lj. Problemi na{e kriminalne politike, Pregled, Sarajevo,<br />
1960/9, str. 141.<br />
391<br />
Vo taa smisla vidi: Cari}, A. O generalnopreventivnom delovanju krivi-<br />
~nog zakona i njegove primene, Zbornik pravnog fakulteta u Splitu, Split, 1973, str.<br />
139.<br />
333
delovni i finansiski krugovi i politi~nite vrvovi. Od steknatite<br />
pozicii koi ne retko se povrzani so zloupotrebi od sekakov vid, pa<br />
duri i na opredleni funkcii, proizleguva nivnata sigurnost izrazena<br />
vo stavot deka zakonot e paja`ina ispletena za lovewe samo na sitni<br />
insekti (Anaharsid). Ottamu za niv bilo kakvo zastra{uvawe dobiva<br />
prizvuk na onaa narodnata: "Zastra{uva{ me~ka so re{eto."<br />
Doverbata vo zakonot mo`e zna~itelno da ja podrie negovata<br />
nedosledna primena, kako {to e {irokoto primenuvawe na na~eloto<br />
na oportunitetot, nevoedna~enite kriteriumi za gonewe na storitelite,<br />
kampawska primena na zakonot i sl. Osoebno poguben efekt za<br />
gra|anite ima nepoveduvaweto postapka sprema storitel koj e op{to<br />
poznat na {irokata javnost. Vo takov slu~aj gledaj}i ~isto od generalnopreventievn<br />
aspekt, pomalku e {tetno eden storitel pogre{no da<br />
se sudi odo{to voopp{to da ne se osudi." 392<br />
Zdraviot razum go postavuva i pra{aweto za efektot na zakanata<br />
so sankcija sprema lica kaj koi e atrofirano ~uvstvoto na vina,<br />
ili pak kaj onie {to zaradi "inflacija na inkriminaciite" ne gi poznavaat<br />
imperativnite normi. Vo tie ramki se pomestuva i postoeweto<br />
normi koi re~isi site gi kr{at: normite ~ija primena te{ko mo`e<br />
dosledno da se obezbedi go slabee nivniot zastra{uva~ki efekt. Ovde<br />
ne e bezna~aen i faktot na postoeweto brojni dela koj koi, zaradi<br />
samata nivna priroda, e smalen rizikot od otkrivawe i kaznuvawe na<br />
storitelot. Me|u niv vo prv red spa|aat delata kaj koi otsustvuva<br />
neposredniot dopir me|u storitelot i `rtvata (kra`bi, provalni<br />
kra`bi, o{tetuvawe tu|i predmeti i sl.), "konspirativnite dela"<br />
(rodoskrnavewe, nedozvolen abortus, primawe potkup i sl.), delata kaj<br />
koi `rtvata e opredeleno javno dobro ili javen interes (delikti<br />
protiv dr`avata, javniot red, komar, nedozvoleno nosewe oru`je) i<br />
sli~ni dela do ~ie otkrivawe prete`no se doa|a po slu`bena<br />
dol`nost. 393<br />
Vakvi i sli~ni primeri mo`at da se naveduvaat vo nedogled<br />
ottamu {to se raboti za brojni okolnosti {to vo golema mera go obezvrednuvaat<br />
zastra{uva~koto dejstvo na sankciite. 394 Ovie okolnosti<br />
dobivaat razli~no zna~ewe so ogled na prostorot i vremeto vo koe se<br />
javuvaat i intenzitetot na nivnata povrzanost so kolektivnite stavovi<br />
na opredelena zaednica, potkulturna grupa pa duri i so ogled na<br />
psihosocijalnite obele`ja na poedinecot. Nivnata analiza poka`uva<br />
deka zastra{uvaweto kako del na generalnata prevencija vo golem broj<br />
392<br />
Ibid, str. 139.<br />
393<br />
Vidi: Vouk, V. op. cit, str. 325.<br />
394<br />
Za nekoi od niv vidi: Milutinovi}, M. Kriminalna politka, str.<br />
266-286, Ve{ovi}, M. Svrha ka`njavanja i sistem krivi~nih sankcija u Jugoslovenskom<br />
krivi~nom pravu, Pravna misao, Sarajevo, 1987/5-6, str. 14 i Beyleveld, D. op. cit.<br />
str. 121.<br />
334
slu~ai ne go ostvaruva o~ekuvanoto dejstvo. Me|utoa, od samiot fakt<br />
{to kolektivnoto zastra{uvawe go pomestivme pome|u elementite na<br />
ovaa prevencija, proizleguva zaklu~ok deka i nie se priklonuvame kon<br />
onie stojali{ta {to ne mu go odzemaat vo celost negovoto zna~ewe. Vo<br />
ovaa smisla mora da se priznae deka dobar del od naselenieto sepak<br />
vodi smetka za zakanata, sudeweto i posledicite od izvr{uvaweto na<br />
krivi~nite sankcii. Toa se glavno lica so opredeleni kriminalni<br />
sklonosti, emocionalni nestabilni li~nosti so nedovolno izgradeni<br />
socijalni i moralni stavovi i inhibicii, koleblivi lica i sl.<br />
Nesporna okolnost so koja teoreti~arite redum se soglasuvaat<br />
e i toa deka zastra{uvaweto dobiva svoja realna potvrda koga od terenot<br />
na strogosta se pravi pomestuvawe vrz terenot na sigurnosta na<br />
represijata. Toa zna~i, deka brzoto i sigurno otkrivawe i fa}awe i<br />
pokrenuvawe na krivi~nata postapka sprema sekoj izvr{itel na krivi~no<br />
delo, kaj najgolem broj gra|ani ja osvedo~uvaat opasnosta od<br />
vr{ewe na kriminalniot akt i rizikot od sankcijata.<br />
Vo soglasnost so izlo`enoto mo`e da se konstatira deka toa<br />
{to najgolemiot broj gra|ani ne vr{at krivi~ni dela ne e zaradi zastra{uva~koto<br />
dejstvo na zakonite i funkcioniraweto na organite na<br />
pravdata, no istovremeno i toa deka nitu vr{eweto na krivi~nite<br />
dela od strana na gra|anite ne e argument {to vo celost go isklu~uva<br />
nivniot zastra{uva~ki efekt. Vo ovaa smisla spored Bekarija: Kaznata<br />
treba da e neizbe`na za{to "neizbe`nosta makar i na blagata<br />
kazna sekoga{ posilno }e vlijae vrz ~ovekot odo{to stravot od pote-<br />
{ka kazna ako toj strav e svrzan so nade` deka kaznata }e se izbegne."<br />
395 Sli~no e i stojali{teto na Monteskie. Spored nego: "Ako se<br />
razgleda pri~inata na site iskol~enosti }e se sogleda deka toa le`i<br />
vo nekaznivosta na zlostorot, a ne vo ubla`uvaweto na kaznata." 396 Vo<br />
prilog na toa zboruvaat i sovremenite teoreti~ari. "Ako bez predrasudi<br />
se analizira op{testvenata stvarnost," veli Ansel, "se zabele-<br />
`uva deka vistinskoto zastra{uva~ko dejstvo ne poteknuva od sankciite<br />
predvideni so zakonot, tuku od dr`avnata intervencija koja nastapuva<br />
vedna{ po izvr{enoto delo." 397 Pritoa, osobeno interesen e primerot<br />
na Midendorf spored koj iako zatvorskite ~uvari ne se naoru-<br />
`ani i se okru`eni so zatvorenici dobro se za{titeni, ottamu {to<br />
{ansite da se izbeegne kaznata za ubistvo na stra`ar se minimalni:<br />
izgledite za begstvo se nezna~itelni, postapkata brzo se poveduva i<br />
dovr{uva, a izvr{uvaweto na kaznata e sigurno. 398<br />
395<br />
Beccaria, C. O zlo~inima i kaznama, Logos, Split, 1984, str. 102.<br />
396<br />
Monteskje, O duhu zakona, Tom I, Filip Vi{nji}, Beograd, 1989, str. 99.<br />
397<br />
Ancel, M. Nova dru{tvena odbrana, Institut za uporedno <strong>pravo</strong>, Beograd,<br />
1963, str. 76.<br />
398<br />
Navedeno spored Cari}, A. op. cit. str. 138. Vidi i Vouk, V. op. cit. str.<br />
323-326.<br />
335
Ottamu, proizleguva potrebata od nau~noempirisko sledewe na<br />
ovaa problematika i nejzino osvetluvawe od pove}e aspekti vo koi<br />
sigurno treba da go najdat svoeto mesto i filozofijata, etikata i<br />
socijalnata psihologija.<br />
Na krajot, nu`no e da se podvle~e deka ovde govorevme za onoj<br />
neizvesen, nejasen i neopredelen strav {to so pomala ili pogolema verojatnost<br />
mo`e da se javi pri pomislata da se izvr{i krivi~no delo.<br />
Na sprotivnata strana le`i onoj strav {to se manifestira kako vistinski<br />
psiholo{ki efekt na sankcijata kaj ve}e otkrien i faten storitel<br />
na krivi~no delo. Toa e stravot {to se javuva kako realno, neposredno<br />
i neizbe`no ~uvstvo povrzano so opasnosta od izrekuvaweto<br />
i izvr{uvaweto na pretstojnata sankcija kaj sekoj {to makar i malku<br />
ima razvieno ~uvstvo na vina. Zastra{uvaweto od ovoj vid ima zna~ewe<br />
kaj specijanata prevencija za {to realno se preto~uva vo svesta na<br />
storitelot. Tokmu zatoa e i mnogu porealno o~ekuvaweto toj vid na zastra{uvawe<br />
da go odvrati od zapa|awe vo specijalen ili op{t povrat.<br />
Dosega{nite zaklu~oci me|utoa dobivaat celosna potkrepa dokolku<br />
se posmatraat vo soglasnost za pri~inite na kriminalitetot.<br />
Soglasno na{ata teorija za etiologijata na kriminalitetot, 399 sosema<br />
nakratko istaknuvame deka pri~inite na kriminalitetot vo najgolem<br />
del se nao|aat vo nedostatocite na ureduvaweto i poredokot na socijalnata<br />
sredina, a mnogu pomalku vo moralnata rasipanost na zlostornicite.<br />
Odnosno vo prv red vo posledicite {to gi predizvikuvaat: op{testvenite<br />
te{kotii i ekonomski krizi, industrijalizacijata i urbanizacijata,<br />
socijalnata mobilnost, opa|aweto na op{testveniot standard,<br />
dominacijata potro{uva~kata psihologija, ru{eweto na op{testvenite<br />
i li~nite vrednosti, slabeeweto na vospitnata uloga na semejstvoto,<br />
neorganiziranoto i nekontrolirano koristewe na slobodnoto<br />
vreme, slabeweto na tradicionalnite oblici na socijalnata (neformalna)<br />
kontrola, slabostite vo oblicite i sodr`inata na formalnata<br />
kontrola, opa|aweto na obrazovnoto i kulturnoto nivo na naselenieto,<br />
moralnata erozija i sl. [to se odnesuva pak do individualnite<br />
pri~ini na kriminalitetot, moj stav e deka site endogeni pri~ini mo-<br />
`at da se svedat na stravot i nade`ta koga ovie emocii kaj poedinecot<br />
se nao|aat vo protivre~nost (koga go zatemnuvaat) so razumot. Ili poprecizno,<br />
op{testvenite pri~ini na kriminalitetot se prekr{uvaat<br />
vo svesta na poedinecot kako opredelena strav ili nade` i tokmu tie<br />
doveduvaat do preminot kon izvr{uvawe na krivi~noto delo. Vo konkreten<br />
slu~aj toa zna~i ako stravot za sopstveniot interes (li~nata korist<br />
koja se sostoi vo izbegnuvawe na bolka i postignuvawe na zadovolstvo)<br />
e pogolem od stravot {to go predizvikuva zadocnetata kazna,<br />
nema da izostane izvr{uvaweto na krivi~noto delo. Istoto se slu-<br />
~uva i toga{ koga nade`ta deka }e ni se slu~i ne{to dobro e pogolema<br />
399<br />
Vidi: <strong>Sulejmanov</strong>: Z. Kriminologija, str. 421 i natamu<br />
336
od ponesigurnata nade` deka mo`e da ni se slu~i ne{to lo{o (kazna).<br />
Vo takva situacija edinstvenata {ansa za generalnata prevencija<br />
ostanuva svrtuvawe kon filozofijata - "klin so klin se izbiva" koja<br />
vo osnova e identi~na so "principot na pogolema bolka" (ako ne saka{<br />
da ~uvstvuva{ glavobolka, udri se silno so ~ekan po prstot od nogata).<br />
Toa so drugi zborovi zna~i izgradba na krivi~no <strong>pravo</strong> so takvi<br />
zakani {to neizostavno }e doveduvaat do "makasimalen strav" (pogolem<br />
strav od kaznata, odo{to od propu{taweto na o~ekuvanata korist)<br />
i takvo <strong>pravo</strong>sudstvo {to }e gi zbri{e site drugi nade`i osven<br />
onaa vo nekaznivosta na koj i da e za storenoto. Vo taa smisla treba da<br />
se sfati duri i dobronamerniot stav na Bekarija: "Za da ja postigne<br />
svojata cel opredelena kazna, dovolno e so sebe da nosi zlo koe ja nadminuva<br />
korista {to so zlostorot bi mo`ela da se postigne. Vo toa<br />
zlo treba da se vkalkulira i neizbe`nosta na kaznata i gubitokot na<br />
korista koja zlostorot so sebe bi ja donel. Seto {to odi nad toa, e<br />
odvi{no i nosi znak na tiranija." 400 Vo taa smisla i Fuko: Treba "da se<br />
smali `elbata koja zlostorot go pravi privle~en, da se zgolemi korista<br />
poradi koj raste stravot od kaznata: da se predizvika odnos na<br />
intenzitet, da se posatpi taka {to pretstavata za kaznata i nejzinite<br />
neugodnosti izgleda po`iva od pretstavata za zlostorot i negovite<br />
pogodnosti." 401 Takvoto krivi~no <strong>pravo</strong> i <strong>pravo</strong>sudstvo, me|utoa e zamislivo<br />
edinstveno na filmsko platno, za{to ne pretstavuva ni{to<br />
drugo tuku nau~na fantastika (od aspekt na mo`nosta da se zamisli<br />
negovoto vistinsko funkcionirawe) i horor (od aspekt na zadiraweto<br />
vo oblasta na po~ituvaweto na ~ovekovite prava i slobodi).<br />
b) Generalnopreventivnite celi na sankciite ne se iscrpuvaat<br />
so nivnoto zastra{uva~ko dejstvo. Naprotiv, od nivnoto svojstvo da<br />
vr{at vospitno vlijanie i da vodat kon jaknewe na moralot i razvivaweto<br />
na op{testvenata disciplina na gra|anite proizleguva i nivnata<br />
vospitno-moralizatorska funcija. I ovaa cel na sankciite se ostvaruva<br />
so pomo{ na celokuniot fond na sredstva {to vleguvaat vo oblasta<br />
na krivi~nopravnata represija. Ovaa funkcija na generalnata prevencija<br />
vo sovremeni uslovi dobiva posebno zna~ewe so ogled na toa<br />
{to na mestoto na pasivnata za{tita na op{testvoto od kriminalitetot<br />
(zastra{uvaweto) se vnesuva aktiven i kreativen odnos kon gra|anite<br />
koj se sostoi vo podr`uvawe i formirawe na nivnite eti~ki sfa-<br />
}awa za {tetnosta na krivi~nite dela. Vo ovaa nasoka nesomneno deluva<br />
samoto postoewe na krivi~niot zakon vo onaa mera vo koja negovite<br />
400<br />
Beccaria, C. O zlo~inima i kaznama, Logos, Split, 1984, str. 103. Zaradi<br />
opredeleno pojasnuvawe }e navedam samo edna dilema: kakvo i kolkavo zlo,<br />
spored ovaa logika, treba da nosi, na primer, kaznata za da spre~i eden roditel<br />
da ukrade skap lak so koj se nadeva deka }e go spasi `ivotot na svojot sin.<br />
401<br />
Foucault, M. Nadzor i kazna, ra|anje zatvora, Informator, Zagreb, 1994,<br />
str. 107.<br />
337
normi pretstavuvaat izraz na vladea~kiot op{testven moral. Denes,<br />
koga sî pove}e preovladuvaat tendencii za izgradba na takvo krivi~no<br />
<strong>pravo</strong> {to nema da mu se sprotivstavuva na socijalnite i moralnite<br />
sfa}awa na gra|anite {to vladeat ne samo vo ramkite na edna zaednica,<br />
tuku i na onie {to se vklu~eni vo univerzalniot fond na ~ovekovite<br />
vrednosti, so sigurnost mo`e da se tvrdi deka stanuva zbor za normi<br />
{to se na linija na razvivawe na kolektivnoto ~uvstvo za nivno po~ituvawe.<br />
Vo potkrepa na ovoj koncept nesomneno se vklu~uvaat i sovremenite<br />
nastojuvawa za takvo krivi~no <strong>pravo</strong> koe {to ograni~uvaj}i gi<br />
pravata i slobodite na gra|anite ednovremeno gi garantira nivnite<br />
prava i slobodi od sekakov vid na prisilba, arbitrernost i samovolie.<br />
Ottamu, logi~no e da se o~ekuva deka normite na krivi~noto <strong>pravo</strong><br />
treba da se po~ituvaat ne zatoa {to uka`uvaat {to e nedopu{teno i<br />
kako gra|anite ne smeat da se odnesuvaat, tuku za{to uka`uvaat deka sî<br />
{to ne e zabraneto e dopu{teno i kako tie gra|ani smeat da se odnesuvaat.<br />
Seto toa poka`uva deka generalnata prevencija ima svoja dlaboka<br />
utilitarna podloga. Vo onaa mera vo koja krivi~niot zakon i zakanata<br />
so sankcija e opredelena od interesot na site, od za{titata na<br />
nivnata bezbednost, prava i slobodi, vo taa mera mo`at da go ostvaruvaat<br />
svoeto vospitno-moralizatorsko antikriminalno dejstvo.<br />
Ne smee me|utoa, da se zaboravi faktot deka ovaa funcija na generalnata<br />
prevencija ima i svoja retributivna potkrepa. Najdobar dokaz<br />
za toa e sekojdnevnata primena na represijata. Toga{ koga gra|anite<br />
se osvedu~uvaat deka nama da postojat "mo}ni bumbari {to vo let<br />
ja dup~at mre`ata na pajakot," deka sekoj storitel na krivi~no delo }e<br />
bide faten, izveden pred sud, deka }e go stigne zaslu`enata sankcija i<br />
deka nema da ima ~esti, pristrasni i spored svoite posledici drasti-<br />
~ni skratuvawa ili komutacii na sankciite so primena na institutite<br />
amnestija i pomisluvawe, mo`e da se o~ekuva zacvrstuvawe na antikriminalniot<br />
stav na javnosta. Nakratko, od retributivno uslovenoto<br />
zacvrstvuvawe na op{testvenata i moralnata osuda sprema site vidovi<br />
kriminalni odnesuvawa i ednakviot pristap kon site nositeli na takvi<br />
povedenija zavisi moralizatorskiot efekt na generalnata prevencija.<br />
No toa se ve}e problemi na pravdata i pravednosta na koi posebno<br />
se zadr`avme.<br />
3. Celta na alternativnite merki e opredelena so ~l. 48 KZ.<br />
Tamu se veli deka nivna cel e sprema krivi~no odgovorniot storitel<br />
da ne se primeni kazna za polesni dela koga toa ne e nu`no zaradi krivi~nopravna<br />
za{tita i koga mo`e da se o~ekuva deka celta na kaznuvaweto<br />
mo`e da se ostvari so predupreduvawe so zakana na kazna (uslovna<br />
osuda), samo predupreduvawe (sudska opomena) ili so merki na pomo{<br />
i nadzor na odnesuvaweto na storitelot na sloboda.<br />
Od prilo`enata odredba jasno se gleda deka kaj alternativnite<br />
merki zakonodavecot smetal ako se dr`i samo do prviot element na<br />
specijalnata prevencija (zastra{uvaweto) toa }e bide dovolno za<br />
338
odvra}awe na storitelot od izvr{uvawe na novo krivi~no delo. Od samata<br />
priroda na ovie sankcii nameneti za krivi~no odgovorni storiteli<br />
za polesni dela o~igledno e me|utoa, deka zakonodavecot smeta i<br />
na pravdata no, vo nikoj slu~aj ne i na nivniot generalnopreventiven<br />
efekt koj vo stvarnosta ovde re~isi i ne postoi.<br />
4. Cel na merkite na bezbednost e da se otstranat sostojbite<br />
ili uslovite {to mo`at da vlijaat storitelot vo idnina da vr{i krivi~ni<br />
dela (~l. 60 KZ). Od ovaa mo{ne kratka formulcija ispa|a deka<br />
od celite kaj ovie sankcii osven del od elementite na specijalnata<br />
prevencija vo celost se isklu~eni generalnata prevencija i ostvaruvaweto<br />
na pravdata.<br />
5. Najposle, spored ~l. 73 st. 1 KZ celta na vospitnite merki, na<br />
maloletni~kiot zatvor i na alternativnite merki izre~eni sprema<br />
maloletnicci e so davawe za{tita i pomo{ na maloletnite storiteli<br />
na krivi~ni dela, so vr{ewe nadzor nad niv, so nivno stru~no<br />
osposobuvawe i so razvivawe na nivnata li~na odgovornost, da se<br />
obezbedi nivnoto vospituvawe, prevospituvawe i pravilen razvoj.<br />
Ponatamu se precizira deka celta na maloletni~kiot zatvor e i vr{ewe<br />
zasileno vlijanie vrz maloletnite storiteli vo idnina da ne<br />
vr{at krivi~ni dela, kako i vrz drugi maloletnici da ne vr{at krivi-<br />
~ni dela.<br />
Od edna povnimatelna analiza na ovie odredbi mo`e da se<br />
zaklu~i deka vo niv e vklu~eno o~ekuvanoto dejstvo na specijanata prevencija,<br />
generalnata prevencija i pravdata so jasno akcentirawe na<br />
prioritetot vrz prviot element kako kaj vospitnite merki taka i kaj<br />
maloletni~kiot zatvor. Pritoa, treba da se znae deka istaknuvaweto<br />
na generalnopreventivnoto dejstvo samo kaj maloletni~kiot zatvor vo<br />
nikoj slu~aj ne zna~i deka takvoto dejstvo ne se ostvaruva i so primenata<br />
na vospitnite merki, tuku samo toa deka kaj niv vrz toa dejstvo ne<br />
treba da se insistira nitu vo edna forma od <strong>pravo</strong>razdavaweto.<br />
III. OSNOVNI KARAKTERISTIKI NA KRIVI^NITE<br />
SANKCII<br />
Vo teorijata se opredeluvaat izvesni uslovi {to za uspe{no<br />
ostvaruvawe na svojata uloga treba da se zadovoleni kaj sekoja krivi~na<br />
sankcija. Tie uslovi voedno gi pretstavuvaat osnovnite karakteristiki<br />
ili obele`ja na krivi~nite sankcii.<br />
1 0 Krivi~nite sankcii treba da se od li~na priroda. Toa zna~i<br />
deka dejstvoto na sankcijata treba da e naso~eno kon toa da go pogodi<br />
samo storitelot na krivi~noto delo. Me|utoa, so ogled na toa {to sekoja<br />
sankcija na izvesen na~in pogoduva i drugi lica (~lenovite na semejstvo<br />
i srodnicite na storitelot) personalniot karakter na sankciite<br />
treba da se sfati kako intencija kon maksimalno otstranuvawe na<br />
339
onie efekti {to od nivnata primena se reperkutiraat sprema nevinite<br />
lica.<br />
2 0 Krivi~nata sankcija treba da bide humana, odnosno da ne se<br />
sostoi vo izma~uvawe na storitelot na krivi~noto delo.<br />
3 0 Krivi~nata sankcija treba da bide moralna {to zna~i od takov<br />
karakter {to jasno ja izrazuva op{testvenata osuda za povredata<br />
na opredeleni moralni vrednosti i potrebata za nivna interiorizacija<br />
vo svesta na onoj komu mu e izre~ena.<br />
4 0 Krivi~nata sankcija treba da bide srazmerna na te`inata na<br />
krivi~noto delo i stepenot na krivi~nata odgovornost na storitelot.<br />
So toa se postignuva nejzinata pravednost ottamu {to sekoj podednakvo<br />
ja ~uvstvuva op{testvenata osuda za storenoto.<br />
5 0 Krivi~nata sankcija treba da e delliva: da e od takva priroda<br />
{to, vo zavisnost od karakteristikite na li~nosta i okolnostite na<br />
krivi~noto delo, ovozmo`uva da se izrekuva vo pogolema ili pomala<br />
mera. Dellivosta (prilagodlivosta, individualizacijata) na sankciite<br />
e takvo oble`je so koe vo celost e opredelen i pokrien postojniot<br />
sistem na krivi~nite sankcii vo na{ata zemja.<br />
6 0 Edna od karakteristikite na krivi~nite sankcii e i nivnata<br />
zamenlivost. Vo slu~ai koga za toa postojat opravdani pri~ini ovaa<br />
karakteristika pru`a mo`nost odredena sankcija da se zameni so drug<br />
vid (komutacija).<br />
7 0 Krivi~nata sankcija treba da e otpovikliva, odnosno od takva<br />
priroda (karakter) {to ovozmo`uva da se odbegnat posledicite do<br />
koi mo`e da dojde pordi nejzinoto pogre{no izrekuvawe (sudski samovolija,<br />
zabludi i gre{ki) i primena. Mo`no e da se otpovika i popravi<br />
sekoja sankcija {to vo celost ne e izvr{ena, a nekoi vidovi sankcii<br />
(pari~nata kazna, na primer) duri i po nejzinoto izvr{uvawe.<br />
8 0 Posebno zna~ajno obele`je na krivi~nite sankcii se sostoi<br />
vo toa {to mo`at da se izrekuvaat samo po izvr{eno delo {to zna~i<br />
isklu~ivo post delictum.<br />
9 0 Krivi~nata sankcija treba da bide neizbe`na. U{te anti~kite<br />
filozofi ja zabele`aa okolnosta deka nade`ta vo nekaznivosta<br />
se javuva kako eden od glavnite pri~ini na kriminalitetot. Ottamu,<br />
Ciceron, Bekarija i drugi, baraa kaznata da bide neizbe`na, kako zna-<br />
~aen kriminalnopoliti~ki postulat koj do denes ne e ostvaren. Ednostavno<br />
krivi~nite sankcii "mora da bidat ednakvi kako za prviot taka<br />
i za posledniot gra|anin," i vo taa smisla neizbe`ni, za{to "neizbe-<br />
`nosta na kaznata, makar i blaga, sekoga{ posilno }e deluva odo{to<br />
stravot od pote{kata kazna, ako toj strav e spoen so nade`ta deka kaznata<br />
}e se izbegne. Za{to i najmaloto zlo ako ne mo`e da se izbegne<br />
gi pla{i lu|eto, dodeka nade`ta, toj nebesen podarok koj ~estopati ni<br />
go nadomestuva seto ostanato, sekoga{ ja odale~uva pomislata na pote-<br />
{ka kazna, osobeno ako se pothranuva so primerite na nekaznuvawe<br />
340
koi potkupliviot i nodlu~en sudija ~esto gi prakticira." 402<br />
10 0 Krivi~nata sankcii treba da sleduvaat brzo (vedna{) po<br />
izvr{uvaweto na deloto. Vo ovaa smisla se ~ini e sosema dovolna argumentacijata<br />
na Bekarija koj tvrde{e deka kaznata {to sleduva vedna{<br />
po izvr{enoto zlostorstvo e popravedna i pokorisna. Popravedna,<br />
za{to vinovnikot go po{teduva od svirepite i nepotrebni maki<br />
predizvikani so neizvesnosta, ma}ite koi se zgolemuvaat so silata na<br />
negovata fatazija i ~uvstvoto na sopstvenata nemo}, a i zatoa {to li-<br />
{uvaweto od sloboda (pritvorot) e kazna (zlo, m. z.), pa zatoa treba da<br />
mu prethodi na osudata samo vo traewe koe e najnu`no. Pokorisna, za-<br />
{to so pomaloto rastojanie me|u zlostortsvoto i kaznata, vo mislite<br />
e posilna i potrajna povrzanosta na tie dva poimi - zlostorstvoto i<br />
kaznata, taka {to i nezabele`ano zapo~nuva ednoto da se smeta kako<br />
pri~ina na drugoto, kako negova nu`na i neizbe`na posledica. Spored<br />
toa od najgolema va`nost e kaznata da sleduva {to pobrgu po zlostorot<br />
ako sakame kaj ~ovek so surov i prost duh zamenata na pretstavata za<br />
isplatliviot zlostor so toa vedna{ da predizvika pomisla na kazna.<br />
Kolku {to kaznata sleduva podocna, toklu pove}e se razdvojuvaat tie<br />
idei, pa bez ogled na predizvikaniot vpe~atok na kaznata za opredelen<br />
zlostor, takviot vpe~atok pove}e deluva kako nekakov prizor odo{to<br />
kako kazna, za{to toga{ ve}e i vo o~ite na posmatra~ite oslabilo ~uvstvoto<br />
na u`asuvawe od opredelen zlostor koj vsu{nost bi moral da<br />
poslu`i kaj niv da go zgolemi stravot od kaznata. 403<br />
VI. INDIVIDUALIZACIJA NA KRIVI^NITE SANKCII<br />
Pod individualizacija na krivi~nite sankcii se podrazbira<br />
prilagoduvawe na krivi~nite sankcii na te`inata na krivi~noto delo<br />
i sepenot na krivi~nata odgovornost na storitelot na krivi~noto<br />
delo.<br />
Istoriski gladano baraweto za individulizacija na krivi~nite<br />
sankcii zavise{e od sfa}aweto za pri~inite na kriminalitetot i<br />
usvoeniot koncept za celite na kaznuvaweto. Toa pridonese ovoj princip<br />
razli~no da se koncipira i da se prenaglasuva bilo negovata objektivna<br />
ili subjektivna strana, {to }e re~e, krivi~nite sankcii da se<br />
prilagoduvaat na karakteristikite na storenoto krivi~no delo - na<br />
negoviot vid i priroda, na okolnostite pod koi e storeno (mesto, vreme,<br />
sredstva i na~in na izvr{uvawe), na te`inata na posledicite i negovoto<br />
zna~ewe vo konkretnite `ivotni uslovi, ili pak - krivi~nite<br />
sankcii da se prilagoduvaat na karakteristikite na storitelot na<br />
krivi~noto delo, t.e. na svojstvata i okolnostite od subjektivna priroda.<br />
Na borbata na krivi~nopravnite {koli ñ go dol`ime kristali-<br />
402<br />
Beccaria, C. O zlo~inima i kaznama, Logos, Split, 1984, str. 96 i 102.<br />
403<br />
Vidi: Ibid, str. 94-95.<br />
341
ziraweto na moderniot poim na objektivno-subjektivnata individualizacija<br />
kako princip pod koj vo naj{iroka smisla se podrazbira prilagoduvawe<br />
na krivi~nite sankcii na posebnite karakteristiki na<br />
storitelot na krivi~nosto delo za da se ostvarat celite na krivi~nite<br />
sankcii. Toa zna~i deka za sovremenite sfa}awa za individualizacijata<br />
se podednakvo zna~ajni objektivnite elementi na krivi~noto<br />
delo i li~nosta na storitelot. I na{eto krivi~no <strong>pravo</strong> trgnuva<br />
tokmu od edna vakva koncepcija i vo taa smisla gi izgraduva principite<br />
na zakonskata, sudskata i izvr{nata individualizacija.<br />
1. ZAKONSKA INDIVIDUALIZACIJA<br />
1. Poradi samata priroda na zakonskite pripisi, {to mora da<br />
bidat op{ti i apstraktni, vo literaturata se smeta deka zakonskata<br />
individualizacija ne e toa vo vistinska smisla na zborot, bidej}i se<br />
zasnova vrz konkretnite okolnosti na krivi~noto delo i storitelot.<br />
404 Pa sepak, krivi~niot zakonik pretstavuva osnov za individualizacijata<br />
na krivi~nite sankcii, za{to pri inkriminiraweto na<br />
opredeleni povedenija kako krivi~ni dela go odreduva vidot i visinata<br />
na krivi~nite sankcii i sodr`i niza instituti {to ovozmo`uvaat<br />
nivna modifikacija i prakti~no prilagoduvawe na konkretniot storitel.<br />
Taka, na primer, vo na{iot KZ se predvideni mnogubrojni mo`nosti<br />
za individualizacija na krivi~nite sankcii niz slednive instituti:<br />
grupirawe na krivi~nite dela po glavi spored objektot na za{-<br />
tita; predviduvawe razli~ni krivi~ni sankcii: kazni, alternativni<br />
merki, merki na bezbednost i vospitni merki vo zavisnost od vozrasta,<br />
krivi~nata odgovornost i opasnosta na storitelot i celite na krivi-<br />
~nite sankcii; propi{uvawe alternativni i kumulativni kazni; razli~no<br />
kaznuvawe za umisla i nebri`nost; za dovr{eni i krivi~no delo<br />
vo obid; za podgotvitelni dejstvija i dobrovolno otka`uvawe od niv i<br />
vo obid; predviduvawe odredbi za odgovornost za pote{ka posledica;<br />
predviduvawe razli~ni kazni za pote{ki (kvalificirani) i polesni<br />
(privilegirani) oblici na krivi~ni dela i sl. Me|utoa, za ostvaruvawe<br />
na principot na individualizacijata posebno zna~ewe imaat odredbite<br />
za odmeruvawe na kaznata i toa op{tite pravila kako i posebnite<br />
pravila {to se odnesuvaat na ubla`uvawe na kaznata, osloboduvawe<br />
od kazna, odmeruvawe na kaznata vo slu~aj na povrat, odmeruvawe na<br />
kaznata za krivi~ni dela vo stek i odmeruvawe na kaznata maloletni-<br />
~ki zatvor.<br />
Na ovoj na~in krivi~niot zakonik apstraktno gi propi{uva<br />
oblicite na krivi~noto delo i se opredeluva za relativno opredeleni<br />
kazni za storitelite na tie dela, vo prv red poradi svojot normativen<br />
karakter (poradi samata priroda na zakonskite propisi), so koj ne e vo<br />
404<br />
Vidi: ^ejovi}, B. op. cit. str. 386 i Radovanovi}, M. op. cit, str. 245.<br />
342
sostojba da ja dostigne nivnata konkretizacija vo site poedine~ni slu-<br />
~ai. Me|utoa, krivi~nite dela se javuvaat vo razli~ni oblici, {to nu-<br />
`no se razlikuvaat ne samo vo pogled na vidot na edno isto delo, tuku<br />
i po odnos na nivnite konkretni manifestacii vo ramkite na posebnite<br />
vidovi. Ottamu, proizleguva razli~nata op{testvena opasnost na<br />
konkretnoto delo. Od druga strana, mnogubrojnite socijalni, kulturni,<br />
moralni, psiholo{ki i drugi svojstva i oble`ja na li~nosta, {to<br />
na svoeviden na~in se prekr{uvaat vo izvr{enoto krivi~no delo ja<br />
izrazuvaat op{testvenata opasnost na storitelot na kriminalnite dejnosti.<br />
Nakratko, mnogubrojnite elementi {to go ~inat deloto i individualnite<br />
svojstva na negovite storiteli se razlikuvaat vo pogled na<br />
nivnata op{testvena opasnost i so ogled na toa, sosema razbirlivo,<br />
sprema razli~nite dela i storiteli ne mo`e da se o~ekuva ednakva<br />
op{testvena osuda i linearno primeneta kazna. Zatoa, so opredeluvaweto<br />
na konkretnata kazna vo ramkite na ona {to zakonot ja predvidel<br />
za apstraktno delo, ili podobro re~eno, so konkretizacija na zakonskite<br />
odredbi za kaznuvaweto se preminuva vrz sudskata individualizacija<br />
na kaznata.<br />
2. So ogled na samoto opredeluvawe na kaznite vrz osnova na<br />
utvrdeniot stepen na op{etstvena opasnost na krivi~noto delo, vo<br />
krivi~nite zakonodavstva postojat dva na~ini na opredeluvawe na kaznite:<br />
apsolutno opredeluvawe i relativeno opredeluvawen, so toa {to<br />
prviot na~in natamu se deli na sistem na apsolutno neopredeleni i<br />
sistem na apsoluitno opredeleni kazni, a kaj vtoriot sistem se raboti<br />
za relativno opredleni kazni.<br />
a) Spored sistemot na apsolutno neopredeleni kazni (sistem na<br />
arbirtreni kazni) zakonodavecot mu ostava celosna sloboda na sudot<br />
samiot da ja opredeli kaznata za konkretniot slu~aj na izvr{enoto<br />
delo. Zakonodavecot se zadovoluva so toa da go opredeli samo vidot na<br />
kaznata, a koja kazna sudot konkretno }e ja izre~e zavisi od negovoto<br />
sfa}awe i nao|awe. Na sudot ne mu se postaveni nikakvi ograni~uvawa<br />
pri odmeruvaweto na sankcijata, tuku vo ramkite na celokupniot sistem<br />
za konkretniot slu~aj, sudot slobodno gi opredeluva vidot i visinata<br />
na sankcijata. 405<br />
Idejata na apsolutno neopredelena kazna ne mo`e da se prifati,<br />
ottamu {to e sprotivna so barawata na na~eloto na legalitetot. 406<br />
405<br />
Vo istorijata ima{e slu~ai koga zakonot go odreduva{e samo zabranetoto<br />
dejstvie, a vo pogled na kaznata mu ostava{e na sudijata da go odbre<br />
vidot i iznosot na kaznata, davaj}i samo op{ti upatstva na koj na~in treba da<br />
se postapi, na primer, "najstrogo, "primerno" itn. Ovoj sistem be{e zastapen<br />
vo najstarite zakoni, pa i vo srednovekovnoto <strong>pravo</strong>, sî do pojavata na sovremenite<br />
kodifikacii. Tahovi}, J. op. cit, str. 142.<br />
406<br />
"Dr`ime deka idejata na apsolutno neopredelena presuda ne mo`e<br />
da se prifati. Taa ne mu odgovara na na~eloto na legalitetot koj prestavuva<br />
343
) Sistemot na apsolutno opredeleni kazni se pojavi kako<br />
reakcija na sistemot na apsolutno neopredeleni kazni, kako nastojuvawe<br />
da se izbegnat mo`nite samovolija i zloupotrebi od strana na sudovite.<br />
So nego za sekoe istovidno delo be{e predvidena ista (ednakva)<br />
kazna, a za prv pat be{e voveden so francuskiot krivi~en zakonik<br />
(Code de Delits et des Peines) od 6. X 1791 godina. Spored ovoj sistem, vo<br />
zakonot precizno se opredeleni vidot i visnata na kaznata koi se<br />
izrekuvaat vo site slu~ai na izvr{uvawe na edno krivi~no delo. Ovde<br />
zakonodavecot ja ima vo vid op{tata op{testvena opasnost na toa krivi~no<br />
delo i ne se vpu{ta vo mo`nosta edno isto krivi~no delo da se<br />
javi so razli~en stepen na op{testvena opasnost vo zavisnost od sekoj<br />
konkreten slu~aj na negovoto izvr{uvawe. Pritoa, zakonot ne mu dozvoluva<br />
na sudot da se vpu{ti vo takva ocenka. Na sudot ne mu ostanuva<br />
ni{to drugo, tuku bez kakvo i da e otstapuvawe, avtomatski da go podvede<br />
izvr{enoto krivi~no delo pod soodvetnata zakonska odredba i da<br />
ja izre~e kaznata koja e apsolutno opredelena za toa krivi~no delo: toj<br />
izrekuva ista kazna za razli~ni slu~ai na izvr{uvawe na isto krivi~no<br />
delo. Spored toa, apsolutno odredeni kazni se onie koi na sudot<br />
ne mu dozvoluvaat kakva i da e sloboda pri nivnoto odmeruvawe, za{to<br />
zakonot precizno gi opredeluva vidot i iznosot (visinata) na kaznata<br />
za sekoe krivi~no delo.<br />
Idejata na apsolutno neopredelena kazna ne mo`e da se prifati,<br />
ottamu {to e sprotivna na na~eloto na individualizacijata.<br />
v) Spored sistemot na relativno opredeleni kazni, za prv pat<br />
voveden so Napoleonoviot Code penal od 1810 godina, zakonot go opredeluva<br />
samo vidot i najmaliot (op{tiot minimum) i najgolemiot iznos<br />
(op{tiot maksimum) na sekoj vid na kazna, odnosno ramkite vo koi<br />
mo`e da se odmeri kaznata. Me|utoa, pokraj opredeluvaweto na<br />
op{tiot minimum i op{tiot maksimum na sekoj vid kazna, zakonot go<br />
opredeluva i najmaliot i najgolemiot iznos na opredelen vid na kazna<br />
za opredeleno krivi~no delo (poseben minimum i poseben maksimum).<br />
Na toj na~in zakonot go ima vo vid najniskiot i najvisokiot mo`en<br />
stepen na op{testvena opasnost na edno krivi~no delo, a vo koj stepen<br />
}e bide izrazena op{testvenata opasnost vo konkretniot slu~aj na<br />
izvr{enoto krivi~no delo i na koj na~in }e se odredi visinata na<br />
kaznata mu se prepu{ta na ocenka na sudot. Pritoa, dokolku pri odmeruvaweto<br />
na kaznata se slu~i sudot da najde za potrebno da izre~e kazna<br />
nadvor od posebniot minimum i posebniot maksimum, kaznata mo`e<br />
osnova na <strong>pravo</strong>sudstvoto. Poradi svojata celosna neodrednost taa nepovolno<br />
vlijae na vinovnikot, ja vlo{uva negovata psihi~ka sostojba, vodi kon beznade`nost<br />
i o~ajanie i ne dava garancii protiv samovolieto na administracijata<br />
na zavodot, osobeno vo dr`avite vo koi personalot na zavodite ne stoi na<br />
potrebnata visina i kaj koj zakonitosta mu e pot~ineta na samovolijata od sekakov<br />
vid. ^ubinski, M. op. cit. str. 278.<br />
344
da se ubla`i odnosno da se spu{ti pod posebniot minimum, me|utoa<br />
samo do op{tiot minimum na taa kazna, odnosno da se zaostri i zgolemi<br />
nad posebniot minimum, no samo do op{tiot maksimum.<br />
Ovoj sistem se poka`a najpovolen ottamu {to ovozmo`uva prilagoduvawe<br />
na kaznata na karakteristikite na storitelot i na negovoto<br />
krivi~no delo - individualizacija na kaznata, kako i ottamu {to so<br />
odreduvaweto granicita kako na vidot na kaznata, taka i na samata kazna<br />
za krivi~noto delo se obezbeduva i ostvaruvaweto na~eloto na zakonitosta.<br />
Vo sistemot na relativno opredeleni kazni naj~est slu~aj e zakonodavecot<br />
da predviduva poseben minimum i poseben maksimum na<br />
kaznata za sekoe krivi~no delo. Me|utoa, mo`at da postojat i otstapuvawa<br />
od ova pravilo. Taka, na primer, mo`e da se slu~i za edno krivi~no<br />
delo da bide opredelen samo posebniot minimum na kaznata. Vo takov<br />
slu~aj posebniot maksimum na kaznata se poklopuva so op{tiot<br />
maksimum na kaznata. Mo`en e i sprotiven slu~aj, odnosno zakonodavecot<br />
da go opredeli samo posebniot maksimum na kaznata za edno krivi-<br />
~no delo. Vo takov slu~aj, posebniot minimum na kaznata se pokolopuva<br />
so op{tiot minimum na taa kazna. I najposle, za edno krivi~no<br />
delo zakonodavecot mo`e da go predvidi samo vidot na kaznata bez da<br />
go opredeli nitu posebniot minimum ni posebniot maksimum na kaznata.<br />
Vo takov slu~aj posebniot minimum i posebniot maksimum se poklopuvaat<br />
so op{tiot minimum i op{tiot maksimum na kaznata.<br />
Posebniot maksimum e garancija na gra|anite deka nema da bidat<br />
pote{ko osudeni odo{to e toa propi{ano vo zakonot, a posebniot<br />
minimum e garancija na op{testvoto, deka sprema storitelot }e bide<br />
primeneta opredelena doza na represija koja spored kriteriumite na<br />
zakonodavecot navistina najmalu e mo`na so ogled na apstraktnata<br />
op{tetstvena opasnost na opredeleno kriminalno povedenie.<br />
Krivi~niot zakonik na Makedonija se opredeli za relativno<br />
opredeleni kazni. Zakonot gi opredeluva ramkite vo koi sudot mo`e<br />
da se odmeri konkretnata kazna taka {to:<br />
- go opredeluva samo posebniot minimum na opredelen vid kazna<br />
(na primer, na li{uvaweto od sloboda ili pari~nata kazna). Vo takov<br />
slu~aj, gornata granica na propi{anata kazna ja pretstavuva op{tiot<br />
zakonski maksimum na toj vid kazna (posebniot maksimum na kaznata se<br />
poklopuva so op{tiot maksimum na kaznata koj spored ~l. 35 st. 1 KZ e<br />
15 godini kazna li{uvawe od sloboda, odnosno spored ~l. 38 st. 1 KZ,<br />
5.000 evra vo denarska protivrednost kaj pari~nata kazna).<br />
- go opredeluva samo posebniot maksimum na opredelen vid kazna<br />
(na primer, li{uvawe od sloboda, a isklu~itelno i pari~nata<br />
kazna). Vo takov slu~aj, dolanata granica na propi{anata kazna op{-<br />
tiot zakonski minimum na toj vid kazna (posebniot minimum na kaznata<br />
se pokolopuva so op{tiot minimum na taa kazna koj spored ~l. 35 KZ<br />
e 30 dena kaznata li{uvawe od sloboda).<br />
345
- gi opredeluva i dolnata i gornata granica na kaznata (posebniot<br />
minimum i posebniot maksimum). Vo takov slu~aj, posebniot<br />
minimum i posebniot maksimum se poklopuvaat so op{tiot minimum i<br />
op{tiot maksimum na kaznata. Vo sistemot na relativno opredeleni<br />
kazni naj~est slu~aj e zakonodavecot da predviduva poseben minimum i<br />
poseben maksimum na kaznata za sekoe krivi~no delo.<br />
- go odreduva samo vidot na kaznata. Vo takov slu~aj, kaznata e<br />
propi{ana od op{tiot minimum do op{tiot maksimum na toj vid kazna.<br />
Vakviot na~in krivi~niot zakonik redovno go primenuva koga za<br />
nekoe delo opredeluva pari~na kazna (na primer, za krivi~noto delo<br />
navreda od ~l. 173 KZ).<br />
346<br />
2. SUDSKA INDIVIDUALIZACIJA<br />
1. Efikasno ostvaruvawe na represivnata politika zaradi suzbivawe<br />
na krivi~nite dela vo golema mera e usloveno tokmu od pra{aweto<br />
za opredeluvaweto na visinata na kaznata {to treba da im bide<br />
izre~ena na nivnite storiteli. Toa zna~i za da mo`e da gi ostvari svoite<br />
polezni zada~i kaznata mora da bide izre~ena i prilagodena sprema<br />
karakteristikite na li~nosta na storitelot i okolnostite na nivnoto<br />
delo, za{to samo taka mo`e da ja postigne svojata so zakon zamislena<br />
funcija. Spored toa, sudskata individualizacija se sostoi vo<br />
izbor na vidot i visinata na krivi~nata sankcija sprema konkretniot<br />
storitel na krivi~nosto delo od strana na sudot vo zavisnost od mo-<br />
`nostite predvideni so krivi~niot zakon so intencija najdobro da se<br />
ostvarat celite na krivi~nite sankcii. Istaknuvaweto na potrebata<br />
da se ostvarat site celi na krivi~nite sankcii zna~i deka, pokraj generalnata<br />
i specijalnata prevencija mora da se po~ituva i principot<br />
na pravednost, interesot na `rtvata i barawata na javnoto mislewe.<br />
Vo taa smisla smetam deka se pogre{ni onie definicii na sudskata<br />
individualizacija {to za nejzina cel ja istaknuvaat samo specijalnata<br />
prevencija. 407<br />
2. Na ovoj na~in se doa|a do podra~jeto na odmeruvaweto na kaznite,<br />
odnosno do mehanizmot na soobrazuvawe na krivi~nopravnata represija<br />
vo konkretno projavenata op{testvena opasnost na deloto i<br />
storitelot. Ovoj mehanizam e vo racete na sudot i kako takov se ostvaruva<br />
so dosledno po~ituvawe na brojnite pravila {to vo taa smisla, a<br />
i zaradi po~ituvawe na na~eloto na zakonitosta, gi izgradil zakonot.<br />
No, tokmu na ova podra~je se pojavuvaat mnogubrojni, sî u{te nere{eni<br />
pra{awa {to ja ote`nuvaat rabotata na sudot vo izrekuvaweto na kazni<br />
{to vo najgolema mera }e bidat prilagodeni na celite na kaznuvaweto.<br />
A toa, od svoja strana ja nalo`uva potrebata od permanentno<br />
407<br />
Taka: Kobe, P. Nekoliko pogleda na individualizaciu krivi~nog postupka,<br />
Na{a zakonitost, Zagreb, 1959/11-12, str. 440.
sledewe na taa rabota so usilbi {to efikasno }e gi re{avaat problemite<br />
i }e gi nadminat slabostite vo vrska so odmeruvaweto na kaznata.<br />
Za ostvaruvawe na sudskata individualizacija, za konkretno<br />
izrekuvawe i prilagoduvawe na kaznata 408 go istaknavme posebnoto<br />
zna~ewe na op{tite pravila za odmeruvawe na kaznata kade {to, se nao|a<br />
i pojdovnata osnova za dobivawe celosen odgovor na najrazli~nite<br />
problemi so koi sudot se sre}ava vo ovaa oblast. Spored tie pravila<br />
sudot treba na storitelot na krivi~noto delo da mu ja odmeri kaznata<br />
vo granicite {to se propi{ani so zakonot za toa delo. Pritoa, sudot<br />
treba da ja ima predvid celta na kaznuvaweto i site okolnosti {to<br />
vlijaat kaznata da bide pomala ili pogolema (olesnuva~ki i ote`nuva~ki<br />
okolnosti), a osobeno stepenot na krivi~nata odgovornost, pobudite<br />
od koi e storeno deloto, ja~inata na zagrozuvaweto ili povredata<br />
na za{titenoto dobro, okolnostite pod koi e storeno deloto, porane{niot<br />
`ivot na storitelot, negovite li~ni priliki i negovoto<br />
odnesuvawe po storenoto delo, kako i drugi okolnosti {to se odnesuvaat<br />
na li~nosta na storitelot. So ova pravilo zakonot mu dava bitni<br />
ovlastuvawa na sudot koj{to, otkako }e utvrdi deka liceto storilo<br />
opredeleno krivi~no delo, za nego mo`e da pristapi kon izbor na vidot<br />
i merkata na kaznata. Vo ostvaruvaweto na taa funcija pred sudot<br />
se nametnuva baraweto da gi zeme predvid site relevantni objektivni<br />
i subjektivni okolnosti, a osobeno onie {to izre~no se navedeni vo<br />
zakonot i da gi ima predvid site celi na kaznuvaweto. I, na krajot,<br />
sudot e obvrzan odmeruvaweto na kaznata da go vr{i vo ramkite na<br />
propi{anite kazni za konkretnoto delo koi, so ogled na toa {to vo<br />
na{iot sistem na relativno opredeleni kazni se dovolno {iroko postaveni,<br />
i ne pretstavuvaat nekoe bitno ograni~uvawe na sudot, no vo<br />
sekoj slu~aj se va`en element za opredeluvawe na granicite vo koi mo-<br />
`at da se koristat navedenite okolnosti.<br />
Dokolku odgovorno se pridr`uva kon site pravila, sudot vo golema<br />
mera mo`e da uspee vo prilagoduvaweto na vidot i merkata na<br />
izre~enata kazna na storitelot na krivi~noto delo so ogled na negovata<br />
li~nost, te`inata na deloto i okolnostite pod koi toa e storeno,<br />
i na toj na~in da prodonese za pravilno sproveduvawe na kaznenata po-<br />
408<br />
Principot na sudskata individualizacija treba da se razlikuva od<br />
poimot sudsko odmeruvawe na kaznata. Ovie poimi ne se istovetni bidej}i so<br />
vtoriot se opfa}a odmeruvaweto na kaznata od strana na sudot vo predvidenite<br />
zakonski ramki za storenoto delo, ubla`uvaweto i osloboduvaweto od<br />
kaznata kako i nejzinata zamena so alternativni merki, vklu~uvaj}i go, pokraj<br />
kaznata i izrekuvaweto merki na bezbednost. Za razlika od vaka sfateniot<br />
poim na sudskoto odmeruvawe na kaznata, sudskata individualizacija e<br />
po{irok poim, koj vo sebe, pokaj odredbite za odmeruvaweto na kaznata ja<br />
vklu~uva i primenata na site mo`nosti {to vo taa smisla gi pru`aat napred<br />
navedenite krivi~nopravni instituti.<br />
347
litika. Toa zna~i deka dokolku, so ogled na op{toto pravilo za odmeruvawe<br />
na kaznata, sovesno se ocenat i utvrdat site okolnosti {to se<br />
odnesuvaat na stepenot na vinata na karakteristikite na li~nosta na<br />
storitelot, a postojat vo fazata na podgotvuvaweto ili izvr{uvaweto<br />
na krivi~noto delo, e mo`no takvo odmeruvawe na kaznata {to }e bide<br />
najblisku do celite prifateni vo na{eto krivi~no <strong>pravo</strong>.<br />
3. IZVR[NA INDIVIDUALIZACIJA<br />
1. Izvr{nata individualizacija se sostoi vo toa {to izvr{uvaweto<br />
na krivi~nite sankcii, po predhodno ispituvawe na li~nosta na<br />
osudenikot, se prilagoduva sprema negovite potrebi od strana na organite<br />
{to gi izvr{uvaat krivi~nite sankcii so cel za resocijalizacija<br />
i reintegracija na prestapnikot.<br />
Od samiot poim na izvr{enata individualizacija vedna{ se zabele`uva<br />
deka najzinata edinstvena cel e resocijalizacija na prestapnicite.<br />
Takvoto sfa}awe vo ovaa faza na individualizacijata ovozmo`uva<br />
li~nosta na prestapnikot da se uva`uva neograni~eno za razlika<br />
od predhodnite fazi, kade, kako {to vidovme, pokraj nea mora da<br />
se uva`uvaat i drugi principi. Ovde princiot na individualizacijata<br />
doa|a do poln izraz i nemu, kako primeren, mu se podredeni site drugi<br />
principi na kaznata li{uvawe od sloboda. Me|utoa, i vo ovaa faza<br />
individualizacijata mora da ima izvesni granici {to }e pretstavuvaat<br />
garancija deka kaznata nema da go zagubi svojot karakter na op{testvena<br />
osuda za storenoto krivi~no delo. Imeno, spored sfa}awata na<br />
nekoi avtori, individualizacijata ne smee da dovede do spu{tawe na<br />
traeweto na kaznata li{uvawe od sloboda pod nejzinite dolni granici<br />
opredeleni so uslovniot otpust. 409<br />
2. Izvr{nata individualizacija se ostvaruva preku prodlabo-<br />
~eno stru~no prou~uvawe na li~nosta na osudenoto lice vo specijalizairani<br />
kazneno-popravni ustanovi i toa vo ramkite na klasifikacioni<br />
grupi vo koi se prezemaat planirani i programirani merki na tretman<br />
i resocijalizacija. Taa se ostvaruva i so drugi sredstva kako {to<br />
se: pogodnostite i disciplinskite kazni, nagradite, uslovniot otpust<br />
itn. Me|utoa, od posebno zna~ewe e toa {to izvr{nata individualizacija<br />
se sproveduva niz klasifikacioni grupi, za{to prakti~no ne e<br />
izvodlivo da se obezbedi poseben individualizairan tretman za sekoe<br />
osudeno lice, nitu pak toa e potrebno, za{to postojat golem broj<br />
dobro prilagodeni lica za koi individualiziraniot tretman, odnosno<br />
prevospituvaweto ne e potrebno. Vo taa smisla klasifikacijata voop-<br />
{to e pomo{en instrument i metod za prakti~no sproveduvawe na pri-<br />
409<br />
Pove}e za toa vidi: Kambovski, V. Neka razmi{ljanja o individualizaciji<br />
kazni li{enja slobode, Penologija, Beograd, 1976/2, str. 163-164.<br />
348
ncipot na izvr{nata individualizacija. 410 Ili, poinaku ka`ano, klasifikacijata<br />
go ograni~uva i racionalizira principot na individualizacijata.<br />
Od navedenoto proizleguva deka za ostvaruvawe na celite na<br />
kaznenata politika so primena na represivna merka od posebno zna~ewe<br />
e izborot i visinata na sankcijata. So individualizacijata vsu{-<br />
nost, treba da se ostvari logi~na relacija me|u celite na op{testvenata<br />
reakcija i sredstvata za nejzinoto ostvaruvawe. Vo ovaa smisla e<br />
mo{ne zna~ajno i pra{aweto: dali i vo koja mera sudskata individualizacija<br />
(sudskoto odmeruvawe na kaznata) ja postignuva svojata cel<br />
so toa {to, utvrduvaj}i i cenej}i gi objektivnite i subjektivnite okolnosi<br />
go iznijansirala deloto i storitelot, a so ogled na toa, i visinata<br />
na kaznata. Odgovorot na ova pra{awe vrz teoretski plan mo`e<br />
lesno da se dobie ako se trgne od faktot deka so odmeruvaweto na kaznata<br />
ne zavr{uva i nejzinata individualizacija, za{to odmeruvaweto<br />
pretstavuva samo eden stadium na sudskata individualizacija i individualizacijata<br />
voop{to, {to i prethodat na izvr{nata (penitencijarnata)<br />
individualizacija, kade {to se zaokru`uva ocenkata za li~nosta<br />
na storitelot i negovoto delo, no, sega, pred sî, so ogled na potrebite<br />
i mo`nostite od negovoto vospituvawe i prevospituvawe.<br />
3. Da se potsetime. Zakonskata, sudskata i penitencijarnata<br />
individualizacija na kaznata ne se samostojni, odvoeni fazi na kaznuvaweto,<br />
tuku naprotiv - sekoja od niv zavisi od predhodnata i se nadovrzuva<br />
na nejzinite rezultati. Tie se organski i funkcionalno povrzani<br />
na toj na~in {to ostvaruvaweto na narednata faza vo prilagoduvaweto<br />
na kaznata pridonesuva da se po~ituva i da se ostane na zacrtanata<br />
linija na ostvaruvaweto na celite na kaznuvaweto. Vo taa smisla<br />
penitencijarnata individualizacija e samo prodol`enie na sudskata<br />
individualizacija koja se nadovrzuva i nadgraduva na seto ona<br />
{to vo nea e postignato. Ottuka, ako se trgne od idealnata pretpostavka<br />
deka sudot gi utvrdil i ocenil site okolnosti {to mu prethodele<br />
na deloto, bilo vo vrska so nego ili pak se steknale po nego, i go opredelil<br />
nivnoto mesto vo prilog ili protiv negovoto izvr{uvawe, kako<br />
i olesnuva~koto i ote`nuva~koto dejstvo na okolnostite za ostvaruvawe<br />
na prevospitnoto vlijanie na kaznata sprema storitelite na deloto,<br />
toj go na{ol zaedni~kiot imenitel preku koj mo`e da se sogledaat<br />
kako specifi~nostite na samoto delo, taka i egzogenite i endogenite<br />
faktori {to ja opredeluvaat strukturata na li~nosta na storitelot.<br />
Na toj na~in utvrdenite okolnosti pretstavuvaat edinstvena baza i so<br />
410<br />
"Sekoja klasifikacija e, vsu{nost, grupirawe na razli~ni li~nosti<br />
sprema koi bi mo`elo da se prezemaat sli~ni postapki na prevospituvawe.<br />
Toa zna~i ostvaruvawe od principot na individualizacijata {to od prakti~ni<br />
pri~ini e nu`no." Vodopivec, K. i dr. Kriminologija, I deo, Narodne novine,<br />
Zagreb, 1966, str. 154.<br />
349
niv podednakvo mo`at da se slu`at kako sudiite pri utvrduvaweto na<br />
visinata na kaznata, taka i nadle`nite penitencijarni organi pri<br />
opredeluvaweto na re`imot na nejzinoto izvr{uvawe. Sudot, vsu{-<br />
nost, sozdal monoliten materijal koj slu`i samo za razli~no fasadirawe<br />
na kaznata, edna{ vo fazata na izrekuvaweto, drug pat, pri izvr-<br />
{uvaweto. Menuvaj}i go izgledot na kaznata so ogled na te`i{teto vo<br />
ostvaruvaweto na nejzinite celi, utvrdenite okolnosti ne smeat da ja<br />
menuvaat nejzinata su{tina.<br />
Preku utvrduvaweto na site okolnosti {to se odnesuvaat na deloto<br />
i storitelot mo`e da se opredelni adekvatna kazna {to }e im<br />
odgovara kako na celite na resocijalizacijata taka i na prevencijata.<br />
Okolnostite, vsu{nost, sekoga{ se odnesuvaat na storitelot: edna{ se<br />
vo vrska so li~nosta vo onaa mera vo koja {to taa se aktuelizira vo<br />
krivi~noto delo i na toj na~in ja izrazuvaat te`inata na deloto i vinata,<br />
a drug pat se odnesuvaat na pogolem broj osobini na li~nosta i ja<br />
izrazuvaat potrebata od prezemawe merki za negova resocijalizacija<br />
so opredelen intenzitet. Na toj na~in sudot ispituva dve grupi okolnosti<br />
- onie {to ja izrazuvaat op{testvenata opasnost na li~nosta i<br />
deloto i onie {to vlijaat vrz doziraweto na kaznata so ogled na potrebite<br />
za resocijalizacija. Vo ramkite na prvite okolnosti vleguvaat<br />
site onie {to se bitni za ocenka na te`inata na povredata i posledicite<br />
na deloto, za opasnosta na upotrebenite sredstva, izrazeniot<br />
intenzitet na zlostorni~kata volja, motivite na deloto, stepenot na<br />
krivi~nata odgovornost i sl. Ocenata na ovie okolnosti e zna~ajna za<br />
ostvaruvawe na retributivnata komponenta na kaznata i nejzinata<br />
pravednost. Vo ramkite na vtorata grupa mo`at da vlezat site gorenavedeni<br />
okolnosti dokolku se od zna~ewe za opredeluvawe na visinata<br />
na kaznata za potrebite od resocijalizacijata na storitelot, a,<br />
pred sî, site onie okolnosti {to ne mora da stojat vo vrska so storenoto<br />
delo, a go osvetluvaat totalitetot na li~nosta na storitelot i se<br />
nao|aat vo funkcija na negovoto prevospituvawe. Toa se okolnostite<br />
{to gi prezentiraat negovite psihosocijalni karakteristiki, sredinata<br />
vo koja `ivee, stanbenite i materijalnite uslovi, negovoto porane{no<br />
povedenie, negovoto vospituvawe i socijalizacijata, negovata<br />
komunikativnost, adaptivnost, stavovi, naviki, vrednosti, interesi i<br />
drugi osobini {to se manifestiraat vo negovoto socijalno `iveewe,<br />
negovoto psihi~ko i fizi~ko zdravje, povedenieto po izvr{enoto delo<br />
i mnogu drugi elementi prikladni za sozdavawe realna slika vo vrska<br />
so dijagnozata i prognozata na negovoto idno povedenie. Site ovie<br />
okolnosti zaedno ja izrazuvaat negovata sposobnost za prevospituvawe<br />
i povtorno vra}awe vo op{testvoto. Vaka sfateni tie mo`at da bidat<br />
racionalna osnova za ostvaruvawe na nivnata funkcija vo realizacijata<br />
na resocijalizacijata i dokolku u{te na po~etokot ne bidat na toj<br />
na~in sogledani od strana na sudot, na organite za sproveduvawe na<br />
kaznata im se odzema pojdovnata osnova za edna razgraneta individu-<br />
350
alizacija. Vo toj slu~aj kazneno-popravnite ustanovi treba da po~nuvaat<br />
se odnovo i da donesuvaat zaklu~oci {to ponekoga{ mo`at da bidat<br />
vo direktna sprotivnost so ona {to sudot go imal predvid pri<br />
ocenkata na olesnuva~kite i ote`nuva~kite okolnosti.<br />
351
352
G l a v a II<br />
KAZNI<br />
I. POIM NA KAZNI<br />
1. Kaznite se najte{kiot vid sankcii koi mo`at da bidat primeneti<br />
sprema polnoletni krivi~no odgovorni storiteli na krivi~ni<br />
dela. Samo isklu~itelno sprema postari maloletnici mo`e da se primeni<br />
i poseben vid na kazna - maloletni~ki zatvor.<br />
2. Vo teorijata na krivi~noto <strong>pravo</strong> i krivi~noto zakonodavstvo<br />
postojat nekolku podelbi na kaznite koi se zasnovaat vrz razli~ni<br />
kriteriumi.<br />
1 0 Spored na~inot na nivnoto izrekuvawe propi{anite kazni<br />
se delat na glavni i sporedni. Glavni se onie koi za izvr{enoto delo<br />
mo`at da se izre~at samostojno, a sporedni onie kazni koi mo`at da se<br />
izre~at samo pokraj nekoja od glavnite kazni, odnosno kako zasiluvawe<br />
na dejstvoto na glavnata kazna ili kako nejzino dopolnuvawe.<br />
2 0 Spored dobroto {to na storitelot mu se odzema ili ograni-<br />
~uva tie se delat na kazni protiv `ivotot, protiv teloto, protiv slobodata,<br />
protiv imotot, protiv ~esta i gra|anskite prava. Vo na{iot<br />
krivi~no praven sistem ne postojat kazni protiv `ivotot, kazni protiv<br />
teloto nitu pak kazni protiv ~esta i gra|anskite prava.<br />
3 0 Spored svoeto traewe kaznite se delat na trajni i vremenski.<br />
Trajni se onie kazni koi se izrekuvaat do krajot na `ivotot na osudenoto<br />
lice. Takvi se, na primer, do`ivotnata kazna li{uvawe od sloboda<br />
ili trajno li{uvawe od opredeleni gra|anski prava. Vremenski<br />
kazni se onie koi se izrekuvaat vo opredeleno traewe, koi se ograni-<br />
~eni so to~no opredelen period na vreme. Na{eto pozitivno <strong>pravo</strong> gi<br />
poznava samo vremenskite kazni li{uvawe od sloboda i do`ivotnoto<br />
li{uvawe od sloboda.<br />
4 0 Spored na~inot na propi{uvaweto kaznite se delat na kumulativno<br />
i alternativno opredeleni kazni. Kaznite se kumulativno<br />
opredeleni koga za izvr{noto krivi~no delo zakonot propi{al pove-<br />
}e kazni taka {to tie mora da se izre~at zaedno. Takov, na primer, e<br />
slu~ajot koga za krivi~noto delo e propi{ana kazna li{uvawe od sloboda<br />
i pari~na kazna. Kaznite se alternativno opredeleni koga za<br />
izvr{enoto krivi~no delo zakonot propi{al pove}e kazni od koi na<br />
storitelot mo`e da mu se izre~e samo edna: na primer, kazna li{uvawe<br />
od sloboda ili pari~na kazna.<br />
353
3. Spored ~l. 33 st. 1 KZ postojat slednive vidovi kazni: 1 0 kazna<br />
li{uvawe od sloboda ("zatvor"), 2 0 pari~na kazna, 3 0 zabrana za<br />
vr{ewe profesija, dejnost ili dol`nost, 4 0 zabrana za upravuvawe so<br />
motorno vozilo i, 5 0 proteruvawe na stranec od zamjata, od koi prvite<br />
dve mo`at da se izre~at kako glavni, a ostanatite kako sporedni kazni.<br />
Opredelbata na na{iot zakonodavec od 2004 godina za navedenite<br />
vidovi kazni e vo soglasnost so tendencija na razvojot na sovremenoto<br />
krivi~no <strong>pravo</strong> naso~ena kon smaluvawe na brojot na kaznite i<br />
voveduvawe na alternativnite merki kako zamena vo prv red na kaznata<br />
li{uvawe od sloboda. 411<br />
II. TEORII ZA OPRAVDANOSTA NA KAZNATA<br />
Po odnos na pra{aweto za pravniot osnova na kaznata ili za<br />
osnovot na dr`avnoto <strong>pravo</strong> na kaznuvawe (ius puniendi) postojat golem<br />
broj sfa}awa {to se zasnovaat na razli~ni pravnofilozofski pogledi<br />
na oddelni avtori. Vo literaturata naj~esto e nivnoto sveduvawe<br />
na slednite ~etiri osnovni teorii: 1. idealisti~ki teorii, 2. teorii<br />
na op{testveniot dogovor, 3. pravni teorii i 4. sociolo{ki teorii.<br />
1. IDEALISTI^KI TEORII<br />
Spored idealisti~kite (metafizi~i, spiritualisti~i) teorii<br />
so izvr{uvaweto na krivi~noto delo se naru{uva apsolutnata pravda<br />
(pravednosta) sfatena kako metafizi~ka, mislovna kategorija. So<br />
ogled na imperativot za povtorno vospostavuvawe na naru{enata pravda,<br />
pravniot osnov na kaznata se nao|a vo samata pravda (pravda zaradi<br />
pravda) koja {to edinstveno mo`e da se zadovoli so primena na kaznata.<br />
Ili, nakratko, kaznata i kaznuvaweto se opravduvaat so nu`nosta<br />
za vospostavuvawe na apsolutna spravedlivost koja {to e naru{ena<br />
so storenoto krivi~no delo. Toa e zaedni~ka pojdovna osnova na ovie<br />
teorii {to se javuvaat vo pogolem broj varijati. Kriteriumot za nivnata<br />
podelba e opredelen so razlikite vo sfa}awata za potekloto ili<br />
izvorot na apsolutnata pravda. Soglasno na toa se sre}avaat tri varijanti<br />
na ovie teorii: a) teorija na bo`ja pravda, b) teorija na moralna<br />
prada i v) teorija na zakonska pravda.<br />
1 0 Teorija na bo`ja pravda. Spored ovaa teorija <strong>pravo</strong>to na<br />
dr`avata da go kazni storitelot na krivi~noto delo ima bo`jo poteklo.<br />
So sozdavaweto na dr`avata bogovite go delegirale svoeto <strong>pravo</strong><br />
na kaznuvawe vrz organite na vlasta. Od tie pri~ini dr`avata go vr{i<br />
kaznuvaweto kako pratenik na boga i toa go pravi vo negova korist.<br />
Taa samo ja zastapuva negovata pravda, negovata volja i sila: gi spro-<br />
411<br />
Vidi: <strong>Sulejmanov</strong>, Z. Kriminalna politika, str. 331-351.<br />
354
veduva negovite zapovesti. Pravniot osnov na kaznata, vsu{nost, se<br />
bara vo ve~nata bo`ja pravda, vo bo`enskoto <strong>pravo</strong> na kazna, vo negovite<br />
zapovesti {to mora da se izvr{uvaat od strana na dr`avata.<br />
Ovaa teorija se javi vo periodot na raspa|aweto na prvobitnata<br />
zaednica i pojavata na prvite dr`avi. Denes glavno e napu{tena i ima<br />
samo istorisko zna~ewe.<br />
2 0 Teorija na moralna pravda. Spored teorijata na moralna<br />
pravda (Kant, Zaharie) osnovot na <strong>pravo</strong>to na kazna se zasnova na moralot.<br />
Kaznata e akt na spravedlivost ili barawe na moralniot zakon<br />
{to e vgraden vo srceto na ~ovekot. Spored Kant (1724-1804) koj najdlaboko<br />
ja razrabotil ovaa teorija, vo svetot postoi univerzalen sistem<br />
na moralni normi {to na ~ovekot mu se dadeni od samata priroda.<br />
Ovoj sistem na moralni normi e ve~en i nepromenliv, dlaboko vsaden<br />
vo svesta na sekoj poedinec i sekoj e dol`en da go po~ituva. Negovata<br />
osnova e zdraviot razum, odnosno vgradenoto svojstvo da go razlikuva<br />
dobroto od zloto ili koi povedenija se dozvoleni, a koi se nedopu{teni.<br />
Ottamu {to sekoj poedinec koj `ivee vo edno op{testvo go poznava<br />
toj moralen sistem, vo slu~aj na povreda na moralnite normi so izvr-<br />
{uvawe na krivi~no delo, kaznata se javuva kako barawe na prakti~niot<br />
um i kako takva pretstavuva kategori~ki imperativ. Seto toa e<br />
mo`no, za{to spored Kant krivi~nite normi ne se ni{to drugo, tuku<br />
sankcionirani moralni normi.<br />
Ona {to na Kant vedna{ mu se prefrla e insistiraweto vrz<br />
stavot deka moralniot zakon bez ogled na iskustvoto e apriorno propi{an<br />
od na{iot um. Umot kako sposobnost da go sogledame ona {to ñ e<br />
op{to na na{ata volja pretstavuva norma deka treba da se postapi<br />
taka {to na{eto deluvawe }e mo`at da go prifatat i site drugi. "Raboti<br />
taka {to maksimata na tvojata volja mo`e da stane univerzalen<br />
zakon"- toa e apriorniot zakon na sekoj um. Na ovoj zakon ne treba da<br />
mu se sprotivstavuvame za{to e zakon, za{to kategori~ki go postavuva<br />
na{iot um imajki ja vo vid vrednosta {to se ostvaruva so toa pokoruvawe.<br />
Toa zna~i deka dol`nosta treba da se vr{i zaradi dol`nosta, a<br />
so ogled na Kantovoto moralno izedna~uvawe na moralot so <strong>pravo</strong>to,<br />
ednovremeno i toa deka <strong>pravo</strong>to treba da se ostvaruva zaradi <strong>pravo</strong>to.<br />
Na toj na~in, Kant ja li{il kazanata od sekakva op{testvena funkcija<br />
i ja pretvoril vo pravnotehni~ki instrument so koj treba da se ostvari<br />
samo nekoja apriorna pravednost.<br />
3 0 Teorija na zakonska pravda. Ovaa teorija ja izgradil Hegel<br />
(1770-1831). Spored nego, potekloto na apsolutnata pravda le`i vo samiot<br />
zakon, vo pozitivnoto <strong>pravo</strong>. Zakonot e nepovredliv pa spored<br />
toa sekoja negova povreda treba da se neutralizira so druga povreda.<br />
So narednata povreda se poni{tuva povredata storena vrz zakonot, a<br />
toa slu`i za povtorna afirmacija na negovata nepovredlivost. Na toj<br />
na~in se vospostavuva prvobitnata sostojba vo koja zakonot, odnosno<br />
pozitivnoto <strong>pravo</strong> bilo nepovredlivo. Krivi~noto delo e negacija na<br />
355
<strong>pravo</strong>to sodr`ano vo zakonot, a kaznata e negacija na taa negacija (na<br />
krivi~noto delo). Spored toa, osnovot na <strong>pravo</strong>to na kazna e logi~ka<br />
dijalekti~ka nu`nost za vospostavuvawe na porane{nata ramnote`a<br />
na krivi~noto <strong>pravo</strong> koe spored samata svoja su{tina pretstavuva realizacija<br />
na idejata za apsolutna pravda vo opredelen period.<br />
Vo site ovie teorii mo`e da se vidi edna apstraktna, idealisti~ka<br />
podloga spored koja na dr`avata ñ se opredeluva takva uloga<br />
{to ne vodi kon za{tita na op{testvenite interesi, tuku kon afirmacija<br />
na nekoja idealno zamislena bo`ja, moralna ili zakonska pravda.<br />
356<br />
2. TEORII NA OP[TESTVENIOT DOGOVOR<br />
Spored teoriite na op{testveniot dogovor sozdavaweto na<br />
dr`avata se dol`i na spogodba {to bila sklu~ena me|u site ~lenovi<br />
na op{testvoto. Bez ogled na toa dali porano (vo prirodnata sostojba)<br />
poedincite bile egoisti i rasipani (Hobs), ednakvi i slobodni (Lok)<br />
ili ednostavno nedovolno silni za poedine~no sovladuvawe na pre~kite<br />
{to go ko~at nivnoto samoodr`uvawe (Ruso), su{tinata na op{testveniot<br />
dogovor e vo prenesuvaweto vrz dr`avata na <strong>pravo</strong>to da gi kaznuva<br />
storitelite na krivi~nite dela. So prenesuvaweto na individualnoto<br />
<strong>pravo</strong> za presmetka so zlostornicite, poedincite dobrovolno<br />
se podlo`ile na zakonite i ja ovlastile dr`avata da gi kaznuva so cel<br />
da go za{titat svojot opstanok, svoite dobra, interesi i drugi slobodi.<br />
Spored toa, osnovot na <strong>pravo</strong>to na kaznuvawe se izvlekuva od odredbite<br />
na ovoj dogovor, kako neophodnost za zaedni~ko `iveewe.<br />
Na teoriite na op{testveniot dogovor opravdano im se prefrla<br />
deka se nerealni, za{to istorijata ne go potvrduva postoeweto na<br />
vakva spogodba me|u op{testvoto i dr`avata. Vo vistinitosta na takviot<br />
dogovor se somnevaat diri i samite kontraktualisti. Vakvata mislovna<br />
konstrukcija za niv, vsu{nost, pretstavuva{e samo edna apstrakcija<br />
ili teoretska pretpostavka {to }e im poslu`i za opravduvawe<br />
na revolucionernite barawa kon radikalno ukinuvawe na feudalnite<br />
odnosi. Op{testveniot dogovor e zgodna fikcija so koja mo{ne uspe-<br />
{no mo`e{e da se kritikuva bo`enskoto poteklo na apsolutisti~kata<br />
vlast i feudalnite neednakvosti na lu|eto {to imaa osobeno negativni<br />
posledici vrz planot na represijata. Vrz taa osnova be{e sozdadena<br />
prikladna forma so koja mo`e{e da se bara stesnuvawe na granicite<br />
na taa represija preku za{tita na li~nosta i imotot na sekoj ~len<br />
na op{testvoto.<br />
3. PRAVNI (NORMATIVNI) TEORII<br />
Spored ovie teorii, pravniot osnov na kaznata se bara i nao|a<br />
vo samoto <strong>pravo</strong>, odnosno vo pravnite normi od koi se crpi obvrskata<br />
na poedincite na poslu{nost kon dr`avata. Ako so krivi~nopravnite
normi se sozdava obvrska na gra|anite za poslu{nost, so izvr{uvawe<br />
na krivi~nite dela se kr{at i ovie normi, pa ottamu <strong>pravo</strong>to na poslu-<br />
{nost se pretvora vo edno drugo <strong>pravo</strong> - vo <strong>pravo</strong> na kaznuvawe. Najzna-<br />
~ajniot pretstavnik na ova stojali{te, so koe ne se navleguva vo pra{-<br />
aweto za potekloto na samata dr`ava i <strong>pravo</strong>, be{e germanskiot teoreti~ar<br />
Karl Binding. 412<br />
Vo ramnite na normativnite teorii postojat i takvi sfa}awa<br />
deka pravniot osnov na kaznata ne se nao|a vo <strong>pravo</strong>to na poslu{nost<br />
tuku vo <strong>pravo</strong>to na nu`na odbrana. Koga e storeno nekoe zlostorstvo<br />
dr`avata se nao|a vo sostojba na nu`na odbrana i zatoa e prisilena da<br />
primeni kazna.<br />
I na ovie teorii im se zable`uva {to opravduvaweto na kaznata<br />
go vr{at vrz osnova na samoto <strong>pravo</strong>, nadvor od nejzinata op{testvena<br />
uloga.<br />
4. SOCIOLO[KI TEORII<br />
Privrzanicite na ovie teorii pravniot osnov na kaznata go baraat<br />
vo op{testvenata funkcija na krivi~noto <strong>pravo</strong>. Taka, spored<br />
utilitaristi~kata teorija na Bentam i Xon Stjuart Mil, kaznata se<br />
opravduva so nejzinata korisnost, odnosno nu`nost za za{tita na op{-<br />
testvoto. Sli~no e i sfa}aweto na sociolo{kata {kola. Spored List<br />
<strong>pravo</strong>to na dr`avata da kaznuva proizleguva od nu`nosta za odr`uvawe<br />
na pravniot poredok i bezbednosta na op{testvoto. Spored italijanskata<br />
pozitivisti~ka {kola i dvi`eweto na op{testvenata odbrana,<br />
pak, pravniot osnov za primena na kaznata se nao|a vo odbranata na<br />
op{testvoto od kriminalitetot.<br />
Vo sovremenata literatura vladee uveruvawe deka vo ovie stavovi<br />
na sociolo{kite teorii e pronajden odgovorot na pra{aweto<br />
{to ovde se postavuva. 413<br />
412<br />
"Prekinuvaj}i ja vrskata me|u krivi~noto <strong>pravo</strong> i etikata, Bindigovata<br />
teorija na pokoruvaweto sodr`i la`na pretpostavka deka stravot od<br />
kaznata e glavno na~elo koe go zadr`uva i spre~uva ~ovekot da ne izvr{i krivi~no<br />
delo. Kako {to odavna i perfektno zabele`al ruskiot nau~nik V. Spasovi},<br />
"so grozewe i strav mo`e da se vladee samo nad robovite." Vo op{testvoto<br />
koe e na dosta visoko kulturno ramni{te, stravot od kaznata nikako<br />
ne stoi na prvo mesto vo nizata od pri~ini koi gi zadr`uvaat poedincite i mu<br />
popre~uvaat na izvr{uvaweto na krivi~nite dela. Pravniot red mnogu pove}e<br />
se odr`uva so cvrstinata i ra{irenosta na moralnite principi, odo{to so<br />
kazni." ^ubinski, M. op. cit. str. 164.<br />
413<br />
Taka na primer: Srzenti}, Stai}, Lazarevi}, op. cit, str. 322, Proevski,<br />
V. Krivi~no <strong>pravo</strong>, op{t del, Studentski zbor, Skopje, 1986, str. 375, Ba~i},<br />
F. Krivi~no <strong>pravo</strong>, op{t del, Univerzitet "Kiril i Metodij", Skopje, 1972,<br />
357
Me|utoa, dali navistina e taka. Za da ne ni se prefrli za neopravdano<br />
problematizirawe na ona {to navidum ne e sporno i op{to<br />
usvoeno morame da se vratime na formulaciite od koi trgnuvaat site<br />
avtori vo potraga po odgovorot za opravdanosta na kaznata. Nie na<br />
po~etokot ve}e gi navedovme tie pra{awa. Smetame me|utoa, za potrebno<br />
na niv u{te edna{ da poso~ime, za{to nitu so eden stav na sociolo{kite<br />
teorii ne se dava direkten odgovor na ona {to napred se<br />
bara. So toa {to se veli deka <strong>pravo</strong>to na dr`avata nekogo da kazni<br />
proizleguva od korista i nu`nosta za odbrana na op{testvoto od kriminalitetot,<br />
vsu{nost, ne se odgovara na pra{aweto od kade ñ e <strong>pravo</strong>to<br />
na dr`avata da kaznuva, tuku na pra{aweto za{to slu`i, odnosno<br />
koi se op{tite celi na kaznata. A toa e ve}e drugo pra{awe. Nakratko,<br />
so op{testvenata uloga na kaznata ne mo`e da se objasni nejziniot<br />
praven osnov tuku, efektite, celite na kaznuvaweto {to ne se predmet<br />
na ovie, tuku na narednite razgleduvawa za celite na kaznata. Od tie<br />
pri~ini smetam deka e neophodno da go izlo`am sopstvenoto viduvawe<br />
po odnos na opravdanosta ili pravniot osnov na kaznata.<br />
Moe mislewe e deka <strong>pravo</strong>to na kazna i kaznuvaweto dr`avata<br />
ne go dobila nitu mo`ela da go dobie od kade bilo i od kogo bilo, {to,<br />
vsu{nost, e tolku jasno i od argumentacijata {to se izlo`uva protiv<br />
teoriite na op{testveniot dogovor. Vo toj slu~aj preostanuva deka takvoto<br />
<strong>pravo</strong> dr`avata nasilno go ostvarila, go uzurpirala za da gi za-<br />
{titi svoite interesi. A bilo koja uzurpacija, nezavisno od koi motivi<br />
i celi e napravena, ne mo`e da bide ni{to drugo osven nasilen akt<br />
(so koj se izrazuva mo}) {to dopolnitelno se opravduva. Od tie pri~ini<br />
vistinskiot odgovor na postavenoto pra{awe treba da se bara na<br />
druga strana - vo sferata na iracionalnoto podra~je na ~ovekovoto deluvawe<br />
{to e opredeleno so nagonite. Poradi svoite do kraj nemodificirani<br />
instinkti ~ovekot bil, i sî u{te î, vo onaa faza od svojot<br />
filogenetski razvoj koga na bilo kakov stvaren ili zamislen napad<br />
ili zagrozuvawe nej~esto reagira so posredstvo na instinktite za odr-<br />
`uvawe na svojata poedine~na ili grupna egzistencija, sigurnost i<br />
sre}a. No, so za~estuvaweto na ostvarenite i vozvratenite zla, ~ovekovite<br />
nagoni postepeno se kultivizirale i modificirale kon povedenija<br />
vo koi sî pove}e se vklu~uva{e i nivnoto racionalno i socijalno<br />
bitie. Na opredelen stepen od toj razvoj dominacijata na racionalnoto<br />
nad iracionalnoto i socijalnoto nad individualnoto, dovedoa<br />
do op{toprifaten moralen stav deka na sekoe dobro treba da se vozvrati<br />
so dobro i analogno na toa, na sekoe zlo treba da se odgovori so<br />
pravedno zlo. Vo tie ramki se iskristaliziraa poimite na nagrada i<br />
kazna. So ogled pak na toa deka kaznata vo svojata ~ista forma ja sre-<br />
}avame so pojavata na dr`avata nu`no se javi i problemot za obemot,<br />
str. 565, ^ejovi}, B. Krivi~no <strong>pravo</strong>, op{ti deo, str, 378, Radovanovi}, M. Krivi~no<br />
<strong>pravo</strong> SFRJ, op{ti deo, str. 250, Kup~evi}-Mla|enovi}, R. op. cit, str. 62 itn.<br />
358
intenzitetot i nasokite na nejzinata primena kako bitni kriminalnopoliti~ki<br />
pra{awa. A toa se, vsu{nost, problemite do koi niz vekovnoto<br />
postavuvawe na predhodnoto pra{awe saka{e da se dojde. Zatoa<br />
pri dopolnitelnoto racionalno objasnuvawe od tipot na onie {to kaznata<br />
ja opredeluvaat preku najzinata op{testvena funkcija treba da<br />
se vodi smetka za ovoj moment za da ne se zapadne vo ~esto povtoruvanata<br />
gre{ka spored koja pri~inite se tolkuvaat spored nivnite posledici.<br />
Pritoa, mora da se priznae deka sekoj neistoriski obid za objasnuvawe<br />
na pravniot osnov na kaznata odnapred e osuden na neuspeh.<br />
Pravniot osnov na kaznata, ~ija {to su{tina sakale toa da go priznaeme<br />
ili ne, ve}e odamna e dadena vo zaokru`ena (zavr{na) i nepromenliva<br />
forma, nepravedno se posmatra od edna premnogu bliska distanca<br />
{to ne nudi prostor za vistinsko sogleduvawe na faktot deka nikoj ne<br />
go izvlekuva svoeto <strong>pravo</strong> da kazni od toa {to so kaznuvaweto se sozdavaat<br />
dobri posledici, tuku od toa {to ima mo} toa da go pravi.<br />
Ottamu, izgledaat jalovi site argumenti {to za dr`avnoto <strong>pravo</strong> na<br />
kazna nekoj aposteriorno gi sozdal, otkako ve}e ja primenil. Vo taa<br />
smisla ima slaba vrednost opravduvaweto od tipot deka nekoj imal<br />
<strong>pravo</strong> da gradi samo zatoa {to zgradata e korisna za `iveewe. Seto toa<br />
nî ubeduva vo zaklu~okot deka ne mo`e da se zboruva za pravniot osnov<br />
na kaznata nadvor od nagonski uslovenata potreba na ~ovekovata reakcija<br />
za samoodr`uvawe i mo}ta vo svoe ili tu|o ime da go pravi toa,<br />
kako i bez jasna distinkcija na ova pra{awe od celite na kaznata. Toa<br />
me|utoa, ne zna~i deka ovde ja osporuvame utilitaristi~kata naso~enost<br />
na sovremenite kazni, tuku samo sakame da istakneme deka so dobrite<br />
posledici i nameri ne mo`e da se brani ni~ie <strong>pravo</strong>, pa ni <strong>pravo</strong>to<br />
na dr`avata da primenuva kazna. Ili, poinaku re~eno, nejzinoto<br />
<strong>pravo</strong> ne mo`e da se izvlekuva od elementite {to gi oblikuvaat celite<br />
na kaznata, tuku od ne~ija mo} za nejzino pretvorawe vo legitimen<br />
akt.<br />
III. SU[TINA NA KAZNATA<br />
Od prehodno izlo`enite teoretski koncepti za dr`avnoto <strong>pravo</strong><br />
na kazna mo`e{e da se zabele`i negovoto neuspe{no izvlekuvawe<br />
od nu`nosta za zadovoluvawe na nekakva nepromenliva pravda, od odredbite<br />
na dogovorot so koi se reguliraat odnosite vo op{testvoto, od<br />
obvrskata na poslu{nost kon dr`avata ili od nu`nosta za za{tita na<br />
op{testvoto od kriminalitetot. Napred go vidovme i toa deka postavuvaweto<br />
na pra{aweto za pravniot osnov na kaznata sepak ne be{e zaludno,<br />
za{to vo vreme na javuvaweto na ovie teorii otvora{e izvesen<br />
prostor za vlijanie vrz preostrata dr`avna prisilba. Denes retko koj<br />
ñ go negira <strong>pravo</strong>to na dr`avata da kaznuva (ius puniendi) pa so ogled na<br />
toa do granicite na kaznuvaweto se nastojuva da se dojde preku pravnoeti~ko<br />
opravduvawe na kaznata. Me|utoa, i tie nastojuvawa ponekoga{<br />
359
se spekulativno obremeneti zaradi obidot na poistovetuvawe na su{tinata<br />
na kaznata so nejzinata socijalna funkcija. Od tie pri~ini<br />
va`no e vedna{ da se napravi jasna poimnata razlika me|u kompontite<br />
na kaznata.<br />
Ovde, vsu{nost, i ne se raboti za nekoj vistinski problem ako<br />
nedvosmisleno se istakne deka odmazdata e ona {to ja so~inuva kaznata,<br />
ona {to e nejzina vnatre{na su{tina, ili nejzino organsko bitie.<br />
Odmazdata (retribucijata, represijata) e osnovniot element na kaznata,<br />
za{to spored svojata priroda zna~i odgovor na predhodno pri~ineto<br />
zlo, vra}awe milo za drago. Zaradi toa svojstvo odmazdata i mo`e da<br />
se oblikuva vo kazna, no i vo eden drug oblik za koj {to vo na{eto govorno<br />
podra~je sî u{te nema adekvaten tretman, a zaradi poprecizno<br />
razlikuvawe }e go nare~am revan{. Imeno, vo obi~niot govor i zloto<br />
sodr`ano vo kaznata kako legitimen oblik i zloto sodr`ano vo nejziniot<br />
nelegitimen oblik kako zemawe na pravdata vo svoi race se ozna-<br />
~uvaat so ist termin - odmazda. Ednakov e slu~ajot so nivnata primena<br />
i vo stru~na literatura so taa razlika {to zaradi pojavno razgrani-<br />
~uvawe na su{tinata i formata na privatnata reakcija ponekoga{ pokraj<br />
terminot odmazda e vo optek i terminot osveta.<br />
Vakvata opredelba na odmazadta sozdava mo`nost da pristapime<br />
kon definirawe na navedenite pojavni oblici. Na svoeto najelementarno<br />
nivo kaznata e takov oblik na odmazda {to namerno se vr{i sprema<br />
nekoj {to storil zlodelo vrz osnova na zakonski normi od strana na<br />
ovlasteni dr`ani institucii. Taa e legitimen oblik na odmazda ili<br />
javna reakcija sprema onoj {to storil opredeleno zlo i zatoa {to go<br />
storil toa zlo. Od druga strana, revan{ot e oblik na odmazda {to ne<br />
mora da se vr{i sprema nekoj {to storil zlodelo nadvor od zakonskite<br />
normi od strana na poednec ili grupa na neovlasteni lica. Toa e<br />
nelegitimen oblik na odmazda ili privatna (individualna ili kolektivna)<br />
rekacija sprema onoj {to storil opredeleno zlo i zatoa {to go<br />
storil toa zlo. Na potrebata od vakvo razgrani~uvawe koe {to posuptilno<br />
ja prika`uva su{tinata na kaznata uka`uva{e Hegel. Spored<br />
nego, odmazdata se javuva vo dva vida: edna{ kako "osveta," drug pat<br />
kako "kazna." Osvetata (kaj nas revan{ot) ja vr{i onoj {to e povreden<br />
i toa e neophodno vo prirodnata sostojba. Vo tie uslovi taa e edinstveniot<br />
na~in da se zadovoli pradata so ogled na toa deka ne postoi<br />
dr`ava i sudstvo {to treba da ja ostvaruvaat. Me|utoa, taa ima su-<br />
{testveni nedostatoci. Prvo, taa ~esto ne e odmerena i izvr{ena<br />
objektivno i nepristrasno spored merilata na pretrpenoto zlo, za{to<br />
se vr{i od povredenata strana koja si zela uloga na sudija vo sopstvenata<br />
rabota. Vtoro, bidej}i odmazdata nema forma na <strong>pravo</strong>, tuku se<br />
vr{i od subjektivni pobudi, ~uvstva i interesi, onoj na kogo mu se vra-<br />
}a so zlo, toa ne go do`ivuva kako legitimen akt, tuku kako povreda na<br />
koja ottamu i vozvra}a so nova povreda.<br />
360
Od navedenoto proizleguvaat dve va`ni karakteristiki. Prvo,<br />
odmazdata e ona zna~ajno svojstvo {to podednakvo e bitno za oblikuvawe<br />
na kaznata i revan{ot, i vtoro, samo od toa dali omazdata se vr{i<br />
vrz osnova na zakonski normi od strana na ovlasteni subjekti ili toa<br />
ne e slu~aj, zavisi nivnoto me|usebno razlikuvawe. Karakteristi~no e<br />
i toa deka vo ovie definicii namerno ne se vklu~eni celite {to treba<br />
da se ostvarat bilo so kaznata bilo so revan{ot. Toa ovozmo`uva da<br />
se doka`e deka kaznata si ostanuva kazna, a revan{ot - revan{, duri i<br />
toga{ koga so niv ne se odi kon postignuvawe na bilo kakvi korisni<br />
efekti. Za nivno postoewe dovolna e odmazdata so nejziniot nu`en<br />
produkt - stradaweto na onoj vrz koj e naso~ena bez ogled na toa dali<br />
poedinecot go ~uvstvuva toa stradawe ili pak, od nekoi sopstveni motivi<br />
toa duri i go posakuva. Taa odmazda ima svojstvo da go izrazi<br />
op{testvenoeti~kiot prekor koj e materijaliziran, otelotvoren vo<br />
nea i da ñ slu`i na pravednosta, odnosno da ja zadovoli potrebata od<br />
pravda. Pritoa, mora da se znae deka pravdata (iusticia) pretstavuva<br />
vrednosna kategorija, na~elo spored koe sekomu treba da mu se dade ona<br />
{to mu pripa|a: sekomu spored zaslu`enoto. Pravdata ne ja propi{uva<br />
dr`avata, tuku ja sozdava javnoto mislewe. Pravednosta (aequitas) e<br />
poim so koj se ozna~uva soglasnosta so pravdata. Taa e moralna kategorija<br />
niz koja se izrazuva ~ovekovoto ~uvstvo za postignuvawe na<br />
ednakvost, ekvivalencija, srazmernost, reciprocitet vo odnosite me|u<br />
lu|eto.<br />
Duri po vakvoto poimno opredeluvawe se otvoraat mo`nostite<br />
za razre{uvawe na problemot na opravdanosta na zloto sodr`ano vo<br />
kaznata. Toa e, vsu{nost, pra{aweto za moralnoto i kriminalnopoliti~koto<br />
opredeluvawe na kaznata koe {to mora da se razlikuva od ona<br />
za prvniot osnov na kaznata. So drugi zborovi, edno e pra{aweto za<br />
<strong>pravo</strong>to na dr`avata da primenuva kazna (ius puniendi), a koga toa <strong>pravo</strong><br />
ve}e e utvrdeno kako legitimen akt, sosema drugo e pra{aweto za osnovite<br />
so koi se opravduva odmazdata. So prvoto pra{awe se opredeluva<br />
dopu{tenosta na kaznata so ogled na <strong>pravo</strong>to na subjektot {to kaznuva,<br />
a so vtoroto pra{awe se sogleduva samoto zlo, opravdanosta na ona<br />
{to treba da se trpi od aspekt na moralot na lu|eto. Vo obidot da se<br />
odgovori na vtoroto pra{awe vo moralnata i prvnata filozofija i<br />
krivi~nopravnata teorija se izdiferenciraa dve osnovni i me|usebno<br />
sprotivstaveni mislewa. Spored retributivisti~koto stanovi{te<br />
vozvrateno zlo e opravdano za{to e zaslu`eno. Kaznata e pravedna<br />
(spravedliva) toga{ koga go zadovoluva ~uvstvoto deka e zaslu`ena,<br />
deka odgovara na te`inata na deloto i vinata na storitelot. Nasproti<br />
toa, utilitaristi~kiot pristap poa|a od toa deka vozvratenoto zlo e<br />
opravdano zaradi dobrite posledici {to gi ima. Za prvite kaznata e<br />
opravdana ako e pravedna odmazda, a za drugite toa e slu~aj samo toga{<br />
ako so odmazdata se postignuvaat korisni efekti. Retributivistite<br />
trgnuvaat isklu~ivo od su{tinata na kaznata, a utilitaristite samo<br />
361
od nejzinite celi. A tokmu od taa isklu~ivost proizleguvaat site<br />
problemi sodr`ani vo teorijata za celite na kaznata.<br />
362<br />
IV. TEORII ZA CELITE NA KAZNATA<br />
Po odnos na pra{aweto za{to se kaznuva ili {to saka edno<br />
op{testvo da postigne so uni{tuvaweto (vo dr`avite kade {to sî<br />
u{te postoi smrtnata kazna), so odzemaweto ili ograni~uvaweto na<br />
opredeleni dobra, slobodi i prava na storitelite na krivi~ni dela,<br />
ednakvo kako i kaj pra{aweto za osnovite na kaznuvaweto, se prisutni<br />
brojni mislewa. Trgnuvaj}i od nivnata pravno filozovska osnova pokraj<br />
navedenite dve (retributivni i utilitaristi~ki) se izdvoija i<br />
me{ovitite teorii.<br />
1. APSOLUTNI (RETRIBUTIVNI) TEORII<br />
Spored apsolutnite teorii celta na kaznata se sostoi vo spravedlivo<br />
vra}awe na zlo so zlo. Ova u~ewe se potpira vrz idealisti~kite<br />
teorii za pravniot osnov na kaznata. Ako kaznata e opravdana,<br />
za{to e zaslu`ena toga{ nejzinata cel treba da bide odevawe na storitelot<br />
vo mera koja adekvatno e opredelena od zloto naneseno so krivi~noto<br />
delo. Celta na kaznata e nanesuvawe zlo od stojali{teto na<br />
onoj {to kaznuva, a stradawe od stojali{te na onoj {to se kaznuva spored<br />
ve}e navedenoto na~elo: "Malum passionis quod infligitur propter<br />
malum actionis" (Kaznata e zlo na odevawe koe se primenuva poradi<br />
zloto na storuvawe) {to u{te vo XVII vek go formuliral Hugo Grocius.<br />
Ottuka, proizleguva deka kaznata e cel samata na sebe za{to nejzinata<br />
uloga se bara so samata kazna, vo nejzinata su{tina - odmazdata,<br />
vo zloto so koe se vozvra}a na storenoto zlo i odevaweto {to so toa<br />
treba da se postigne. Celta na kaznata se iscrpuva so samoto nanesuvawe<br />
na zloto koe kaznata so sebe go nosi. Taa, sama po sebe e nu`na<br />
i apsolutna, pa ottuka i nazivot na ovite teorii. Ovde ne se bara sredstvo<br />
so koe se saka postignuvawe na ne{to {to e naso~eno kon idninata,<br />
kon vlijanie vrz storitelot da ne vr{i krivi~ni dela. Naprotiv,<br />
kaznata e naso~ena kon minatoto (kon storenoto delo) i kon sega-<br />
{nosta na vinovnikot (kon negovoto stradawe). Nakratko, devizata na<br />
ovie teorii e sodr`ana vo maksimata "Punitur quia paccatum est" - Se<br />
kaznuva zatoa {to se zgre{ilo, a ne za da ne se gre{i.<br />
Ovie teorii bea vladea~ki vo pravnata i moralnata filozofija<br />
na pretstavnicite na klasi~nata {kola, a osobeno prisutni vo u~eweto<br />
na Kant i Hegel spored koi so kaznuvaweto na storitelot mu se<br />
nanesuva zlo zaradi zadovoluvawe na nekakva apsolutna pravda. Vo zavisnost<br />
od razli~nite stavovi za potekloto na zamislenata apsolutna<br />
pravda i ovie teorii se delat na istite varijanti kako i apsolutnite
teorii za opravdanosta na kaznata.<br />
1.1. Teorii za bo`jata pravda<br />
Pretstavnicite na ovie u~ewa tvrdat deka krivi~noto delo e<br />
grev, a kaznata samo odevawe (stradawe) za toj grev i so ogled na toa ne<br />
treba da se te`nee kon nikakvi polezni efekti {to treba da proizlezat<br />
od nea. Kaznata e samo nu`nost za postignuvawe na apsolutna bo-<br />
`ja spravedlivost. So nea treba da se vospostavi nekoj transcedentno<br />
opredelen iskonski red {to e naru{en so izvr{enoto krivi~no delo.<br />
1.2. Teorii za moralnata pravda<br />
Spored Kant, kako najmarkantna figura na ovie teorii, kaznata<br />
e kategori~ki imperativ na moralnata svest. Kako emanacija na prakti~niot<br />
um taa e akt na pravednost: slu`i za zadovoluvawe na moralnata<br />
pravda. Ovoj kategori~ki imperativ e vsaden vo ~ovekot, nezavisen<br />
od op{testvoto i bara kaznuvawe bez ogled na zna~eweto na takvoto<br />
kaznuvawe za onoj {to go vr{i. Vo taa smisla ~esto e citiran poznatiot<br />
stav na Kant vo koj se veli: "Duri i toga{ koga gra|anskoto<br />
op{testvo vrz osnova na soglasnosta na svoite pripadnici bi se raspadnalo<br />
(na primer, koga nekoj narod {to `ivee na nekoj pust ostrov bi<br />
re{il da se razijde i rasprsne niz celiot svet), pred toa bi moral i<br />
posledniot ubiec {to se nao|a vo zatvor da se eliminira, za sekogo da<br />
go snajde ona {to so svoeto delo go zaslu`il, i vinata za prolienata<br />
krv da ne ostane na narodot {to ne ja izvr{il taa kazna, za{to vo<br />
sprotivno bi mo`el da se smeta za sou~esnik vo ovaa javna povreda na<br />
pravdata." Od ovaa pretpostavka jasno se gleda Kantovata zalo`ba za<br />
vladeewe na principot "Fiat iustitia pareat mundus" (Neka bide pravda<br />
pa makar propadnal svetot).<br />
Spored Kant, kaznata e oblik na pravna prisilba koja nikoga{<br />
ne mo`e da bide sredstvo za unapreduvawe na nekoe drugo dobro. Nejzina<br />
zada~a e da se vospostavi moralniot i pravniot poredok naru{en so<br />
izvr{enoto zlostorstvo, a toa mo`e edinstveno da se postigne so spravedliva<br />
odmazda. Taa omazda ja sproveduva sudot koj mo`e to~no da gi<br />
izedna~i tasovite na pravdata, da postigne ramnote`a me|u deloto i<br />
kaznata, i, osven vo slu~aite na izvr{eno ubistvo, ne mora da se povikuva<br />
vrz ~istoto talionsko na~elo. So ova Kant poka`uva razbirawe<br />
za toa deka nekoi prestapi imaat takva priroda {to go pravi nevozmo`no<br />
vozvra}aweto so napolno identi~en akt. Zatoa svesno se<br />
zalaga za takva odmazda {to spored svojot pridones }e go pogodi storitelot<br />
tokmu tolku kolku {to negoviot prestap ja pogodil `rtvata.<br />
Ottamu, za nego kastracijata e srazmerna, pa spored toa i pravedna kazna<br />
za deloto siluvawe.<br />
363
364<br />
1.3. Teorii na zakonskata pravda<br />
Vo objasnuvaweto na svojata teorija na kaznata i nejzinite celi<br />
Hegel poa|a od osnovnata postavka deka ~ovekot e sloboden vo<br />
odlu~uvaweto, deka raspolaga so slobodna volja. Toj istaknuva deka ~ovekovata<br />
volja vo svojot odnos sprema nadvore{nite vlijanija e aktivna<br />
i deka tokmu taa e onoj re{ava~ki faktor od koj zavisi negovoto<br />
povedenie, odnosno deka nadvore{nite okolnosti vladeat so ~ovekot<br />
samo tolku, kolku {to toj samiot toa im go dopu{ta.<br />
Slobodata na voljata Hegel ja sfa}a kako "samovolja" (relativna,<br />
formalna sloboda) i kako "op{ta volja" (vistinska, apsolutna<br />
sloboda). Vo prviot slu~aj slobodata na voljata se odnesuva kon ne{to<br />
posebno, ograni~eno i dadeno od nadvor. Taa volja ima nekoj ograni~en<br />
interes i svoeto odreduvawe go nao|a vo ~ovekot, vo negovite nagoni i<br />
sklonosti. Taa e sloboda na ~ovekot zemen kako prirodno su{testvo<br />
koj kako takov e svrten kon sebe, kon svoite individualni `elbi i<br />
interesi.<br />
Za razlika od samovoljata kako subjektivna, empiriska volja,<br />
op{tata volja nema za svoj predmet ne{to realno, nadvore{no. Taa gi<br />
izrazuva uslovite spored koi e mo`en zaedni~kiot `ivot na poedincite<br />
kako subjekti na samovoljata. Taa e sloboda na poedinecot zemen ne<br />
kako prirodno su{testvo podlo`no na nagoni, strasti i drugi porivi,<br />
tuku kako duhovno, umno su{testvo. Ova e volja na site lu|e kako umni<br />
su{testva, no kako takva ne egzistira nadvor od poedinecite. Taa op{-<br />
ta volja na lu|eto kako umni bitija se objektivizira vo zakonot i kako<br />
zaedni~ka taa e del od sekoj poedinec koj ja ~uvstvuva kako svoja. 414<br />
[to se odnesuva do zlostorstvata vo niv se izrazuva samovoljata<br />
na poedincite koja e naso~ena protiv op{tata volja, protiv zakonot.<br />
Prestap e, vsu{nost, gazewe na ne~ie <strong>pravo</strong>, naru{uvawe na nekoj<br />
zakon i vo taa smisla negacija na toa <strong>pravo</strong>, na toj zakon. Kaznata e drugata<br />
polovina na celinata ~ija {to prva polovina e prestapot. Taa<br />
pretstavuva negacija na zlostorot: negacija na negacijata. Ili so drugi<br />
zborovi, zlostorstvoto e ne<strong>pravo</strong> (negacija na <strong>pravo</strong>to) vrz {to nu-<br />
`no se nadovrzuva kaznata (kako negacija na taa negacija) zaradi povtorno<br />
vospostavuvawe na <strong>pravo</strong>to (afirmacija na <strong>pravo</strong>to). 415 So kaznata,<br />
spored Hegel, se ukinuva, negira, poni{tvuva zlostorstvoto,<br />
odnosno zlostorni~kata volja na zlostornikot koja {to dovela do de-<br />
414<br />
Vidi: Primorac, I. op. cit, str. 49-52.<br />
415<br />
"Hegel vo kaznata gleda edna logi~ka dijalekti~ka nu`nost {to<br />
proizleguva od idejata za razumna dr`ava i razumno <strong>pravo</strong>. Zlostorstvoto e<br />
teza, kaznata antiteza, a vospostavuvaweto na redot sinteza. Kaznata e negacija<br />
na zlostorstvoto, a ovaa negacija na <strong>pravo</strong>to. Negacija na negacijata dava<br />
afirmacija". Zlatari}, B. i Dama{ka, M. Rje~nik krivi~nog prava i postupka, Informator,<br />
Zagreb, 1966, str. 29.
loto. A toa mo`e da se postigne samo na onoj na~in so koj i samiot storitel<br />
so svoeto zlodelo go negiral <strong>pravo</strong>to na svojata `rtva i zakonot<br />
spored koj toa <strong>pravo</strong> postoi - so primena na prisilba. Ottamu, voljata<br />
na zlostornikot e ona {to treba da se potvrdi. So samoto toa {to storil<br />
zlodelo, istaknuva Hegel, zlostornikot zaslu`il da bide kaznet.<br />
Zaslugata e sodr`ina na aktot so koja e storeno deloto.<br />
Spored Hegel, vo kaznata edinstveno odmazdata e ona {to e<br />
umno. Odmazdata i nejzinata ednakvost so zlostorot se sveti na~ela na<br />
sekoja spravedlivost, princip vrz koja mora da se zasnova sekoj dr`aven<br />
poredok. Odmazdata e prisilba protiv prisilba, i kako reakcija<br />
na ve}e izvr{enata prisilba (kako vtora, sledovatelna prisilba), taa<br />
e akt na reciprocitet i ottamu onoj vrz kogo e naso~ena ja zaslu`il.<br />
Zatoa e opravdana, legitimna.<br />
Interesen e i retributivisti~kiot stav na Hegel deka toga{<br />
koga e storeno zlodelo, ne samo {to postoi <strong>pravo</strong> za negovo ukinuvawe<br />
zaradi reafirmacija na <strong>pravo</strong>to i zakonot, tuku isto taka postoi i dol`nost<br />
tokmu na toj na~in da se postapi. Vo sprotivno, na mestoto na<br />
negiranoto <strong>pravo</strong> i zakon kako ne{to dopu{teno stapuva negovata negacija<br />
- ne<strong>pravo</strong>, zlostor.<br />
Na krajot na ovaa kratka interpretacija na hegelovite osnovni<br />
postavki za kaznata, zna~ajno e da se spomne i negovata teza za kaznata<br />
kako <strong>pravo</strong> na prestapnikot. Ako kaznata proizleguva od op{tata volja<br />
na zlostornikot toga{ i samiot toj e pogoden od zlostorot pa kaznata<br />
ja izrazuva i negovata volja. Od druga strana, so svojata subjektivna<br />
volja storitelot proklamira na~elo deka negovoto zlodelo e<br />
<strong>pravo</strong>, pa zatoa se soglasuva i sprema nego da bide postapeno na ist<br />
na~in kako {to toj postapil sprema `rtvata.<br />
2. RELATIVNI (UTILITARISTI^KI) TEORII<br />
Spored privrzanicite na ovie teorii kaznata ne e odmazda za<br />
storenoto zlostorstvo, tuku celesoobrazen instrument za za{tita na<br />
op{testvoto od kriminalitetot. Za niv taa ne e cel samata na sebe<br />
tuku preventivna merka {to se stremi kon ne{to idno i realno. Kaznata<br />
treba da deluva na lu|eto vo idnina da ne vr{at krivi~ni dela<br />
soglasno devizata "Punitur ne peccatur" - Se kaznuva za da ne se zgre{i,<br />
a ne zatoa {to se zgre{ilo. Nakratko, su{tinata na ovie teorii le`i<br />
vo istaknuvaweto na edna realna i korisna (polezna, utilitarna) cel -<br />
za{tita (prevencija) na op{testvoto od opasni dejnosti, a ne vo odmazdata.<br />
Od toa vo kolkava mera kaznata e vo sostojba da ja ostvari taa<br />
za{titna uloga zavisi i nejzinata opravdanost. Nejzinite celi ne se<br />
od apsolutna, tuku od relativna priroda, za{to zavistat od toa vo koja<br />
mera kaznata doveduva do spre~uvawe na idnoto vr{ewe na krivi~ni<br />
dela. Ili poinaku ka`ano, celta na kaznata e zavisna, uslovena: taa<br />
treba da postoi samo so ogled na svojata funkcija i vo taa mera kolku<br />
365
{to e polezno (potrebno) da se realizira. Ottamu, za ovie teorii se<br />
upotrebuva nazivot relativni teorii no, vo podednakva mera i nazivite<br />
- teorii na prevencijata i utilitarni teorii.<br />
Spored ovie teorii, kaznata ne mora sekoga{ da bide ekvivalentna<br />
na krivi~noto delo, tuku treba da bide opredelena od nejzinata<br />
korist vo ostvaruvaweto na za{titata od kriminalitetot. No i ovde<br />
vo zavisnost od toa dali te`i{teto se stava vrz korisnoto vlijanie<br />
vrz site gra|ani da ne vr{at krivi~ni dela ili pak, samo vrz korista<br />
za storitelot na deloto, se javuvaat dve osnovni varijati na ovie teorii:<br />
a) teorii na generalnata prevencija i b) teorii na specijalnata<br />
prevencija.<br />
366<br />
2.1. Teorii na generalnata prevencija<br />
Osnovnata ideja na teoriite na generalnata prevencija e deka<br />
uspe{na borba protiv kriminalitetot mo`e da se ostvari samo ako so<br />
kaznata se deluva vrz site potencijalni storiteli za vozdr`uvawe od<br />
negativnite povedenija. Ovde se poa|a od zastra{uva~kiot karakter na<br />
kaznata, od nejziniot predupreduva~ki efekt. Me|utoa, site pretstavnici<br />
na ovie teorii ne se soglasni vo pogled na na~inot preku koj<br />
mo`e da se postigne odvra}aweto od vr{ewe krivi~ni dela. Od tie<br />
pri~ini se javuvaat tri varijanti na ovie teorii: 1 0 teorija na op{to<br />
zastra{uvawe so predviduvawe na kazna, 2 0 teorija na op{to zastra-<br />
{uvawe so izvr{uvawe na kazni i, 3 0 teorija na opomena (predupreduvawe).<br />
1 0 Teorija na op{to zastra{uvawe so predviduvawe na kazni.<br />
Spored Anselm Foerbah (1775-1833) kako glaven pretstavnik na ovaa<br />
teorija, povedenieto na sekoj ~ovek vo osnova e opredeleno od motivite<br />
{to se naso~eni kon zadovoluvawe na negovite ~uvstvitelni potrebi.<br />
Toa e slu~aj i so storitelite na krivi~ni dela koi vo svoeto<br />
odnesuvawe se motivirani od korista {to ja gledaat vo kriminalniot<br />
akt. Za da se odvratat od izvr{uvawe na deloto na ovie lu|e treba da<br />
im se predo~i nekoj silen kontramotiv. Takov kontramotiv e kaznata<br />
koja za potencijaniot zlostornik pretstavuva neprijatnost {to toj pove}e<br />
ja ~uvstvuva odo{to e toa slu~aj so porivot da izvr{i krivi~no<br />
delo. Soznanieto deka na opredeleno povedenie zakonot nadovrzuva ~uvstvitelno<br />
zlo vo vid na kazna, vrz nego deluva kako psiholo{ka prisilba<br />
da se otka`e od deloto. 416<br />
416<br />
Ostvaruvaweto na takva cel na kaznata pretstavuva postoewe na<br />
nekolku uslovi. Prvo, propi{anite kazni bi morale da bidat strogi taka {to<br />
zloto so koe se zakanuva da bide pogolemo od korista {to storitelot bi ja<br />
ostvaril so izvr{uvaweto na deloto. Vtoro, zakanetata kazna mo`e zastra{uva~ki<br />
da deluva samo ako e izvesno deka kako takva }e bide i izre~ena vo slu-<br />
~aj na izvr{uvaweto na krivi~noto delo. I, treto, odlukata za izvr{uvawe na
2 0 Teorija na op{to zastra{uvawe so primena na kazni<br />
(Gmelin, Fillingieri, Meistr i dr.). Spored ovaa teorija zastra{uvaweto<br />
na potencijalnite storiteli na krivi~ni dela se vr{i so fakti~na<br />
primena na kaznata i toa na javen egzemplaren na~in. So ogled na toa<br />
{to kaznite denes ne se izvr{uvaat javno ovaa teorija go gubi svoeto<br />
nekoga{no zna~ewe<br />
3 0 Teorija na predupreduvawe (Bauer). Spored ovaa teorija sli-<br />
~no kako i kaj Foerbahovata teorija na psiholo{ka prisilba, so samoto<br />
predviduvawe na kaznata se postignuva i nejzinata cel. Me|utoa,<br />
idejata na predviduvawe na kaznata ovde ne e vo psiholo{kata prisilba,<br />
tuku vo predupreduvaweto na lu|eto deka op{testvoto ne go odobruva<br />
vr{eweto na krivi~ni dela. Na toj na~in se odi kon istaknuvawe<br />
na moralnoto dejstvo na kaznata, kon nejzinoto vlijanie vrz razvivawe<br />
na moralnata osnova na ~ovekovata li~nost preku izgradba na moralni<br />
vrednosti so antikriminalno dejstvo.<br />
2.2. Teorii na specijana prevencija<br />
Spored pretstavnicite na ovie teorii so kaznata se vlijae vrz<br />
konkretniot delinkvent. Toa zna~i deka celite na kaznata se baraat<br />
vo deluvaweto vrz individualniot zlostornik, vrz poedinecot, preku<br />
onevozmo`uvawe (neutralizacija), zastra{uvawe ili popravawe so<br />
{to vo idnina treba da se spre~i nivnoto povtorno vr{ewe na krivi-<br />
~ni dela. Me|utoa, so ogled na toa deka pretstavnicite na ovie teorii<br />
ne se edinstveni okolu na~inot na ostvarenoto deluvawe vrz storitelite<br />
na krivi~ni dela, postojat i ~etiri varijati na teoriite na specijalnata<br />
prevencija. Tie varijanti se: 1 0 teorija na zastra{uvawe po<br />
pat na izvr{uvawe na kaznata, 2 0 teorija na staratelstvo, 3 0 teorija na<br />
popravawe i, 4 0 teorija na resocijalizacija.<br />
1 0 Teorija na zastra{uvawe po pat na izvr{uvawe na kaznata<br />
(Grollmann). Spored ovaa teorija celta na kaznata se postignuva so<br />
nejzino strogo izvr{uvawe. So toa treba da mu se vlee strav na vinovnikot<br />
i da se natera kon postapki {to se vo soobraznost so <strong>pravo</strong>to.<br />
Od stravot deka povtorno mo`e da dojde vo situacija da strada zaradi<br />
ostrata primena na kaznata, storitelot vo idnina e motiviran da zapre<br />
so izvr{uvaweto na krivi~nite dela.<br />
2 0 Teorija na staratelstvo (Massow, Jeger). So ogled na osnovnoto<br />
stojali{te spored koe preku izvr{enoto krivi~no delo se poka-<br />
`uva nedorasnatosta na storitelot za op{testveno prifatlivo povedenie,<br />
so ovaa teorija se nalaga negovo stavawe pod staratelstvo. Dr`avnite<br />
organi nadle`eni za izvr{uvawe na kaznata treba da vr{at<br />
nadzor i gri`a nad poedinecot sî do momentot koga }e se osposobi za<br />
krivi~noto delo se zasnova vrz procenkata na poleznosta od izvr{enoto delo<br />
i {tetata od izre~enata kazna. Srzenti}, Stai}, Lazarevi}, op. cit, str. 324-325.<br />
367
kontrolirano povedenie so koe }e im se sprotivstavuva na okolnostite<br />
{to go vodat kon kriminal. Spored ovaa koncepcija toa prakti-<br />
~no zna~i deka dol`inata na kaznata ne zavisi od te`inata na deloto i<br />
stepenot na krivi~nata odgovornost, tuku od vremeto {to e neophodno<br />
potrebno da se sozdade li~na rezistentnost sprema nadvore{nite i<br />
vnatre{nite vlijanija {to gi opredeluvaat nedozvolenite povedenija.<br />
3 0 Teorija na popravaweto (Roder). Ovde se poa|a od pretpostavka<br />
deka postojat takvi lu|e kaj koi vo dovolna mera ne se razvieni<br />
moralnite ~uvastva {to e i osnovna pri~ina za vr{ewe na krivi~ni<br />
dela. Zatoa so kaznata kaj storitelot treba da se razvijat i zacvrstat<br />
moralnite inhibicii vo onaa mera {to }e bide vo mo`nost da<br />
gi odvrati od povtorno izvr{uvawe ne samo na istite, tuku i na site<br />
drugi krivi~ni dela. Kaznata treba da deluva za postignuvawe na moralno<br />
popravawe na storitelot i jaknewe na negovite moralni inhibicii.<br />
4 0 Teorija na resocijalizacija. Iako e sli~na na teorijata na<br />
popravaweto ovaa teorija od nea se razlikuva spored nekolku zna~ajni<br />
obele`ja. Taa vo prv red poa|a od toa deka storitelot na krivi~noto<br />
delo ne e li{en od moralnite ~uvstva, od sposobnosta da go razlikuva<br />
dobroto od zloto. Toa e i osnovnata pri~ina {to akcentot na vlijanieto<br />
ne se stava vrz moralnoto popravawe, tuku vrz prevospituvaweto<br />
na li~nosta na vinovnikot. So ovaa teorija se otvara edna nova humanisti~ka<br />
alternativa {to poa|a od doverbata vo ~ovekot. Taa dovede<br />
osudenoto lice vo procesot na resocijalizacijata da ne se smeta za<br />
objekt vrz koja {to pasivno se sproveduva opredelen tretman, tuku za<br />
aktiven subjekt koj svesno i dobrovolno u~estvuva vo pronao|aweto i<br />
re{enieto na svoite intrapshi~ki i socijalni problemi {to go odvele<br />
kon kriminalitet. Pronao|aweto na sopstveni sili za nadminuvawe<br />
na ovie problemi i vra}aweto vo op{testvoto kako negov korisen<br />
~len e osnovniot uslov za celosen uspeh na postavenite celi na kaznata.<br />
5 0 Spoeni relativni teorii. So namera da se pomiri ednostranosta<br />
i isklu~ivosta na teoriite na generalnata i specijalnata prevencija<br />
se javi i edno sredno sfa}awe zastapuvano od Heftter, Binding,<br />
Mayer-Alfred i dr. Od niv be{e sogledana nemo`nosta da se postigne<br />
za{tita na op{testvoto kako krajna cel na kaznata samo so ednata ili<br />
drugata prevencija. Izlezot se najde vo spojuvaweto na obete prevencii<br />
koi zaedno i natamu ostanaa nasproti odmazdata. Taka se izgradeni<br />
spoeni relativni teorii so koi i pokraj sozdadeniot kompromis ne se<br />
izgubi mo`nosta za preferirawe na opredeleni poedine~ni celi vo<br />
ramkite na ednata, odnosno drugata prevencija.<br />
368
2.3. Me{oviti (eklekti~ki) teorii<br />
Za razlika od apsolutnite teorii so koi vo celost ñ se odre~uva{e<br />
preventivnata uloga na kaznata i relativnite teorii koi na kaznata<br />
ñ ja negiraat odmazdata i stradaweto, me{ovitite teorii se spoj<br />
na odmazdata i prevencijata. Spored niv treba da se vodi smetka kako<br />
za su{tinata taka i za celite na kaznata. Formulata na ovie teorii e<br />
sodr`ana vo slednata kombinacija: "Punitur quia pecctum est, et ne<br />
peccatur" - Se kaznuva zatoa {to se zgre{ilo i vo idnina da ne se<br />
gre{i. Nakratko, taa e sinteza na apsolutnite i na spoenite realtivni<br />
teorii. Me|utoa, i kaj ovie teorii postojat vnatre{ni razliki vo<br />
zavisnost od toa na koja komponenta na kaznata ñ se dava opredelena<br />
(pomala ili pogolema) prednost. Taka na primer, spored nekoi avtori<br />
kaznata po svojata su{tina nu`no e omazda no, spored svoite funkcii<br />
taa e od bitno preventiven karakter. Spored drugi, edinstvenata cel<br />
na kaznata kaj izvesni krivi~ni dela e odmazdata, a vo odnos na drugite<br />
dela toa e generalnata i specijalnata prevencija. Izvesni avtori smetaat<br />
deka krivi~nite zakoni se zasnovani vrz odmazdata, a izvr{uvaweto<br />
na kaznata vrz nejzinite preventivni celi. Nasproti seto ova postojat<br />
i takvi sfa}awa deka kaznata ima samo preventivni celi, a<br />
odmazdata se javuva samo isklu~itelno, toga{ koga toa go baraat samo<br />
nekoi posebni slu~ai.<br />
V. OCENKA NA TEORIITE ZA CELITE NA KAZNATA<br />
1. Na apsolutnite teorii za celite na kaznata mo`e da im se<br />
stavat golem broj zabele{ki, za{to, kako {to vidovme, za niv kaznata<br />
slu`e{e edinstveno za ostvaruvawe na idejata za apsolutna spravedlivost.<br />
So toa {to na storitelot mu se nametnuva opredelena nelagodnost<br />
{to odgovara na negovata vina se poni{tuva krivi~noto delo i<br />
povtorno se vospostavuva pravdata. Ovde, kako {to veli Kant, ne se raboti<br />
za toa od kaznata da se izvle~e bilo kakva polza za storitelot<br />
ili za negovite sogra|ani, tuku za nejzina primena vo srazmernost so<br />
~istata pravda, vo soglasnost so na~eloto: "Ako propadne pravdata toga{<br />
ve}e nema nikakva vrednost da se `ivee na zemjata." Vo sli~na nasoka<br />
bea razmisluvawata na Hegel. Kaj kaznata ne stanuva zbor za nikakva<br />
korist naso~ena kon spre~uvawe, zastra{uvawe ili popravawe,<br />
tuku za objektivno posmatrawe na pravdata i nepravdata. Osnovniot<br />
kriterium za postignuvawe na apsolutnata pravda e na~eloto na zasluga<br />
{to mo`e da se ostvari so odmazda. Ni Kant, ni Hegel, nitu pak drugite<br />
pretstavnici na ovie teorii voop{to i ne pra{uvaa za celite na<br />
kaznata. Tokmu zatoa i naj~estata kritika e upatena kon nivnata teorija<br />
na odmazda kako samocel, kako apsolutno zadovoluvawe na nekoja<br />
nepromenliva bo`ja, moralna ili zakonska pravda. Toa e prigovor<br />
protiv isklu~ivoto svrtuvawe kon minatoto kon zlostorstvoto, kon<br />
369
zloto {to koga edna{ ve}e se slu~ilo ne mo`e da se popravi, a vrz koe<br />
sepak se dodava drugo zlo iako od toa ne proizleguaat nikakvi dobri<br />
posledici. Kaznata e opravdana ako e pravedna, a pravedna e ako e dosudena<br />
zatoa {to e storeno zlodelo i spored merkata na toa zlodelo, napolno<br />
nezavisno od toa kakvi ñ se efektite. Ottamu i sosema ispravnata<br />
ocenka deka zad ovoj stav se krie samo filozofskata racionalizacija<br />
na odmazdoqubivosta, ~ovekoviot primitiven streme` kon odmazda.<br />
So eden od slednite prigovori {to i se upatuva na ovaa teorija<br />
osnovano se negira primenlivosta na kantovohegelijanskoto barawe za<br />
kaznata koja spored svojot pridones treba da go pogodi zlostornikot<br />
tolku kolku {to negovoto delo ja pogodilo `rtvata. Nedoslednosta na<br />
ova barawe mo`e da se vidi ne samo od toa {to vodi kon ekstremna<br />
individualizacija na kaznata, tuku i od postoeweto na tn. krivi~ni<br />
dela bez `rtvi (victimlles crimes) kade se poka`uva nemo`noto utvrduvawe<br />
na ona {to `rtvata go pretrpela. 417<br />
Apsurdno e i klasi~noto retributivisti~ko sfa}awe na kaznata<br />
kako <strong>pravo</strong> na zlostornikot, za{to samiot zlostornik se protivi da<br />
mu bide priznaeno takvo <strong>pravo</strong>. 418<br />
2. [to se odnesuva do relativnite teorii za celite na kaznata<br />
tie ja napu{taat idejata za odmazda i vo kaznata gledaat samo zgodno<br />
sredstvo za za{tita na op{testvoto. Spored niv, kaznata ne e cel na<br />
sebesi, ne e nekoja metafizi~ka ideja, tuku instrument so koj treba da<br />
se postigne nekoj realen efekt. Zloto sodr`ano vo kaznata se opravduva<br />
so negovite dobri posledici. Ako se trgne od korista za odr`uvawe<br />
na mirot i sigurnosta kaj lu|eto za niv spravedlivosta go gubi karakterot<br />
na skameneta kategorija i stanuva promenliva vrednost {to<br />
zavisi od o~ekuvnata korist. Vakvite idei ne bea dovolni za nivnata<br />
afirmacija kako dominantni teorii na kaznata. Vo toa gi spre~i nivnata<br />
ednostranost, nivnata isklu~iva pragmati~ka naso~enost kon<br />
prevencijata.<br />
Osnovnata slabost na relativnite teorii, vsu{nost, e vo razdeluvaweto<br />
na generalnopreventivnite od specijalnopreventivnite<br />
celi na kaznata. Ottuka, proizleguvaat i posebnite zabele{ki. Taka<br />
na primer, na isklu~ivite insistirawa kon generalnopreventivnite<br />
celi so <strong>pravo</strong> im se prefrla nevodeweto smetka za storitelot na deloto<br />
i mo`nostite za negovo popravawe i prevospituvawe. Od druga<br />
strana, naso~enosta na kaznata samo kon zastra{uvawe na potencija-<br />
417<br />
Vidi: Jankovi}, I. Smrt u prisustvu vlasti, Beograd, 1985, str. 7-8. Poinaku:<br />
Primorac, I. op. cit, str. 101-109.<br />
418<br />
Taka: Jankovi}, I. op. cit, str. 5. Sprotivnoto stojali{te spored koe<br />
so priznavaweto na ova <strong>pravo</strong> na zlostornikot toj se tretira kako svesno su-<br />
{testvo zvu~i premnogu neubedlivo i deklarativno. Takvo stojali{te zastapuva<br />
Primorac, I. op. cit, str. 87-95.<br />
370
lnite storiteli da ne vr{at krivi~ni dela neminovno vodi kon nejzino<br />
prilagoduvawe na ova edinstveno o~ekuvawe. A toa prakti~no zna~i<br />
deka storitelot ne se kaznuva za ona {to go storil i vo mera kolku<br />
{to za toa e vinoven, tuku zatoa da se zapla{at drugite. Takvoto kaznuvawe<br />
e sprotivno so ~uvstvoto za pravednost i mo`e da dovede do<br />
arbitrernost vo odmeruvaweto na kaznata, no i do mnogu pote{ki posledici<br />
- do kaznuvawe na sosema nevini lica.<br />
Sli~ni zabele{ki mo`at da im se upatat i na teoriite na specijalnata<br />
prevencija. Dokolku popravaweto i prevospituvaweto na<br />
osudenite lica pretstavuvaat isklu~itelni celi na kaznata toga{ nejzinoto<br />
odmeruvawe treba da zavisi samo od kvalitetot na li~nosta na<br />
zlostornikot. Toa me|utoa, ne e spravedlivo i op{testveno opravdano,<br />
za{to mo`e da vodi kon dve krajnosti. Edna{ bi mo`ele da se izvlekuvaat<br />
mnogu te{ki kazni i toa samo zaradi postoeweto na opredeleni<br />
moralni defekti kaj li~nosta, a drug pat da se odi kon bagatelni kazni,<br />
pa duri da se pomine i bez kaznuvawe za te{ki krivi~ni dela ako<br />
osobinite na li~nosta uka`uvaat na mala ili nikakva potreba za prevospitna<br />
intervencija. Vo prviot slu~aj kaznata e nespravedliva odmazda,<br />
a vo vtoriot go gubi karakterot na op{testveno eti~ki prekor i<br />
se izedna~uva so merkite na socijalna higiena zaradi postignuvawe na<br />
nekoi povisoki op{testveni celi.<br />
3. Me{ovitite teorii se najblisku do sovremenite barawa na<br />
ona {to treba da se postigne so kaznata. Vo niv se kombiniraat pozitivnite<br />
jadra na predhodnite u~ewa i se sozdava takva orientacija koja<br />
poa|a i od krivi~noto delo i od ~ovekot sfaten kako subjekt {to ñ e<br />
potreben na zaednicata. Nivniot najgolem pridones e idejata deka retribucijata<br />
ne treba da ja isklu~i prevencijata, odnosno spravedlivosta<br />
ne smee da i pra~i na korista. Ako odmazdata e ona {to e nepromenlivo<br />
vo kaznata i so ogled na toa ja ~ini neophodna reakcijata, toa<br />
ne zna~i deka treba da se zapre i ona {to vo kaznata postojano evoluira,<br />
nejzinat socijalna funkcija. Odmazdata e samo osnova vrz koja<br />
treba da se nadgraduvaat op{testveno uslovenite ili promenlivite<br />
celi na kaznata. Me|utoa, ima ne{to {to e neodr`livo i kaj oddelni<br />
pretstavnici na ovie teorii. Insistiraweto vrz enormna dominacija<br />
na generalnopreventivnite ili specijalnopreventivnite celi na kaznata<br />
e samo navidum ubla`ena zamena na nivnata isklu~ivost, a toa gi<br />
podrazbira i site slabosti {to ottamu proizleguvaat.<br />
4. Vakvata koncizna ocenka na teoriite za celite na kaznata }e<br />
se obidam poreljefno da ja prika`am so edna neprozai~na sporedba. Se<br />
~ini deka za toa e prikladno ako kaznata ja zamislime kako ogledalo<br />
koe go simbolizira ~ovekoviot odnos kon sebe i kon op{testvoto<br />
otkako }e se vidi izvalkan vo nego. Strukturata na ogledaloto ni gi<br />
dava site elementi za ispravnosta na izbranata sporedba. Taka, prednata,<br />
svetla strana na ogledaloto go so~inuva liceto ili preventivnite<br />
celi na kaznata, a zadnata, temnata strana, opa~inata ili su{ti-<br />
371
nata na kaznata - odmazdata. Pretstavnicite na apsolutnite teorii go<br />
nudea ova ogledalo samo od negovata zadna strana, a onie na relativnite<br />
teorii, isklu~ivo od prednata strana. Na prvite ne im be{e bitno<br />
{to izvr{itelot na krivi~noto delo i potencijalnite zlostornici vo<br />
nego nema voop{to da go vidat svojot lik. Vtorite go svrtija ogledaloto<br />
od negovata predna strana za da na ovie lu|e im ovozmo`at da ja<br />
vidat i popravat svojata neurednost ili pak, da se upla{at od toa deka<br />
eventualno mo`at da se vidat neureni, smetaj}i deka nikoj nema da ja<br />
zabele`i zadnata strana na ogledaloto ako se ka`e deka taa ne postoi.<br />
I, na krajot, pretstavnicite na me{ovitite teorii ja ponudija vistinata<br />
uka`vaj}i na obete strani na ogledaloto. Storitelot sega mo`e-<br />
{e da sogleda deka }e strada sekoga{ koga }e go pobara svojot lik na<br />
zadnata strana na ogledaloto, a koga }e go stori toa od prednata strana,<br />
}e ima pretstava {to treba da menuva vo svojata li~nost za povtorno<br />
da bide prifaten od op{testvoto.<br />
[to se odnesuva do sovremenite sfa}awa za celite na kaznata<br />
zabele`itelno e prifa}aweto na osnovnite idei na me{ovitite teorii.<br />
Me|utoa, nekoi teoreti~ari i tuka se obidoa da vnesat nekoi<br />
"mali" izmeni. Se otide kon podobruvawe na izgledot na kaznata so nerealna<br />
smetka deka na toj na~in }e se popravi i nejzinata su{tina. Se<br />
misle{e (i sî u{te se misli) deka e dobro ako na zadnata strana na<br />
ogledaloto se zalepi sliki~ka so nekoj dobar "pana|urski pejza`" i<br />
deka toa e dovolno za da se ottrgnat mislite i da se tvrdi deka odmazdata<br />
e do taa mera ubla`ena kako i da ne postoi. Se ~ini deka nema da<br />
se zgre{i ako se ka`e deka vo ovoj pogled dominiraa teoreti~arite od<br />
porane{nite socijalisti~ki zemji. 419<br />
Od druga strana, me|u sovremenite teoreti~ari seto ova ne<br />
be{e dovolno ubedlivo pa se javija silni zalo`bi za sproveduvawe na<br />
edna nova ideja - ogledalce so dve lica. So lepeweto na dve ogledala od<br />
nivnite zadni strani na storitelot na krivi~noto delo mu se dade<br />
{ansa beskrajno da se gleda. Edinstveniot nedostatok na ovoj "genijalen<br />
izum" na pripadnicite na dvi`eweto na novata op{testvena odbrana<br />
e vo toa {to sekoj mo`e ne samo da go zabele`i, tuku i dobro da go<br />
po~uvstvuva i vo najdobri nameri sokrienoto stradawe, a ponekoj, vo<br />
neizvesnoto dolgo gledawe da ne zabele`i nitu edna damka na svojot<br />
moralen lik. 420<br />
419<br />
Za kriti~nite zabele{ki {to im se upatuvaat na vakvite stojali-<br />
{ta vidi pove}e kaj Proevski, V. op. cit, str. 371-372.<br />
420<br />
Mo`ebi ovde e interesno da se spomene deka onie koi go imaat proizvodstveniot<br />
monopol na ovie ogledala, obi~no ne gi koristat za sopstvena<br />
upotreba. [teta!, za{to i za niv tie bi ja imale istata polezna upotrebna<br />
vrednost. Op{testvoto e navistina pregolemo za da go vidi sopstveniot lik<br />
vo edno ogledalo. Neubedliv e me|utoa argumentot, deka toga{ koga se izva-<br />
372
VI. VIDOVI KAZNI<br />
1. KAZNA LI[UVAWE OD SLOBODA<br />
1. Kaznata li{uvawe od sloboda (za koja na{iot zakonodavec<br />
pogre{no go upotrebuva terminot - zatvor) se sostoi vo ograni~uvawe<br />
na slobodata na dvi`ewe na storitelot na krivi~no delo na opredeleno<br />
vreme. Ovaa kazna e predvidena isklu~itelno kako glavna kazna (~l.<br />
33 st. 2 KZ), so op{t zakonski minimum od 30 dena i op{t zakonski maksimum<br />
od 15 godini. Ottamu, prizleguva deka ovaa kazna e vremenski<br />
ograni~ena kazna koja se izrekuva na polni godini i meseci, a kaznata<br />
li{uvawe od sloboda do 6 meseci i na polni denovi.<br />
2. Vo opredeleni slu~ai predvideni vo KZ mo`e da se izre~e i<br />
kazna do`ivotno li{uvawe od sloboda (~l. 35 KZ). Kaznata do`ivotno<br />
li{uvawe od sloboda (koja kaj nas za prv pat se pojavi so KZ od 1996,<br />
kako zamena za so Ustavot od 1991 godina ukinatata smrtna kazna)<br />
mo`e da se propi{e samo za te{ki formi na krivi~ni dela storeni so<br />
umisla za koi e propi{ana kazna li{uvawe od sloboda vo traewe od<br />
petnaeset godini (~l. 35 st. 2). So drugi zborovi, taa ne mo`e da se propi{e<br />
kako edinstvena glavna kazna (~l. 35 st. 3 KZ), tuku sekoga{<br />
alternativno so kaznata li{uvawe od sloboda do petnaeset godini.<br />
Od nejzinoto alternativno propi{uvawe samo kon kaznata li-<br />
{uvawe od sloboda vo traewe od 15 godini treba da se razlikuva, alternativata<br />
na samata kazna do`ivotno li{uvawe od sloboda. Imeno, namesto<br />
kaznata do`ivotno li{uvawe od sloboda, mo`e da se propi{e i<br />
izre~e kazna li{uvawe od sloboda vo traewe od 20 godini (~l. 35 st. 1<br />
KZ): vo takov slu~aj kaznata li{uvawe od sloboda od 20 godini pretstavuva<br />
zamena na kaznata do`ivotno li{uvawe od sloboda. Pritoa,<br />
va`no e da se naglasi deka do`ivotnoto li{uvawe od sloboda i nejzinata<br />
komutacija - li{uvaweto od sloboda vo traewe od 20 godini se<br />
apsolutno odredeni kazni. Toa zna~i deka, ako se opredeli za nivno<br />
izrekuvawe, sudot ne mo`e da izbira nekoe drugo vremensko traewe na<br />
kaznata nad op{tiot zakonski maksimum od 15 godini (na primer, 45<br />
godini, namesto do`ivotnoto li{uvawe od sloboda, odnosno 17 ili 23<br />
godini, namesto kaznata li{uvawe od sloboda od 20 godini). Kako<br />
edinstven korektiv na apsolutnata priroda na kaznata do`ivotno li-<br />
{uvawe od sloboda e predvidena mo`nosta osudeniot da bide uslovno<br />
osloboden, no ne pred da izdr`i najmalku 15 godini od izre~enata kazna<br />
(~l. 36. st. 4 KZ).<br />
Va`no e da se istakne i toa deka kaznata do`ivoto li{uvawe od<br />
sloboda ne mo`e da se izre~e na storitel koj vo vreme na izvr{uvawe<br />
na krivi~noto delo ne navr{il dvaeseti i edna godina od `ivotot (~l.<br />
lkani, toa ne mo`e da go storat negovite pretstavnici poedine~no ili grupno.<br />
373
35 st. 4).<br />
3. Ne navleguvaj}i vo podrobnosti, za koi{to vpro~em dovolno<br />
se govori i treba da se govori vo penologijata, ovde morame da istakneme<br />
deka ednakvo se izlo`eni na kritika kako premnogu kratkite<br />
taka i premnogu dolgite kazni li{uvawe od sloboda. Dolgotrajnite<br />
kazni li{uvawe od sloboda doveduvaat do toa osudenikot te{ko da se<br />
adaptira na op{testvoto koe mu stanuva tu|o, osobeno ottamu {to negovite<br />
godini vo momentot na pu{taweto na sloboda pretstavuvaat golema<br />
pre~ka da se vklu~i vo rabotniot proces. Vo taa smisla se veli<br />
deka pu{taweto na osudenikot na sloboda e podednakvo so pu{taweto<br />
od kafez na nekoe `ivotno koe vo nego pominalo opredelen broj godini.<br />
421 Osven toa, popravaweto i prevospituvaweto od osudeniot bara<br />
i negovi vistinski usilbi, {to ponekoga{ e re~isi nevozmo`no da se<br />
bara od ~ovek ~ija idnina e beznade`na ili ottamu {to osudenikot<br />
nema nikakvi {ansi naskoro da dojde na sloboda. Od druga strana, za<br />
kratkite kazni osnovano se tvrdi deka se dovolno dolgi za osudenikot<br />
da go izgubi rabotnoto mesto, prijatelite, a ~esto i semejstvoto, a<br />
premnogu kratki za negova resocijalizacija. 422<br />
Li{uvawe od sloboda e predvideno kako sankcija za najgolem<br />
broj krivi~ni dela vo krivi~nite zakoni na re~isi site zemji. Toa<br />
kako {to veli Kirajli, doveduva do zaklu~ok deka zakonite na~elno go<br />
podr`uvaat konceptot na li{uvaweto od sloboda. Me|utoa, praktikata<br />
na primenata na ova <strong>pravo</strong> vo pove}e zemji mu se sprotivstavuva na<br />
takviot zaklu~ok, za{to lepezata na sankciite se {iri osobeno na<br />
onie koi so sebe ne povlekuvaa li{uvawe od sloboda, ili klasi~nite<br />
sredstva na krivi~noto <strong>pravo</strong> se zamenuvaat so drugi sredstva. Vo isto<br />
vreme mo`e da se zabele`i deka naukata se pove}e ja gubi iluzijata vo<br />
odnos na kaznata li{uvawe od sloboda koja pretstavuva op{ta sankcija<br />
za re~isi site krivi~ni dela. Pritoa, istiot avtor iznesuva podatoci<br />
za opa|aweto na primenata na kaznata li{uvawe od sloboda, ocenuvaj}i<br />
deka vo mnogu zemji efikasnoto li{uvawe od sloboda dostignuva<br />
najpove}e do 1/3 od site dosudeni kazni, me|u koi dominiraat kratkite<br />
kazni. 423<br />
4. Krivi~niot zakonik opredeluva deka vremenski ograni~enata<br />
kazna li{uvawe od sloboda i do`ivotnoto li{uvawe od sloboda se<br />
izdr`uvaat vo ustanovi za izdr`uvawe na kazna opredeleni so zakon<br />
(~l. 35 st. 7), me|utoa ne ka`uva ni{to za na~inot na nivnoto izvr{uvawe.<br />
Reguliraweto na taa materija so <strong>pravo</strong> mu e prepu{teno na Zako-<br />
421<br />
Za nedostatocite na dolgite kazni li{uvawe od sloboda podrobno:<br />
<strong>Sulejmanov</strong>, Z. Penologija, str. 442-453. i Foucault, M. Nadzor i kazna, ra|anje<br />
zatvora, Informator, Zagreb, 1994. str. 275-280<br />
422<br />
<strong>Sulejmanov</strong>, Z. op. cit. str. 453-461.<br />
423<br />
Kiraly, T. Kiraly, T. Evolucija metoda i sredstava krivi~nog prava, JRKKP,<br />
Beograd, 1974/3, str. 396<br />
374
not za izvr{uvawe na sankciite. Vo ovaa sfera, Krivi~niot zakonik<br />
se ograni~uva samo na opredeluvaweto na osnovite za izrekuvaweto i<br />
otpovikuvaweto na institutot usloven otpust (~l. 37 i 38 KZ).<br />
Uslovniot otpust mo`e da se opredeli kako krivi~nopraven i<br />
penolo{ki institut {to ima vlijanie vrz samoto traewe na kaznata<br />
li{uvawe od sloboda, eliminirawe na retributivnosta i nejzinite<br />
{tetni posledici i pottiknuvaweto na osudenite lica kon aktivno<br />
u~estvo na svojata resocijalizacija i pobrza reintegracija vo op{testvoto.<br />
Ovoj institut, osven vo KZ, kaj nas e reguliran i so Zakonot za<br />
izvr{uvawe na sankciite, so Ku}nite redovi na kazneno-popravnite<br />
ustanovi, pa duri i na toj na~in {to na praktika i se dopu{ta sozdavawe<br />
na opredeleni kriteriumi za negovo sproveduvawe.<br />
1 0 Spored pozitivnite krivi~nopravni propisi uslovniot<br />
otpust se sostoi vo otpu{tawe na osudenoto lice od izdr`uvawe na kaznata<br />
li{uvawe od sloboda i maloletni~ki zatvor pred istekot na kaznata<br />
odredena so sudska presuda ili so akt na amnestija ili pomiluvawe,<br />
dokolku tie lica gi ispolnuvaat so zakon propi{anite formalni<br />
(vrzani za vremeto na izvr{uvaweto na kaznata) i materijalni (vrzani<br />
so kvalitetot na odnesuvaweto na li~nosta) pretpostavki. Vo ~l.<br />
36 KZ se dadeni formalnite pretpostavki za usloven otpust: polovina,<br />
a po isklu~ok i edna tretina od izdr`anta kazna li{uvawe od sloboda<br />
odnosno maloletni~ki zatvor.<br />
Materijalnite pretpostavki za usloven otpust se vrzani so li-<br />
~nosta i povedenieto na osudenoto lice. Toa zna~i deka osudenikot<br />
mo`e uslovno da se otpu{ti ako vo tekot na izdr`uvaweto na kaznata<br />
se popravil taka {to osnovano mo`e da se o~ekuva deka na sloboda dobro<br />
}e se odnesuva, a osobeno deka nema da vr{i krivi~ni dela. Pri<br />
ocenata dali osudenikot uslovno }e se otpu{ta }e se zeme predvid negovoto<br />
povedenie za vreme na izdr`uvaweto na kaznata, izvr{uvaweto<br />
na rabotnite obvrski so ogled na negovata rabotna sposobnost i drugite<br />
okolnosti {to poka`uvaat deka e postignata celta na kaznuvaweto.<br />
Ovie materijalni pretpostavki se vrzuvaat kumulativno so<br />
ispolnuvaweto i na formalnite pretpostavki, me|utoa pri uslovnoto<br />
otpu{tawe na osudenici {to izdr`ale tretina od kaznata primenata<br />
na uslovniot otpust se dozvoluva samo ako posebni okolnosti {to se<br />
odnesuvaat na li~nosta na osudenikot o~igledno poka`uvaat deka e postignata<br />
celta na kaznuvaweto.<br />
Pokraj gorenavedenite pretpostavki vo vrska so primenata na<br />
uslovniot otpust, krivi~nopravnite propisi predviduvaat i ispolnuvawe<br />
na opredeleni uslovi koi istovremeno pretstavuvaat osnova za<br />
negovo otpovikuvawe. Za polnoletnite osudenici koi izdr`uvaat kazna<br />
li{uvawe od sloboda e predivden samo eden uslov - do istekot na<br />
vremeto za koe e izre~ena kaznata da ne se izvr{i novo krivi~no delo.<br />
Za osudenicite pak na kazna maloletni~ki zatvor postojat ne{to po-<br />
{iroko postaveni uslovi - ako postignatiot uspeh vo vospituvaweto i<br />
375
prevospituvaweto osnovano mo`e da se o~ekuva deka maloletnikot na<br />
sloboda dobro }e se odnesuva, }e go prodol`i {koluvaweto i rabotata<br />
i deka nema vo idnina da vr{i krivi~ni dela.<br />
Krivi~niot zakonik sodr`i samo na~elni odredbi za primenata<br />
na uslovniot otpust. Od tie pri~ini toj ne go opredeluva organot<br />
{to odlu~uva za usloven otpust osven koga se raboti za otpu{teni<br />
lica od zdravstveni ustanovi (~l. 63 st. 3 KZ).<br />
Od iznesenoto mo`e da se zabele`i deka Krivi~niot zakonik<br />
uslovniot otpust direktno go vrzuva za kaznata li{uvawe od sloboda,<br />
za kaznata maloletni~ki zatvor i merkata na bezbednost - zadol`itelno<br />
psihijatrisko lekuvawe i ~uvawe vo zdravstvenata ustanova. Uslovniot<br />
otpust ne e predviden kaj vospitnite merki od institucionalen<br />
karakter.<br />
Slednata karakteristika na uslovniot otpust e deka ovoj institut<br />
kaj nas ne e predviden kako <strong>pravo</strong> na osudenite lica, tuku samo kako<br />
mo`nost za koja po slobodna procenka odlu~uva nadle`niot organ.<br />
Od krivi~noprevnite odredbi proizleguva i toa deka na usloven<br />
otpust mo`e da se pu{ti sekoe lice bez ogled na visinata na kaznata<br />
li{uvawe od sloboda, odnosno maloletni~ki zatvor na koja e osudeno,<br />
osven licata osudeni na kazna do`ivotno li{uvawe od slobodaen<br />
zatvor, vrz koi uslovniot otpust, kako {to ve}e vidovme, ne mo`e da se<br />
primeni dokolku ne izdr`ale najmalku 15 godini od izre~enata kazna.<br />
I na krajot, vo pogled na primenata na uslovniot otpust ne se<br />
pravi nikakva razlika na osudenicite vo pogled na prirodata i te`inata<br />
na nivnoto krivi~no delo, recidivizmot ili drugi kategorizacii<br />
na osudenicite.<br />
2 0 [to se odnesuva do izvr{noto zakonodavstvo vo nego se regulira:<br />
pokrenuvaweto na postapkata za usloven otpust, sostavot i rabotata<br />
na organot {to odlu~uva za uslovniot otpust, na~inot na odlu~uvaweto<br />
i pretpostavkite pod koi direktorot na kazneno-popravna<br />
ustanova mo`e da odlu~uva za predvremeno otpu{tawe od izdr`uvaweto<br />
na kaznata.<br />
Postapkata za usloven otpust se pokrenuva vrz osnova na molba<br />
na osudenoto lice, ~len na negovoto potesno semejstvo ili po predlog<br />
na direktorot na kazneno-popravnata ustanova. Postapkata za odobruvawe<br />
na uslovniot otpust naj~esto se pokrenuva vrz osnova na molba na<br />
samiot osudenik bez mo`nosti za u~estvo i vlijanie na osudenite lica<br />
od tn. zatvorska zaednica. Pritoa, uslovite za baraweto se formalni<br />
(1/2 ili 1/3 od izdr`anata kazna). Ako se ispolnat tie uslovi osudenikot<br />
se steknuva so <strong>pravo</strong> da pobara, a toa zna~i da podnese molba za<br />
usloven otpust. 424<br />
424<br />
Podrobno: <strong>Sulejmanov</strong>, Z. Penologija, str. 749-756 i <strong>Sulejmanov</strong>, Z.<br />
Komentar na Zakonot za izvr{uvawe na sankciite, str. 336-344.<br />
376
2. PARI^NA KAZNA<br />
1. Poim. Pari~nata kazna e sankcija od imoten karakter {to<br />
mo`e da se izre~e kako glavna i kako sporedna kazna zaedno so kaznata<br />
li{uvawe od sloboda zatvor ili so uslovnata osuda so koja e utvrdena<br />
kazna li{uvawe od sloboda (~l. 33 st. 3 KZ). Pari~nata kazna, vsu{-<br />
nost, mo`e da se izre~e kako glavna i kako sporedna vo zavisnost od<br />
toa kako e propi{ana za krivi~noto delo, odnosno dali voop{to e<br />
propi{ana za opredelno delo. Vo taa smisla va`at slednive pravila:<br />
1 0 Ako pari~nata kazna e propi{ana alternativno pokraj kaznata<br />
li{uvawe od sloboda (koga so zakon e propi{ano deka storitelot<br />
}e se kazni so li{uvawe od sloboda ili so pari~na kazna), toga{, po<br />
pravilo, mo`e da se izre~e samo kako glavna kazna. Toa proizleguva od<br />
slednava zakonska formulacija: "ako za edno krivi~no delo se propi{ani<br />
kaznata li{uvawe od sloboda ili pari~nata kazna, kako glavna<br />
kazna mo`e da se izre~e samo ednata od niv, osven koga so zakon e<br />
propi{ano deka mo`e kumulativno da se izre~at i dvete kazni" (~l. 33<br />
st. 4 KZ).<br />
Inaku, koga pari~nata kazna e izre~ena kako glavna kazna, va`i<br />
praviloto deka zaedno so glavnata kazna mo`e da se izre~at edna ili<br />
pove}e sporedni kazni, pod uslovite za nivnoto izrekuvawe predvideni<br />
vo zakonot. So zakon mo`e da se propi{e i zadol`itelno izrekuvawe<br />
na sporedna kazna (~l. 33 st. 5 KZ).<br />
2 0 Za krivi~ni dela izvr{eni od koristoqubie sudot mo`e da<br />
izre~e pari~na kazna kako sporedna koga taa e alternativno propi{ana<br />
(koga so zakon e propi{ano deka storitelot }e se kazni so li{uvawe<br />
od sloboda ili so pari~na kazna) ako kako glavna ja izrekol kaznata<br />
li{uvawe od sloboda (~l. 34 st. 2 KZ).<br />
3 0 Dokolku deloto e izvr{eno od koristoqubie, sudot na storitelot<br />
na krivi~noto delo mo`e da mu izre~e kako sporedna pari~na<br />
kazna i toga{ koga taa ne e propi{ana za krivi~no delo (~l. 34 st. 2<br />
KZ).<br />
Vo smisla na gornite pravila treba da se ima predvid i op{toto<br />
pravilo pomesteno vo ~l. 35 st. 6 KZ, spored koe koga za krivi~nite<br />
dela e propi{ana kazna li{uvawe od sloboda zatvor bez nazna~uvawe<br />
na najmalata mera, a najgolemata mera ne e pogolema od tri godini, pokraj<br />
taa kazna zadol`itelno se propi{uva i pari~na kazna.<br />
2. Vo teorijata i praktikata na pari~nata kazna i se prepi{uvaat<br />
brojni nedostatoci. Vo taa smisla se veli:<br />
1 0 Pari~nata kazna ne e od li~na priroda. Taa vo golema mera e<br />
li{ena od personalniot karakter, za{to ne go pogoduva samo storitelot<br />
na krivi~noto delo, tuku i ~lenovite na negovoto semejstvo osobeno<br />
toga{ koga tie se izdr`uvani od strana na storitelot. Na toj na~in<br />
so izrekuvaweto na ovaa kazna se pogoduvaat i lica {to voop{to ne se<br />
vinovni za deloto. Zgora na toa, ~lenovite na semejstvoto ponekoga{<br />
377
od izvr{uvaweto na ovaa kazna stradaat duri i pove}e od samiot storitel.<br />
Personalniot karakter na ovaa kazna se gubi ottamu {to ~esto<br />
se slu~uva nejzinata isplata da padne na tovar na nekoe drugo lice koe<br />
od bilo koi pri~ini saka ili e prisileno da mu pomogne na storitelot.<br />
Toa se obi~no najbliskite rodnini na storitelot.<br />
Privrzanicite na pari~nata kazna na ovoj prigovor vozvra}aat<br />
deka ni drugite kazni ne ja pogoduvaat isklu~ivo li~nosta na storitelot.<br />
Toa zna~i deka nitu drugite kazni ne se celosno individualni pa<br />
sepak se primenuvaat. Taka, na primer, kaznata li{uvawe od sloboda<br />
mnogu pote{ko gi pogoduva ~lenovite na semejstvoto na osudenikot<br />
odo{to pari~nata kazna i toa ne samo vrz ekonomski, tuku i vrz socijalen<br />
i psiholo{ki plan.<br />
2 0 Natamu se istaknuva deka pari~nata kazna e nepravedna, za-<br />
{to neadekvatno gi pogoduva storitelite na krivi~nite dela. Imeno,<br />
ovaa kazna sekoga{ pote{ko }e ja po~uvstvuva onoj so poslaba imotna<br />
sostojba odo{to dobro situiraniot osudenik. Ottamu, bez ogled na toa<br />
{to na dvajca storiteli za isto delo im se odmereni isti iznosi na<br />
pari~na kazna, so niv ne se postapuva pravi~no, za{to razlikite vo nivnata<br />
materijalna sostojba predizvikuvaat razli~ni posledici. Spored<br />
toa, so primenata na pari~nata kazna se naru{uva principot na<br />
ednakvost na gra|anite pred zakonot.<br />
Na ova se odgovara, deka dokolku pri odmeruvaweto na kaznata<br />
se vodi smetka za imotnata sostojba na storitelot, taa mo`e da bide<br />
pravi~na za site gra|ani. Vo toj slu~aj sudijata so opredeluvawe na razli~ni<br />
iznosi na kaznata vnimava sekoj storitel da bide pogoden vo<br />
ednakva mera.<br />
3 0 Sledniot prigovor e deka izvr{uvaweto na pari~nata kazna<br />
mo`e lesno da se izbegne, odnosno da se izigra nejzinata naplata na toj<br />
na~in {to storitelot }e go sokrie, otu|i ili uni{ti svojot imot.<br />
Privrzanicite na pari~nat kazna potsetuvaat deka nejzinoto neisplatuvawe<br />
mo`e da se onevozmo`i ako taa bide zameneta so kazna li{uvawe<br />
od sloboda.<br />
4 0 Pari~nata kazna ne go spre~uva recidivizmot, za{to so nejzinata<br />
primena ne e mo`no da se ostvari resocijalizacija na osudenikot.<br />
Taa e sankcija so izrazito retributiven karakter, li{ena od sekakvo<br />
vospitno-prevospitno i moralno vlijanie sprema storitelot.<br />
Osudenikot vo ovaa kazna gleda samo mo`nost za bogatewe na dr`avata<br />
{to kaj nego predizvikuva ~uvstvo na nepravda i revolt sprema op{testvoto<br />
vo celost. Na ovie argumenti im se sprotivstavuva stavot deka<br />
pari~nata kazna ima takva mo} da go spre~i recidivizmot. So nejzinata<br />
primena se zadira vo al~nosta i koristoqubivosta na onie lica,<br />
koi tokmu poradi takvite motivi posebno se ~uvstvitelni na pari~nata<br />
kazna. Tuka e i nestvarnoto tvrdewe spored koe, za razlika od kaznata<br />
li{uvawe od sloboda, pari~nata kazna ima takvo svojstvo poradi<br />
378
koe osudenikot ne mo`e da se navikne na nea. 425 Daleku od vistinata e i<br />
stavot za resocijalizaciskata mo} na ovaa kazna koga se znae deka resocijalizacijata<br />
e proces, a ne momentno udirawe po xepot na storitelot<br />
bez u~estvo na kakov i da e edukativen ili drug vid na tretman.<br />
5 0 Pari~nata kazna ne e ekonomi~na sankcija, za{to tro{ocite<br />
za nejzinoto prisilno izvr{uvawe ~esto ja nadminuvaat vrednosta<br />
opredelena so kaznata. Na ova sleduva odgovor deka i drugite kazni ne<br />
se ni{to poekonomi~ni pa sepak se izrekuvaat i izvr{uvaat.<br />
6 0 Pari~nata kazna ne e efikasna od aspekt na generalnata prevencija,<br />
odnosno nema nikakvo dejstvo vrz razvivaweto na op{testvenata<br />
disciplina na gra|anite koja {to vodi kon vozdr`uvawe od vr{eweto<br />
krivi~ni dela. Osobeno toga{ koga se izrekuva vo simboli~ni<br />
iznosi taa, po pravilo, nema ni zastra{uva~ko dejstvo. Toga{ pak koga<br />
e izrazena vo enormni iznosi i ne se vodi smetka za imotnite razliki<br />
na storitelite, pari~nata kazna voop{to ne vlijae vrz jakneweto na<br />
op{testveniot moral, tuku naprotiv, vodi vo sosema sprotivna nasoka<br />
so mo{ne negativni efekti. Ovie nedostatoci na pari~nata kazna se<br />
branat so stavot deka so nejzinata primena mo`at da se ostvarat celite<br />
na generalnata prevencija dokolu taa ne se izrazuva vo minimalni<br />
tuku vo povisoki iznosi.<br />
Me|utoa, i pokraj nizata kritiki {to í se upatuvaa i sî u{te í<br />
upatuvaat na pari~ata kazna, od kriminalnopoliti~ko stojali{te dominira<br />
stavot deka taa stanuva se pova`na sankcija, a mnogumina duri<br />
ja smetaat i za sankcija na idninata.<br />
3. Utvrduvawe na pari~nata, kako glavna kana. Za pari~nata<br />
kako glavna kazna vo na{iot praven sistem e prifaten sistemot na<br />
dnevni globi. Sistemot se sostoi vo toa {to kaznata se izrekuva vo<br />
den globi, pri {to brojot na dnevnite globi ne mo`e da bide pomal od<br />
5, nitu pogolem od 360 den globi (~l. 38 st. 1 KZ). Najmalata vrednost<br />
na dnevnata globa e edno evro vo denarska protivvrednost, a najgolemata<br />
5.000 evra vo denarska protivvrednost (~l. 38 st. 3 KZ).<br />
Postapkata na sudot za utvrduvawe na iznosot i izrekuvawe na<br />
pari~nata kazna se ostvaruva vo tri fazi vo koi: (1) se odmeruva brojot<br />
na dnevnite globi so pomo{ na op{tite pravila za odmeruvawe na<br />
kaznata, (2) se opredeluva visinata na dnevnata globa, i (3) brojot na<br />
dnevnite globi se pomno`uva so utvrdenata vrednost na dnevnata globa.<br />
Taka, sudot: (1) spored te`inata na deloto i stepenot na vinata na<br />
storitelot, najprvin (vo ramkite na 5 i 360) go utvrduva brojot na dnevnite<br />
globi, na primer, na 100 dnevni globi, a potoa (2) vrz osnova na<br />
li~nite i imotnite okolnosti na storitelot go opredeluva iznosot na<br />
poedine~nata dnevna globa, da re~eme na 10 evra, (3) za na krajot, utvrdeniot<br />
broj dnevni globi - 100, da se pomno`uva so iznosot na dnevnata<br />
globa - 10, so {to se dobiva visina na pari~nata kazna od 1000 evra.<br />
425<br />
Vidi: Srzenti}, Stai}, Lazarevi}, op. cit, str. 361.<br />
379
Odmeruvaweto na brojot na dnevnite globi se vr{i so primena<br />
na op{tite pravila za sudskoto odmeruvawe na kaznata od ~l. 39 KZ.<br />
Pritoa, sudot poa|a od krivi~nata odgovornost na storitelot, te`inata<br />
na deloto i celite na kaznuvaweto, zemaj}i gi predvid site olesnuva~ki<br />
i ote`nuva~ki okolnosti {to vlijaat brojot na dnevnite globi<br />
da bide pomal ili pogolem.<br />
Za opredeluvaweto na visinata na dnevnata globa, vo prv red e<br />
potrebno da se imaat predvid imotnite i li~nite okolnosti na<br />
storitelot na deloto. Ottamu, obvrska na sudot e da gi pribere tie podatoci,<br />
pri {to, po pravilo, treba da trgne od ~istiot dneven prihod<br />
{to storitelot go ostvaruva ili mo`e da go ostvaruva, kako i od semejnite<br />
i drugite obvrski na storitelot i negovata imotna sostojba vo<br />
vremeto na donesuvaweto na sudskata odluka (~l. 38 st. 3 KZ). Pritoa,<br />
spored ~l. 122 st. 29 KZ, pod ~ist dneven prihod se podrazbira neto nadomest<br />
na ime plata ili drugi nadomestoci od raboten odnos na ime<br />
plata, kako i drugi neto prihodi od vr{ewe dejnosti ili imot i imotni<br />
prava. ^ist dneven prihod se dobiva po odbivaweto na danocite<br />
ili drugite zakonski obvrski. Ako sudot i na toj na~in ne mo`e da go<br />
utvrdi ~istiot dneven prihod ili negovoto utvrduvawe bi predizvikalo<br />
zna~itelno oddolgovlekuvawe na postapkata, kako osnova za negovo<br />
utvrduvawe, se zema ednodnevnata zarabotuva~ka spored prose~nata<br />
plata vo stopanstvoto vo poslednite tri meseci vo vremeto na presuduvaweto.<br />
Inaku, zaradi utvrduvawe na vrednosta na dnevnata globa,<br />
KZ go predviduva i toa deka sudot mo`e da bara izvestuvawa od banki,<br />
finansiski i drugi ustanovi, dr`avni organi i pravni lica, koi se dol`ni<br />
da gi dostavat baranite izvestuvawa i ne mo`e da se povikaat na<br />
za{tita na delovna ili druga tajna (~l. 38 st. 5 KZ).<br />
4. Utvrduvawe na pari~nata, kako sporedna kana. Za pari~nata<br />
kazna kako sporedna kazna izre~ena zaedno so kaznata li{uvawe od<br />
sloboda ili so uslovna osuda so koja e utvrdena kazna li{uvawe od sloboda<br />
(~l. 33 st. 3 KZ), se primenuva sistemot na fiksen pari~ern iznos.<br />
Spored ovoj sistem sudot ja utvrduva kaznata vo pari~en iznos koj ne<br />
mo`e da bide pomal od 20 evra vo denarska protivvrednost, nitu pogolem<br />
od 5.000 evra vo denarska protivvrednost (~l. 38 st. 5 KZ). Pri<br />
odmeruvaweto na kaznata sudot se rakovodi od op{tite pravila za<br />
odmeruvawe na kaznata (~l. 39 KZ) i pritoa posebno treba da ja ima<br />
predvid imotnata sostojba na storitelot, vodej}i pritoa smetka za negovite<br />
drugi prihodi, za negoviot imot i za negovite semejni obvrski<br />
(39 st. 5 KZ).<br />
5. Nepla}awe na pari~nata kazna. So presudata so koja se<br />
izrekuva pari~nata kazna sudot opredeluva rok za nejzino pla}awe. Toj<br />
rok ne mo`e da bide pokratok od 15 dena nitu podolg od tri meseci, no<br />
vo opravdani slu~ai sudot mo`e da dozvoli osudeniot da ja isplati<br />
pari~nata kazna i vo otplati, so toa {to rokot na isplatata da ne<br />
mo`e da bide podolg od dve godini. Ako storitelot e stranec, sudot }e<br />
380
odlu~i pari~nata kazna da se isplati bez odlagawe, ili da se obezbedi<br />
nejzinoto pla}awe na drug na~in (~l. 38-a st. 1)<br />
Nepla}aweto na pari~nata kazna se vr{i postapno, odnosno se<br />
sostoi od slednive ~ekori:<br />
1 0 Ako osudeniot ne ja plati pari~nata kazna vo opredeleniot<br />
rok vo presudata, sudot mo`e da opredeli nov prodol`en rok za nejzinata<br />
naplata.<br />
2 0 Me|utoa, ako sudot oceni deka osudeniot pari~nata kazna ne<br />
saka da ja plati, mo`e da naredi nejzino prisilno izvr{uvawe vo postapka<br />
utvrdena so zakon. Vo toj slu~aj, pari~nata kazna se izvr{uva od<br />
imotot na na osudeniot spored odredbite od Zakonot za izvr{nata postapka.<br />
3 0 Ako davaweto nov rok (koj ne mo`e da bide podolg od tri meseci)<br />
ili prisilnoto izvr{uvawe ostanat bez uspeh, pari~nata kazna<br />
sudot }e ja izvr{i na toj na~in {to istata }e ja zameni so kazna li{uvawe<br />
od sloboda nare~ena supletoren zatvor. Zamenata se vr{i taka<br />
{to za sekoja dnevna globa sudot }e opredeli eden den supletoren zatvor<br />
ili, koga pari~nata kazna e izre~ena kako sporedna kazna, za sekoi<br />
zapo~nati 20 evra vo denarska protivvrednost }e opredeli eden den supletoren<br />
zatvor, so toa {to supletorniot zatvor ne mo`e da bide podolg<br />
od {est meseci. Pritoa, ako osudeniot isplati samo del od pari~nata<br />
kazna, ostatokot srazmerno }e se pretvori vo supletoren zatvor, a<br />
ako osudeniot go isplati ostatokot na pari~nata kazna, izvr{uvaweto<br />
na supletornot zatvor }e se zapre.<br />
6. Zamenata na pari~anta kazna otvora kriminalnopoliti~ki<br />
problemi okolu spornata krivi~nopravna merka supletoren zatvor<br />
~ija egzistencija denes sî pove}e se doveduva vo pra{awe. Supletorniot<br />
zatvor e merka koja kako {to vidovme e predvidena vo ~l. 38 st. 3<br />
KZ, koja e nameneta za onie storiteli na krivi~ni dela koi vo opredelen<br />
rok ne ja platile pari~nata kazna i kako takva vo praktikata se<br />
javuva kako mo{ne efikasno sredstvo za nejzinoto izvr{uvawe. Me|utoa,<br />
vo teorijata postojat seriozni prigovori koi ja osporuvaat nejzinata<br />
pravna priroda i ottamu nejzinata kriminalnopoliti~ka opravdanost.<br />
Vo ovoj pogled dominira sfa}aweto deka supletorniot zatvor<br />
vsu{nost pretstavuva kazna, a ne samo merka za iznuduvawe na pla}aweto<br />
na kaznata i vo taa smisla se poistovetuva so dol`ni~kiot zatvor<br />
koj vo opredeleni pravni sistemi e poznat kako institut na gra|anskoto<br />
<strong>pravo</strong>. Vakviot stav se potkrepuva so ispravnata zabele{ka<br />
deka supletorniot zatvor pravno stapuva na mestoto na pari~nata kazna,<br />
taka {to so negovoto izvr{uvawe se izvr{uva i pari~nata kazna.<br />
Toa zna~i deka koga supletorniot zatvor navistina bi bil samo prisilna<br />
merka, bi bilo logi~no osudenikot da se dr`i vo zatvor se dotoga{<br />
dodeka ne ja plati patri~nata kazna. Pokraj toa, re`imot na izdr`uvaweto<br />
na kaznata voop{to ne se razlikuva od re`imot na izvr-<br />
381
{uvaweto na kaznata li{uvawe od sloboda. 426<br />
Nasproti gornite sfa}awa se iznesuva mislewe deka pari~nata<br />
kazna ne se transformira vo kazna li{uvawe od sloboda zatvor, ottamu<br />
{to supletorniot zatvor ima niza specifi~nosti: negovoto izvr-<br />
{uvawe se zapira ako osudenikot go plati ostatokot na kaznata, 427 ne<br />
povlekuva pravni posledici od osudata, mo`e da trae pomalku od 30<br />
dena no, ne mo`e da bide podolg od 6 meseci, ne mo`e da se spojuva so<br />
drugi kazni zatvor vo edinstvena kazna. Me|utoa, kako {to pravilno<br />
istaknuva vo teorijata, 428 seto toa ne zna~i deka supletorniot zatvor<br />
prestanuva da bide kazna li{uvawe od sloboda, i {to e najva`no, osudenikot<br />
da ne go do`ivuva na toj na~in i deka tokmu zatoa, stanuva kriminalnopoliti~ki<br />
problemati~en institut. A poradi toa {to vo supletorniot<br />
zatvor krajna linija sepak e samo li{uvawe od sloboda i po<br />
pravilo sekade vo svetot se izrekuva vo isklu~itelno kratko traewe,<br />
stojat i site prigovori {to redovno im se upatuvaat na kratkotrajnite<br />
kazni li{uvawe od sloboda. Me|utoa, sepak najva`niot problem na<br />
supletorniot zatvor se sostoi vo toa {to te{ko mo`e da se dovede vo<br />
soglasnost so principot na vinata, za{to kaznata li{uvawe od sloboda<br />
mnogu pote{ko go pogoduva storitelot odo{to pari~nata kazna.<br />
Imeno, ottamu {to pari~nata kazna e poblaga od kaznata li{uvawe od<br />
sloboda, taa se izrekuva toga{ koga sudot ocenil deka stepenot na vinata<br />
na storitelot e pomal. Soglasno toa, ako pari~nata kazna dopolnitelno<br />
se zameni so li{uvawe od sloboda, se dobiva sankcija koja pove}e<br />
ne mu odgovra na stepenot na vinata utvrdena vo <strong>pravo</strong>silnata<br />
presuda.<br />
Trgnuvaj}i od silata na navedenite i drugi argumenti postojat<br />
avtori na ~ii stavovi i nie se priklonuvame, deka supletorniot zatvor<br />
treba celosno da se napu{ti, no i takvi koi smetaat deka treba<br />
samo da se smali negovata primena. 429<br />
426<br />
Vo ovoj pogled isklu~ok pretstavuva samo francuskoto krivi~no<br />
<strong>pravo</strong> koe supletorniot zatvor go tretira kako prisilna merka (contrainte par<br />
corps). Vo ~l. 762 na francuskiot ZKP izre~no e propi{ano deka izdr`uvaweto<br />
na taa merka ne go osloboduva osudenikot od dol`nosta da postapi po<br />
osudata zaradi koja merkata bila primeneta. Novoselac, P. Izvr{enje nov~ane kazne<br />
i primena supletornog zatvora u kaznenom postupku, Na{a zakonitost, Zagreb,<br />
1989/2-3, str. 277.<br />
427<br />
"Ako osudenikot isplati samo del od pari~nata kazna, ostatokot<br />
srazmerno }e se pretvori vo zatvor, a ako osudenikot go isplati ostatokot na<br />
pari~nata kazna, izvr{uvaweto na zatvorot }e se zapre (~l. 38-a st. 3 KZ).<br />
428<br />
Ibid, str. 277.<br />
429<br />
Vo ovaa smisla Novoselac: "I pokraj navedenite nedostatoci na supletorniot<br />
zatvor fakt e deka toj uspe{no go obezbeduva izvr{uvaweto na<br />
pari~nata kazna. Postojat izvesen broj osudenici koi iako mo`at, ne sakaat<br />
da ja platat pari~nata kazna i takvi koi uspe{no ja izbegnuvaat nejzinata<br />
382
3. ZABRANA NA VR[EWE PROFESIJA DEJNOST ILI DOL@NOST<br />
1. Poim. Kaznata se sostoi vo zabrana na vr{ewe na opredelena<br />
profesija (na primer: advokat, novinar, lekar, nastavnik i sl.), vo zabrana<br />
na vr{ewe samostojna dejnost (zanaet~iska, ugostitelska, trgovska)<br />
i vo zabrana na vr{ewe nekoja dol`nost koja na koj bilo na~in e<br />
vrzana so samostojno raspolagawe, koristewe, upravuvawe, rakuvawe so<br />
imot ili za ~uvawe na toj imot (smetkovoditel, blagajnik, magacioner<br />
i sl.). Sudot mo`e da ja izre~e ako storitelot ja zloupotrebil svojata<br />
profesija, dejnost ili dol`nosta za izvr{uvawe na krivi~no delo i<br />
ako vrz osnova na prirodata na izvr{enoto delo i okolnostite pod koi<br />
e storeno mo`e da se o~ekuva deka takvata dejnost }e ja zloupotrebi za<br />
povtorno vr{ewe krivi~no delo(~l. 38-b st. 1 KZ). Zabranata se<br />
sostoi vo vr{ewe opredelena profesija ili dejnost, na dol`nosti ili<br />
raboti svrzani so raspolagawe, koristewe, upravuvawe i rakuvawe so<br />
imot ili za ~uvawe na toj imot.<br />
2. Uslovi za izrekuvawe. Ovaa kazna, kako i zabranata na upravuvawe<br />
so motorno vozilo i proteruvaweto na stranec od zamjata,<br />
mo`e da se izre~e samo kako sporedna kazna. Site ovie kazni se izrekuvaat<br />
koga na storitelot kako glavna mu e izre~ena kazna li{uvawe od<br />
sloboda ili pari~na kazna pod uslovite opredeleni so op{tite zakonski<br />
odredbi. So zakon mo`e da se propi{e i zadol`itelno izrekuvawe<br />
na sporedna kazna (~l. 33 st. 5 KZ).<br />
Kaznata zabrana za vr{ewe profesija, dejnost ili dol`nost,<br />
kako sporedna kazna, mo`e da se izre~e zaedno so kaznata li{uvawe od<br />
sloboda i so uslovna osuda ili so uslovna osuda so koja e utvrdena kazna<br />
li{uvawe od sloboda (~l. 33 st. 6 KZ).<br />
Kaznata zabrana za vr{ewe profesija, dejnost ili dol`nost sudot<br />
mo`e da ja izre~e vo dva slu~ai: 1 0 ako storitelot zloupotrebil<br />
svojata profesija, dejnost ili dol`nosta zaradi izvr{uvawe na krivi~no<br />
delo i, 2 0 ako vrz osnova na prirodata na izvr{enoto delo i okolnostite<br />
pod koi e storeno mo`e da se o~ekuva deka takvata dejnost }e<br />
ja zloupotrebi za povtorno vr{ewe krivi~no delo.<br />
Zabranata za vr{ewe profesija, dejnost ili dol`nost e so<br />
prisilna naplata. Vo odnos na takvite osudenici supletorniot zatvor pretstavuva<br />
skapoceno sredstvo na obezbeduvawe na izvr{uvaweto na pari~nata<br />
kazna. Pritoa, po pravilo, dovolna e zakanata so supletoren zatvor, taka {to<br />
do negovoto izvr{uvawe doa|a po pravilo retko... Se ~ini de lege lata poprifatlivo<br />
e da se obezbedi takvo izvr{uvawe na pari~nata kazna koe supletorniot<br />
zatvor }e go svede na ultima ratio. Zatoa treba vnimatelno da se odobruvaat<br />
olesnuvawa vo pla}aweto na pari~nata kazna i da mu se posveti pogolemo<br />
vnimanie na prisilnata naplata na pari~nata kazna. De lege lata treba da se<br />
razgledaat i mo`nostite za voveduvawe na alternativite na supletorniot<br />
zatvor. Novoselac, P. op. cit. str. 278.<br />
383
ograni~eno traewe od edna do deset godini. 430 Nejzinoto traewe zapo-<br />
~nuva da te~e od denot na <strong>pravo</strong>silnosta na odlukata, so toa {to vremeto<br />
pominato vo kazneno-popravna ustanova, odnosno vo zdravstvena ustanova<br />
za lekuvawe i ~uvawe ne se zasmetuva vo vremetraeweto na merkata<br />
(~l. 38-b st. 2 i 62 st. 2 KZ).<br />
Pri izrekuvaweto na uslovnata osuda, sudot mo`e da opredeli<br />
deka taa presuda }e se otpovika ako storitelot ja prekr{il zabranata<br />
na vr{ewe na profesija, dejnost ili dol`nost (~l. 38-b st. 3 KZ).<br />
3. Izvr{uvawe. Pravosilnata presuda so koja e izre~ena kaznata<br />
nadle`niot sud ja dostavuva do nadle`niot organ za izdavawe dozvola<br />
ili odobrenie za vr{ewe profesija, dejnost ili dol`nost, do nadle`nite<br />
organi na inspekcijata na trudot vo mestoto na `iveali{teto<br />
odnosno prestojuvali{teto na osudenoto lice i do pravnoto lice<br />
ili druga institucija kade {to osudenoto lice e vraboteno. Nadle`niot<br />
sud e dol`en <strong>pravo</strong>silnata presuda da mu ja dostavi i na ogranot<br />
za vnatre{ni raboti vo mestoto na `iveewe odnosno prestojuvawe na<br />
osudenoto lice. Ako pak osudenoto lice pred istekot na vremeto za<br />
koe ovaa kazna e izre~ena go promeni `iveali{teto odnosno prestojuvali{teto,<br />
vrz organite za vnatre{ni raboti le`i obvrskata za me|usebno<br />
izvestuvawe i vnesuvawe na kaznata vo kaznena ili druga evidencija.<br />
Izvr{uvaweto na kaznata zabrana na vr{ewe profesija, dejnost<br />
ili dol`nost se ostvaruva na dva na~ini vo zavisnost od toa za<br />
kakva profesija, dejnost ili dol`nost se raboti vo konkretniot slu-<br />
~aj.<br />
1 0 Ako za vr{eweto opredelena profesija, dejnost ili dol`nost<br />
e potrebna dozvola ili odobrenie od nadle`en dr`aven organ<br />
ovaa kazna se izvr{uva so odzemawe na dozvolata odnosno odobrenieto<br />
ili so zabrana na nivno izdavawe dodeka trae kaznata. Vo toj slu~aj<br />
inspekcijata na trudot prezema dejstvija so koi na osudenoto lice mu<br />
se onevozmo`uva da vr{i opredelena profesija, dejnost ili dol`nost.<br />
Za site prezemeni dejstvija vo vrska so izvr{uvaweto na kaznata<br />
inspekcijata na trudot e obvrzana da go izvesti nadle`{niot sud.<br />
2 0 Ako osudenoto lice {to vr{elo opredelena profesija, dejnost<br />
ili dol`nost bilo vo raboten odnos kaznata se izvr{uva taka {to<br />
mu prestanuva rabotniot odnos vo momentot na donesuvaweto na <strong>pravo</strong>silnata<br />
odluka so koja e izre~ena kaznata. Vo ovoj slu~aj nadle`en<br />
430<br />
Od kaznta zabrana za vr{ewe odredena profesija, dejnost ili dol-<br />
`nosto treba da se razlikuva posebnata merka {to sudot mo`e da mu ja odredi<br />
na storitel na koj mu izrekuva nekoja od medicinski merki na bezbednost. Vo<br />
toj slu~aj soglasno ~l. 62 st. 2 i 3 KZ, se raboti za privremena zabrana za<br />
vr{ewe profesija, dejnost ili dol`nost {to trae dodeka trae primenata na<br />
izre~enata sankcija. Se raboti za merka koja nema zna~ewe na krivi~nopravna<br />
sankcija, tuku na privremena sudska merka (vidi: ~l. 478 st. 3 ZKP)."<br />
384
organ za izvr{uvawe na kaznata e pravnoto lice ili druga institucija<br />
kade {to osudenoto lice bilo vraboteno. 431<br />
Nepo~ituvaweto na zabranata e inkriminirano kako posebno<br />
krivi~no delo izigruvawe na zabrani od izre~enite kazni i od pravnite<br />
posledici od osudata (~l. 376 KZ).<br />
4. ZABRANA NA UPRAVUVAWE SO MOTRORNO VOZILO<br />
1. Poim. Kaznata se sostoi vo zabrana na upravuvawe so motorno<br />
vozilo od opredelen vid ili kategorija na storitelot na krivi~no<br />
delo so koe se zagrozuva javniot soobra}aj. Sudot mo`e da ja izre~e ako<br />
najde deka okolnostite pod koi e izvr{eno deloto ili porane{noto<br />
kr{ewe na soobra}ajnite propisi od strana na storitelot poka`uvaat<br />
deka e opasno toj da upavuva so motorno vozilo, odnosno deka mo`e<br />
povtorno da izvr{i takvo delo (~l. 38-v st. 1 KZ).<br />
2. Uslovi za izrekuvawe. Napred vidovme deka zabranata na<br />
upravuvawe so motorno vozilo, po pravilo mo`e da se izre~e kako sporedna<br />
kazna. Me|utoa, za razlika od kaznata zabrana za vr{ewe profesija,<br />
dejnost ili dol`nost, ovaa kazna kako sporedna mo`e da se izre~e<br />
ne samo ako na storitelot mu e izre~ena kazna li{uvawe od sloboda,<br />
tuku i pari~na kazna, uslovna osuda ili sudska opomena (~l. 33 st. 7<br />
KZ). Kaznata zabrana na upravuvawe so motorno vozilo mo`e da se<br />
izre~e i kako edinstvena glavna kazna na storitel na nebre`no delo za<br />
koe e propi{ana pari~na kazna ili kazna li{uvawe od sloboda do edna<br />
godina, ako deloto go storil pod osobeno olesnuva~ki okolnosti (~l.<br />
33 st. 8 KZ).<br />
Soglasno izlo`enata zakonska definicija za izrekuvaweto na<br />
ovaa kazna potrebno e da bidat ispolneti slednive uslovi: 1 0 da se raboti<br />
za storitel na krivi~no delo so koe se zagrozuva javniot soobra}aj<br />
i, 2 0 krivi~noto delo treba da e izvr{eno pod takvi okolnosti (okolnostite<br />
pod koi e storeno deloto ili porane{noto kr{ewe na soobra-<br />
}ajnite propisi) koi spored uveruvaweto na sudot uka`uvaat deka postoi<br />
opasnost storitelot da upravuva so motorno vozilo od opredelen<br />
vidi ili kategorija. Stanuva zbor za sudsko uveruvawe {to treba da se<br />
zasnova vrz celosna ocena na subjektivnite (umislata, bezobyirnosta<br />
na storitelot) i objektivnite (te`inata na posledicite, alkoholiziranosta)<br />
okolnosti na deloto, a osobeno vrz toa deka storitelot i porano<br />
gi kr{el soobra}ajnite propisi.<br />
Vo ~l. 38-v st. 3 KZ propi{uva i zadol`itelno izrekuvawe na<br />
kaznata koga deloto e storeno vo sostojba na pijanstvo (sostojba na<br />
alkohol vo krvta nad 1,5 gram-promili - ~l. 122 st. 22 KZ).<br />
Kaznata se sostoi vo zabrana na upravuvawe na motorno vozilo<br />
od opredelen vid ili kategorija, pri{to pod motorno vozilo se pod-<br />
431<br />
Za izvr{uvaweto podrobno: <strong>Sulejmanov</strong>, Z. op. cit, str. 395-397.<br />
385
azbira sekoe soobra}ajno sredstvo na motoren pogon vklu~eno vo suvozemniot,<br />
vodeniot i vozdu{niot soobra}aj, {to zna~i od avtomobil,<br />
lokomotiva, brod pa se do avion (~l. 122 st. 18 KZ). Pri izrekuvaweto<br />
na kaznata, sudot mo`e da odredi da se odzeme voza~kata dozvola ili da<br />
se zabrani izdavawe na voza~ka dozvola na storitelot za vreme na traeweto<br />
na zabranata (~l. 38-v st. 2 KZ). Dokolku kaznata mu e izre~ena<br />
na lice {to ima stranska dozvola za upravuvawe na motorno vozilo,<br />
taa opfa}a zabrana za nejzino koristewe na teritorijata na Republika<br />
Makedonija (~l. 38-v st. 5 KZ). Pri izrekuvaweto uslovna osuda, sudot<br />
mo`e da opredeli deka taa }e se otpovika ako storitelot ja prekr{i<br />
zabranata na upravuvawe so motorno vozilo (~l. 38-v st. 6 KZ).<br />
Zabranata na upravuvawe so motorno vozilo se izrekuva na<br />
opredeleno vreme koe ne mo`e da bide pokratko od tri meseci nitu podolgo<br />
od pet godini. Nejzinoto traewe zapo~nuva od denot na <strong>pravo</strong>silnosta<br />
na odlukata so toa {to vremeto pominato vo zatvor ne se<br />
zasmetuva vo nejzinoto traewe (~l. 38-v st. 7 KZ).<br />
Pri odlu~uvaweto dali }e ja izre~e ovaa kazna, sudot }e go zeme<br />
predvid i toa dali storitelot po zanimawe e voza~ na motorno vozilo.<br />
Smislata na ovaa odredba e da go svrti vnimanieto na sudot deka so<br />
izrekuvaweto na ovaa kazna sprema profesionalni voza~i mo`e zna~itelno<br />
da im se zagrozi nivnata materijana polo`ba. Ottamu, koga storitelot<br />
po zanimawe e voza~ na motorno vozilo, traeweto na zabranata<br />
ne mo`e da bide pokratko od edna nitu podolgo od deset godini (~l.<br />
38-v st. 6 KZ).<br />
Kako samostojna kazna zabranata na upravuvawe so motorno vozilo<br />
se izrekuva za polesni dela na zagrozuvawe na bezbednosta na soobra}ajot<br />
za koi e propi{anapari~na kazna ili kazna li{uvawe od<br />
sloboda do edna godina. Uslovite za nejzinoto izrekuvawe se: 1 0 da se<br />
raboti za storitel na nebre`no delo i, 2 0 deloto da e izvr{eno pod<br />
osobeno olesnuva~ki okolnosti (~l. 33 st. 8 KZ).<br />
Pri izrekuvaweto na ovaa kako edinstvena kazna, sudot istovremeno<br />
zadol`itelno utvrduva pari~na kazna ili kazna li{uvawe od<br />
sloboda {to }e se izvr{i ako storitelot ja prekr{i zabranata (~l. 38-<br />
v st. 7 KZ), so toa {to utvrdenata kazna ne mo`e da bide pogolema od<br />
kaznata propi{ana za konkretnoto delo (kazna li{uvawe od sloboda<br />
do edna godina).<br />
So ogled deka i ovaa kazna mo`e da se izre~e i zaedno so merkite<br />
zadol`itelno psihijatrisko lekuvawe vo zdravstvena ustanova<br />
ili zadol`itelno psihijatrisko lekuvawe na sloboda (~l. 62 st. 2 KZ),<br />
i ovde treba da se ima predvid deka se raboti za privremena merka koja<br />
ne treba da se poistovetuva so kaznata zabrana na upravuvawe so<br />
motorno vozilo. Vo takov slu~aj so odlukata za izrekuvawe na merkata<br />
sudot mo`e da odredi privremena zabrana na vr{ewe zabrana na upravuvawe<br />
so motorno vozilo, koja trae dodeka tre primenata na merkite.<br />
Odlukata na sudot se dostavuva do nadle`niot organ ili pravnoto<br />
386
lice vo koe storitelot e vraboten, do registerskiot sud ili do organot<br />
koj e nadle`en za vr{ewe na nadzor nad sproveduvaweto na zabranata<br />
na upravuvawe so motorno vozilo (~l. 62 st. 3 KZ).<br />
Na pomladi polnoletnici storiteli na krivi~ni dela ovaa<br />
kazna mo`e da im se izre~e zaedno so vospitna merka (~l. 72 st. 2 KZ).<br />
Posebno treba da se podvle~e deka ovaa kazna mo`e da se izre~e<br />
i kon odluka so koja storitelot se osloboduva od kazna (~l. 42 st. 2 KZ)<br />
3. Izvr{uvawe. Za izvr{uvawe na kaznata zabrana na upravuvawe<br />
so motorno vozilo e nadle`en organot za vnatre{ni raboti spored<br />
`iveali{teto odnosno prestojuvali{iteto na osudenikot. Od tie pri-<br />
~ini nadle`niot sud <strong>pravo</strong>silnata presuda so koja e izre~ena kaznata<br />
ja dostavuva do toj organ. Kazna se izvr{uva na toj na~in {to na osudenoto<br />
lice mu se ovozmo`uva upravuvawe so motorno vozilo od odreden<br />
vid ili kategorija na opredeleno vreme utvrdeno so odlukata i toa<br />
bilo so odzemawe na voza~kata dozvola ili so zabrana na nejzino izdavawe.<br />
5. PROTERUVAWE NA STRANEC OD ZEMJATA<br />
1. Poim. Proteruvaweto na stranec od zemjata e kazna koja<br />
mo`e da se izre~e na stranec koj go zloupotrebil prestojot vo Republika<br />
Makedonija so toa {to izvr{il krivi~no delo. Taa ne mo`e da se<br />
izre~e na storitelot koj u`iva za{tita vo soglasnost na ratifikuvan<br />
me|unaroden dogovor (~l. 38-g st. 3 KZ).<br />
2. Uslovi za izrekuvawe. Kaznata proteruvawe na stranec od zemjata<br />
e sporedna kazna, koja ednakvo kako i zabranata na upravuvawe so<br />
motorno vozilo, mo`e da se izre~e ako na storitelot mu e izre~ena<br />
kazna li{uvawe od sloboda ili pari~na kazna, uslovna osuda ili sudska<br />
opomena (~l. 33 st. 7 KZ).<br />
Izrekuvaweto na ovaa kazna e fakultativno dokolku sudot oceni<br />
deka prestojot na stranec vo na{ata zemja bi bil {teten so ogled na<br />
pobudite od koi e storeno krivi~noto delo, na~inot na izvr{uvaweto<br />
na deloto i drugite okolnosti {to uka`uvaat na nepo`elnosta na negoviot<br />
natamo{en prestoj vo zemjata (~l. 38-g st. 1 KZ).<br />
Proteruvawe na stranec od zemjata mo`e da se izre~e samo ako<br />
na stranecot za storenoto krivi~no delo mu e izre~ena glavna kazna<br />
ili uslovna osuda, a na pomladi polnoletni storiteli zaedno so izre-<br />
~ena vospitna merka (~l. 72 st. 2 KZ).<br />
Proteruvaweto mo`e da bide izre~eno za vreme od edna do deset<br />
godini ili zasekoga{ (~l. 38-g st. 2 KZ). Koga ovaa kazna e izre~ena vo<br />
opredeleno traewe, toga{ vremeto na traeweto na proteruvaweto se<br />
smeta od denot na <strong>pravo</strong>silnosta na odlukata, so toa {to vremeto pominato<br />
vo kazneno-popravna ustanova ne se zasmetuva vo vremetraeweto<br />
na ovaa kazna.<br />
387
3. Izvr{uvawe. Izvr{uvaweto na kaznata proteruvawe na stranec<br />
od zemjata e vo nadle`nost na organot za vnatre{ni raboti komu<br />
{to nadle`niot sud mu ja dostavil <strong>pravo</strong>silnata presuda so koja e<br />
izre~ena. Organot za vnatre{ni raboti kaznata ja izvr{uva spored<br />
odredbite na Zakonot za dvi`ewe i prestoj na stranci (ZDPS). 432<br />
Na stranec na kogo mu e izre~ena kaznata proteruvawe od Republika<br />
Makedonija, Ministerstvoto za vnatre{ni raboti so re{enie<br />
go utvrduva rokot vo koj e dol`en da ja napu{ti dr`avata. @albata<br />
protiv re{enieto ne go odlaga negovoto izvr{uvawe. (~l. 33 ZDPS).<br />
Stranecot koj nema da ja napu{ti teritorijata na Republika<br />
Makedonija vo opredeleniot rok, ovlastenoto lice na Ministerstvoto<br />
za vnatre{ni raboti }e go sprovede do dr`avnata granica ili do diplomatsko-konzularnoto<br />
prestavni{tvo na dr`avata ~ii dr`avjanin e,<br />
ili }e bide sproveden do dr`avnata granica i predaden na pretstavnicite<br />
na stranskata dr`ava ~ii dr`avjanien e (~l. 35 ZDPS).<br />
Vo slu~aj na pritvorawe na maloleten stranec koj do{ol vo Republika<br />
Makedonija bez va`e~ka patna isprava ili bez znaewe, odnosno<br />
dozvola na negovite zakonski zastapnici, obezbeduvawe i sredstva<br />
za izdr`uvawe, ili ne postapi spored propisite na Republika Makedonija,<br />
ovlastenite slu`beni lica na Ministerstvoto za vnatre{ni<br />
raboti vedna{ go izvestuvaat diplomatsko-konzularnoto prestavni-<br />
{tvo na dr`avata ~ii dr`avjanin e, a dokolku e dr`avjanin na sosedna<br />
dr`ava se vra}a vo mati~nata zemja. Ako maloletniot stranec od objektivni<br />
pri~ini ne mo`e da se predade na organot na dr`avata ~ii dr`avjanin<br />
e, }e se smesti vo prifatili{te za stranci (~l. 36 ZDPS).<br />
Dokolku na stranecot mu bila izre~ena kazna li{uvawe od sloboda<br />
najprvin se izdr`uva kaznata, a potoa mu se opredeluva vremenski<br />
rok vo koj mora da ja napu{ti zemjata. Ako osudenoto lice nama patni<br />
ispravi organot za vnatre{ni raboti dol`en e istite da mu gi obezbedi<br />
u{te za vremeto na izvr{uvaweto na kaznata.<br />
388<br />
VII. ODMERUVAWE NA KAZNITE<br />
So voveduvaweto na sistemot na relativno opredeleni kazni sudot<br />
dobiva aktivna uloga kako nositel na odmeruvaweto na kaznite.<br />
Negovata uloga vo prv red se sostoi vo utvrduvawe, odnosno doka`uvawe<br />
deka edno lice navistina storilo krivi~no delo, a potoa vo utvrduvawe<br />
na site ostanati okolnosti koi se od zna~ewe za odmeruvaweto na<br />
kaznata. 433 Pritoa, se postavuvaat pravila so koi sudot se rakovodi pri<br />
432<br />
("SV RM," br, 36/1992, 66/1992, 26/1993).<br />
433<br />
"Okolnostite se fakti {to se zemaat predvid pri individualizacijata<br />
na krivi~nite sankcii, a pretstavuvaat uslov na krivi~noto delo koi<br />
gi karakteriziraat poedine~ni elementi i povedenieto na obvinetiot, kako i<br />
fakti koi se sretnuvaat po izvr{uvaweto na krivi~noto delo, a vo koi, isto
odmeruvaweto na kaznata koi mo`at da se podelat vo dve grupi. Vo<br />
prvata grupa spa|aat pravilata vrz ~ija osnova se vr{i redovnoto<br />
odmeruvawe na kaznata (odmeruvawe na kaznata vo potesna smisla).<br />
Tuka se raboti za za odmeruvawe na kaznata vo ramkite na posebniot<br />
minimum i maksimum na propi{anata kazna. 434 Od tie pri~ini ovie<br />
pravila se narekuvaat op{ti pravila za odmeruvawe na kaznata.<br />
Vo vtorata grupa spa|aat onie slu~ai koga se raboti za isklu-<br />
~itelno odmeruvawe na kaznata nadvor od granicite propi{ani so posebniot<br />
minimum i maksimum na kaznata, no vo ramkite propi{ani so<br />
op{tiot minimum i maksimum na kaznata (odmeruvawe na kaznata vo<br />
po{iroka smisla). So ogled na toa {to ovie pravila se primenuvaat<br />
samo vo posebni slu~ai se narekuvaat posebni pravila za odmeruvawe<br />
na kaznata.<br />
1. OP[TI PRAVILA ZA ODMERUVAWE NA KAZNATA<br />
1. Op{tite pravila za odmeruvawe na kaznata pretstavuvaat nasoki<br />
za odmeruvawe na kaznata vo ramkite na posebniot minimum i maksimum<br />
na kaznata predvidena za opredeleno delo. Vo taa smisla vo KZ<br />
postoi posebna odredba vo koja se veli deka "sudot }e mu odmeri kazna<br />
na storitelot na krivi~noto delo vo granicite {to se propi{ani so<br />
zakon za toa delo, imaj}i gi predvid krivi~nata odgovornost na storitelot,<br />
te`inata na deloto i celite na kaznuvaweto" (~l 39 st. 1 KZ), i<br />
zemaj}i gi site okolnosti {to vlijaat kaznata da bide pomala ili pogolema<br />
(olesnuva~ki i ote`nuva~ki okolnosti) (~l. 39. st. 2 KZ). Vrz<br />
osnova na tie okolnosti sudot otkako go utvrdil stornoto krivi~no<br />
delo i krivi~nata odgovornost na storitelot, ja odmeruva kaznata za<br />
toa delo vo granicite na posebniot minimum i maksimum na kaznata.<br />
So toa sudot prakti~no vr{i individualizacija na kaznata taka {to ja<br />
izrekuva onaa kazna koja spored svojot vid i visina dava najgolemi<br />
izgledi za ostvaruvawe na celta na kaznata. Ona {to e su{testveno kaj<br />
op{tite pravila za odmeruvaweto na kaznata e toa {to sudot ja odmeruva<br />
kaznata vrz osnova na svoeto slobodno sudisko uveruvawe, imaj}i<br />
gi pritoa vo vid site okolnosti, no sekoga{ vo funkcija na celite na<br />
kaznata - za{tita na op{testvoto i prevospituvawe na storitelot na<br />
taka se ogleda te`inata na krivi~noto delo, opasnosta na obvinetiot i negoviot<br />
stav sprema izvr{enoto krivi~no delo i prestapni{tvoto voop{to, i<br />
preku niv stepenot na podobnosta na obvinetiot za resocijalizacijata." Pe{i},<br />
V. Funkcija okolnosti krivi~nog dela u individualizaciji krivi~nih sankcija, Zbornik<br />
IKSI, Beograd, 1972. str. 118.<br />
434<br />
Vo na{iot krivi~nopraven sistem sudovite gi utvrduvaat okolnostite<br />
vo smisla na ~l. 39 KZ kaj kaznite i ~l. 75 KZ kaj vospitnite merki, dodeka<br />
za opredeluvawe na merkite na bezbednost ne postojat op{ti nitu posebni<br />
propisi vo ovaa smisla.<br />
389
krivi~noto delo.<br />
Za ostvaruvawe na sudskata individualizacija, za konkretnoto<br />
izrekuvawe i prilagoduvawe na kaznata, 435 od posebno zna~ewe se op{-<br />
tite pravila za odmeruvawe na kaznata, i spored na{e mislewe, tuka e<br />
pojdovnata osnova za dobivawe celosen odgovor na najzna~ajnite problemi<br />
so koi sudot se sre}ava vo ovaa oblast. Spored tie pravila od<br />
~l. 39 st. 1 i 2 KZ, sudot treba na storitelot na krivi~noto delo da mu<br />
ja odmeri kaznata vo granicite {to so zakon se propi{ani za toa delo.<br />
Pritoa, sudot treba da ja ima predvid celta na kaznuvaweto i site okolnosti<br />
{to vlijaat kaznata da bide pomala ili pogolema (olesnuva~ki<br />
i ote`nuva~ki okolnosti), a osobeno stepenot na krivi~nata odgovornost,<br />
pobudite od koi e storeno deloto, ja~inata na zagrozuvaweto<br />
ili povredata na za{titenoto dobro, okolnostite pod koi e storeno<br />
deloto, pridonesot na `rtvata vo izvr{uvaweto na deloto, porane-<br />
{niot `ivot na storitelot, negovite li~ni priliki i negovoto odnesuvawe<br />
po storenoto krivi~no delo, kako i drugite okolnosti {to se<br />
odnesuvaat na li~nosta na storitelot. So ovie pravila sudot mu dava<br />
su{testveni ovlastuvawa na sudot koj{to, otkako }e utvrdi deka liceto<br />
storilo opredeleno krivi~no delo i deka e krivi~no odgovorno<br />
za nego, mo`e da pristapi kon izbor na vidot i merata na kaznata. Vo<br />
ostvaruvaweto na taa funkcija pred sudot se nalo`uva baraweto da gi<br />
zeme predvid site relevantni objektivni i subjektivni okolnosti, 436 a<br />
osobeno onie {to se izre~no navedeni vo zakonot i da gi ima predvid<br />
site celi na kaznuvaweto. Sudot e natamu obvrzan odmeruvaweto na<br />
kaznata da go vr{i vo ramkite na propi{anite kazni za konkretnoto<br />
delo koi, so ogled na toa {to vo na{iot sistem na relativno opredeleni<br />
kazni se dovolno {iroko postaveni, i ne pretstavuva nekoe bitno<br />
ograni~uvawe na sudot, no vo sekoj slu~aj e va`en element za opredeluvawe<br />
na granicite vo koi mo`at da se koristat navedenite oko-<br />
435<br />
Principot na individualizacija treba da se razlikuva od poimot<br />
sudsko odmeruvawe na kaznata. ..."Odnosot pome|u nea i sudskoto odmeruvawe<br />
na kaznata se sveduva na odnos pome|u sodr`ina i forma, pri {to prvata e<br />
vnatre{na sodr`ina, koheziona sila {to treba da ja dade neophodnata, racionalnata<br />
i celno-poleznata kazna, a vtorata vr{i funkcija na ovlastuvawe i<br />
na mehanizam za preobrazuvawe na apstraktno propi{anata vo konkretna sudska<br />
kazna." Proevski, J, op. cit. str. 412.<br />
436<br />
"Okolnostite se fakti {to se zemaat predid pri individualizacijata<br />
na krivi~nite sankcii, a pretstavuvaat uslovi na krivi~noto delo ili gi<br />
karakteriziraat nivnite poedine~ni elementi i povedenieto na obvinetiot,<br />
kako i fakti {to se sre}avaat po izvr{uvaweto na krivi~noto delo, vo koi<br />
isto taka, se gleda te`inata na krivi~noto delo, opasnosta na obvinetiot i<br />
negoviot stav sprema izvr{enoto krivi~no delo i prestapni{tvoto voop{to,<br />
i preku niv stepenot na podobnosta na obvinetiot za resocijalizacija." Pe{i},<br />
V. op. cit. str. 118.<br />
390
lnosti. Nakratko, so formulacijata od ~l. 39 KZ, zakonodavecot go<br />
opredelil odnosot me|u specifi~nite barawa koi se postavuvaat pred<br />
organot koj neposredno ja odmeruva kaznata, a toa se slednite barawa:<br />
1 0 sudot da mo`e da se dvi`i samo vo granicite na propi{anite kazneni<br />
ramki, 2 0 pri odmeruvaweto na kaznata sudot mora da vodi smetka<br />
za celite na kaznuvaweto, i 3 0 pri odmeruvaweto na kaznata sudot mora<br />
da gi uva`i site okolnosti koi mo`at da vlijaat kaznata da bide pogolema<br />
ili pomala.<br />
Zna~aen e i vo praktikata izgradeniot stav za isklu~uvawe na<br />
dvojnoto vlijanie na edna ista okolnost pri zakonskoto i sudskoto<br />
odmeruvawe na kaznata. Spored nego konstitutivnite, privilegira~kite<br />
i kvalifikatornite okolnosti ne mo`at da se zemat kako olesnuva~ki<br />
osnosno ote`nuva~ki okolnosti za istoto delo. Ovaa zabrana ne<br />
go isklu~uva poslabiot odnosno poizrazeniot intenzitet na sekoja<br />
okolnost da vlijae vo soodvetna nasoka. 437<br />
Ona {to natamu e su{testveno e deka postavuvaj}i gi op{tite<br />
pravila za odmeruvawe na kaznata zakonodavecot ne opredelil vo koi<br />
slu~ai edna okolnost mo`e da se pojavi kako olesnuva~ka, odnosno ote-<br />
`nuva~ka. Taa zada~a ja vr{i sudot procenuvaj}i go nejzinoto dejstvo,<br />
nekoga{ kako olesnuva~ko, a drug pat kako ote`nuva~ko vo zavisnost<br />
od projavenoto zna~ewe vo konkretniot kriminalen akt. 438<br />
2. Olesnuva~ki i ote`nuva~ki okolnosti. Olesnuva~ki se onie<br />
okolnosti {to na konkretnoto delo i na storitelot mu davaat polesen<br />
vid. Nivnoto prisustvo vlijae na storitelot da mu se izre~e poblaga<br />
kazna vo propi{anite kazneni ramki (do posebniot zakonski minimum).<br />
Ote`nuva~ki se onie okolnosti onie {to na konkretnoto<br />
delo i na storitelot mu davat pote`ok vid. Tie vlijaat vrz izrekuvaweto<br />
na pote{ka kazna (do posebniot zakonski maksimum). Koi okolnosti<br />
}e bidat zemeni kako olesnuva~ki, a koi kako ote`nuva~ki e fakti~ko<br />
pra{awe {to e predmet na doka`uvawe od strana na sudot, za-<br />
437<br />
Proevski, V. op. cit, str. 419. Vo taa smisla i Zlatari}, B. Krivi~ni zakonik<br />
u prakti~noj primeni, str. 136 i Srzenti}, Stai}, Lazarevi}, op. cit. str. 381.<br />
Pritoa, kako primer od praviloto na otstapuvawe od navedenoto pravilo se<br />
naveduva kvalifikatorniot oblik na krivi~noto delo zagrozuvawe na javniot<br />
soobra}aj. Kvalifikatornata okolnost "smrt na pove}e lica" vo svojata konkretizcija<br />
mo`e da opfati smrt na tri, pet, deset ili pove}e lica, a toa kolku<br />
lica nastradale vo soobra}ajnata nesre}a mo`e da deluva kako ote`nuva-<br />
~ka okolnost.<br />
438<br />
"Odmeruvaweto na kaznata (sankcijata) koe denes go vr{i sudijata<br />
vo nikoj slu~aj ne e nekoja prosta matemati~ka operacija, nekoja mehani~ka<br />
primena na zakonskata tarifa, nitu e toa zbir na pravila koi zakonot gi predviduva<br />
za odmeruvawe na kaznata, tuku sekoga{a pretstavuva kriminalnopoliti~ko<br />
ocenuvawe na deloto i na storitelot." Ba~i}, F. Krivi~no <strong>pravo</strong>, str.<br />
426.<br />
391
{to zakonot odnapred ne go opredeluva nivnoto olesnuva~ko, odnosno<br />
ote`nuva~ko dejstvo.<br />
1 0 Stepen na krivi~nata odgovornost. Preku stepenot na krivi~nata<br />
odgovornost se izrazuvaat onie subjektivni okolnosti {to neposredno<br />
se vrzani za deloto i preku intenzitetot na vinata i presmetlivosta<br />
ja odrazuvaat negovata te`ina, odnosno kvalitetot na zlostorni~kata<br />
volja na storitelot.<br />
So ogled na toa {to krivi~nata odgovornost na storitelot se<br />
sostoi vo negovata presmetlivost i vinost, stepenot na krivi~nata<br />
odgovornost zavisi od intenzitetot preku koj }e se projavat negovite<br />
elementi. Od toa kolkav }e bide stepenot na presmetlivosta preku koj<br />
se izrazuva sposobnosta da se sfati zna~eweto na storenoto delo i da<br />
se upravuva so svoite postapki i od stepenot na vinata kako psihi~ki<br />
odnos kon deloto, }e zavisi i stepenot na krivi~nata odgovornost. Poinaku<br />
ka`ano, vo zavisnost od toa vo koja mera storitelot mo`e da go<br />
razlikuva dobroto od zloto i od stepenot na razvienosta na negovata<br />
svest i volja da mo`e da go sfati zna~eweto na svoite postapki i nivnite<br />
posledici se opredeluva i merata na kaznata {to vo ramkite na<br />
svoite ovlastuvawa ja odmeruva sudot.<br />
Ispituvaweto i utvrduvaweto na stepenot na presmetlivosta<br />
vo smisla na ~l. 39 st. 2 KZ, se dvi`i vo ramkite na ednostavno namalenata<br />
presmetlivost (toga{ sudot mo`e da izre~e poblaga kazna, me|utoa<br />
samo vo zakonskite ramki), dodeka pak bitno namalenata presmetlivost<br />
e ubla`uva~ka okolnost koja vo smisla na ~l. 12 st. 2 KZ vlijae<br />
vrz ubla`uvaweto na kaznata (toga{ sudot mo`e da izre~e kazna pod<br />
zakonskiot minimum). 439<br />
Vo vrska pak so opredeluvaweto na stepenot na vinata va`no e<br />
da se istakne deka tuka ne stanuva zbor za stepenuvawe na vinata vo<br />
smisla na umisla i nebre`nost, za{to toa stepenuvawe ve}e go izvr-<br />
{il zakonot (samo zakonot utvrduva koi krivi~ni dela mo`at da se<br />
izvr{at so umisla, a koi od nebre`nost). Zakonot imeno propi{uva<br />
povisoka ili poniska kazna za deloto vo zavisnost od toa dali e storeno<br />
so umisla ili od nebre`nost i zatoa ne mu dozvoluva na sudot da<br />
odlu~uva od ovoj aspekt za vidot i merata na kaznata. Ona {to vleguva<br />
vo domenot na ovlastuvawata na sudot se sostoi vo ocenka na stepenot<br />
na vinata koga se raboti za negovoto vlijanie vo ramkite na edniot<br />
ili drugiot nejzin oblik. Sudot e toj {to na ova mesto treba da odlu~i<br />
dali se raboti za direktna ili eventualna umisla (prviot oblik) i da<br />
dade ocenka za toa koj od niv se projavuva kako poblag ili pote`ok<br />
oblik na vina i so ogled na toa vodi kon poblag ili pote`ok socijalnoeti~ki<br />
prekor na storitelot, komu treba da mu se izre~e poniska<br />
ili povisoka kazna vo ramkite na posebniot minimum i maksimum na<br />
439<br />
Pove}e za toa: Atanackovi}, D. Kriteriumi odmeravanja kazne, Prosveta,<br />
Beograd, 1970. str. 113-114.<br />
392
kaznata predvidena za konkretnoto delo. Ili pak, dali svesnata ili<br />
nesvesnata nebre`nost (vtoriot oblik) se izrazile so opredelen intenzitet<br />
koj zaslu`uva da bide zemen predvid kako olesnuva~ka ili ote-<br />
`nuva~ka okolnost.<br />
I najposle, koga stanuva zbor za stepenot na krivi~nata odgovornost,<br />
sudot treba da vodi smetka i za nekoi drugi objektivni okolnosti<br />
{to ne vleguvaat vo presmetlivosta i vinata a sepak se zna~ajni za<br />
odmeruvaweto na kaznata. Se raboti za razni sostojbi vo koi se nao|al<br />
storitelot pri izvr{uvaweto na deloto, kako na primer, sostojbi na<br />
strav, bes, omraza, drskost, bezobyirnost, lutina, psihi~ka labilnost,<br />
moralni karakteristiki na negovata li~nost, nervoza i sl.<br />
2 0 Pobudi od koi e storeno krivi~noto delo. Od psiholo{ko<br />
stojali{te sekoe, pa i kriminalnoto dejstvie ili propu{tawe koe go<br />
prezema poedinecot ima nekakva opredelena cel i streme`ot kon taa<br />
cel se javuva kako motiv, odnosno kako svesna pobuda za izvr{uvawe na<br />
deloto. Vo otsustvo na motivi ne mo`e da postoi svesna odluka i svesno<br />
~ovekovo dejstvie. A toa dejstvie zavisi od osnovnite ~uvstva i naklonetosta<br />
kon subjektot ili objektot so koi nu`no e povrzano ostvaruvaweto<br />
na potrebite so koi se saka da se izbegne bolka ili da se postigne<br />
zadovolstvo, sekoga{ individualno proceneti kako opredelena<br />
va`na vrednost. [to se odnesuva pak do vrednostite, tie kaj opredelen<br />
poedinec mo`at da bidat najrazli~ni, a se formiraat pod vlijanie na<br />
op{testvenata sredina i li~nite karakteristiki na poedinecot i<br />
ottamu povratno vlijaat vrz sozdavaweto na motivite. Ottamu, dokolku<br />
sakame vo celost da go rasvetlime krivi~noto delo i najpravedno i<br />
najcelishodno da ja opredelime kaznata za toa delo, ne mo`eme toa da<br />
go storime ako ne go najdeme i ne go ocenime motivot na toa delo.<br />
Ili poednostavno, pobudite pretstavuvaat vnatre{ni psihi~ki<br />
sostojbi {to go pokrenale storitelot za izvr{uvawe na deloto. 440<br />
Ovaa o~igledno subjektivna okolnost {to se ocenuva spored vladea-<br />
~kite merila na edno op{testvo mora da bide predmet na ocenka od<br />
strana na sudot pri odmeruvaweto na kaznata, za{to pretstavuva faktor<br />
od osobeno zna~ewe vo osvetluvaweto na moralniot lik na storitelot.<br />
Pobudite voobi~aeno se delat na onie od niska priroda (negati-<br />
440<br />
"Pobudite (motivite) na izvr{enoto delo po pravilo ne vleguvaat<br />
vo umislata, osven isklu~itelno, kako na primer, kaj krivi~nite dela izvr-<br />
{eni od koristoqubie, kade {to koristoqubieto e obele`je na umislata, potoa<br />
odmazdata, niskite pobudi i sl. kaj nekoi krivi~ni dela (na primer, kaj<br />
te{koto ubistvo). Vo site ovie slu~ai toa se zakonski obele`ja na umislata,<br />
pa ottamu ne se zamaat povtorno kako posebna okolnost kaj odmeruvaweto na<br />
kaznata. Me|utoa, sovremenoto krivi~no <strong>pravo</strong> na pobudite na izvr{enoto<br />
krivi~no delo gleda kako na va`na okolnost kaj site krivi~ni dela, osobeno<br />
od stojali{te na sovremenoto dvi`ewe na kriminalnata politika na op{etstvenata<br />
odbrana." Tahovi}, J. Krivi~no <strong>pravo</strong>, str. 333.<br />
393
vni, neblagorodni) i onie od humana priroda (pozitivni, blagorodni).<br />
Ottamu, koga ne se element na bitieto na deloto, kako ote`nuva~ki<br />
okolnosti mo`at da se pojavat omrazata, odmazdata, 441 qubomorata, koristoqubieto,<br />
pakosta, zlobata, zavista i sl. Kako olesnuva~ki mo`at<br />
da se javat, na primer, altruizmot, roditelskite ~uvstva, patriotizmot,<br />
~uvstvo na dol`nost, so`aluvawe, qubov i sl. Preku niv mo`e da<br />
se sogleda sozdavaweto na odlukata za deloto.<br />
3 0 Ja~ina na zagrozuvaweto ili povredata na za{titenoto<br />
dobro. Zemaj}i ja predvid ovaa okolnost od objektivna priroda pri<br />
odmeruvawe na kaznata sudovite go utvrduvaat stepenot na zagrozuvaweto<br />
i obemot na o{tetuvaweto na za{titenoto dobro, odnosno te`inata<br />
na posledicite od izvr{enoto delo (stepenot na op{testvenata<br />
{tetnost na deloto) i zna~eweto (vrednosta) na objektot na za{tita<br />
kaj deloto. Kaj krivi~nite dela na povreda, ovaa okolnost se izrazuva<br />
vo toa {o za{titenoto dobro mo`e da bide sosema uni{teno, potoa pomalku<br />
ili pove}e o{teteno, a kaj krivi~nite dela na zagrozuvawe, vo<br />
toa {to predizvikanata opasnost mo`e da bide podale~na ili pobliska<br />
od onaa opasnost koja e obele`je na toa krivi~no delo. 442<br />
4 0 Okolnosti pod koi e storeno deloto. Ovie okolnosti se zna-<br />
~ajni za ocenka na te`inata na storenoto krivi~no delo i li~nosta na<br />
storitelot. Tie mo`e da bidat od objektivna i od subjektivna priroda<br />
i se pojavuvaat vo razli~ni vidovi i oblici pred ili za vreme na<br />
izvr{uvaweto na deloto. Vo objektivni okolnosti pod koi e storeno<br />
deloto spa|aat onie okolnosti koi se odnesuvaat na krivi~noto delo, a<br />
koi sudot ne gi razgleduval pri utvduvaweto dali postoi krivi~noto<br />
delo. Takvi se: vremeto, mestoto i na~inot, odnosno sredstvoto na<br />
izvr{uvaweto, koristewe na nekoja situacija koja go olesnuva izvr-<br />
{uvaweto na krivi~noto delo (po`ar, poplava, zemjotres i sl.), kako i<br />
site drugi sli~ni okolnosti koi ne vleguvaat vo bitieto na krivi~noto<br />
delo kako negovi konstitutivni obele`ja. Vo subjektivnite okolnosti<br />
pod koi e storeno deloto spa|aat site drugi okolnosti od subjektivna<br />
priroda koi sudot ne gi zel predvid vo ramkite na nekoi od<br />
441<br />
[to se odnesuva do odmazdata, bez da go opredeli sopstveniot stav,<br />
Zlatari} naveduva dve protivre~ni sudski odluki. Spored prvata, sudot se<br />
izjasnil deka krvnata odmazda kaj krivi~noto delo ubistvo ne mo`e da se zame<br />
kako ote`nuva~ka okolnost, nitu odmazdoqubivosta mo`e da se kvalifikuva<br />
kako niska pobuda. Vo vtorata odluka sudot se izjasnil deka okolnosta {to<br />
o{teteniot pred 24 godini go ubil tatkoto na obvinetiot ne mo`e da se zeme<br />
kako olesnitelna okolnost, za{to stvarno nemala nikakvo neposredno vlijanie<br />
na izvr{uvaweto na krivi~noto delo, a da se uva`i taa okolnost pod konkretni<br />
uslovi, bi zna~elo da se honorira kako olesnuva~ka okolnost odmazdata<br />
kako motiv na deloto i so toa indirektno da se usvojat komponentite na<br />
krvnata odmazda. Zlatari}, B. op. cit. str. 142.<br />
442<br />
Tahovi}, J. op. cit. str. 332.<br />
394
ve}e navedenite subjektivni okolnosti. Toa mo`at da bidat: izvr{uvaweto<br />
na krivi~noto delo po dolgo razmisluvawe i podgotvuvawe ili<br />
spontano bez podgotvitelni dejstvija, raznovidni psihi~ki sostojbi na<br />
storitelot pod ~ie vlijanie e storeno krivi~noto delo, na primer radost<br />
ili `alost na storitelot, panika, strav i sl., no samo pod uslov i<br />
ovie okolnosti da ne vleguvaat vo bitieto na krivi~noto delo.<br />
5 0 Pridonesot na `rtvata vo izvr{uvaweto na deloto.<br />
Okolnosta - pridones na `rtvata vo izvr{uvaweto na delto, pod vlijanie<br />
na brojnite viktimolo{ki barawa 443 me|u koi se pomesteni i onie<br />
na avtorot na ovoj u~ebnik, 444 za prv pat e vovedena so KZ od 1996 godina.<br />
Pred toa sudovite ne mu posvetuvaa dovolno vnimanie na udelot na<br />
`rtvata vo krivi~noto delo. Imeno, nejziniot pridones sudovite go<br />
zemaa vo nezna~itelen obem ottamu {to vo ocenkata na op{testvenata<br />
opasnost na odnosot: storitel - `rtva, bea prinudeni da ja baraat vo<br />
pre{irokata formulacija "okolnostite pod koi e storeno deloto" od<br />
~l. 41 KZ SFRJ. Vo taa legalna formulacija vleguvaa ocenkata na sudot<br />
za sredstvata, na~inot, vremeto i mestoto na izvr{uvaweto na deloto,<br />
razli~nite svojstva na storitelot kako i svojstvata i pridonesot<br />
na `rtvata i nejziniot odnos so storitelot. Site tie okolnosti bea<br />
zemani predvid pod pretpostavka deka ne se vneseni vo bitieto na<br />
deloto. Zatoa sudovite projavuvaa odreden povr{en odnos koj se sostoe{e<br />
vo propu{tawe da se zafati so doka`uvawe na nekoi od ovie elementi,<br />
a toa be{e naj~est slu~aj so onie koi se odnesuvaat na `rtvata.<br />
Ottamu, se ~ini sosema prifatlivo novoto re{enie koe vo sebe opfa-<br />
}a mo`nost za odvoena, i ottamu za povnimatelna ocenka na slednite<br />
okolnosti:<br />
- pridonesot na `rtvata vo izvr{enoto krivi~noto delo (povedenie<br />
na storitelot sprema obvinetoto lice) koe se sostoelo vo upatuvawe<br />
navredi, poni`uvawe, predizvikuvawe, maltretirawe i sl.<br />
- svojstvoto na `rtvata, ili pokonkretno bespomo{nata situacija<br />
na `rtvata koja pridonela ili obvinetiot ja iskoristil pri izvr-<br />
{uvaweto na krivi~noto delo, i<br />
- odnosot na storitel `rtva koj vo osnova mo`e da se projavi<br />
preku izvr{uvawe na krivi~noto delo protiv lica sprema koi obvinetiot<br />
imal posebni dol`nosti (roditel) i iskoristuvawe na pot~inetosta<br />
ili situacijata na `rtvata (u~enik, {titenik, sin, }erka, usvoenik,<br />
bolno lice, povredeno lice)<br />
Edinstvenoto {to ovoj pogled mo`e da mu se zabele`i na zakonodavecot<br />
e toa {to ne ja prifati formulacija na eden avtor koja glase{e:<br />
"li~osta na `rtvata, nejzinoto povedenie i odnosot so stori-<br />
443<br />
Cari}, A. Viktimologija i krivi~no <strong>pravo</strong>, Zbornik radova Pravnog fakulteta<br />
u Splitu, Split, 1969-1970, str. 85 i 91-92.<br />
444<br />
<strong>Sulejmanov</strong>, Z. Ubistvata vo Makedonija, str. 170.<br />
395
telot." 445<br />
6 0 Porane{niot `ivot na storitelot. Ovde se raboti za utvrduvawe<br />
na pozitivnoto ili negativnoto minato na storitelot preku<br />
sevkupna ocenka na negoviot porane{en `ivot. Preku utvrduvaweto<br />
ovie okolnosti sudot, vsu{nost, treba da dojde do soznanie dali izvr-<br />
{enoto delo pretstavuva slu~ajna epizoda vo `ivotot na storitelot<br />
ili pak rezultat na negovoto op{to asocijalno povedenie. Vo zavisnost<br />
od toa dali od porano poka`uval socijalno usoglaseno ili antisocijalno<br />
povedenie, kakov bil negoviot odnos sprema semejstvoto i drugite<br />
lu|e od negovata potesna i po{iroka socijalna sredina, kakov bil<br />
negoviot odnos sprema trudot i negovite sevkupni obvrski zavisi dali<br />
ovie okolnosti kaj nego bile zemeni kako olesnuva~ki ili ote`nuva-<br />
~ki. Vo toj kontekst sudovite treba da ja ocenuvaat i negovata porane-<br />
{na osuduvanost (kade, zo{to i kako e osuduvan), odnosno neosuduvanost.<br />
Pritoa, porane{nata neosuduvanost na storitelot mo`e da bide<br />
tretirana kako olesnitelna okolnost samo dokolku pretstavuva odraz<br />
na negovo sevkupno porane{no dobro povedenie i na toj na~in da uka-<br />
`uva na li~nost ~ie delo navistina pretstavuva samo slu~ajna epizoda<br />
vo negoviot `ivot.<br />
7 0 Li~nite priliki na storitelot. I ovaa okolnost e od subjektivna<br />
priroda, a se odnesuva na ekonomskite, socijalnite, semejnite<br />
i drugite prili}i na storitelot. Me|u niv mo`at da se zemat - predvid<br />
vozrasta na storitelot, negovite op{ti i socijalni sposobnosti, negovoto<br />
obrazovanie i zanimawe, profesija, negovite uslovi na vospituvawe,<br />
privatniot `ivot, negovata op{ta zdravstvena sostojba, invaliditet,<br />
semejnata sostojba (brojot na ~lenovite na semejstvoto, osobeno<br />
na decata i nivnata vozrast i zdravstvena sostojba) i odnosite vo<br />
semejstvoto, materijalnite i stambenite uslovi, i mnogu drugi li~ni<br />
svojstva {to na opredelen na~in ja osvetluvaat li~nosta na storitelot.<br />
Toa se okolnosti {to, kako i prethodnite, se odnesuvaat na porane{niot<br />
`ivot na storitelot i niv sudot mo`e da gi koristi bez ogled<br />
na toa dali stojat ili ne vo odreden odnos so storenoto delo. 446<br />
445<br />
Cari}, A. op. cit. str. 92.<br />
446<br />
"Vo krivi~nopravnata teorija ne postoi edinetveno mislewe za toa<br />
dali ovie okolnosti treba da se zemaat predvid pri odmeruvawerto na kaznata,<br />
posebno ako se prifa}aat kako olesnuva~ki. Se smeta deka storitelot ne e<br />
nitu "zaslu`en", ni "vinoven" za postoeweto na li~nite priliki i deka ovie<br />
okolnosti treba da se imaat vo vid samo ako mo`at da se dovedat vo nekakva<br />
kauzalna vreska so izvr{enoto delo i so prognozata za idnoto odnesuvawe na<br />
storitelot. Zakonot me|utoa go obvrzuva sudot, pri odmeruvaweto na kaznata<br />
da gi zema predvid i ovie okolnosti, ostavaj}i mu sloboda na sudot na koj na-<br />
~in }e gi ceni. Me|utoa, treba da se ima precvid deka li~nite priliki na storitelot<br />
mo`at da imaat golemo zna~ewe kaj odmeruvaweto na kaznata, bez<br />
396
8 0 Dr`ewe na storitelot po izvr{enoto delo. Dr`eweto na<br />
storitelot po izvr{enoto delo mo`e vo zna~itelna mera da vlijae vrz<br />
ocenkata za li~nosta za storitelot i negoviot odnos sprema storenoto<br />
krivi~no delo, uka`uvaj}i na negovite osobini i negoviot odnos sprema<br />
po~ituvaweto na op{testvenite pravila na povedenie i op{testvenite<br />
vrednosti koi krivi~nopravno se za{tituvat. I ovaa okolnost od<br />
subjektivna priroda opfa}a golem broj najrazli~ni elementi {to ne<br />
mo`at odnapred sekoga{ da se predvidat, a imaat vidno mesto pri<br />
odmeruvaweto na kaznata. Imeno, dr`eweto na storitelot po izvr{enoto<br />
krivi~no delo se manifestira na raznovidni na~ini {to mo`at<br />
da bidat vo vrska so deloto: nastojuvawe da se nadomesti {tetata, da se<br />
otstranat ili ubla`at posledicite od deloto, neuspe{no nastojuvawe<br />
da se dovr{i deloto, prijavuvawe na storenoto delo od strana na samiot<br />
storitel i na sebesi kako storitel na toa delo, predavawe na<br />
organite na vnatre{ni raboti i sl. 447<br />
Povedenieto na storitelot na izvr{enoto krivi~no delo ne<br />
mora da stoi vo vrska so deloto, a sepak da sodr`i zna~ajni elementi<br />
{to treba da se uva`at pri odmeruvaweto na kaznata. Na primer: izlo-<br />
`uvaweto na storitelot na nekoja opasnost za da spasi drugo lice pri<br />
elementarna nepogoda, soobrea}ajna nesre}a, po`ar i sl., ili pak prodol`uvawe<br />
so vodeweto na porane{niot asocijalen `ivot, i sl.<br />
Vo oddelni slu~ai navedeni vo Krivi~niot zakonik, dr`eweto<br />
na storitelot po izvr{enoto krivi~no delo koe vo teorijata se narekuva<br />
delotvorno kaewe mo`e da ima dejstvo na ubla`uvaweto, pa duri i<br />
na osloboduvaweto od kazna. Na{eto krivi~no zakonodavstvo ne go<br />
predviduva delotvornoto kaewe kako op{t institut, tuku samo kaj<br />
ogled dali mo`at da se dovedat vo kauzalen odnos so izvr{enoto delo." Srzenti},<br />
Stai}, Lazarevi}, op. cit. str. 379.<br />
447<br />
Prijavuvaweto na storenoto krivi~no delo, na sebesi kako storitel<br />
na toa delo i predavaweto na organite na vnatre{ni raboti mo`e da bidat<br />
tretirani kako zna~ajni olesnuva~ki okolnosti za{to uka`uvaat na opredelen<br />
pozitiven stav i karakter na poedinecot. So takvite dejnosti liceto<br />
pridonesuva za otkrivawe na vistinata, za olesnuvawe na pokrenuvaweto na<br />
krivi~nata postapka i nejzinoto uspe{no zavr{uvawe. Me|utoa, za da mo`at<br />
da bidat oceneti kako olesnuva~ki, ovie okolnosti treba da se manifestirani<br />
pred da e otkrieno deloto ili barem dodeka izvr{itelot ne doznal za negovoto<br />
otkrivawe ili o~iglednoto skore{no otkrivawe i negovoto svojtvo vo<br />
istoto. Od zna~ewe e, isto taka, i dali prijavuvaweto e celosno, odnosno dali<br />
go opfa}a i predavaweto na storitelot, za{to e mo`no prijavuvawe na deloto<br />
bez prijavuvawe na storitelot ili samo prijavuvawe na ostanatite soizvr-<br />
{iteli ili sou~esnici. Od druga strana neprijavuvaweto na storitelot na deloto<br />
i nepredavaweto na organite na vlasta, ne mo`at da se zemat kako ote-<br />
`nuva~ka okolnost, za{to storitelot ne e pravno obvrzan da deluva vo nasoka<br />
na svojata osuda.<br />
397
oddelni krivi~ni dela 448 kade {to prestavuva osnov za ubla`uvawe na<br />
kaznata ili za sloboduvawe od kaznata. Me|utoa, institutot na delotvornoto<br />
kaewe ne e sprotiven na op{tite na~ela, osobeno na na~eloto<br />
na individualizacijata na kaznata. Ottamu, postoi op{toprifateno<br />
sfa}awe delotvornoto kaewe da se podveduva pod dr`ewe na storitelot<br />
po izvr{enoto delo, pa vo taa smisla se zema kako olesnuva~ka<br />
okolnost. 449<br />
I na krajot, povedenieto na storitelot po izvr{enoto krivi-<br />
~no delo mo`e da se procenuva vo vrska so negovoto celokupno dr`ewe<br />
vo tekot na krivi~nata postapka i na samiot pretres pred sudot. Tuka<br />
mo`e da dojde do izraz li~noto i iskreno kaewe, ramnodu{nosta ili<br />
zadovolstvoto od izvr{enoto delo, soglasuvaweto so deloto i popre-<br />
~uvawe na postapkata {to se manifestira preku aroganten odnos na<br />
storitelot sprema sudot, uverlivoto vetuvawe deka vo idnina nema da<br />
vr{i krivi~ni dela, samostojnoto priznavawe na deloto ili negovo<br />
poreknuvawe i pridonesot (pomagawe ili ote`nuvawe) za celokupnoto<br />
utvrduvawe na materijalnata vistina i sl. 450<br />
9 0 Drugi okolnosti koi se odnesuvaat na li~nosta na storitelot.<br />
Za ovie okolnosti koi te{ko mo`at da se predvidat, vo teorijata<br />
se bara opravduvawe vo potrebata na sudovite da im stojat na raspolagawe<br />
i drugi okolnosti od subjektivna priroda, dokolku nekoi od<br />
niv mo`at da bidat oceneti kako zna~ajni za odmeruvaweto na kaznata.<br />
Od druga strana, postojat avtori koi ispravno smetaat deka predviduvaweto<br />
na ovaa okolnost od strana na zakonodavecot e nepotrebno, za-<br />
{to pokraj drugite okolnosti nema {to u{te da se istra`uva vo vrska<br />
so li~nosta na storitelot. "Mi se ~ini," veli Atanackovi}, "ova voveduvawe<br />
na li~nosta u{te pove}e }e vlijae vo nasoka na oslabuvawe na<br />
448<br />
Krivi~nopravniot institut delotvorno kaewe, t.e. dobrovolno otstranuvawe<br />
na posledicite na storenoto krivi~no delo od strana na negoviot<br />
storitel ne e predviden vo Op{tiot del na KZ. Krivi~niot zakonik duri ne<br />
go naveduva pri nabrojuvaweto na okolnostite {to sudot e dol`en da gi zeme<br />
predvid pri odmeruvaweto na kaznata, taka {to e mo`no da se zeme previd<br />
samo vo ramkite na dr`eweto na storitelot po izvr{enoto krivi~no delo<br />
kako edna od vo zakonot navedenite olesnuva~ki odnosno ote`nuva~ki okolnosti.<br />
Vidi: \or|evi}, M. \, Stvarno kajanje, JRKKP, Beograd, 1990/4, str. 31 i<br />
natamu.<br />
449<br />
Taka: \or|evi}, M. \, op. cit. str. 35, \or|evi}, M. \, Dr`anje u~injioca<br />
u krivi~nom postupki i odmeravanje kazne, JRKKP, Beograd, 1983/1-2, str. 129-132,<br />
Radovanovi}, M. op. cit. str. 227, Komentar, str. 201, i dr.<br />
450<br />
Priznavaweto mo`e da bide zemeno kako olesnuva~ka okolnost ako<br />
preku nego se izrazuva delotvorno kaewe na storitelot i ako pridonesuva za<br />
celosno ili delumno utvrduvawe na vistinata. Nepriznavaweto pak ne mo`e<br />
da bide zemeno kako ote`nuva~ka okolnost, za{to obvinetiot vo krivi~nata<br />
postapka nema obvrska da dava iskazi nitu pak da ja zboruva vistinata.<br />
398
epresijata, za{to sudovite }e zemaat predvid najraznovidni olesnuva~ki<br />
okolnosti koi se vrzani za li~nosta na storitelot, a koi nemaat<br />
nikakva vrska so storenoto krivi~no delo i odgovornosta na storitelot<br />
za storenoto krivi~no delo. Sekako tuka postoi i obratna opasnost,<br />
li~nosta na storitelot da se zema predvid nezavisno od krivi~noto<br />
delo kako ote`nuva~ka okolnost, pa kaznata da mu se odmeruva<br />
ne poradi storenoto krivi~no delo i krivi~nata odgovornost, tuku poradi<br />
negoviot op{t antisocijalen stav i negativnoto opredeluvawe<br />
sprema op{testvenite vrednosti. Nepotrebno e da se naglasuva kolku e<br />
toa opasno od stojali{te na za{titata na slobodite i pravata na ~ovekot."<br />
451<br />
Sudijata e obvrzan vo tekot na dokaznata postapka da gi utvrduva<br />
faktite od koi zavisi izborot i odmeruvaweto na sankciite {to<br />
proizleguva od realnata potreba odlukata na kaznata da bide zasnovana<br />
vrz sigurni okolnosti. Vo taa smisla vo ~l. 314 st. 2 ZKP e navedeno<br />
deka doka`uvaweto gi opfa}a site fakti za koi sudot smeta deka se<br />
va`ni za pravilnoto presuduvawe. 452 Takvite fakti se predmet na raspravawe<br />
bez ogled dali se predlo`eni od strankite ili toa sudot go<br />
pravi po slu`bena dol`nost. Edinstveno vrz takvi okolnosti koi se<br />
ragleduvani na glavniot pretres sudot mo`e da gi zasnova svoite odlu-<br />
}i, {to proizleguva i od odredbata na ~l. 339 st. 1 ZKP. Dokolku ovie<br />
odredbi se sporedat so posebnite odredbi od ~l. 348 st. 8 ZKP (koi se<br />
odnesuvaat samo na obrazlo`enito na odlukata za kaznata), toga{ proizleguva<br />
zaklu~okot deka samo vrz osnova na okolnostite koi bile<br />
predmet na raspravawe vo tekot na dokaznata postapka mo`e da se zasnova<br />
odlukata za kaznata.<br />
10 0 Imotnata sostojba na storitelot. Toa e okolnost od<br />
objektiven karakter koja ima posebno zna~ewe pri odmeruvaweto na<br />
pari~nata kazna. Imeno, pri odmeruvaweto na kaznata postoi obvrska<br />
sudot da ja ima predvid imotnata sostojba na storitelot i pritoa da<br />
vodi smetka za negovite drugi prihodi, za negoviot imot i za negovite<br />
semejnio obvrski (~l. 39 st. 5 KZ). Kaj odmeruvawe na pari~nata kazna<br />
imotnata sostojba ne pretstavuva ote`nuva~ka ili olesnuva~ka okolnost<br />
vo vistinska smisla: taa pred sî e eden korektiv vo odreduvaweto<br />
na ovaa kazna, ~ija osnovna smisla, vo mera vo koja toa e mo`no, e<br />
pari~nata kazna podednakvo da gi pogodi licata so razli~na imotna<br />
sostojba. 453<br />
451<br />
Vidi: Atanackovi}, D. Materijali od sovetuvaweto vo Kupari na<br />
tema "Novo krivi~no zakonodavstrvo sa stanovi{ta primene u praksi, JRKKP, Beograd,<br />
1977/2, str. 212-215 .<br />
452<br />
"Tuka spa|aat i site onie fakti od koi zavisi pravilnata primena<br />
na zakonot i pravilnoto odmeruvawe na krivi~nata sankcija." Marina, P. Komentar<br />
na zakonot za krivi~nata postapka, Kultura, Skopje, 1978. str. 289.<br />
453<br />
Srzenti}, Stai}, Lazarevi}, op. cit. str. 380.<br />
399
Sudijata e obvrzan vo tekot na dokaznata postapka da gi utvrduva<br />
faktite od koi zavisi izborot i odmeruvaweto na sankciite {to<br />
proizleguva od realnata potreba odlukata na kaznata da bide zasnovana<br />
vrz sigurni okolnosti. Vo taa smisla vo ~l. 314 st. 2 ZKP e navedeno<br />
deka doka`uvaweto gi opfa}a site fakti za koi sudot smeta deka se<br />
va`ni za pravilnoto presuduvawe. 454 Takvite fakti se predmet na raspravawe<br />
bez ogled dali se predlo`eni od strankite ili toa sudot go<br />
pravi po slu`bena dol`nost. Edinstveno vrz takvi okolnosti koi se<br />
ragleduvani na glavniot pretres sudot mo`e da gi zasnova svoite odlu-<br />
}i, {to proizleguva i od odredbata na ~l. 339 st. 1 ZKP. Dokolku ovie<br />
odredbi se sporedat so posebnite odredbi od ~l. 348 st. 8 ZKP (koi se<br />
odnesuvaat samo na obrazlo`enito na odlukata za kaznata), toga{ proizleguva<br />
zaklu~okot deka samo vrz osnova na okolnostite koi bile<br />
predmet na raspravawe vo tekot na dokaznata postapka mo`e da se zasnova<br />
odlukata za kaznata.<br />
2. POSEBNI PRAVILA ZA ODMERUVAWE NA KAZNATA<br />
1. Napred vidovme deka zakonskoto odmeruvawe na kaznite vo<br />
prv red se sostoi vo predviduvawe na kaznata za opredeleno delo vrz<br />
osnova na apstraktnata op{testvenata opasnost na toa delo, posmatrano<br />
od aspekt na site mo`ni slu~ai na negovoto izvr{uvawe. Zakonot ja<br />
opredeluva osnovnata kaznena politika na op{testvoto vo pogled na<br />
primenata na krivi~nite sankcii sprema storitelite na krivi~nite<br />
dela, propi{uvaj}i gi, vo ramkite na sistemot na relativno opredelenite<br />
kazni, vidot i ramkite na kaznata za sekoe poedine~no delo, i vo<br />
taa smisla gi opredeluva op{tite pravila za odmeruvawe na kaznata,<br />
no, isto taka, predviduva niza drugi pravila so ~ija primena taa mo`e<br />
da se ubla`i ili zaostri, da se zameni so poblag vid na krivi~na sankcija<br />
ili storitelot sosema da se oslobodi od kaznata. So posebnite<br />
pravila zakonot vsu{nost predviduva brojni instituti so ~ija primena<br />
mo`e zna~itelno da se modificira kaznata {to e propi{ana za<br />
opredeleno delo. Tie instituti se: 1 0 ubla`uvawe na kaznata, 2 0 osloboduvawe<br />
od kazna, 3 0 poseben osnov za osloboduvawe od kazna, 4 0 odmeruvawe<br />
na kaznata za krivi~ni dela vo stek, 5 0 odmeruvawe na kaznata<br />
na osudeno lice, i 6 0 presmetuvawe na pritvorot vo porane{nite kazni.<br />
2. Napred go vidovme i toa deka za da se postigne seto toa zakonodavecot<br />
poa|a od slednive kriteriumi: 1 0 od stepenot na ne<strong>pravo</strong>to<br />
(od opasnosta na oddelni vidovi krivi~ni dela koja se opredeluva so<br />
krivi~nopravna norma), 2 0 od vinata, na~inite i motivite na izvruva-<br />
454<br />
"Tuka spa|aat i site onie fakti od koi zavisi pravilnata primena<br />
na zakonot i pravilnoto odmeruvawe na krivi~nata sankcija." Marina, P. op.<br />
cit. str. 289.<br />
400
weto na oddelnite krivi~ni dela i okolnostite pod koi e toa delo e<br />
izvr{eno (pote{ki - kvalificirani i polesni - priviligirani oblici<br />
na krivi~ni dela), 3 0 od li~nite svojstva na izvr{itelite - aktivniot<br />
subjekt na krivi~noto delo i, 4 0 od li~nite svojstva na `rtvite -<br />
pasivniot subjekt na krivi~noto delo.<br />
1 0 [to se odnesuva do prviot kriterium, zakonodavecot pri<br />
individualizacijata trgnal od razli~noto zna~ewe i va`nosta na onie<br />
op{etstveni odnosi ~ija nepovredivost se za{tituva so odnosnite<br />
krivi~nopravni normi, pa ottamu i vo pogled na predvidenite kazni,<br />
vo slu~aj na nivnoto naru{uvawe se napraveni zna~itelni razliki.<br />
Krivi~nite dela koi se odnesuvaat na posrednite i neposrednite<br />
objekti na za{titenoto dobro se grupirani vo posebni glavi {to<br />
zaedno ja so~inuvaat sistematizacijata na KZ. So odreduvaweto na kaznite<br />
vo izvesni rasponi za oddelni dela, se dadeni op{tite ramki vo<br />
koi po pravilo treba da se dvi`at i kaznite za konkretnoto delo i konkretniot<br />
storitel za takvoto delo. So ogled na toa deka krivi~ni<br />
dela po svojata te`ina od oddelni glavi na KZ vo odnos na ostanatite<br />
krivi~ni dela mo`at da bidat pote{ki ili polesni ili zna~itelno<br />
pote{ki ili zna~itelno polesni, dadeni se i razli~ni ramki vo koi }e<br />
se dvi`at kaznite za sekoe od niv. Sli~en e slu~aot i so krivi~nite<br />
dela vo ramkite na oddelni glavi na KZ.<br />
2 0 Individualizacijata na kaznata spored vtoriot kriterium vo<br />
prv red dojde do izraz vo ramkite na oddelni dela od opredeleni grupi.<br />
Za toa mo`at da se najdat golem broj primeri me|u krivi~nite dela<br />
protiv `ivotot i teloto. Taka, na primer, dodeka vo st. 1 na ~l. 123 KZ<br />
se raboti za obi~no ubistvo, stavovite 2 i 3 se odnesuvaat na kvalificiranite<br />
slu~ai - na ubistvo izvr{eno na svirep ili podmolen<br />
na~in, na na~in so koj e doveden vo opasnost `ivotot na pove}e lica,<br />
na ubistvo izvr{eno od koristoqubie, zaradi izvr{uvawe ili prikrivawe<br />
drugo krivi~no delo, od bezobyirna odmazda ili od drugi niski<br />
pobudi, po pora~ka, `ensko lice za koe se znae deka e bremeno i slu-<br />
`beno ili voeno lice pri vr{eweto na nivnite dol`nosti. Site ovie<br />
krivi~ni dela na ubistvo kako pote{ki se zakaneti so zna~itelno poostri<br />
kazni kako vo odnos na istoto delo od st. 1, taka i vo odnos na<br />
krivi~nite dela ubistvo od blagorodni pobudi, na mig, od nebre`nost<br />
i na dete pri pora|awe, koi se smetaat kako polesni - privilegirani<br />
krivi~ni dela.<br />
3 0 Zakonskata individualizacija na kaznata spored tretiot kriterium<br />
vo prv red poa|a od razvrstuvaweto na krivi~nite dela so<br />
ogled na nivnata vozrast na dve golemi grupi - grupata na polnoletni i<br />
grupata na maloletni izvr{iteli na krivi~ni dela, od koi vtorata<br />
grupa zna~itelno poblago se tretira.<br />
Pokraj ovaa generalna podelba, oddelni svojstva koi za izvr{itelite<br />
proizleguvaat bilo od nivniot odnos sprema o{teteniot, bilo<br />
od polo`bata koja ja zaemaat vo op{etstvoto ili vrz osnova na pose-<br />
401
niot status, zna~itelno se zemaat predvid kaj zakonskata individualizacija<br />
na kaznata. Tie svojstva redovno vleguvaat i vo elementite na<br />
odnosnite krivi~ni dela, koi isto taka vo odnos na osnovnite krivi-<br />
~ni dela mo`at da bidat pote{ki - kvalifikatorni ili polesni - favorizirani.<br />
Taka, na primer, svojstvoto na staratel ili advokat go so-<br />
~inuvaat elementot na kvalificirano krivi~no delo zloupotreba na<br />
doverbata od ~l. 252 KZ, pa predvidenata kazna za toa delo e poostra od<br />
kaznata predvidena za istoto delo od st. 1 na toj ~len, spored koj ne se<br />
bara nikakvo posebno svojstvo.<br />
Opredeleni krivi~i dela, a ~esto i celi grupi na krivi~ni<br />
dela opfateni vo posebni glavi, tesno se povrzani za opredeleno svojstvo<br />
ili duri i za statusot na izvr{itelite na tie i takvi krivi~ni<br />
dela, koi vo pravnata terminologija dobile i posebni nazivi. Inaku<br />
takvite krivi~ni dela, bez toj poseben element ~estopati ve}e se predvideni<br />
so drugi propisi i zna~itelno poblago se tretiraat od ovie<br />
dela. Taka za krivi~nite dela protiv slu`benata dol`nost pred sî e<br />
potrebno svojstvoto na slu`beno lice, pa dokolku nekoj izvr{itel na<br />
deloto go nema toa svojstvo, gi nema ni tie krivi~ni dela, barem toga{<br />
koga se raboti za direktniot izvr{itel. Krivi~nite dela protiv slu-<br />
`benata dol`nost se smetaat za zna~itelno pote{ki od sli~nite krivi~ni<br />
dela, a koi spored pravnata terminologija obi~no i poinaku se<br />
narekuvaat. Proneverata na primer, vo svojata su{tina e zatajuvawe<br />
koja ja vr{i slu`beno lice vo pogled na pari, hartii od vrednost ili<br />
drugi podvi`ni stvari koi mu bile dovereni vo slu`bata. Me|utoa, za<br />
zatajuvaweto od ~l. 239 KZ e predvidena pari~na kazna ili li{uvawe<br />
od sloboda do tri godini bez nazna~uvawe na dolnata granica, dodeka<br />
za proneverata od ~l. 353 KZ e predvidena kazna li{uvawe od sloboda<br />
so odreduvawe na dolnata granica od najmalku 6 meseci.<br />
4 0 Zakonskata individualizacija na kaznata spored posledniot<br />
kriterium e izgradena vrz osnova na:<br />
a) odreden tip na povedenie na `rtvata (uva`uvawe na aktivnoto,<br />
provokativnoto, agresivnoto povedenie na `rtvata i sl.) koe<br />
mo`e da dovede do isklu~uvawe na protivpravnosta, kako vo slu~aj na<br />
delata vo nu`na odbrana, ili do priviligirawe na situacii na izvr-<br />
{itelot na krivi~noto delo (toa se tn. dela na mig), ili vlijaae na<br />
odmeruvaweto i izborot na krivi~nata sankcija, ili<br />
b) na li~nite obele`ja na `rtvata koi mo`at da bidat:<br />
- objektivni, kako {to se malodu{nost (posebna za{tita na<br />
deca i mladinci), op{testvenata polo`ba (posebna za{tita na najvisokite<br />
organi ili pretstavnicite na tie organi), ili sostojba na nemo},<br />
nesposobnost ili zavisnost (kako {to e krivi~noto delo napu{-<br />
tawe na nemo}no lice od ~l. 135 KZ), ili<br />
- subjektivni obele`ja na `rtvata kako od ~l. 260 KZ koga se<br />
dogovara nesrazmerna imotna korist so iskoristuvawe na "te{ka imotna<br />
sostojba, te{kite stanbeni priliki, nu`data, nedovolno iskustvo<br />
402
ili lekomislenosta" ili vo slu~aj na krivi~noto delo naveduvawe kon<br />
samoubistvo "na lice ~ija sposobost da go sfati zna~eweto na svoeto<br />
delo ili da upravuva so svoite postapki bila bitno namalena (~l. 12<br />
st. 2 KZ), {to zna~i vo slu~ai vo koi se vodi smetka za vnatre{nite<br />
psihi~ki osobini na `rtvata. 455<br />
2.1. Ubla~uvawe na kaznata<br />
1. Ubla`uvaweto na kaznata pretstavuva odmeruvawe na kaznata<br />
koe se sostoi vo izrekuvawe od strana na sudot na kazna pomala od propi{anata<br />
za odnosnoto delo (kazna {to e pod posebniot minimum, no<br />
samo do op{tiot minimum na toj vid kazna - ubla`uvawe spored visinata<br />
na kaznata), ili vo zamena na kaznata koja e propi{ana za edno<br />
krivi~no delo so poblag vid na kazna (ubla`uvawe na kaznata spored<br />
vidot).<br />
2. Osnovi za ubla`uvawe na kaznata. Ubla`uvaweto na kaznata<br />
mo`e da se vr{i vo dva slu~ai: 1 0 toga{ koga toa posebno e predvideno<br />
vo zakonot - vo slu~aite koga zakonot predviduva deka storitelot<br />
mo`e da se kazni poblago (~l. 40 st. 1 KZ) i 2 0 koga postojat osobeno<br />
olesnuva~ki okolnosti - kaj izvr{uvaweto na opredeleni krivi~ni<br />
dela (~l. 40 st. 2 KZ). Spored toa so institutot ubla`uvawe na kaznata<br />
e ovozmo`eno odmeruvawe na kaznata pod propi{anite ramki za oddelni<br />
dela koga samiot zakon propi{uva deka storitelot mo`e da se kazni<br />
poblago (zakonsko ubla`uvawe na kaznata) i koga sudot }e najde<br />
deka postojat takvi olesnuva~ki okolnosti koi uka`uvaat na toa deka<br />
i so ubla`ena kazna mo`at da se postignat celite na kaznuvaweto (sudsko<br />
ubla`uvawe na kaznata).<br />
1 0 Ubla`uvaweto na kaznata mo`e da se vr{i vrz osnova na zakonsko<br />
ovlastuvawe {to mu e dadeno na sudot koga toa e predvideno vo<br />
Op{tiot del na KZ ili koga toa e predvideno vo Posebniot del na KZ.<br />
a) Vo Op{tiot del na KZ se prevideni pove}e slu~ai koga mo`e<br />
da se vr{i ubla`uvawe na kaznata. Tuka se raboti za okolnosti koi po<br />
pravilo mo`at da nastanat kaj site krivi~ni dela i ottamu se narekuvaat<br />
op{ti osnovi za ubla`uvawe od kaznata. Ako postojat takvi<br />
okolnosti, sudot mo`e da ja ubla`i kaznata bez ogled na toa koe<br />
krivi~no delo e izvr{eno, tuku i bez ogled na toa koj e storitelot na<br />
deloto. Takvi okolnosti se:<br />
- pre~ekoruvawe na granicite na nu`nata odbrana (~l. 9 st. 3<br />
KZ),<br />
- pre~ekoruvawe na granicite na krajnata nu`da i predizvikuvawe<br />
opasnost od nebre`nost (~l. 10 st. 3 KZ),<br />
455<br />
[eparovi}, Z. Prava `rtve (me|unarodna nastojanja i na{e <strong>pravo</strong> pod uticajem<br />
viktimolo{kih spoznaja), Zbornik Pravnog fakulteta u Zagrebu, Zagreb, 1984/<br />
1-2, str.179-180.<br />
403
- bitno namalena presmetlivost (~l. 12 st. 2 KZ),<br />
- postoeweto na pravna zabluda (~l. 17 st. 2 KZ),<br />
- obid na krivi~no delo (~l. 19 st. 2 KZ),<br />
- pomagawe (~l. 24 st. 1 KZ), i<br />
- vo site slu~ai vo koi e predvidena mo`nosta za osloboduvawe<br />
od kaznata vrz osnova na ~l. 42 st. 2 KZ.<br />
b) Vo Posebniot del na KZ isto taka ima slu~ai kade {to se<br />
predvideni okolnosti poradi koi postoi mo`nost za ubla`uvawe na<br />
kaznata. Vo tie slu~ai ubla`uvaweto mo`e da se vr{i samo ako postoi<br />
okolnosta koja zakonot izre~no ja opredeluva. So ogled na toa {to takvite<br />
okolnosti se odnesuvaat na opredeleni krivi~ni dela vo teorijata<br />
se narekuvaat posebni osnovi za ubla`uvawe na kaznata. Krivi-<br />
~nite dela kaj koi zakonodavecot so ogled na okolnostite predvidel<br />
poblago kaznuvawe se:<br />
- pottiknuvawe ili pomagawe vo samoubistvoto koe ostanalo vo<br />
obid (~l. 128 st. 5).<br />
- ako storitelot bil predizvikan so nezakonito ili grubo postapuvawe<br />
na voenoto lice (~l. 334 KZ), i<br />
- dobrovolno javuvawe na voen, odnosno nadle`en dr`aven organ<br />
(~l. 341 st. 5, ~l. 344 st. 7 KZ).<br />
2 0 Sudot mo`e da ja ubla`i kaznata i toga{ koga }e utvrdi deka<br />
postojat osobeno olesnuva~ki okolnosti koi uka`uvaat na toa deka i<br />
so ubla`ena kazna mo`at da se postignat celite na kaznuvaweto. Za<br />
ubla`uvawe na kaznata vo ovoj slu~aj potrebno e ispolnuvawe na dva<br />
uslovi. Prviot uslov za ubla`uvawe na kaznata vrz osnova na ovaa zakonska<br />
odredba e postoeweto na nekoja olesnuva~ka okolnost, koja inaku<br />
e predvidena vo op{tite pravila za odmeruvawe na kaznata (~l. 39<br />
st. 2 KZ), me|utoa koja vo konkretniot slu~aj se pojavuva kako osobeno<br />
(isklu~itelno) olenuva~ka. 456 Vtoriot uslov za primena na ovaa zakon-<br />
456<br />
Krivi~niot zakonik propi{uva deka kako osnov za ubla`uvawe na<br />
kaznata mo`at da poslu`at samo "osobeno" oslesnuva~ki okolnosti, so toa<br />
{to zakonot poblisku ne se izjasnuva (ne opredeluva) koga izvesna okolnost<br />
se smeta za osobena. Sekako deka pod osobeno olesnuva~ka okolnost mo`e da<br />
se smeta samo okolnosta koja silno vlijaele vrz ocenkata na op{testvenata<br />
opasnost na deloto i storitelot. Stai}, A. Ubla`avanje kazne i osloba|anje od kazne,<br />
JRKKP, Beograd, 1986/1-2, str. 151. Takva situacija mo`e osobeno da nastane<br />
i ako vo konkretniot slu~aj postoi samo zbir na olesnuva~ki okolnosti.<br />
Srzenti}, Stai}, Lazarevi}, op. cit. str. 385. Spored Ba~i}: "Od obi~nite olesnuva~ki<br />
okolnosti tie se razlikuvaat spored intenzitetot: toa se onie okolnosti<br />
koi deloto go pravat polesno, koi zna~itelno go smaluvaat stepenot<br />
na ne<strong>pravo</strong>to i vinata i koi poka`uvaat deka izvr{itelot na deloto ne e nekoj<br />
opasen prestapnik, taka {to apstraktnata zakonska kazna se poka`uva<br />
kako nesoodvetna, prestroga za konkretniot slu~aj." Ba~i}, F. Krivi~no <strong>pravo</strong>,<br />
op}i dio, str. 438.<br />
404
ska odredba se sostoi vo toa sudot da stekne uveruvawe deka i so ubla-<br />
`ena kazna mo`e da se ostvarat celite na kaznuvaweto. Takvoto uveruvawe<br />
na sudot vo prv red se zanova na karakterot na olesnuva~kite<br />
okolnosti pod koi e storeno deloto, me|utoa i vrz sevkupnata ocenka<br />
na deloto i storitelot i celite koi treba da se postignat so primena<br />
na kaznata vo konkretniot slu~aj. 457<br />
Vo site navedeni slu~ai ubla`uvaweto na kaznata zavisi od<br />
ispolnuvaweto na potrebnite uslovi i ima fakultativen karakter. Za<br />
ubla`uvaweto odlu~uva sudot vrz osnova na slobodno sudisko uveruvawe.<br />
Interesno e me|utoa, deka pod osobeno olesnuva~ki okolnosti<br />
vo odlukite na sudovite mo`at da se najdat golem broj najrazli~ni okolnosti.<br />
Vo taa smisla se veli deka kako osobeno olesnuva~ki okolnosti<br />
sudovite gi tretiraat: neosuduvanosta, priznanieto i kaeweto,<br />
starosta na storitelot, semejnite priliki, zdravstvenata sostojba na<br />
storitelot, te{kite materijalni priliki, porane{niot `ivot, dobroto<br />
dr`ewe na storitelot na glavniot pretres, dr`eweto na storitelot<br />
po izvr{uvaweto na krivi~noto delo, ja~inata na zagrozuvaweto ili<br />
o{tetuvaweto na objektot, vrednosta na pribavenata imotna korist i<br />
dr. Se razbira, deka nekoi od ovie okolnosti mo`at kako osobeno<br />
olesnuva~ki da pretstavuvaat osnova za ubla`uvawe na kaznata, me|utoa<br />
ima i takvi za koi se postavuva pra{awe dali voop{to imaat karakter<br />
na olesnuva~ki okolnosti. 458 Taka, porane{nata neosuduvanost,<br />
priznanieto i kaeweto koi naj~esto se pojavuvaat kako osnov za ubla-<br />
`uvawe na kaznata, mo`at samo isklu~itelno da imaat karakter na<br />
osobeno olesnuva~ki okolnosti, me|utoa sudovite ~estopati nekriti-<br />
~ki gi usvojuvaat kako osnov za ubla`uvawe, bez poblisko opredeluvawe<br />
vo presudata.<br />
3. Granici na ubla`uvawe na kaznata. Dokolku sudot se re{i za<br />
ubla`uvawe na kaznata, toa mo`e da go stori pridr`uvaj}i se do posebnite<br />
pravila koi za ubla`uvaweto na kaznata se predvideni vo<br />
Krivi~niot zakonik. Toa zna~i deka koga postojat uslovi za ubla`uvawe<br />
na kaznata, toa mo`e da se stori vo slednite granici:<br />
1 0 ako za krivi~noto delo kako najmala mera na kazna e propi-<br />
{ano li{uvawe od sloboda vo traewe od 10 ili pove}e godini, kaznata<br />
mo`e da se ubla`i do pet godini,<br />
2 0 ako za krivi~noto delo kako najmala mera na kazna e propi{-<br />
ano li{uvawe od sloboda vo traewe od 8 ili pove}e godini, kaznata<br />
mo`e da se ubla`i do ~etiri godini,<br />
3 0 ako za krivi~noto delo kako najmala mera na kazna e propi-<br />
{ano li{uvawe od sloboda vo traewe od 5 ili pove}e godini, kaznata<br />
mo`e da se ubla`i do tri godini,<br />
457<br />
Srzenti}, Stai}, Lazarevi}, op. cit. str. 385.<br />
458<br />
Ibid, str. 151.<br />
405
4 0 ako za krivi~noto delo kako najmala mera na kazna e propi-<br />
{ano li{uvawe od sloboda vo traewe od 4 ili pove}e godini, kaznata<br />
mo`e da se ubla`i do dve godini,<br />
5 0 ako za krivi~noto delo kako najmala mera na kazna e propi-<br />
{ano li{uvawe od sloboda vo traewe od 3 ili pove}e godini, kaznata<br />
mo`e da se ubla`i do edna godina,<br />
6 0 ako za krivi~noto delo kako najmala mera na kazna e propi-<br />
{ano li{uvawe od sloboda vo traewe od edna godina ili pove}e, kaznata<br />
mo`e da se ubla`i do tri meseci,<br />
7 0 ako za krivi~noto delo e propi{ana najmala mera na kazna<br />
li{uvawe od sloboda pod edna godina, kaznata mo`e da se ubla`i do 30<br />
dena,<br />
8 0 ako za krivi~noto delo e propi{ana kazna li{uvawe od sloboda<br />
do 3 godini so nazna~uvawe na najmalata mera, namesto kazna<br />
li{uvawe od sloboda mo`e da se izre~e pari~na kazna, i<br />
9 0 ako za krivi~noto delo e propi{ana pari~na kazna so nazna-<br />
~uvawe na najmalata mera, kaznata mo`e da se ubla`i do op{tiot<br />
zakonski minimum.<br />
4. Na~in na ubla`uvawe na kaznata. Prethodno navedenite<br />
odredbi gi poka`uvaat granicite vo koi mo`e da se vr{i ubla`uvaweto<br />
na kaznata koe, kako {to istaknavme, mo`e da se vr{i spored visinata<br />
i spored vidot. Ubla`uvaweto spored visinata se vr{i taka {to<br />
na storitelot mu se izrekuva ist vid na kazna, me|utoa, nejzinata mera<br />
se spu{ata pod posebniot minimum na taa kazna do nejziniot op{t<br />
zakonski minimum. Ubla`uvaweto spored vidot (komutacija) postoi<br />
samo vo onie slu~ai koga ne mo`e da se vr{i ubla`uvawe spored<br />
visinata, odnosno samo za onie krivi~ni dela kaj koi e propi{ana<br />
kazna li{uvawe od sloboda bez nazna~uvawe na najmalata mera. Ova<br />
ubla`uvawe se vr{i taka {to namesto propi{anata kazna se izrekuva<br />
drug, poblag vid na kazna. 459 Vo krivi~noto <strong>pravo</strong> na Republika Makedonija<br />
toa ubla`uvawe e mo`no edinstveno koga namesto kazna li{uvawe<br />
od sloboda se izrekuva pari~na kazna (~l. 41 st. 1 t. 6 KZ).<br />
459<br />
"Spored toa ubla`uvaweto se vr{i na dva na~ini, zavisno od toa na<br />
koj na~in e odredena dolnata granica na kaznata za edno delo. Ako za dolna<br />
granica na kaznata e propi{an poseben minimum na kaznata, na sudot mu e dozvoleno<br />
da ja ubla`i kaznata samo na toj na~in {to mo`e da ja namali predvidenata<br />
mera na kaznata sî do op{tiot minimum na vidot na kaznata. Ako kako<br />
dolna granica na kaznata ve}e e zemen op{tiot minumum, toga{ sudot ubla`uvaj}i<br />
ja kaznata mo`e da go izvr{i samo na toj na~in {to namesto propi{aniot<br />
vid kazna }e go izre~e neposredno poblagiot vid kazna. Propi{uva}i gi<br />
ovie dva na~ini na ubla`uvawe na kaznata i odreduvaj}i koga sudot }e mo`e<br />
da ja ubla`i kaznata na edniot a koga na drugiot na~in, zakonot sakal vo<br />
izvesna mera da gi ograni~i sudiskite funkcii vo primenata na ovoj institut."<br />
Ba~i}, F. Krivi~no <strong>pravo</strong>, op{t del, str. 631-632.<br />
406
Pokraj odredbite koi poka`uvaat vo koi granici mo`e da se<br />
vr{i ubla`uvaweto na kaznata, ~l. 41 st. 2 Krivi~niot zakonik opredelil<br />
deka pri odlu~uvaweto vo koja mera kaznata }e ja ubla`i spored<br />
navedenite pravila, sudot posebno }e ja ima predvid najmalata i najgolemata<br />
mera na kaznata propi{ana za krivi~noto delo. Toa zna~i<br />
deka sudot, primenuvaj}i gi pravilata za na~inot na odmeruvaweto na<br />
ubla`enata kazna, koja zavisi od minimalno predvidenata kazna za toa<br />
delo, mora da vodat smetka ne samo za minimumot na propi{anata kazna<br />
tuku i za nejziniot maksimum. Ottamu, mo`e da se zaklu~i deka vo<br />
na{eto krivi~no zakonodavstvo ubla`uvaweto ima ograni~eno dejstvo.<br />
Postojat me|utoa i isklu~oci od ova pravilo, odnosno slu~ai koga<br />
ubla`uvaweto ne e ograni~eno (~l. 42 st. 2). Imeno, toga{ koga sudot<br />
mo`e storitelot na krivi~noto delo da go oslobodi od kazna, mo`e da<br />
ja ubla`i kaznata bez da se dr`i do ograni~uvawata propi{ani za<br />
ubla`uvaweto na kaznata. Toa zna~i deka vo site slu~ai vo koi sudijata<br />
e ovlasten storitelot na krivi~noto delo da go oslobodi od kazna,<br />
me|utoa ustanovil deka storitelot ne treba da go oslobodi od kazna,<br />
toj mo`e da ja ubla`i kaznata pod granicite na posebniot minimum do<br />
op{tiot minimum na toj vid kazna, ili vedna{, namesto propi{anata<br />
kazna, da mu izre~e poblag vid kazna. Spored toa, vo takvi slu~ai ne<br />
va`at ograni~uvawata propi{ani za ubla`uvawe na kaznata od ~l. 41<br />
st. 1 i 2 KZ spored koi, pri ubla`uvaweto na kaznata, sudot e dol`en:<br />
1 0 da vodi smetka za na~inot na koj e odredena dolnata granica na kaznata<br />
za edno delo, 2 0 nitu za posebniot minimum i posebniot maksimum<br />
na kaznata za krivi~noto delo za koe se ubla`uva kaznata.<br />
5. Ubla`uvaweto na kaznata e isklu~ok od redovniot na~in na<br />
odmeruvaweto na kaznata. Ottamu, sudot e dol`en vo presudata posebno<br />
da go obrazlo`i sekoe ubla`uvawe na kaznata. Povredata na propisite<br />
za ubla`uvaweto na kaznata od strana na sudot e ili povreda na<br />
krivi~niot zakon (~l. 356 t. 5 ZKP) ili povreda na odredbite na kaznuvaweto<br />
(~l. 358 st. 1).<br />
6. Koga e vo pra{awe mo`nosta za izrekuvawe na kaznata nadvor<br />
od kaznenite ramki treba da se znae i toa deka kaj nas e dozvoleno<br />
samo ubla`uvaweto na kaznata, {to zna~i pod minimumot na propi{anata<br />
kazna za toa delo, za{to e vo korist na storitelot. Poostruvawe<br />
na kaznata, ne e dozvoleno vo na{iot krivi~nopraven sistem ottamu<br />
{to zna~i izrekuvawe na kaznata nadvor od ramkite na propi{anata<br />
kazna na {teta na storitelot vrz osnova na ote`nitelni okolnosti i<br />
zatoa {to e vo sprotivnost so Ustavot koj opredeluva deka kaznata<br />
mora da bide propi{ana so zakon za sekoe krivi~no delo.<br />
Prethodnoto iska`uvawe obvrzuva da se uka`e i na razlikata<br />
me|u ubla`uva~kite (privilegira~ki) i kvalifikatornite okolnosti.<br />
Ubla`uva~ki okolnosti se onie koi na opredeleno krivi~no delo mu<br />
davaat poseben, polesen vid, taka {to postoeweto na tie okolnosti<br />
krivi~noto delo go pravat priviligirano (primer ubistvoto na mig e<br />
407
privilegiran vid na osnovnoto delo ubistvo). Kvalifikatornite<br />
okolnosti se predvideni kaj oddelni dela vo Posebniot del na KZ<br />
poradi koi zakonot opredeluva nova, postroga kazna za osnovnoto delo.<br />
Toa se onie okolnosti koi na opredeleno krivi~no delo mu davaat poseben,<br />
pote`ok vid, taka {to pri postoeweto na tie okolnosti nastanuva<br />
druga, pote{ka klasifikacija na krivi~noto delo (primer: ubistvoto<br />
od kristoqubie e kvalificiran vid na osnovnoto delo ubistvo).<br />
Koi okolnosti go pravat edno krivi~no delo kvalificirano, odnosno<br />
privilegirano e opredeleno vo zakonot. Spored toa kvalificirani,<br />
odnosno priviligirani oblici na oddelni krivi~ni dela mo`at da se<br />
propi{at samo so zakon. 460 So ogled na toa deka so ubla`uva~kite i<br />
kvalifikatornite okolnosti se sozdavaat novi polesni ili pote{ki<br />
krivi~ni dela od osnovnoto delo, za koi ednovremeno se predviduva<br />
polesno ili pote{ko kaznuvawe od osnovnoto delo, ovie okolnosti ne<br />
mo`at da se smetaat za olesnuva~ki i ote`nuva~ki kaj istoto delo.<br />
Poznavaweto vo celost na okolnostite koi zakonot vo Posebniot<br />
del gi zema kako momenti za zaostruvawe na kaznata za osnovnoto<br />
delo na sudijata mo`e da mu bide patokaz i orientacija za toa koja<br />
okolnost da ja zeme kako ote`nuva~ka pri odmeruvaweto na kaznata vo<br />
ramkite predvideni za osnovnoto delo, makar {to e o~igledno deka<br />
site ovie okolnosti ne mo`at kaj sekoe delo da imaat zna~ewe na ote-<br />
`nuva~ki okolnosti, tuku toa zavisi od prirodata na krivi~noto<br />
delo. 461<br />
2.2. Osloboduvawe od kazna<br />
1. Osloboduvaweto od kazna e poseben institut vo vrska so<br />
odmeruvaweto na kaznata i zna~i davawe naj{iroki ovlastuvawa na sudot<br />
so cel za {to podobro ostvaruvawe na individualizacijata. Toa<br />
pretpostavuva da postoi krivi~no delo i krivi~na odgovornost, no sepak<br />
da postojat nekoi pri~ini poradi koi treba da se izre~e osloboduvawe<br />
od kazna. 462<br />
Krivi~niot zakon dozvoluva osloboduvaweto od kazna kako poseben<br />
vid individualizacija samo vo so zakonot izre~no opredeleni<br />
slu~ai. Toa se pravi od kriminalnopoliti~ki pri~ini (slu~ai vo koi<br />
zakonodavecot saka da vlijae kon opredeleno povedenie na storitelot<br />
na toj na~in {to so osloboduvaweto od kazna liceto se pottiknuva da<br />
se otka`e od izvr{uvaweto na deloto, da go spre~i negovoto izvr{uvawe,<br />
da go prijavi deloto, da gi otstrani ili ubla`i negovite posledi-<br />
460<br />
Pove}e za toa vidi: Ba~i}, F. Ote`avaju}e i poo{travaju}e okolnosti u ka-<br />
`njavanju u jugoslovenskom krivi~nom pravu, JRKKP, Beograd, 1964/2, str. 220-231.<br />
461<br />
Ibid, str. 223.<br />
462<br />
Tahovi}, J. Krivi~no <strong>pravo</strong>. str. 335.<br />
408
ci) 463 ili od pri~ini na pravednost (slu~ai na krivi~ni dela ~ii {to<br />
okolnosti uka`uvaat na maliot intenzitet na op{testvena opasnost<br />
na storitelot), odnosno od pri~ini {to kaznuvaweto go pravat necelishodno.<br />
Takvite osnovi ima i vo op{tiot i vo Posebniot del na KZ.<br />
2. Fakultativno osloboduvawe od kazna (slu~ai vo koi sudot<br />
mo`e, me|utoa ne mora storitelot da go oslobodi od kazna) e predvideno<br />
kaj:<br />
- pre~ekoruvawe na granicite na nu`nata odbrana (~l. 9 st. 3<br />
KZ),<br />
- pre~ekoruvawe na granicite na krajnata nu`da i predizvikuvawe<br />
opasnost od nebre`nost (~l. 10 st. 3 KZ),<br />
- nepodoben obid (~l. 20 KZ),<br />
- dobrovolno otka`uvawe od izvr{uvawe na podgotveno ili<br />
obideno krivi~no delo (~l. 21 st. 1 KZ),<br />
- dobrovolno spre~uvawe ili serioznen obid da se spre~i izvr-<br />
{uvaweto na krivi~no delo od strana na soizvr{itel, pottiknuva~<br />
ili pomaga~ (~l. 25 st. 2 KZ),<br />
- grabnuvawe - ako storitelot na deloto dobrovolno go pu{ti<br />
na sloboda grabnatoto lice pred ispolnuvawe na baraweto poradi koe<br />
go izvr{il grabnuvaweto (~l. 141 st. 3 KZ),<br />
- odzemawe maloletnik - ako storitelot na deloto dobrovolno<br />
go vrati maloletno lice ili ovozmo`i izvr{uvawe na izvr{na odluka<br />
(~l. 198 st. 4 KZ),<br />
- delotvorno kaewe (~l 262 KZ),<br />
- grabnuvawe pretstavnici na najvisokite dr`avni organi - ako<br />
storitelot na deloto pred da bide otkrien dobrovolno go pu{ti na<br />
sloboda grabnato lice (~l. 310 st. 2),<br />
- zdru`uvawe zaradi neprijatelska dejnost - ako storitelot na<br />
deloto so otkrivawe na zdru`enieto ili na drug na~in go spre~i izvr-<br />
{uvaweto na krivi~nite dela (324 st. 3 KZ),<br />
- ako storitelot na delata od ~l. 328 st. 1 i 3, 330 st. 1, 331, 332<br />
st. 1 i 2 i 333 st. 1 i 2, bil predizvikan so nezakonito ili grubo postapuvawe<br />
na voenoto lice (~l. 334 KZ),<br />
- neodzivawe na poziv i odbegnuvawe na voena slu`ba - ako storitelot<br />
na deloto dobrovolno mu se javil na nadle`niot dr`aven<br />
organ (~l. 341 st. 5 KZ),<br />
- davawe la`en iskaz - ako storitelot dobrovolno go otpovika<br />
svojot la`en iskaz pred da se donese <strong>pravo</strong>silna odluka (~l. 367 st. 5<br />
KZ).<br />
- spre~uvawe slu`beno lice vo vr{ewe slu`beno dejstvo - ako<br />
storitelot na deloto bil predizvikan so nezakonito ili grubo postapuvawe<br />
na slu`beno lice ili liceto koe pomaga (~l. 382 st. 5)<br />
- napad vrz slu`beno lice pri vr{ewe na raboti na bezbednosta<br />
463<br />
Taka Ba~i}, F. Krivi~no <strong>pravo</strong> op~i dio, str. 439<br />
409
- ako storitelot na deloto bil predizvikan so nezakonito ili grubo<br />
postapuvawe na slu`beno lice ili liceto koe pomaga (~l. 383 st. 4).<br />
3. Obligatorno osloboduvawe od kazna (slu~ai na zadol`itelno<br />
osloboduvawe na storitelot od kazna) e predvideno kaj krivi~nite<br />
dela:<br />
- Neovlasteno prislu{kuvawe i tonsko snimawe - ako slu`beno<br />
lice {to deloto go storilo po naredba na pretpostaveniot go prijavilo<br />
pred da doznae deka protiv nego e pokrenata krivi~na postapka (~l.<br />
151 st. 5 KZ),<br />
- Krivi~nite dela od ~lenovite 172 do 175 - ako navredeniot ja<br />
vozvratil navredata, i ako storitelot pred sudot mu se izvinil na<br />
o{teteniot, ili ako pred sudot go otpovikal ona {to go iznesuval ili<br />
pronesuval (~l. 177 st. 2 i 3 KZ),<br />
- neovlasteno proizvodstvo i pu{tawe vo promet na narkoti~ni<br />
drogi, psihotropni supstancii i prekurzori - ako storitelot so isklu~ok<br />
na organizatorot, go otkrie deloto ili }e pridonese za negovoto<br />
otkrivawe (~l. 215 st. 4 KZ),<br />
- zdru`uvawe zaradi neprijatelska dejnost - ako pripadnik na<br />
zdru`enie go otkrie zdru`enieto pred da stori vo negoviot sostav ili<br />
za nego da se stori krivi~no delo (~l. 324 st. 4 KZ),<br />
- davawe potkup - ako storitelot na deloto koj dal potkup po barawe<br />
od slu`beno lice go prijavi pred da doznae deka deloto e otkrieno<br />
(~l. 358 st. 3 KZ),<br />
- bunt na lica li{eni od sloboda - ako storitelot {to dobrovolno<br />
se otka`e od buntot pred da se upotrebi sila ili seriozna zakana<br />
(~l. 370 st. 4 KZ),<br />
- zlostorni~ko zdru`enie - ako pripadnikot na grupata ili bandata,<br />
ja otkrie grupata, odnosno bandata pred da stori nekoe krivi~no<br />
delo vo nejziniot sostav ili za nea (~l. 394 st. 4 KZ),<br />
- otkrivawe na teroristi~ka organizacija - ako storitelot od<br />
ja otkrie organizacijata pred da stori vo nejzin sostav ili za nea nekoe<br />
od delata (394-a st. 5 KZ),<br />
- otkrivawe na grupa pred da bide storeno nekoe krivi~no delo<br />
vo nejziniot sostav ili za nea (~l. 408 st. 3 KZ).<br />
- otkrivawe na grupa organiairana za me|unarodni zlostorstva<br />
- ako pripadnik na grupata ja otkrie grupata pred da stori krivi~no<br />
delo vo nejziniot sostav ili za nea (~l. 416-a KZ), i<br />
- otkrivawe na grupa organanizirana za trgovija so lu|e - ako<br />
pripadnik na grupata ja otkrie grupata pred da stori krivi~no delo vo<br />
nejziniot sostav ili za nea (~l. 418-b KZ).<br />
4. Koga sudot e ovlasten storitelot na krivi~noto delo da go<br />
oslobodi od kazna, mo`e da mu ja ubla`i kaznata bez ograni~uvawata<br />
propi{ani za ubla`uvawe na kaznata ili da mu izre~e sporedna kazna<br />
zabrana na upravuvawe so motorno vozilo ili proteruvawe na stranec<br />
od zemjata (~l. 42 st. 2 KZ).<br />
410
5. Institutot osloboduvawe od kazna pretstavuva situacija<br />
koga nekoe lice izvr{ilo krivi~no delo i koga e krivi~no odgovorno<br />
za toa delo, me|utoa koga nema osnovi da se kazni za storenoto delo, pa<br />
zatoa mu se izrekuva osloboduvawe od kazna Toa zna~i deka sudot donesuva<br />
osuditelna presuda vo koja konstatira deka opredeleno lice izvr-<br />
{ilo krivi~no delo, deka za toa delo e krivi~no odgovorno, no sudot<br />
mu izrekuva osloboduvawe od kazna. Ottamu, presudata na sudot sodr`i<br />
izreka za vinata i nazna~uvawe na deloto za koe storitelot e osloboden<br />
od kazna (~l. 343 st. 1 . t. 3 ZKP).<br />
6. Na krajot treba da se istakne i toa vo posledno vreme vo<br />
kriminalnopoliti~kata literatura so <strong>pravo</strong> se predlaga ukinuvawe na<br />
ovoj institut 464 ili barem negovo sveduvawe na situacii kade {to negovata<br />
primena e motivirana od kriminalnopoliti~ki pri~ini. Vo taa<br />
smisla spored Ve{ovi}, nema nikakvi pri~ini za postoewe na ovoj<br />
institut so nepotrebna represivna konotacija (oglasuvawe za vinoven)<br />
neadekvantno na ona {to so nego saka da se postigne (akt na milost)<br />
465 vo krivi~noto <strong>pravo</strong>. Ottamu, istiot avtor smeta deka namesto<br />
osloboduvaweto od kaznata vo krivi~noto <strong>pravo</strong> treba da se vovede<br />
institutot na sudskata opomena i toa kako vo onie situacii kade {to<br />
mo`nosta za primena na ovoj institut e predvidena poradi maliot stepen<br />
op{testvenata opasnost, taka i vo situacii kade {to primenata na<br />
osloboduvaweto od kaznata e motivirana od kriminalnopoliti~ki<br />
pri~ini. 466<br />
7. Poseben osnov za osloboduvawe od kazna. Krivi~niot zakonik<br />
predviduva osloboduvawe od kazna u{te vo eden poseben slu~aj.<br />
Imeno, sudot mo`e da go oslobodi od kazna storitelot na krivi~no<br />
delo storeno od nebre`nost koga posledicite na deloto storitelot go<br />
pogoduvaat taka {to izrekuvaweto na kaznata vo takov slu~aj ne bi<br />
odgovaralo na celite na kaznuvaweto (~l. 43 KZ).<br />
Pri~inite za voveduvawe na ovaa odredba vo na{eto krivi~no<br />
zakonodavstvo vo prv se opredeleni od izvr{uvaweto krivi~ni dela od<br />
464<br />
"Bi bilo popravilno da se bri{e institutot osloboduvawe od kaznata<br />
i za izvesni situacii da se predvidi osloboduvawe od krivi~na odgovornost,<br />
a za nekoi situacii da se predvidi mo`nost na izrekuvawe na sudska opomena,<br />
a isto taka bi mo`elo da se predvidi i neograni~eno osloboduvawe od<br />
kaznata." Stai}, A. Ubla`avanje kazne i osloba|anja od kazne, JRKKP, Beograd,<br />
1986/1-2, str. 156.<br />
465<br />
"Osloboduvaweto od kazna spored svojata pravna priroda e vid na<br />
sudsko pomiluvawe predvideno za nekoi isklu~itelni situacii koi od posebni<br />
pri~ini zaslu`uvaat tolerancija. Zlatari}-Dama{ka, op. cit. str. 217.<br />
466<br />
Vidi: Ve{ovi}, M. Svrha ka`njavanja i sistem krivi~nih sankcija u Jugoslovenskom<br />
krivi~nom pravu, Pravna misao, Sarajevo, 1987/5-6, str. 30. Vidi i Dejanovi},<br />
V. M. Opravdanost instituta osloba|anja od kazne u jugoslovenskom krivi~nom<br />
pravu, Pravna misao, Sarajevo, 1969/7-8.<br />
411
koi nastanale posledici koi vo prv red go pogoduvaat samiot storitel.<br />
Toa e osobeno slu~aj kaj soobra}ajnite nesre}i i drugi krivi~ni dela<br />
izvr{eni od nebre`nost, koga storitelot }e predizvika smrt ili te-<br />
{ki telesni povredi, invaliditet, fizi~ki i psihi~ki bolki na svoite<br />
bliski lica kako {to se negovite roditeli, deca, sopru`nik i drugi<br />
bliski i dragi lica, ili samiot e te{ko telesno povreden. Vo takvi<br />
tragedii sekoja, pa duri i ubla`ena kazna mo`e da bide necelishodna,<br />
odnosno ja gubi smislata, za{to storitelot ve}e so samiot nastan e te-<br />
{ko pogoden i dovolno "kaznet." Toga{ kaznata ne pretstavuva sredstvo<br />
za ostvaruvawe na generalnata i specijalnata prevencija, tuku pove}e<br />
zna~i formalno zadovoluvawe na apstraktnata pravednost. Zatoa,<br />
zakonot i predviduva mo`nost vo vakvi situacii otka`uvawe od sekakvo<br />
kaznuvawe. 467<br />
Spored odredbite na ~l. 43 KZ, storitelot na krivi~noto delo<br />
mo`e da se oslobodi od kazna ako kumulativno se ispolneti dva uslovi.<br />
Pod tie uslovi ovoj poseben osnov za osloboduvawe od kazna dobiva karakter<br />
na op{t institut {to zna~i deka mo`e da se primenuva kaj site<br />
krivi~ni dela. Prviot od niv e krivi~noto delo da e storeno od nebre-<br />
`nost, bez ogled na toa dali se raboti za svesna ili nesvesna nebre`nost.<br />
Drugiot uslov se odnesuva na predizvikanata posledica koja treba<br />
da e takva {to te{ko go pogoduva: 1 0 samiot storitel, ili (koga posledicite<br />
na krivi~noto delo se ostvarat sprema dobrata na samiot<br />
storitel) i, 2 0 drugi lica sprema koi storitelot e vo tavi odnosi {to<br />
povredata koja niv im e nanesena go pogoduva i samiot storitel. 468 Negovoto<br />
ispolnuvawe e fakti~ko pra{awe koe sudot go ceni vo sekoj konkreten<br />
slu~aj. Koga se ispolneti dvata uslovi sudot mo`e storitelot<br />
da go oslobodi od kazna, da go kazni poblago ili da mu izre~e kazna vo<br />
granicite na propi{anata kazna za izvr{enoto delo vo zavisnost toa<br />
na koj na~in mo`e najdobro da se ostvarat celite na kaznuvaweto.<br />
7. Osloboduvawe poradi otstranuvawe na {tetnite posledici<br />
na krivi~noto delo e vtorata op{ta osnova za osloboduvawe od kazna<br />
vnesena vo ~l. 43-a so izmenite na KZ od 2004 godina. Spored ovaa<br />
odredba: "Za krivi~noto delo za koe e propi{ana pari~na kazna ili<br />
kazna zatvor do tri godini izvr{eno pod osobeno olesnuva~ki okolnosti,<br />
ako za toa postoi soglasnost i na o{teteniot, sudot mo`e da go<br />
oslobodi od kazna storitelot {to do zavr{uvaweto na krivi~nata postapka<br />
}e ja vrati odzemenata korist na o{teteniot, }e ja nadomesti<br />
{tetata, ili na drug na~in }e gi nadomesti ili popravi {tetnite posledici<br />
na krivi~noto delo."<br />
467<br />
Taka Srzenti}, Stai}, Lazarevi}, op. cit. str. 389, Ba~i}, F. Krivi~no <strong>pravo</strong>,<br />
str. 440, Proevski, V, Krivi~no <strong>pravo</strong>, str. 426-428, Komentar, str. 210, Horvati},<br />
@, Posebna osnova za osloba|anje od kazne u ~l. 45 Krivi~nog zakona SFRJ i prakti~noj<br />
primeni u SR Hrvatskoj, Na{a zakonitost, Zagreb, 1983/7-10, str. 63-73.<br />
468<br />
Komentar krivi~nog zakona SFRJ, str. 210.<br />
412
Opravduvaweto na ova re{enie koe e za pozdravuvawe vo na{eto<br />
zakonodavstvo, se nao|a vo "sfa}aweto za pravdata kako relacija vo<br />
koja treba da bide vovle~ena i `rtvata. Kaznata kako i sekoja druga<br />
krivi~nopravna merka, ne treba da slu`i samo za zadovoluvawe na nekoja<br />
apstraktna spravedlivost, tuku vo najgolema mo`na mera treba da<br />
se pribli`i kon zadovoluvawe na pravdata i za o{teteniot, ~ie{to<br />
barawe za spravedlivost se ostvaruva so dobivaweto na materijalna<br />
ili druga satisfakcija." 469 Na ovoj, sosema ispraven stav nema {to da<br />
mu se zabele`i, no ne i na negoviot avtor, koj o~igledno zaboravil na<br />
svojeto prethodno apodikti~no tvrdewe deka pravdata ne mo`e da bide<br />
cel na kaznata. 470<br />
2.3. Odmeruvawe na kaznata za krivi~ni dela vo stek<br />
1. Na storitelot na krivi~ni dela vo stek za site krivi~ni<br />
dela mu se izrekuva edinstvena kazna. 471 Pritoa, sudot prethodno gi<br />
utvrduva kaznite za sekoe krivi~no delo, pa duri potoa se pristapuva<br />
kon odmeruvaweto na edinstvenata kazna. Odmeruvaweto na kaznata za<br />
oddelnite krivi~ni dela koi gi so~inuvaat stekot se vr{i so primena<br />
na op{tite pravila za odmeruvaweto na kaznata. Koga sudot so primena<br />
na op{tite pravila za odmeruvawe na kaznata }e utvrdi edna kazna<br />
za sekoe od poedine~nite krivi~ni dela koi go so~inuvaat stekot, potrebno<br />
e site tie kazni da gi svede na edna edinstvena koja gi opfa}a<br />
site izvr{eni krivi~ni dela. Takvoto odmeruvawe na kaznata se konstatira<br />
vo sudskata presuda so cel vo slu~aj na podocne`no ukinuvawe<br />
na kaznata za edno krivi~no delo, za ostanatite dela vo stek da mo`e<br />
da se odredi soodvetna kazna vrz osnova na porano utvrdenite kazni. 472<br />
469<br />
Kambovski, V. Kazneno <strong>pravo</strong>, op{t del, str. 928.<br />
470<br />
Ibid, str. 851.<br />
471<br />
Do izrekuvawe na edinstvena kazna mo`e da dojde i vo slednive slu-<br />
~ai: 1. ako na storitelot mu se sudi za krivi~no delo storeno pred da zapo~nalo<br />
izdr`uvaweto na kaznata po porane{nata osuda ili za krivi~no delo storeno<br />
za vreme na izdr`uvaweto na kaznata zatvor ili maloletni~ki zatvor<br />
(~l. 46 KZ), 2. ako sudot ja otpovikal uslovnata osuda poradi novo krivi~no<br />
delo (~l. 51 KZ) ili poradi porano storeno delo (~l. 52 KZ). Ako vo tekot na<br />
raspravata sudot prepu{til da izre~e edinstvena kazna, toa mo`e da se nadomesti<br />
vo tn. ne<strong>pravo</strong> povtoruvawe na krivi~nata postapka (~l. 389 ZKP).<br />
472<br />
Radovanovi}, M. Krivi~no <strong>pravo</strong> SFRJ, op{ti deo, str. 286. "Vo presudata<br />
prvo se nazna~uvaat site utvrdeni kazni za site krivi~ni dela vo stek, a<br />
potoa se nazna~uva edinstvenata kazna koja e utvrdena spored pravilata za<br />
stekot. Na toj na~in se ovozmo`uva za sekoe krivi~no delo vo stekot vo presudata<br />
da bide nazna~ena individualno utvrdenata kazna, so cel da mo`e da slu-<br />
`i kako osnova vo slu~aj na ukinuvawe ili poni{tuvawe na kaznata za drugo<br />
413
Odmeruvaweto na taa edinstvena kazna se vr{i vrz osnova na posebni<br />
pravila za odmeruvawe na kaznata za krivi~ni dela vo stek.<br />
2. Na~ini na odmeruvawe na edinstvenata kazna. Odmeruvaweto<br />
na kaznata za krivi~ni dela vo stak razli~no e regulirano vo<br />
krivi~nite zakonodavstva i vo toj pogled glavno se prifa}at tri osnovni<br />
na~ini. Spored prviot, edinstvenata kazna se odmeruva vrz osnova<br />
na kaznite koi se izre~eni za oddelno izvr{enite krivi~ni dela. Toa<br />
zna~i deka na izrekuvaweto na edinstvenata kazna mu prethodi utvrduvawe<br />
ili izrekuvawe na kazna za sekoe izvr{eno krivi~no delo i tie<br />
kazni pretstavuvaat osnov za odmeruvawe na edinstvenata kazna. Spored<br />
vtoriot na~in, edinstvenata kazna se odmeruva so ogled na kaznite<br />
koi se propi{ani za krivi~nite dela vo stek. Pritoa, najzastapeno e<br />
re{enieto spored koe za osnov na edinstvenata kazna se zema kaznata<br />
koja e propi{ana za najte{koto od izvr{enite dela i taa se povi{uva<br />
so soodvetni ograni~uvawa. Najposle vo nekoi slu~ai edinstvenata kazna<br />
ne se odmeruva spored zakanetite kazni, nitu prethodno se utvruvaat<br />
ili izrekuvaat kaznite za sekoe krivi~no delo vo stek, tuku se izrekuva<br />
vrz osnova na sevkupnata ocenka na izvr{enite krivi~ni dela, vo<br />
ramkite na op{tiot minimum i op{tiot maksimum na odredeniot vid<br />
kazna. 473 3. Vo na{eto krivi~no zakonodavstvo e prifaten prviot na~in<br />
- edinstvenata kazna za krivi~nite dela izvr{eni vo stek se izrekuva<br />
vrz osnova na poedine~no utvrdenite kazni za sekoe od izvr{enite<br />
dela (~l. 44 st. 1 KZ), pri {to se prifateni trite osnovni sistemi,<br />
ili poprecizno, metodi na odmeruvawe na kaznata: asperacija, apsorpcija<br />
i kumulacija. Edinstven isklu~ok postoi samo vo pogled na kaznata<br />
maloletni~ki zatvor kade se primenuva neposredno odmeruvawe<br />
na edna kazna maloletni~ki zatvor za site dela vo stek. Spored toj na-<br />
~in edinstvenata kazna za delata vo stek se odmeruva direktno, bez<br />
prethodno utvrduvawe na poedine~nite kazni, odnosno site dela vo<br />
stek i nivniot storitel sudijata gi ocenuva kako edinstvo {to ovozmo`uva<br />
izre~enata kazna da mu odgovara na kriminalnata situacija vo<br />
celina.<br />
1 0 Spored metodot na asperacija (zaostruvawe) najprvin se<br />
odmeruvaat (utvrduvaat) kaznite za sekoe krivi~no delo od stekot, a<br />
potoa edinstvenata kazna se izrekuva na na~in {to najte{kata od poedine~no<br />
utvrdenite kazni zadol`itelno se poka~uva, no taka {to ne<br />
smee da go dostigne nivniot zbir nitu pak da go nadmine op{tiot zakonski<br />
maksimum na izre~eniot vid kazna. Pri odmeruvawe na kaznite za<br />
krivi~ni dela vo stek na{iot KZ gi usvojuva pravilata na asperacija<br />
kako osnovni, me|utoa kako dopolnitelni gi primenuva i pravilata na<br />
delo vo stak. Tahovi}, J. op. cit. str. 338. Vo taa smisla popodrobno i Ba~i}, F,<br />
Krivi~no <strong>pravo</strong>, op{t del, str. 666.<br />
473<br />
Srzenti}, Stai}, Lazarevi}, Krivi~no <strong>pravo</strong> SFRJ, op{ti deo, str. 397.<br />
414
apsorpcija i kumulacija. Osven toa, spored zakonot ne se pravi<br />
razlika me|u idealniot i realniot stek pri odmeruvaweto na kaznata.<br />
Metodot na asperacija se primenuva vo slednive slu~ai:<br />
a) Ako za krivi~nite dela vo stek sudot utvrdil kazna li-<br />
{uvawe od sloboda, edinstvenata kazna mora da bide pogolema od sekoja<br />
oddelna utvrdena kazna, no ne smee da go dostigne zbirot na utvrdenite<br />
kazni nitu da premine petnaeset godini li{uvawe od sloboda<br />
(~l. 44 st. 2 t. 2 KZ). Taka, na primer, ako na storitelot za tri izvr-<br />
{eni krivi~ni dela vo stek mu se utvrdeni poedine~ni kazni zatvor vo<br />
traewe od 2, 3 i 4 godini, edinstvenata kazna mora da bide povisoka od<br />
4 godini, me|utoa ne smee da bide devet godini. Ili, ako na storitelot<br />
za tri izvr{eni krivi~ni dela vo stek mu se utvrdeni poedine~ni kazni<br />
zatvor vo traewe od 4, 5, i 7 godini, toga{ edinstvenata kazna mora<br />
da bide pogolema od 7 godini, me|utoa ne mo`e da bide povisoka od 15<br />
godini. Pritoa, so cel da se spre~i izrekuvawe na dolgotrajni kazni<br />
li{uvawe od sloboda za pove}e polesni dela zakonot vo ~l. 44 st. 2 t. 3<br />
predviduva izvesna modifikacija na apseracijata - Ako za site krivi-<br />
~ni dela vo stek se propi{ani kazni li{uvawe od sloboda do tri godini,<br />
edinstvenata kazna ne mo`e da bide pogolema od osum godini li{uvawe<br />
od sloboda. Taka, na primer, ako na storitelot za {est izvr{eni<br />
krivi~ni dela vo stek mu se utvrdeni poedine~ni kazni zatvor vo<br />
traewe od po 2 godini, ne mo`e da mu se izre~e kazna povisoka od 8 godini,<br />
koja vo otsustvo na ova ograni~uvawe bi mo`ela da mu se izre~e<br />
od 2 do 12 godini.<br />
b) Primenata metodot na asperacija e mo`en i koga za site krivi~ni<br />
dela vo stak poedine~no se utvrdeni pari~ni kazni. Imeno, ako<br />
sudot za krivi~nite dela vo stek utvrdil samo pari~ni kazni, }e ja zgolemi<br />
najvisokata utvrdena kazna, no taa ne smee da go premine zbirot<br />
na utvrdenite kazni nitu, 600 dnevni globi, koga pari~nite kazni se<br />
utvrdeni kako glavni, odnosno deset iljadi evra vo denarska protivvrednost<br />
koga se utvrdeni kako sporedni kazni. Ako za nekoe krivi-<br />
~no delo vo stek e utvrdena pari~na kazna vo dnevni globi a za drugo vo<br />
pari~en iznos, pari~niot iznos se pretvora vo dnevna globa i edinstvenata<br />
kazna ne smee da go nadmine zbirot na utvrdenite dnevni globi<br />
nitu 360 dnevni globi (~l. 44 st. 2 t. 4 KZ).<br />
Za metodot na asperacija vo ovoj slu~aj se raboti sî dodeka edinstvenata<br />
pari~na kazna se izrekuva vo iznos {to e pomal od zbirot na<br />
poedine~no utvrdenite kazni. Ako pak, pari~nata kazna go dostigne toj<br />
zbir se primenuva metodot na kumulacija.<br />
v) Najposle, ako sudot za krivi~nite dela vo stek utvrdil kazni<br />
li{uvawe od sloboda i maloletni~ki zatvor, }e ja izre~e samo kaznata<br />
li{uvawe od sloboda kako edinstvena kazna so primena na metodot na<br />
apsorpcija i asperacija (~l. 44 st. 2 t. 7). Takva situacija e mo`na ako<br />
na polnoletno lice mu se sudi za pove}e krivi~ni dela od koi ednoto<br />
ili pove}eto od niv gi izvr{il kako postar maloletnik, a drugoto<br />
415
(ili drugite) kako polnoletnik, a sudot za deloto ili delata<br />
izvr{eni vo maloletstvoto mu utvrdi kazna maloletni~ki zatvor, a za<br />
deloto ili delata izvr{eni vo polenoletstvoto kazna zatvor.<br />
Zakonot, me|utoa, ni{to ne ka`uva za toa spored koi kriteriumi<br />
}e se odmeri edinstvenata kazna vo ramkite na dadenite granici<br />
koi ponekoga{ mo`at da bidat mnogu {iroki. Taka, na primer, ako za<br />
edno delo sudot utvrdil zatvor od 5 godini, za vtoroto od 4 godini, za<br />
tretoto od 4 godini, za ~etvrtoto od 2 godini, toga{ ramkite vo koi se<br />
izrekuva edinstvenata kazna se: zgolemena najte{kata poedine~na kazna<br />
- zna~i 5 godini i eden mesec zatvor (kako minimum) i 14 godini i 11<br />
meseci (kako maksimum). 474 Toa e pra{awe od golemo prakti~no zna~ewe,<br />
za{to proizvolnosta vo odmeruvaweto na kaznata mo`e da go uni-<br />
{ti celokupniot trud vlo`en vo utvrduvaweto na poedine~nite kazni.<br />
Napred go vidovme i toa deka odmeruvaweto na kaznata za poedine~nite<br />
krivi~ni dela koi gi so~inuvaat stekot se vr{i so primena na op{-<br />
tite pravila za odmeruvaweto na kaznata. Pritoa, vo teorijata postojat<br />
stojali{ta na pove}e avtori deka treba da se zemaat predvid site<br />
olesnuva~ki i ote`nuva~ki okolnosti koi se odnesuvaat na sekoe od<br />
krivi~nite dela vo stek. Vo praktikata me|utoa se zabele`uva deka<br />
pri obrazlo`uvaweto i na edinstvenata kazna sudovite naj~esto se povikuvaat<br />
na tie okonosti. Ottamu, se postavuva i pra{aweto - dali<br />
okolnostite koi edna{ se upotrebeni pri odmeruvaweto na poedine~nite<br />
kazni mo`at povtorno da se zemat predvid i kaj utvrduvaweto na<br />
edinstvenata kazna. Vo teorijata dominira negativen stav so obrazlo-<br />
`enie deka toa bi zna~elo zemawe predvid na edna ista olesnuva~ka<br />
ili ote`nuva~ka okolnost, dva pati. 475<br />
Vo odnos na prvoto pra{awa, kaj odmeruvaweto na kaznata za<br />
oddelnite krivi~ni dela vo stek, sudot najprvin ne smee tie dela da gi<br />
posmatra izolirano edni od drugi, tuku treba da ja zame predvid okolnosta<br />
deka se raboti za pove}e dela, deka edno delo doa|a po drugoto, a<br />
posebno mora da gi ispita i oceni me|usebnite odnosi na tie dela,<br />
dali tie stojat vo nekoja me|usebna vrska ili se vo pra{awe pove}e nepovrzani<br />
dela. 476 Nakratko, taa edinstvena kazna, treba da bide sinteza<br />
na site poedine~no utvrdeni kazni, a ne proizvolno zgolemuvawe na<br />
najte{kata od utvrdenite kazni za delata vo stek. 477<br />
Re{enieto na vtoroto pra{awe nekoi avtori go gledaat vo toa<br />
{to pri izrekuvaweto na edinstvenata kazna kako olesnuva~ki, odnosno<br />
kako ote`nuva~ki okolnosti treba da se zamat predvid onie okol-<br />
474<br />
Ba~i}, F. Krivi~no paravo, op}i dio, str. 450.<br />
475<br />
Taka: Tahovi}, J. op. cit. str. 339, Zlatari}, B. op. cit. str. 233, Ba~i}, F,<br />
Krivi~no <strong>pravo</strong>, op}i dio, str. 450, ^ejovi}, B. op. cit. str. 418. Srzenti}, Stai}, Lazarevi},<br />
str. 402.<br />
476<br />
Ba~i}, F. Krivi~no paravo, op}i dio, str. 451.<br />
477<br />
Ibid, str. 449.<br />
416
nosti koi mo`at da se uva`at pri utvrduvaweto na poedine~nite kazni,<br />
za{to se od op{to zna~ewe za site dela vo stak. Za celokupnata<br />
kriminalna situacija (na primer, porane{niot `ivot na osudeniot,<br />
li~nite priliki, zaedni~kata cel, motivite i dr.). Od konkretnata situacija<br />
zavisi koi okolnosti }e imaat op{to zna~ewe za site dela vo<br />
stek, a koi }e bidat vrzani za opredeleno poedine~no delo. Odnapred<br />
ne mo`e da se postavi pravilo za toa koi okolnosti sudot treba da gi<br />
zeme predvid kako olesnuva~ki i ote`nuva~ki pri utvrduvaweto na kaznata<br />
za poedine~nite dela, a koi duri pri izrekuvaweto na edinstvenaat<br />
kazna. Me|utoa, vo nitu eden slu~aj ne smee istata okolnost da<br />
se zeme predvid dva pati, edna{ pri utvrduvaweto na poedine~nata kazna,<br />
i drug pat - pri izrekuvaweto na edinstvenata kazna. 478 Na ova<br />
stojali{te so <strong>pravo</strong> mu se sprotivstavuva Novoselac koj veli deka ovde<br />
ne stanuva zbor za na~eloto na zabrana na dvokratno ocenuvawe na<br />
okolnostite va`ni za odmeruvawe na kaznata (okolnostite koi ve}e se<br />
obele`je na krivi~noto delo ne smeeat da se zemat predvid pri sudskoto<br />
odmeruvawe na kaznata), za{to i dvete ocenki gi dava sudot, prv pat<br />
vo ramkite na analiti~noto, a vtor pat vo ramkite na sinteti~koto<br />
razgleduvawe. 479<br />
Najposle, spored Ba~i} bi mo`elo da se postavi edno op{to<br />
pravilo: edinstvenata kazna treba da bide takva da e logi~ka rezultanta<br />
na utvrdenite poedine~ni kazni. 480 Na toa se nadovrzuvaat konstatacii<br />
deka seto toa e to~no, me|utoa deka so toa sudovite ne dobile upatstva<br />
koi bi bile od pogolema korist, za{to povtorno ostanuva nejasno<br />
na koj na~in treba da se odmeri edinstvenata kazna za da se zadovolat<br />
spomnatite na~ela. 481 Ottamu, ispravno e koga najprvin se prifa}a<br />
podelbata na okolnostite na krivi~noto delo na derivatni (okolnosti<br />
koi ve}e vlijaele na utvrduvaweto na poedine~nite kazni) i originerni<br />
(okolnosti koi se svojstveni samo za edinstvenata kazna) i se zaklu~uva<br />
deka i ednite i drugite mo`at da imaat uloga pri odmeruvaweto<br />
na edinstvenata kazna. Pritoa, koga stanuva zbor za derivatnite<br />
okolnosti, tie pri odmeruvaweto na poedine~nite kazni se posmatraat<br />
vo vrska so eden odreden del, dodeka pri odmeruvaweto na edinstvenata<br />
kazna se razgleduvaat od druga perspektiva: se zema predvid nivnoto<br />
zna~ewe za edinstvenata vina na storitelot i za ocenka na celokupnata<br />
li~nost na storitelot. Toa doa|a do izraz preku sinteti~ka ocenka<br />
na site dela, pri {to site poedine~ni dela mora da bidat opfateni so<br />
seopfaten pogled kako da se raboti za edno delo. 482<br />
478<br />
Ibid, str. 451.<br />
479<br />
Vidi: Novoselac, P, Odmeravanje jedinstvene kazne, JRKKP, Beograd,<br />
1986/3-4, str. 55.<br />
480<br />
Ibid, str. 451.<br />
481<br />
Novoselac, P, op. cit. str. 50.<br />
482<br />
Ibid, str. 54.<br />
417
2 0 Spored metodot na apsorpcija (sveduvawe na kaznite) 483<br />
najprvin se odmeruvaat (utvrduvaat) kaznite za sekoe krivi~no delo od<br />
stekot, a potoa kako edinstvena se izrekuva samo najte{kata od poedine~no<br />
utvrdenite kazni, koja gi apsorbira site drugi kazni. Spored<br />
sistemot na apsorpcija se izrekuva samo najte{ko izre~enata kazna<br />
spored principot deka pote{kata vo sebe ja apsorbira polesnata kazna<br />
(poena maior absorbet minorem). So primenata na ovoj metod, prakti~no<br />
se kaznuva samo najte{koto krivi~no delo koe vleguva vo stekot,<br />
dodeka ostanatite dela od sostavot na stekot ostanuvaat nekazneti. Na<br />
toj na~in, ovoj sistem se poka`uva kako nepraveden, za{to ja olesnuva<br />
polo`bata na storitelot na krivi~noto delo, osobeno koga se raboti<br />
za realniot stek. 484 Negovata primena kaj nas e zadol`itelna vo<br />
slednite slu~ai:<br />
a) koga sudot za nekoe krivi~no delo vo stek utvrdil kazna<br />
do`ivotno li{uvawe od sloboda, toga{ }e ja izre~e samo taa kazna<br />
koja gi apsorbira site drugi utvrdeni kazni li{uvawe od sloboda i<br />
site sporedni kazni (~l. 44 st. 2 t. 1 KZ), i<br />
b) koga za edno od delata vo stek e utvrdena kazna vo iznos na<br />
op{tiot zakonski maksimum (na primer, ako e utvrdena kazna li-<br />
{uvawe od sloboda od 15 godini, taa gi apsorbira site drugi utvrdeni<br />
kazni li{uvawe od sloboda).<br />
3 0 Spored metodot na kumulacija najprvin se odmeruvaat<br />
(utvrduvaat) kaznite za sekoe krivi~no delo od stekot, a potoa edinstvenata<br />
kazna se izrekuva na na~in {to site poedine~no utvrdeni kazni<br />
se sobiraat (natrupuvawe na kazni). 485 Spored metodot na kumulacija<br />
se izrekuvaat tolku kazni kolku {to ima krivi~ni dela vo stek,<br />
kako koga za sekoe krivi~no delo bi se izrekuvala posebna kazna (quot<br />
delicta, tot poenae). 486<br />
a) Ako za edno krivi~no delo sudot utvrdil kazna li{uvawe od<br />
sloboda, a za drugo (odnosno drugi) - pari~na kazna sudot }e ja izre~e i<br />
ednata i drugata kazna.<br />
Ako pak, sudot za nekoi krivi~ni dela vo stek utvrdil kazna<br />
li{uvawe od sloboda, a za drugite krivi~i dela pari~ni kazni, }e<br />
izre~e edna kazna li{uvawe od sloboda i edna pari~na kazna so toa<br />
{to do sekoja oddelno }e dojde preku metodot na asperacijata (~l. 44.<br />
483<br />
Tahovi}, J. op. cit. str. 338.<br />
484<br />
^ejovi}, B, Krivi~no <strong>pravo</strong>, str. 419.<br />
485<br />
"Ovoj sistem mo`e da bide zgoden samo koga se izrekuva pari~na kazna<br />
kako glavna kazna, ili koga se izrekuva pari~na kazna pokraj kaznata zatvor.<br />
Me|utoa, sistemov e nepogoden koga se raboti za kaznite li{uvawe od<br />
sloboda. Zgora na toa vo slu~aj na odmeruvawe na kaznata za pogolem broj na<br />
krivi~ni dela vo stak, so primenata na ovoj sistem se doa|a do apsurdni kazni<br />
(na primer, edinstvena kazna zatvor od sto godini)." ^ejovi}, B. op. cit. str. 419.<br />
486<br />
Tahovi}, J. op. cit. str. 338.<br />
418
st. 2 t. 5 KZ). Toa zna~i deka i ovde se raboti za paralelna primena<br />
prvo, na metodot za asperacija, odnosno kaj pari~nata kazna i na kumulacija.<br />
b) ako za sekoe oddelno krivi~no delo sudot utvrdil pari~na<br />
kazna, mo`e da izre~e pari~na kazna {to go dostignuva zbirot na oddelnite<br />
kazni, so toa {to ne smee da gi nadmine op{tite zakonski maksimumi<br />
na pari~nata kazna.<br />
v) Metodot na kumulacija se primenuva i koga se raboti za izrekuvawe<br />
na sporedna kazna. Toa e mo`no vo slednive slu~ai:<br />
- Prviot slu~aj postoi toga{ koga e utvrdena sporedna kazna<br />
samo za edno krivi~no delo koe vleguva vo stekot. Vo takov slu~aj sudot<br />
}e ja izre~e i ednata i drugata kazna (kumulacija).<br />
- Vtoriot slu~aj postoi toga{ koga sporednata kazna e utvrdena<br />
za dve ili pove}e krivi~ni dela koi vleguvaat vo stekot. Vo takov<br />
slu~aj sudot najprvin odmeruva edna edinstvena sporedna (pari~na) kazna<br />
spored sistemot na asperacijata. Na toj na~in utvrdenata edinstvena<br />
sporedna (pari~na) kazna se izrekuva pokraj glavnata kazna, {to<br />
vsu{nost zna~i primena na praviloto na kumulacija. Spored toa, ovde<br />
prakti~no doa|a do paralelna primena na sistemot na asperacija i sistemot<br />
na kumulacija.<br />
6. Poedine~nite kazni za sekoe delo mora vo dispozitiviot na<br />
presudata posebno da se iska`at (~l. 348 st. 5 ZKP). Toa e potrebno za<br />
da se vidi dali sudot na zakonit na~in ja formuliral edinstvenata kazna<br />
i dali taa e logi~ka rezultanta na poedine~nite kazni. Toa e potrebno<br />
i ottamu da mo`e da se kontrolira dali poedine~nite kazni se<br />
utvrdeni na zakonit na~in. Poedine~nite kazni mora da bidat posebno<br />
istaknati vo presudata i za da se ovozmo`i natamo{no postapuvawe na<br />
sudot, ako nekoja od niv vo tekot na postapkata otpadne.<br />
Na krajot mora da se napomne deka primenata na vistinskiot i<br />
prividniot stek vo praktikata e mnogu te{ko da se sledi od nekolku<br />
pri~ini. Pred sî, sudovite ~esto primenuvaat nekoj oblik na vistinski<br />
ili prividen stek, a vo obrazlo`nieto na presudata ne naveduvaat<br />
za koj od nivnite oblici se raboti, ili pak ne objasnuvaat na koj na~in<br />
gi sfa}aat oblicite na vistinskiot ili prividniot stek. Ponatamu,<br />
sudovite voop{to ne naveduvaat deka e primenet nekoj od oblicite na<br />
vistinski ili prividen stek iako toa proizleguva od konkretniot<br />
slu~aj. Najposle, osobeno koga se raboti za prividniot stek mnogu ~esto<br />
mo`at da se sretnat i primeri na pogre{no opredeluvawe na negovite<br />
oblici kako i golemi razliki vo re{avaweto na isti slu~ai,<br />
{to, se razbira, ima razli~ni prakti~ni posledici za osudeniot.<br />
Me|utoa, kon seto ova treba da se dodade i zabele{kata spored<br />
koja vo literaturata ne samo {to postoi {arenilo vo na~inot na klasifikacijata<br />
na slu~aite na prividen stek, tuku avtorite ~esto se razijduvaat<br />
i vo vrska so pra{aweto vo koja grupa spa|a oddelen slu~aj, pa<br />
ne e retko nekoi avtori opredelen slu~aj da go pomestuvaat vo grupata<br />
419
na specijalitetot, dodeka drugi vo toj slu~aj gledaat konsumpcija, a<br />
treti mislat deka se raboti za subsidijaritet. 487 Navedenata zabele-<br />
{ka mo`e mnogu poilustrativno da se sogleda od analizata na samo tri<br />
slu~ai na primena na prividniot stek: siluvawe pri koe e nanesena<br />
lesna telesna povreda, naru{uvaweto na nepovredivosta na stanot i<br />
siluvaweto, kako i primaweto potkup i zloupotrebata na slu`benata<br />
polo`ba, kade {to se sudiraat najrazli~ni, ~estopati i protivre~ni<br />
tolkuvawa. 488 Seto toa vodi kon pravna nesigurnost vo primenata na<br />
institutot prividen stek, pa ottamu, spored nas, nema nikakva uteha za<br />
sudiite vo smiruva~koto objasnuvawe na Ba~i} deka samiot broj na formulite<br />
pod koi treba da se podvedat situaciite vo vrska so prividniot<br />
stek i nivnite nazivi, kako i toa dali opredelena konkurencija<br />
spa|a vo ovaa ili onaa formula, navodno bile pra{awa od vtorostepeno<br />
zna~ewe. Toa osobeno ottamu {to ve}e vo slednata re~enica avtorot<br />
se negira sebesi koga veli "Bitno e da se ima opredelen stav za toa<br />
{to e op{ta platforma za ovaa materija, {to e nejzinata op{ta kriminalnopoliti~ka<br />
osnova, i potoa vrz taa osnova da se utvrdat oblicite<br />
na prividniot stek, me|utoa na toj na~in tie celosno da go pokrijat<br />
ova podra~je." 489<br />
2.4. Odmeruvawe na kaznata na osudeno lice<br />
Do primena pravilata za izrekuvawe na edinstvena kazna vo<br />
stek doa|a i toga{ koga mu se sudi na ve}e osudeno lice za nekoe drugo<br />
krivi~no delo. Pritoa, zakonot razlikuva dve situacii: 1 0 koga na ve}e<br />
osudeno osudeno lice mu se sudi za krivi~no delo storeno pred da e zapo~nato<br />
izdr`uvaweto na kaznata spored porane{nata osuda, i 2 0 koga<br />
na ve}e osudeno lice mu se sudi za krivi~no delo {to go storil za vreme<br />
na izdr`uvaweto na kaznata.<br />
1 0 Do sudewe na osudeno lice za krivi~no delo izvr{eno pred da<br />
zapo~alno so izdr`uvaweto na kaznata spored porane{nasta osuda<br />
mo`e da dojde vo dva slu~ai. Imeno, mo`no e vo vreme na sudeweto za<br />
edno ili pove}e krivi~ni dela da ne se znaelo deka liceto na koe mu se<br />
sudi storilo u{te nekoe krivi~no delo, tuku za toa da se doznalo duri<br />
po donesuvaweto na sudskata odluka. Pritoa, mo`no e izvr{uvaweto<br />
na kaznata spored porane{nata kazna sî u{te da ne zapo~nalo, ili pak<br />
taa ve}e celosno ili delumno da e izdr`ana. Osven toa, vo vremeto od<br />
<strong>pravo</strong>silnosta na presudata do po~etokot na izdr`uvaweto na kaznata<br />
mo`no e osudenoto lice da izvr{i i novo krivi~no delo. Spored toa, i<br />
vo dvata slu~ai ve}e postoi edna sudska odluka so koja na storitelot<br />
mu e izre~ena kazna, a treba da mu se sudi i za drugo krivi~no delo.<br />
487<br />
Zlatari}, B. op. cit. str. 169.<br />
488<br />
Vidi: Lazin, \, op. cit. str. 520-526 kako i Zlatari}, B. str. 173-196.<br />
489<br />
Ba~i}, F. Krivi~no <strong>pravo</strong>, op}i dio, str. 363-364.<br />
420
I pokraj toa {to vo ovie slu~ai ne se raboti za vistinski stek<br />
na krivi~ni dela, zakonot predviduva deka i kaj niv }e se premenat<br />
pravilata za odmeruvawe na kaznata vo stek (~l. 46 st. 1 KZ). Toa zna~i<br />
deka sudot na storitelot }e mu ja utvrdi kaznata za krivi~noto delo za<br />
koe mu se sudi, a izre~enata kazna vo porane{nata osuda ja zema kako<br />
utvrdena za site izvr{eni krivi~ni dela. Pritoa, spored koj metod }e<br />
ja izre~e edinstvenata kazna zavisi od toa koja kazna na storitelot mu<br />
bila porano izre~ena i koja kazna mu e utvrdena za novoto delo. Ako na<br />
storitelot mu se sudi za pove}e krivi~ni dela, toga{ mu se utvrduva<br />
kazna za sekoe od izvr{enite dela, dodeka porane{nata kazna se zema<br />
kako edna bez ogled dali bila izre~ena za edno ili pove}e krivi~ni<br />
dela.<br />
Kaj odmeruvawe na edinstvenata kazna mora da se vodi smetka<br />
dali bilo zapo~nato so izdr`uvaweto na kaznata. Ako kaznata bila zapo~nata<br />
ili izdr`ana, toj del se presmetuva vo edinstevnata kazna li-<br />
{uvawe od sloboda.<br />
2 0 Pravilata za odmeruvawe na kaznata za krivi~ni dela vo stek<br />
se primenuvaat i koga mu se sudi na osudeno lice koe storilo krivi~no<br />
delo za vreme na izdr`uvaweto na kaznata li{uvawe od sloboda ili<br />
maloletni~ki zatvor (~l. 46 st. 1 i 2 KZ). Analogna na toa e i situacijata<br />
koga krivi~noto delo e izvr{eno za vreme na treaeweto na uslovniot<br />
otpust. I vo vakvi slu~ai za izvr{enoto delo se utvrduva kazna, a<br />
porane{nata kazana se zema kako utvrdena, pa se izrekuva edinstvena<br />
kazna vo koja se zasmetuva ve}e izdr`aniot del od kaznata.<br />
Me|utoa, doslednata primena na ova pravilo vo opredeleni slu-<br />
~ai bi mo`ela da dovede do re{enija koi kriminalnopoliti~ki ne se<br />
opravdani. Toa osobeno bi bilo slu~aj ako na storitelot mu e izre~ena<br />
kazna li{uvawe od sloboda vo podolgo traewe, a novoto krivi~no delo<br />
go izvr{il pri krajot na izdr`uvaweto na ovaa kazna. Taka, ako nekoe<br />
osudeno lice na kazna zatvor od 12 godini, po izdr`ani 10 godini stori<br />
novo krivi~no delo za koe sudot mu utvrdi 8 godini zatvor, bi mo-<br />
`elo da mu se odmeri edinstvena kazna zatvor od najpove}e 15 godini<br />
zatvor, vo koja bi mu se presmetal izdr`aniot del od kaznata. Ottamu,<br />
toj bi trebalo da izdr`i u{te pet godini zatvor. Zna~i nemu bi mo-<br />
`ele da mu se presmetaat tri godini od osudata na 8 godini zatvor<br />
izre~eni za izvr{enoto novo delo. Situacijata bi mo`ela da bide<br />
u{te poapsurdna ako liceto osudeno na 15 godini kazna li{uvawe od<br />
sloboda bi izvr{ilo krivi~no delo pri krajot na izdr`uvaweto na<br />
ovaa kazna. So primena na pravilata za izrekuvawe na edinstvena kazna<br />
vo stek nemu bi mo`elo da mu se izre~e edinstvena kazna vo treaewe<br />
podolgo od 15 godini zatvor, {to zna~i deka novoto delo ne bi<br />
imalo nikakvo vlijanie vrz izvr{uvaweto na kaznata. Ottamu, zakonot<br />
predviduva deka sudot na storitelot }e mu izre~e kazna nezavisno od<br />
porano izre~enata kazna, ako so primenata na odredbite od ~l. 44 ne bi<br />
mo`elo da se ostvari celta na kaznuvaweto so ogled na traeweto na ne-<br />
421
izdr`aniot del od porano izre~enata kazna (~l. 46 st. 2 KZ). Toa zna~i<br />
deka vo vakvi slu~ai sudot ima dve mo`nosti za izrekuvawe na kaznata:<br />
da izre~e kazna spored odredbite vo stek ili za novoto delo da izre~e<br />
samostojna kazna. Prvoto re{enie e pravilo, dodeka vtoroto sudot<br />
treba da go primeni samo ako so prvoto re{enie ne bi mo`elo da se<br />
ostvari celta na kaznuvaweto so ogled na traeweto na neizdr`aniot<br />
del od porano izre~enata kazna. Ako za izvr{enoto novo delo sudot<br />
izre~e samostojna kazna, toga{ postojat dve avtonomni osudi koi se<br />
izdr`uvaat sukcesivno.<br />
Osudeno lice na kazna li{uvawe od sloboda ili maloletni~ki<br />
zatvor za vreme na izvr{uvaweto na kaznata mo`e da izvr{i i nekoe<br />
polesno krivi~no delo. Vo takov slu~aj se postavuva pra{awe dali<br />
treba da se kazni i za toa delo. Dokolku vo vakov slu~aj bi se primenile<br />
pravilata za odmeruvawe na kaznata za dela vo stek, utvrdenata<br />
kazna za izvr{enoto delo vo postapkata za odmeruvawe na edinstvenata<br />
kazna ne bi mo`ela bitno da vlijae na porane{nata osuda. Ottamu,<br />
zakonot predviduva deka osudenikot koj za vreme na izdr`uvaweto na<br />
kaznata li{uvawe od sloboda ili maloletni~ki zatvor }e stori krivi~no<br />
delo za koe zakonot propi{uva pari~na kazna ili li{uvawe od<br />
sloboda do edna godina, }e se kazni disciplinksi (~l. 46 st. 3 KZ).<br />
Pritoa, prirodata na izvr{enoto delo i okolnostite pod koi e izvr-<br />
{eno }e vlijaat na izborot na disciplinskata kazna.<br />
2.5. Presmetuvawe na pritvorot vo porane{nite kazni<br />
1. Na storitelot na krivi~no delo koj pred izrekuvaweto na<br />
presudata za krivi~no delo se nao|al vo pritvor, vremeto pominato vo<br />
pritvor, kako i sekoe negovo li{uvawe od sloboda vo vrska so krivi-<br />
~noto delo (li{uva we od sloboda do 24 ~asa, vremeto pominato na posmatrawe<br />
vo zdravstvena ustanova, izdr`ana kazna vo stranstvo i dr.)<br />
sudot zadol`itelno mu ja zasmetuva vo izre~enata kazna li{uvawe od<br />
sloboda, maloletni~ki zatvor i pari~na kazna (~l. 47 st. 1 KZ). I<br />
pokraj toa {to pritvorot ne pretstavuva kazna, tuku merka za obezbeduvawe<br />
na prisustvoto na obvinetiot za uspe{no vodewe na krivi~nata<br />
postapka, zakonot od pri~ini na pravednost predviduva deka toj se<br />
zasmetuva vo izre~enata kazna kako del od izdr`anata kazna.<br />
2. Zasmetuvaweto na pritvorot se vr{i na na~in {to eden den<br />
pritvor se izedna~uva so eden den li{uvawe od sloboda, odnosno eden<br />
den maloletni~ki zatvor i edna dnevna globa ili 20 evra vo denarska<br />
protivvrednost (~l. 47 st. 3 KZ).<br />
3. Pritvorot mo`e da se zasmeta vo izre~enata kazna ako postoi<br />
identitet me|u deloto za koe bil opredelen pritvor i deloto za koe e<br />
izre~ena osudata. Za takov identitet stanuva zbor ako me|u niv postoi<br />
identitet na fakti~kata sostojba, odnosno fakti~ki identitet na<br />
obvinetoto i presudenoto delo. Razlikite vo kvalifikacijata na de-<br />
422
loto ne se od zna~ewe za ova pra{awe. 490<br />
4. Ako na osudenikot mu e izre~ena kazna za nekoe drugo kaznivo<br />
delo (prekr{ok), pa potoa za istoto dejstvie bide osuden i vo krivi~na<br />
postapka, vo ovaa postapka }e bide zasmetana i izdr`anata, odnosno<br />
naplatenata kazna za tie dela (v. ~l. 47 st. 2 KZ).<br />
VIII. KAZNUVAWE NA PRAVNO LICE<br />
1. So izmenite na KZ od 2004 godina vo na{ata zemja za prv pat e<br />
poredvidena krivi~na odgovornost i kaznuvawe na pravnite lica.<br />
Uslovite za krivi~nata odgovornost na pravnite lica se opredeleni<br />
so odredbite od ~l. 28-a KZ. Imeno, vo slu~aite opredeleni so Posebniot<br />
del na KZ, ili so drug zakon so koj se propi{ani krivi~ni dela,<br />
pravnoto lice e krivi~no odgovorno ako do izvr{uvawe na deloto do-<br />
{lo so dejstvie ili so propu{tawe na dol`niot nadzor od strana na<br />
organot na upravuvawe ili na odgovornoto lice vo pravnoto lice, ili<br />
na drugo lice koe bilo ovlasteno da postapuva od imeto na pravnoto<br />
lice vo ramkite na negovite ovlastuvawa, ili koga toa gi pre~ekorilo<br />
svoite ovlastuvawa zaradi ostvaruvawe korist za pravnoto lice (~l.<br />
28-a st. 1 KZ). Toa zna~i deka kaznuvaweto se zasnova na na~eloto na<br />
pretpostavena odgovornost na pravnoto lice. Pretpostavenata<br />
odgovornost na pravnoto lice, me|utoa, ne ja isklu~uva odgovornosta i<br />
kaznuvaweto na fizi~koto lice koe e storitel na krivi~noto delo<br />
(~l. 28-a st. 2 KZ). Ottamu proizleguva deka kaj nas e prifaten sistem<br />
na paralelen krivi~na odgovornost i kaznuvawe na pravnoto lice.<br />
Inaku, kako krivi~no odgovorni subjekti na krivi~nite dela<br />
opredeleni so zakon mo`at da se javat site pravni lica, so isklu~ok na<br />
dr`avata (~l. 28-a st. 3 KZ). Stranski pravni lica se krivi~no odgovorni<br />
dokolku deloto go storile na teritorijata na Republika Makedonija,<br />
bez ogled dali imaat svoe pretstavni{tvo ili podru`nica koja<br />
vr{i dejnost na nejzina teritorija (~l. 28-a st. 4 KZ).<br />
2. Za pravnite lica se predvideni slednive vidovi kazni: 1 0 pari~na<br />
kazna, 2 0 privremena zabrana za vr{ewe dejnost, 3 0 trajna zabrana<br />
za vr{ewe dejnost i, 4 0 prestanok na pravnoto lice (~l. 96-a KZ).<br />
pari~anata kazna e glavna, dodeka site ostanati se predvideni kako<br />
sporedni kazni {to se izrekuvaat zaedno so pari~nata kazna.<br />
1 0 Pari~nata kazna se izrekuva vo iznos koj ne mo`e da bide<br />
pomal od 100 iljadi denari, nitu pogolem od 30 milioni denari. Za<br />
krivi~ni dela storeni od kristoqubie ili za krivi~ni dela so koi se<br />
predizvikuva pogolema imotna {teta, mo`e da se propi{e pari~na kazna<br />
do dvojniot iznos od maksimumot na ovaa kazna ili vo srazmer so<br />
visinata na pri~inetata {teta ili pribavenata korist, no najmnogu do<br />
dvaesetkraten iznos (~l. 96-a st. 2 KZ).<br />
490<br />
Taka Radovanovi}, M. op. cit. str. 281, Proevski, V. op. cit. str. 440,<br />
423
[to se odnesuva do izvr{uvaweto na pari~nata kazna vo ~l. 96-<br />
v st. 1 KZ e predvideno ako osudenoto pravno lice ne ja plati pari~nata<br />
kazna vo rok opredelen od sudot, koj ne mo`e da bide pokratok od 15<br />
dena nitu podolg od 30 dena, sudot nareduva prisilno izvr{uvawe koe<br />
se sproveduva spored op{tite pravila od Zakonot za izvr{nata postapka.<br />
Ako pari~nata kazna ne mo`e da se izvr{i od imotot na pravnoto<br />
lice, poradi toa {to pravnoto lice nema takov imot ili prestanalo<br />
da postoi pred izvr{uvawe na kaznata, kaznata se izvr{uva od imotot<br />
na osnova~ot ili osnova~ite na pravnoto lice, srazmerno na vlo`enite<br />
udeli, odnosno kaj trgovskoto dru{tvo od imotot na akcionerite,<br />
odnosno sodru`nicite srazmerno na nivnite udeli (~l. 96-v st. 2 KZ).<br />
[to se odnesuva pak, do pari~nata kazna na stranski pravni lica, taa<br />
se izvr{uva od imotot konfiskuvan vo Republika Makedonija ili, so<br />
primena na me|unaroden dogovor, od imotot vo stranstvo (~l. 96-v st. 3<br />
KZ).<br />
2 0 Privremena zabrana za vr{ewe oddelna dejnost vo traewe od<br />
edna do tri godini se izrekuva zaedno so pari~nata kazna, ako pri<br />
vr{ewe na dejnosta na pravnoto lice e izvr{eno krivi~no delo za koe<br />
za fizi~ko lice e propi{ana pari~na kazna ili kazna li{uvawe od<br />
sloboda do tri godini, a od na~inot na izvr{uvawe na deloto proizleguva<br />
opasnosta od povtorno vr{ewe na takvo ili sli~no delo (~l. 96-<br />
a st. 3 KZ).<br />
3 0 Trajna zabrana za vr{ewe oddelna dejnost, od dejnostite {to<br />
gi vr{i pravnoto lice se izrekuva zaedno so pari~na kazna, ako e<br />
izvr{eno delo za koe za fizi~ko lice e propi{ana kazna li{uvawe od<br />
sloboda od najmalku tri godini, a od na~inot na izvr{uvawe na deloto<br />
proizleguva opasnost od povtorno vr{ewe na takvo ili sli~no delo.<br />
Ovaa kazna sudot ja izrekuva i koga e izvr{eno krivi~no delo po prethodna<br />
osuda so koja na pravnoto lice mu e izre~ena privremena zabrana<br />
za vr{ewe dejnost (~l. 96-a st. 4 KZ).<br />
4 0 Kaznata prestanok na pravnoto lice se izrekuva zaedno so<br />
pari~nata kazna, ako e izvr{eno delo za koe za fizi~ko lice e propi-<br />
{ana kazna li{uvawe od sloboda od najmalku pet godini, a od na~inot<br />
na izvr{uvaweto na deloto proizleguva opasnost od povtorno vr{ewe<br />
na takvo ili sli~no delo. Ovaa kazna sudot ja izrekuva i koga e izvr-<br />
{eno krivi~no delo po prethodna osuda so koja na pravnoto lice mu e<br />
izre~ena trajna zabrana za vr{ewe dejnost (~l. 96-a st. 5 KZ).<br />
Ovde treba da se ima predvid deka kaznata privremena ili trajna<br />
zabrana za vr{ewe dejnost i prestanok na pravnoto lice ne mo`e da<br />
se izre~e na pravno lice osnovano so zakon, kako i na politi~ka partija.<br />
Vrz osnova na <strong>pravo</strong>silna presuda so koja e izre~ena kaznata<br />
prestanok na pravnoto lice, nadle`niot sud pokrenuva so zakon utvrdena<br />
postapka za likvidacija na pravnoto lice vo rok od 30 dena od<br />
<strong>pravo</strong>silnosta na presudata (~l. 96-a st. 6 KZ).<br />
424
Pravnoto lice nad koe e otvoren ste~aj, se kaznuva za krivi~ni<br />
dela storeni pred otvaraweto na ste~ajnata postapka (~l. 96-a st. 7<br />
KZ).<br />
2. Pokraj kaznite vo KZ e predvidena i mo`nost za izrekuvawe<br />
uslovna osuda na pravni lica. Taka, sudot mo`e da odredi uslovno<br />
odlagawe na izvr{uvawe, za vreme od edna do tri godini, na pari~nata<br />
kazna i zabranata za vr{ewe dejnost, koga e izvr{eno krivi~no delo za<br />
koe e propi{ana pari~na kazna ili kazna zatvor do tri godini, ako<br />
pravnoto lice go deponira iznosot na izre~enata pari~na kazna vo sudot<br />
i garantira deka nema da bide izvr{eno krivi~no delo vo rokot na<br />
proveruvaweto (~l. 96-g st. 1 KZ). Ako vo rokot na proveruvaweto e<br />
izvr{eno novo krivi~no delo ili e otrkieno porano storeno krivi~no<br />
delo na pravnoto lice, kaznata se izvr{uva (~l. 96-g st 2 KZ).<br />
3. Pokraj kaznite vo KZ, isto taka, predviduva i mo`nost za<br />
izrekuvawe na konfiskacija na imot i imotna korist i odzemawe na<br />
predmeti. Na konfiskuvaweto imot i imotna korist pribavena so krivi~no<br />
delo na pravno lice soodvetno se primenuvaat odredbite od ~lenovite<br />
98 do 100 od ovoj zakonik (~l. 96-d st. 1 KZ).<br />
Ako od pravnoto lice ne mo`e da se konfiskuva imot ili imotna<br />
korist poradi toa {to prestanalo da postoi pred izvr{uvawe na<br />
konfiskacijata, osnova~ot ili osnova~ite na pravnoto lice, odnosno<br />
kaj trgovskoto dru{tvo, akcionerite ili sodru`nicite solidarno }e<br />
se obvrzat da platat pari~en iznos {to odgovara na pribavenata imotna<br />
korist (~l. 96-d st. 2 KZ). Na odzemaweto predmeti od pravnoto<br />
lice soodvetno se primenuvaat odredbite od ~len 101-a od ovoj zakonik<br />
(~l. 96-d st. 3 KZ).<br />
4. Odmeruvawe na kaznata na pravno lice. Pri odmeruvawe na<br />
kaznata sudot gi zema predvid bilansot na sostojbite i bilansot na<br />
uspehot na pravnoto lice, vidot na dejnosta i prirodata i te`inata na<br />
izvr{enoto delo (~l. 96-b st. 1 KZ). Ako sudot utvrdi pari~na kazna za<br />
dve ili pove}e dela vo stek, edinstvenata kazna ne mo`e da go dostigne<br />
zbirot na poedine~no utvrdenite kazni, nitu da go nadminuva zakonskiot<br />
maksimum na kaznata propi{ana za pravnoto lice (~l. 96-b st. 2<br />
KZ).<br />
425
426
G l a v a III<br />
NOVI PROCESI VO SOVREMENOTO KRIVI^NO PRAVO I<br />
KAZNENATA POLITIKA<br />
I. HUMANIZACIJA, INDIVIDUALIZACIJA I<br />
RACIONALIZACIJA NA KAZNENITE MERKI<br />
1. Istoriski gledano krajnata cel na propi{uvaweto, izrekuvaweto<br />
i izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii vo site dosega{ni klasni<br />
op{testveno-ekonomski formacii bila ista - spre~uvawe na osobeno<br />
op{testveno opasni dejnosti. Me|utoa, op{testvenata reakcija protiv<br />
kriminalnite povedenija, odnosno razli~nite sredstva i metodi za nivno<br />
spre~uvawe (suzbivawe) i voop{to razvojot na sistemite za izvr-<br />
{uvawe na krivi~nite sankcii, zavisela od teoretskiot nau~en koncept<br />
za celite na kaznuvaweto i negovoto zna~ewe za suzbivaweto na<br />
kriminalitetot, za{to krivi~nite sankcii gi karakteriziraat opredeleni<br />
specifi~nosti so ogled na celite {to ima gi postavuvaat opredeleni<br />
op{testva. Izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii vo toj pogled<br />
gi karakterizira razvoen pat {to odi od idejata za retributivna kazna<br />
kon sfa}aweto za op{testveno popravawe i resocijalicazija na kriminalcite.<br />
Imeno, u{te od svojata pojava, klasnoto op{testvo na "javnite<br />
kazni" im postavi zada~a preku odmazda za storenoto zlo da predizvikuvaat<br />
stradawe, zastra{uvawe i onevozmo`uvawe na izvr{itelite<br />
na krivi~ni dela toa da go povtorat i vo idnina. Kaznata toga{<br />
ima{e teolo{ka (stradawe), politi~ka (zastra{uvawe), i socioekonomska<br />
(ugnetuvawe) cel. Oblicite na op{testvenata reakcija vo robovladetelstvoto<br />
i feudalizmot se ostvaruvaa preku surovi kazni, progonstvo<br />
i deportacija. Vakvata koncepcija na kaznuvaweto i negovite<br />
celi provejuva{e se do XVIII vek koga se legalizira zatvoraweto kako<br />
kazna za storenoto delo. Me|utoa, vo po~etokot na primenata na kaznata<br />
li{uvawe od sloboda odmazdata i zastra{uvaweto ostanaa - sega<br />
kako celi na sebe so stradaweto kako nu`na posledica od nivnata primena,<br />
a pod vlijanie na klasi~nata {kola vo krivi~noto <strong>pravo</strong> koja<br />
{to se zalaga{e za apstraktna pravednost i ednakvost pred zakonot.<br />
Vo ovoj dolg period dominira{e eden represivno-preventiven koncept<br />
za koj slobodno mo`e da se ka`e deka ne uspea da go namali kriminalitetot.<br />
Naprotiv toj u{te pove}e se {ire{e i toa so silata na povrat.<br />
2. Poradi toa {to represivnata koncepcija vo suzbivaweto na<br />
kriminalitetot ne poka`a vidni rezultati, sredstvata za borba pro-<br />
427
tiv kriminalitetot novite {koli gi pobaraa na druga strana. Imeno,<br />
so niv vnimanieto se svrtuva kon delinkventot kako nositel na kriminalnata<br />
aktivnost. Taka, spored pozitivistite reakcijata treba da se<br />
prilagodi spored storitelot na krivi~noto delo i toj treba da se podlo`i<br />
na specijalen tretman zavisno od sostojbata na negovata li~nost<br />
za da se ostvari odbranata na op{testvoto od kriminalitetot preku<br />
prevencija, izolacija i popravawe na delinkventot. I sociolo{kata<br />
{kola se zalaga{e za popravawe na delinkventot, a vo taa nasoka<br />
posebno e zna~ajno insistiraweto na dvi`eweto na novata op{testvena<br />
odbrana 491 za efikasna borba za za{tita na op{testvoto od kriminalitetot<br />
i za popravawe i reintegrirawe na delinkventite.<br />
Site ovie {koli izniknaa i se razvivaa vo epohata na kapitalizmot,<br />
koj kako, i site drugi klasni op{testva, osnovnata funkcija<br />
na krivi~noto <strong>pravo</strong> i kaznata ja glada{e vo za{titata na klasnata i<br />
politi~kata struktura {to i odgovara{e na vladea~kata klasa. Me|utoa,<br />
vo soglasnost so progresivnite idei i interesi na kapitalisit~kata<br />
klasa se nalo`i potrebata od napu{tawe na retribucijata vo<br />
izvr{uvaweto na kaznata. Vrz tie promeni nu`no vlijae{e, pred sÒ,<br />
zabrzaniot razvoj na proizvodstvenite sili i na op{testveno ekonomskite<br />
odnosi, kako i tendencijata kon demokratizacija na politi~kite<br />
odnosi od koi, iako formalno, proizleze potrebata za po~ituvawe<br />
na na~eloto na ednakvo u~estvo na site gra|ani vo socijalniot `ivot,<br />
ramnopravnosta i li~nite i politi~kite slobodi na ~ovekot i gra|anite.<br />
Na toj na~in za prv pat e deklarirano poinakvo mesto na ~ovekot<br />
vo op{testvoto vo nasoka {to zna~i humanizacija na odnosite me|u lu-<br />
|eto bidej}i ne mo`e{e da se zaobikoli faktot deka vo novite uslovi<br />
~ovekot se pove}e stanuva gospodar na prirodata, na op{testvenite<br />
odnosi i na samiot sebesi. Vo nasoka na ubla`uvawe na krivi~nata represija<br />
i ostrinata pri izvr{uvaweto na kaznata pridonese i se po-<br />
491<br />
"Osnovnata sodr`ina na stojali{ta na dvi`weto na op{testvena<br />
odbrana, ka`ano sosema nakratko e slednata: Op{testvenata odbrana se zazema<br />
za takva kriminalna politika koja bi go {titela op{testvoto od kriminalitetot,<br />
a oddelniot ~len na op{testvoto od toa da ne trgne po toj pat.<br />
Op{testvenata odbrana smeta deka za taa cel ne e dovolno samo represivnoto<br />
krivi~no <strong>pravo</strong>. Nego pred se bi trebalo da go zameni {iroka op{tetvena<br />
preventivna dejnost, koja so preventivni, socijalnopoliti~ki i drugi merki<br />
bi gi otstranuvala pri~inite na kriminalitetot i so svojata prevencija bi<br />
vlijaela na socijalno i moralno zagrozenite lu|e, u{te pred da go storat<br />
krivi~no delo. Takvata kriminalna politika treba da dade ne{to novo vo<br />
oblasta na postapkata so prestapnicite taka {to taa vo celina bi bila naso-<br />
~ena kon negovo popravawe i resocijalizacija." Bavcon, Lj. Novi kriminalno politi~ki<br />
pogledi na individualizaciju mera protiv delikvenata, Narodna milicija, Beograd,<br />
1958/6, 7. Za ovaa kriminalnopoliti~ka {kola podrobno: <strong>Sulejmanov</strong>,<br />
Z. Kriminologija, Grafohartija, Skopje, str. 326-336.<br />
428
golemoto jaknewe i osvestuvawe na rabotni~kata klasa i nejzinata<br />
borba za ostvaruvawe pogolemi ekonomski i socijalni slobodi. Tuka<br />
treba da se dodade i nezamenlivoto vlijanie {to so sebe go nosi burniot<br />
razvoj na nau~nata misla osobeno na sociologijata za op{testvoto<br />
i za ~ovekot kako op{testvena i individualna edinka.<br />
3. Vakviot evolutiven pat na op{testvoto i na nau~nata misla<br />
dovede do toa vo sovremenoto op{testvo osnovnata cel na kaznata da se<br />
vrzuva za nositelot na negativnoto povedenie i potrebata sprema nego<br />
da se prezemaat soodvetni merki na tretman {to vodat kon negova resocijalizacija.<br />
So ostvaruvaweto na taa cel se postignuva najefikasna<br />
za{tita na op{testvoto 492 i na li~nosta na delinkventot. Poradi toa<br />
krivi~noto <strong>pravo</strong>, kriminalnata politika i penologijata se stremat<br />
kon izgrdba na instituti i humanizirani merki na tretman i pomo{ na<br />
delinkventite so koi se ovozmo`uva kreirawe na op{testveno polezni<br />
li~nosti {to }e mo`at lesno da go najdat svoeto mesto vo op{testvoto<br />
i koi pove}e nema da vr{at krivi~ni dela. Pritoa, ne se zaboravi<br />
deka krivi~nite sankcii imaat polivalantna funkcija za ~ie<br />
ostvaruvawe treba postojano da se vodi smetka. Potenciraweto i istaknuvweto<br />
vo preden plan na prevospituvaweto ne zna~i celosno ukinuvawe<br />
na retribucijata koja {to se pojavuva kako vnatre{na komponenta<br />
na prevencijata (generalna i specijalna), od koja {to op{testvoto<br />
na mo`e da se otka`e, za{to pretstavuva nu`nost {to izvira od potrebata<br />
za za{tita na op{testvoto i negovata potreba da go izrazi<br />
svojot moralen prekor i neodobruvawe sprema kriminalitetot kako<br />
negativen oblik na op{testveno povedenie. Me|utoa, i pokraj obidite<br />
represijata da ne se sfati vo svojata porane{na smisla kako barawe na<br />
odmazda, vra}awe na zlo so zlo tuku kako "eden priroden refleks na<br />
socijalnata psihologija, 493 kako zadovoluvawe na ~uvstvoto na pravednost,<br />
taa sepak se javuva kako pre~ka {to vo praktikata go sopira ostvaruvaweto<br />
na progresivnite idei i celi na kaznuvaweto. Poradi toa<br />
sovremenite kazneni sistemi se stremat kon iznao|awe novi re{enija<br />
{to kaj krivi~nite sankcii {to e mo`no pove}e }e gi otstranat ili<br />
}e gi ubla`at posledicite od naporednata egzistencija na retribucijata<br />
i prevospituvaweto preku voveduvawe i se po{iroka primena<br />
na drugi krivi~ni sankcii osobeno takvi {to }e ja zamenat kaznata<br />
li{uvawe od sloboda, kako {to se parapenalnite sankcii, zatvor vo<br />
492<br />
"So toa kaznata se pretvora vo efikasna merka na op{testvena za-<br />
{tita. Vo sekoj drug slu~aj op{testvoto e za{titeno samo privremeno, dodeka<br />
osudenikot e izoliran od op{testvoto i se nao|a vo zatvorot. Ottuka zatvoraweto<br />
i izoliraweto {to ne se sledeni so cel - resocijalizacija mo`at da<br />
zna~at samo privremena za{tita, privremena represivna prevencija, i poradi<br />
toa fakti~ki nemaat smisla." Milutinovi}, M. Savremene tendencije u oblasti penolo{ke<br />
misli i prakse, Penologija, Beograd, 1973/1, str. 7.<br />
493<br />
Kup~evi}-Mla|enovi}, R. op. cit, str. 67.<br />
429
prazni~ni denovi, poludneven zatvor, pari~ni kazni, sankcii {to se<br />
sostojat vo ograni~uvawe na nekoi prava na gra|anite i sl.<br />
4. So istata cel i vo ramkite na kaznata li{uvawe od sloboda<br />
se pravat usilbi za ograni~uvawe na represijata i za {iroko otvorawe<br />
na prostorot za razvivawe na procesite na prevospituvaweto vo tekot<br />
na nejzinoto izvr{uvawe. Vsu{nost, se odi kon postojano ograni~uvawe<br />
i potisnuvawe na represijata ponekoga{ duri i dotamu {to se<br />
postavuva vo vid na nerealno barawe za nejzino nadminuvawe i otstranuvawe<br />
kako istoriska kategorija. Kaj dolgotrajnite kazni li{uvawe<br />
od sloboda za toa postojat opredeleni mo`nosti {to se koristat vo<br />
mnogu zemji preku ubla`uvawe na re`imot na nivnoto izvr{uvawe,<br />
unifikacija na kaznite li{uvawe od sloboda, ubla`uvawe na disciplinata<br />
494 i sî po{irokoto koristewe na uslovniot otpust za da dojdat<br />
do izraz oblicite, metodite i sredstvata {to najmnogu ñ odgovaraat na<br />
resocijalizacijata na osudenite lica. Od druga strana, se pravat i golemi<br />
usilbi `ivotot na zatvorenicite {to pove}e da nalikuva na `ivotot<br />
na slobodniot ~ovek. 495 Pritoa, se istaknuva deka so streme`ot za<br />
napu{tawe na sistemot na segregacija (odvojuvawe i otfrluvawe na<br />
osudenicite od op{testvoto) i primena na tn. sistem na simbioza pome|u<br />
delinkventnoto i nedelinkventnoto naselenie 496 treba da se postigne<br />
normalizacija na `ivotot na zatvorenicite. Vo moderniot sistem<br />
na izvr{uvawe na kaznite li{uvawe od sloboda toa e conditio sine<br />
qua non za da se ubla`i, pa duri i nadmine paradoksot {to vo sebe krie<br />
rizik da ne mo`e da se ostvari resocijalizacijata nitu pak socijalnata<br />
adaptacija na delinkventite, za{to op{testveno neprilagodenite<br />
lica se prevospituvaat i akomodiraat na sloboda so prisiluvawe na<br />
uslovite {to zna~at dolgogodi{na izolacija. Vo taa smila se pravat<br />
uspe{ni obidi za pribli`uvawe na `ivotot na osudenite lica kon `ivot<br />
na sloboda preku pogolema gri`a za niv, pro{iruvawe na nivnite<br />
prava i pogodnosti, voveduvawe i podosledno ostvaruvawe na opredeleni<br />
oblici na samoorganizirawe i drugi formi na human tretman i<br />
pogolema gri`a u{te vo kaznenite ustanovi za postpenalno prifa}awe<br />
na otpu{tenite osudenici. Vo tie uslovi sekako deka najgolemoto<br />
zna~ewe mu pripa|a na razvivaweto na sistemot na poluotvorenite i<br />
otvorenite kazneno-popravni ustanovi. Od seto ova proizleguva deka<br />
vrz adekvatniot tretman na osudenite lica, odnosno vrz merkite za negovo<br />
sproveduvawe {to vo prv red poa|aat od storitelite na krivi~no-<br />
494<br />
Vidi: Pinatel, @. op. cit, str. 305.<br />
495<br />
Ako sakame da go prevospitame delinkventot i od nego povtorno da<br />
napravime sloboden ~len na op{testvoto, treba da se organizira edna kazneno-popravna<br />
postapka {to }e go podgotvi za vakov `ivot i dosledno na toa<br />
koja {to e mo`no pove}e }e mu se pribli`i." Cornil, P. Kazna tamnice, Izbor,<br />
Zagreb, 1961/1, str. 64.<br />
496<br />
Vidi: Pinatel, @. op. cit, str. 301-303.<br />
430
to delo, le`i glavniot tovar za uspe{no ostvaruvawe na prevospitnite<br />
procesi vo penitencijarnite ustanovi. Poradi toa se odi kon sî<br />
pogolema individualizacija na toj tretman, kon negovo prilagoduvawe<br />
na li~nite karakteristiki na osudenite lica vo nastojuvawe primenetite<br />
merki da se soobrazat so potrebite na sekoj prestapnik. A bidej}i<br />
objektivno ne e mo`no da se prezemat napolno individualizirani<br />
tretmani sprema sekoj osudenik poednine~no, se odi kon kategorizacijata<br />
na kazneno-popravnite ustanovi i klasifikacija na osudenite<br />
lica. Vo ramkite na ovie nastojuvawa otvorenite kazneno-popravni<br />
ustanovi se poka`aa kako mo{ne zna~ajna klasifikaciona forma niz<br />
koja najefikasno mo`at da se ostvarat celite na kaznata li{uvawe od<br />
sloboda so sredstva i metodi koi ednovremeno obezbeduvaat po~ituvawe<br />
na li~nosta na osudenikot i humanost vo postpuvaweto.<br />
6. Iznesenive okolnosti govorat deka vo sovremenata kriminalnopoliti~ka<br />
teorija i praktika e dostignato nivo koe vo su{tina<br />
zna~i postojano potisnuvawe na retribucijata za smetka na resocijalizacijata<br />
koja od den na den dobiva se pozabele`itelno mesto vo kaznuvaweto.<br />
Vrz taa osnova se brani idejata deka vo sovremeni uslovi sî<br />
pove}e se doka`uva vrednosta, logikata i op{testvenata opravdanost<br />
na prevospitno-terapeutskiot koncept vo krivi~noto <strong>pravo</strong> i penologijata.<br />
Pritoa, ne e te{ko da se zabele`i deka seto ona {to se naveduva<br />
vo prilog na ovaa koncepcija ne izleguva od ramkite na sovremenite<br />
tendencii i postigawa vo odnos na izvr{uvaweto na kaznata li{uvawe<br />
od sloboda. So takvite ocenki vo osnova se soglasuvame za{to realno<br />
gi odrazuvaat glavnite karakteristiki na dene{nite sostojbi i odnosi<br />
vo vrska so izvr{uvaweto ne samo na institucionalnite tuku i voninstitucionalnite<br />
sankcii {to se povrzani so tretman sprema osudenite<br />
lica. Ona so {to me|utoa, ne mo`eme da se soglasasime e generalizacijata<br />
na onie ocenki vrz {to se izvlekuva zaklu~ok deka prevospituvaweto<br />
e osnovna cel na site krivi~ni sankcii, 497 a pritoa ne<br />
se pravi ni najmal obid da se objasni vo {to se sostoi potisnuvaweto<br />
na retribucijata kaj izvr{uvaweto na smrtnata ili pari~nata kazna<br />
ili pak kaj drugite sankcii ~ie {to izvr{uvawe ne e povrzano so bilo<br />
kakov tretman na osudenicite (alternativnite sankcii, na primer).<br />
Vakvite voop{tuvawa mo`ebi imaat nekakva smisla i opravduvawe poradi<br />
faktot deka kaznite li{uvawe od sloboda u~estuvaat so okolu<br />
70% od site izre~eni krivi~ni sankcii, me|utoa toa ne e dovolen argument<br />
za takvi izedna~uvawa {to ostanatite sankcii gi doveduvaat vo<br />
vrska so resocijalizacijata koja {to nikoga{ ne pratstavuvala nitu<br />
}e pretstavuva okolnost {to na bilo koj na~in go opravduva zna~eweto<br />
i egzistencijata na tie sankcii. Od tie pri~ini e nu`no da se istakne<br />
deka za ovie sankcii va`at nekoi drugi tendencii {to zaradi nivnata<br />
specifi~nost treba oddelno da se analiziraat i prika`uvaat.<br />
497<br />
Taka na primer: Milutinovi}, M. Penologija, str. 52, 61-66 itn.<br />
431
7. Vo kontekstot na dosega izlo`enoto }e se zadr`ime vrz pove}e<br />
mo{ne aktuelni sovremeni pra{awa. Me|u niv sekako deka najprvin<br />
treba da se izdvoi zaslu`enot prostor na procesite na dekriminalizacijata,<br />
depenalizacijata, dejuridizacijata i inkriminacijata<br />
kako i na problemite {to so niv neposredno se povrzani. Vo taa smisla<br />
mo{ne zna~aen e i problemot na deinstitucionalizacijata na kaznite<br />
li{uvawe od sloboda.<br />
II. DEKRIMINALIZACIJA, DEPENALIZACIJA,<br />
DEJURIDIZACIJA I INKRIMINALIZACIJA<br />
Na~inot na koj edna zemja gi tretira svoite prestapnici najdobro<br />
zboruva za stepenot i sostojbata na nejzinata civilizacija, kultura<br />
i demokrati~nost. Krivi~noto <strong>pravo</strong> sekoga{ bilo del na op{tata<br />
politi~ka i kulturna istorija na sekoj narod i na celokupnoto ~ove-<br />
{tvo. Toa e barometar na op{tata politi~ka i moralna klima i najefikasen<br />
instrument na pravnata i socijalnata dr`ava vrzan za globalniot<br />
koncept na dadenata dr`ava, za nejzinata pravna i politi~ka<br />
filozofija vo koi sekoga{ centralnoto pra{awe bilo - mestoto na<br />
~ovekot vo op{testvoto, odnosot na ~ovekot i dr`avata i kolku ~ovekot<br />
e merilo na site vrednosti. Vo taka zacrtanite {iroki ramki na<br />
krivi~noto <strong>pravo</strong> treba da se baraat determinantite na negovata dr`avna<br />
politika na kaznuvawe. Duri jasnite soznanija vo dene{na smisla<br />
na celite, celta i opravduvaweto na na{eto krivi~no <strong>pravo</strong> i negovite<br />
sankcii, za pati{tata za ostvaruvaweto na tie celi, za bitnite<br />
komponenti na na{ata kriminalna politika voop{to, ovozmo`uvaat<br />
da se ka`e {to spa|a a {to ne spa|a vo krivi~noto <strong>pravo</strong>, {to novo<br />
treba da vleze vo nego, dali se nalo`uva potreba od trasirawe na novi<br />
granici i novi imperativi na op{t plan i vo sferata na inkriminaciite,<br />
{to zna~i za na{eto <strong>pravo</strong> inflacijata na krivi~nopravnite<br />
normi, kakvi se {ansite za depenalizacija i dekriminalizacija, kakvi<br />
se mo`nostite za vonkrivi~ni sistemi na rea|irawe na devijantnite<br />
povedenija. 498<br />
1. DEKRIMINALIZACIJA<br />
1. Dekriminalizacijata pretstavuva izemawe od nadle`nosta na<br />
krivi~nopravniot sistem na opredeleni inkriminirani povedenija. 499<br />
498<br />
Ba~i}, F. Granice represije u svetlu kriminalne politike na{eg<br />
socijalisti~kog dru{tva, Materijal sa XI Savetovawa Udru`enja za krivi~no<br />
<strong>pravo</strong> i kriminologiju Jugoslavije, Pula, 1973, str. 2-3.<br />
499<br />
Spored Milutinovi} "pod poimot na dekriminalizacija se podrazbira<br />
izemawe od nadle`nosta na krivi~niot sistem na opredeleni povedeni-<br />
432
Stanuva zbor za ograni~uvawe na krivi~nopravnata intervencija ili<br />
za nejzino celosno otstapuvawe kaj opredeleni vidovi na inkriminirani<br />
povedenija so relativno pomala op{testvena opasnost, na relativno<br />
pomali povredi na zakonot koi ne pretstavuvaat vistinska zakana<br />
na ~ovekovite vrednosti. Za ovoj proces se zna~ajni akciite na<br />
direktno izostavuvawe na nadminatite inkriminacii od krivi~nite<br />
zakoni, a isto taka i barawata da ne se zgolemuva brojot na novite<br />
inkriminacii. Se poa|a od stojali{teto deka kaznenata reakcija treba<br />
da bide ultima ratio vo za{titata na osnovnite op{testveni vrednosti<br />
sekoga{ koga taa za{tita mo`e da se ostvari so drugi pohumani<br />
sredstva {to se istovremeno dovolni da gi za{titat i individualnite<br />
slobodi na ~ovekot bez nepotrebnoto zasegawe vo nivnoto ograni~uvawe.<br />
500 Vo su{tina se raboti za proces na isklu~uvawe od kazneniot<br />
sistem (stesnuvawe na kaznenata zona) na takvi povedenija koi pove}e<br />
ne im odgovaraat na celite na kaznenata politika.<br />
Vrz razvojot na sovremenata tendencija kon "samoograni~uvawe"<br />
na krivi~noto <strong>pravo</strong>, odnosno namesto maksimumot (kaznuvawe na<br />
sî {to se smeta za vrednost) deka e potrebno da se postigne optimum na<br />
inkriminaciite svoeto vlijanie go ostvarija nekolku okolnosti: praklti~ni<br />
(soznanieto deka so postojnite sili i sredstva ne e mo`no da<br />
se suzbie seto ona {to e opredeleno kako zlostor), idejni (streme`ot<br />
da se pro{iri sferata na ~ovekovite prava i slobodi i da se spre~i<br />
zafa}aweto na dr`avata vo nekoi oblasti kako {to se li~niot `ivot<br />
na poedincite, teoretski (vlijanieto na interakcionizmot, radikalnata<br />
i aplikativnata kriminologija) i istra`uva~ki (brojni izu~uvawa<br />
poka`aa deka reguliraweto na odnosite vo op{testvoto e poefikasno<br />
da se koristat mehanizamite na ekonomska prisilba ili moralna<br />
i politi~ka odo{to krivi~nata odgovornost). 501<br />
Vo kriminalnata politika se pravi razlika me|u dva vida na<br />
dekriminalizacija. Prviot vid se odnesuva na nastojuvawata inkrimija<br />
(storuvawa i nestoruvawa), koi se inkriminirani od strana na krivi~noto<br />
<strong>pravo</strong> i nivno oglasuvawe za nekriminalni. Toa e vsu{nost legalizirawe na<br />
nekoi povedenija koi se inkriminirani vo krivi~niot zakon, za koi skoro nikoj<br />
ne smeta deka treba da bidat predmet na kaznenata reakcija". Milutinovi},<br />
M. Krtiminalna politika, str. 236.<br />
500<br />
"Baraweto za dekriminalizacija stanuva sî pove}e edna od klu~nite<br />
to~ki na reformata koja gi zafati re~isi site krivi~nopravni sistemi.<br />
Negovata po{iroka kriminalnopoliti~ka platvorma e konceptot na postojana<br />
promena na mestoto na krivi~noto <strong>pravo</strong> vo sistemot na socijalnata kontrola,<br />
negovata pozicija na "posledno sredstvo" vo borbata protiv kriminalitetot<br />
i stesnuvawe na granicite na krivi~nopravnata represija so razvivawe<br />
na alternativnite merki." Kambovski, V. Mogu}i slu~ajevi dekriminalizacije<br />
u na{em krivi~nom zakonodavstvu, JRKKP, Beograd, 1986/1-2, str. 249.<br />
501<br />
Ignjatovi| \. Kriminologija, str. 191.<br />
433
naciite {to se otstranuvaat od krivi~noto <strong>pravo</strong> da ostanat protivpravni<br />
povedenija, me|utoa borbata protiv niv da se pomesti vo ramkite<br />
na drugite granki na <strong>pravo</strong>to kako {to se prekr{o~noto, imotnoto,<br />
upravnoto, trudovoto <strong>pravo</strong> i sl. Vakvite nastojuvawa se predopredeleni<br />
od sfa}awata deka odbranata na op{testvoto od opredeleni negativni<br />
povedenija mo`e mnogu posupe{no da se ostvaruva ako nivnoto<br />
zakanuvawe, gonewe i sankcionirawe se ostvaruva so prekr{o~ni, disciplinski<br />
ili imotni kazni. Kako tipi~en primer za ovoj vid na dekriminalizacija<br />
obi~no se naveduvaat pomestuvaweto na krivi~noto<br />
delo trgovija so zlato, stranska valuta i devizi me|u prekr{ocite. 502<br />
So vtoriot vid na dekriminalizacija se prezemaat takvi kriminalnopoliti~ki<br />
aktivnosti so ~ie posredstvo edno kriminalno povedenie<br />
se pomestuva vo sferata na devijantnite odnesuvawa. Ovde stanuva<br />
zbor za niza povedenija koi {to ja gubat svojata kriminalna tuku<br />
i svojata protivpravna priroda. Takvi se, na primer, krivi~noto delo<br />
bogohulewe na preodot od sredniot vo noviot vek, nekaznuvaweto za<br />
opredeleni drugi religiozni ili politi~ki krivi~ni dela. Dekriminalizaciite<br />
od ovoj vid se mogu poretki vo praktikata so ogled na toa<br />
{to niz istoriskiot razvoj na pravniot sistem opredeleni povedenija<br />
mo{ne sporo ja menuvaat svojata op{testveno opasna priroda i dobivaat<br />
devijanten, odnosno pravno indiferenten karakter.<br />
Izvlekuvaweto na oddelni, porano inkriminirani povedenija<br />
od sferata na krivi~nopravnata represija i nivnoto prefrluvawe vo<br />
sferata na drugite kaznivi povedenija, kako i napu{taweto na kaznenite<br />
oblici na reakcija voop{to vo odnos na opredeleni povedenija<br />
koi porano bile proglaseni za krivi~ni dela go so~inuvaat potesniot<br />
502<br />
"Toa bi bilo mo`no da se stori, na primer, so obi~nata lesna telesna<br />
povreda, neovlasteno fotografirawe, izbornite krivi~ni dela, neprezemaweto<br />
merki za za{tita na rabota, nepla}awe na alimentacijata, nadrilekarstvoto,<br />
slu`ewe na alkoholni pijaloci na maloletnici, komarot, povreda<br />
na grob i dr. Vo ovaa smisla bi mo`elo da se dekriminira i deloto {irewe<br />
na la`ni vesti za{to postojat soodvetni prekr{oci so koi ovie pojavi<br />
poefikasno se suzbivaat. Ima sfa}awa i deka i nekoi dela protiv vooru`enite<br />
sili bi mo`ele da se prefrlat na terenot na disciplinskaat odgovornost,<br />
kako {to se na primer, osnovnite oblici na neotpovikuvaweto na poziv<br />
i izbegnuvaweto na vojnata slu`ba i samovolnoto oddale~uvawe od vooru`enite<br />
sili, potoa izbegnuvaweto na popis i pregled, neizvr{uvawe na materijalna<br />
obvrska i sl. Od oblasta na krivi~nite dela protiv stopanstvoto:<br />
nesovesnoto vr{ewe na pregled na `ivotni artikli, obmanuvawe na kupuva~i,<br />
kr{ewe na propisite za cenite, neispravnoto merewe, proizvodstvoto na<br />
{tetni sredstva za lekuvawe na stoka, nesovesno pru`awe na veterinarna<br />
pomo{, prenesuvawe na zarazna bolest kaj `ivotnite, rastenijata i drvjata i<br />
dr. Lazarevi}, Lj. Osnovni pravci budu}eg razvoja jugoslovenskog materijalnog<br />
kaznenog zakonodavstva, JRKKP, Beograd, 1989/4, str. 18-19.<br />
434
poim na dekriminalizacijata. Me|utoa, pokraj ovoj potesen poim za sistemot<br />
na krivi~noto <strong>pravo</strong> poimot na dekriminalizazija ima i po{iroko<br />
zna~ewe koe ne se sveduva na realacijata so konkretnoto porano<br />
inkriminirano povedenie. So dekriminalizacijata e opfaten i legislativniot<br />
proces na stesnuvawe na granicite na krivi~nopravnata<br />
represija po pat na izmena na op{tite instituti na krivi~noto <strong>pravo</strong>,<br />
za{to i toa vo svoite krajni rezultati ima za posledica povlekuvawe<br />
na krivi~nopravnata intervencija vo odnos na poedin~nite dejstvija<br />
(podgotvitelni dejstvija, obid, nebre`ni soou~esni~ki dejstvija i sl.).<br />
Ne e nadvor od toa nitu povlekuvaweto na drugite legislativni potezi<br />
na planot na procesnoto <strong>pravo</strong> so koi se postignuva istiot efekt - stesnuvawe<br />
na sferata na krivi~nopravnata intervencija (kako na primer,<br />
vo odnos na pretpostavkite za poveduvawe i vodewe na krivi~nata<br />
postapka). 503<br />
2. Vo kriminalnopoliti~kata teorija postoi re~isi op{ta soglasnost<br />
deka od sferata na krivi~noto <strong>pravo</strong> treba da se izemat onie<br />
inkriminacii so koi se {titat religioznite, ideolo{kite i moralnite<br />
sfa}awa na gra|anite.<br />
- Dekriminalizacijata vo prv treba da se odnesuva na povedenijata<br />
koi vo osnova imaat religiozen karakter.<br />
- Delata za koi e dovolna moralna osuda se isto taka zna~ajna<br />
oblast vo koja treba da se vr{i dekriminalizacija. Ovde stanuva zbor<br />
za napu{tawe na inkriminacii koi ne se vo funkcija na za{tita na<br />
opredeleni dobra i vrednosti, tuku vo funkcija na oblikuvawe na ~isto<br />
moralni stavovi i principi. Me|u niv sekako mo`e da se navedat<br />
kaznuvaweto za abortus, vagabunda`a, homoseksualizm i nekoi drugi<br />
seksualni delikti, opredeleni dela protiv brakot (bra~na prequba),<br />
~esta i ugledot sl. povedenija. Imeno, fakt e deka podigaweto na ~ovekovata<br />
svest, kulturata i znaeweto i posebno sekualnata revolucija<br />
vlijaat na stesnuvawe na kriminalnata zona vo oblasta na krivi~nite<br />
dela protiv moralot. 504<br />
503<br />
Kambovski, V. op. cit, str. 251.<br />
504<br />
"So ogled na toa {to raspolaga so najte{ki sankcii na pravniot<br />
poredok, krivi~noto <strong>pravo</strong> treba da intervenira duri toga{ koga }e zatajat<br />
drugite pravni sredstva, koga tie ne pru`aat dovolna za{tita. Treba da se poa|a<br />
od toa deka pote{kata merka ne e opravdana dodeka so polesna mo`e da se<br />
postigne ist efekt i cel. Vo toa e smislata na tn. sekundarna priroda na krivi~noto<br />
<strong>pravo</strong>... Krivi~noto <strong>pravo</strong> treba da gi otstranuva onie inkriminacii<br />
koi opfa}aat povedenija koi navistina se moralno nedopu{teni, no koi malku<br />
ili nezna~itelno go tangiraat socijalniot poredok. Toa ednostavno mora<br />
da bara kriteriumi za pocvrsto i po~isto razlikuvawe na antisocijalnoto i<br />
amoralnoto. Na taa osnova treba da se razmisluva za opravdanosta na inkriminiraweto<br />
na koe i da e krivi~no delo i kone~no da se ras~isti so stavovite<br />
deka sistemot na inkriminaciite treba da odgovara na moralanite sfa}awa,<br />
435
- Me|u povedenijata kaj koi se u{te postoi prostor za mo`ni<br />
intervencii vo pogled na iznao|aweto drugi poblagi re{enija sekako<br />
deka treba da se pomestat i brojni politi~ki krivi~ni dela.<br />
- Edna od op{tousvoenite nasoki za dekriminalizacijata sigurno<br />
deka prestavuva i podra~jeto na bagatelniot kriminalitet vo koe<br />
sekako treba da se pomestat polesni soobra}ajni delikti, opredeleni<br />
povedenija naso~eni protiv javniot red i mir. Ovde, vsu{nost stanuva<br />
zbor za onie krivi~ni dela za koi se na ponizok stepen na op{testvena<br />
opasnost i za koi postojat drugi efikasni merki na za{tita kade {to<br />
mo`e da se vr{i potpirawe vrz drugi oblici na nepunitivna reakcija<br />
(na primer, reparacija na {teta i sl). 505<br />
- Vo pogled na drugite povedenija {to treba da bidat opfateni<br />
so procesot na dekriminalizacija vo posledno vreme vo opredeleni<br />
zemji se pogolemo zna~ewe dobivaat i tn. dela bez `rtvi (victimless<br />
crime).<br />
- Na kraj nu`no e da se istakne deka vo literaturata e sî poprisutna<br />
tendencijata kon intenzivna dekriminalizacija na tn. dela so<br />
soglasnost, 506 me|u koi se pomestuvaat zloupotrebata na drogi, prostitucijata<br />
507 i komarot.<br />
na obi~aite i sl. Ba~i}, F. Granice represije u svetlu kriminalne politike<br />
na{eg socijalisti~kog dru{tva, Materijal sa XI Savetovawa Udru`enja za<br />
krivi~no <strong>pravo</strong> i kriminologiju Jugoslavije, Pula, 1973, str. 23.<br />
505<br />
"...Treba da se ima predvid deka krivi~nopravnite normi ne egzistiraat<br />
samite za sebe, tuku se izraz na dlaboki op{testveni potrebi i odnosi.<br />
Ottamu za nekoi krivi~ni dela mo`e da se postavi pra{aweto dali postojat<br />
seriozni pri~ini za nivnata natamo{na egzistencija. Samo kako mo`ni<br />
primeri gi naveduvam: zagrozuvawe so opasno orudie pri tepa~ka i raspravija,<br />
zagrozuvawe na sigurnosta vo negoviot osnoven oblik, povreda na tajnosta<br />
na pisma i pratki vo osnovniot oblik, sitno delo kra`ba, zatajuvawe ili<br />
izmama, odzemawe na tu| predmet, o{tetuvawe na tu|i prava, samovlastie i dr.<br />
Stanuva zbor glavno za krivi~ni dela zakaneti so pati~na kazna ili zatvor do<br />
6 meseci ili pak za dela koi vo svojata osnova imaat gra|anskopravni odnosi,<br />
koi bi trebalo da se re{avaat po pat na gra|anska odgovornost. Lazarevi}, Lj.<br />
Osnovni pravci budu}eg razvoja jugoslovenskog materijalnog kaznenog zakonodavstva,<br />
JRKKP, Beograd, 1989/4, str. 18-19.<br />
506<br />
Vidi: Kambovski, V. Krivi~noprravnata za{tita na slobodite i<br />
pravata na ~ovekot i gra|aninot, str. 97-98.<br />
507<br />
U{te Bentam ja smeta{e za necelishodna i svirepa borbata so prostitucijata<br />
so policiski merki i kazni ako vo isto vreme ne ostanat pri~inite<br />
na ova zlo (mladost, neiskustvo, lo{i vlijanija od strana na pobliskite,<br />
siroma{tvoto i sl.). Namaluvaweto na rasteweto na prostitucijata kako i na<br />
kriminalitetot na prostitutkite e mo`no samo so radikalna izmena na sega-<br />
{nite socijalni priliki so reformi koi ja pro{iruvaat sferata na rabota i<br />
platata na `enata, zgolemuvawe na sigurnosta i pravata na `enata.<br />
436
3. Pretpostavki za dekriminalizacija. Dekriminalizacijata e<br />
eden od najslo`enite procesi vo domenot na kaznenata reakcija. Taa<br />
otvora niza fundamentalni pra{awa (zo{to inkriminirame nekoi povedenija,<br />
za{to go koristime sistemot na krivi~nata represija, zo{to<br />
kaznuvame, koi se funkciite na penalniot sistem i na samata kazna),<br />
koristi i opasnosti. Koga se raboti za poslednoto pra{awe, golem<br />
problem pretstavuva mo`nost po abolicijata na dr`avnata intervencija,<br />
od strana na onie ~ii privatni ili kolektivni interesi se povredeni<br />
da dojde do o`ivuvawe na privatnata pravda odnosno revan-<br />
{ot. Zakonodavecot ednostavno ne mo`e da ja zapostavi okolnosta vrz<br />
kogo }e se primenuvaat normite {to gi donesuva. Pritoa, kako {to<br />
istaknuva Zipf, mora da se vodi smetka i za privrzanosta na narodot<br />
kon tradicijata, a reformite vo ovaa oblast treba postepeno da se<br />
podgotvuvaat. 508<br />
Prethodnoto uka`uvawe naveduva na potrebata od konkretno i<br />
vnimatelno razgleduvawe na inkriminaciite vo krivi~noto <strong>pravo</strong> koi<br />
mo`at da dojdat predvid za dekriminalizacija. Toa zna~i deka vo ovoj<br />
pogled se postavuvaat niza barawa {to nu`no treba da se sledat za da<br />
ne se zapadne vo pogre{ni procenki koi mo`at da imaat negativni<br />
kriminalnopoliti~ki implikacii. Ottamu vo literaturata se predlaga<br />
da se imaat vo vid slednite orientacii:<br />
1 0 Sestrana proverka i analiza na podatocite od praktikata na<br />
<strong>pravo</strong>sudnite organi. Pritoa, treba da se vodi smetka dva zna~ajni<br />
sprotivstaveni momenti: prviot, nepostoeweto na opredelena inkriminacija<br />
vo <strong>pravo</strong>sudnata praktika i vtoriot, pojavata na pregolem<br />
broj isti ili istovidni dela pred organite na formalnata socijalna<br />
kontrola. 509<br />
Prviot slu~aj se odnesuva na onie inkriminacii {to voop{to<br />
ne se sre}avaat vo pratikata na organite na formalnata socijalna kontrola.<br />
Toa e praktikata koja jasno uka`uva na opredelen obem na kriminalitet<br />
{to de facto e dekriminaliziran. Toa e na primer slu~aj so<br />
krivi~nite dela zlostavuvawe na `ivotni, potkradnuvawe na kupuva-<br />
~i, komar, potkup na dr`avni slu`benici i sl. Toa se dela ~ija {to<br />
508<br />
Ignjatovi}, \, Kriminologija, str. 193-194.<br />
509<br />
"Spored teorijata na socijalna kontrola modernoto op{testvo e<br />
izlo`eno na razni protivre~nosti i konflikti, koi sî pove}e go atomiziraat<br />
i razdvojuvaat, pa ottamu se javuva imanentna potreba toa da se odr`i vo<br />
ramkite na povrzanosta i koherentnosta. Spored navedenata teorija taa funkcija<br />
ja vr{at pravnite normi, obi~aite, javnoto mislewe, religijata, eti-<br />
~kite normi, normite na vospituvaweto itn, koi so~inuvaat "sistem" koj se<br />
projavuva kako "socijalna kontrola" i koj vo toj pogled ostvaruva opredelena<br />
naso~uva~ka i preventivna uloga vo odnos na povedenieto na instituciite i<br />
poedincite"Milutinovi}, M. Uloga pravnih normi u suzbijanju kriminaliteat i devijacije<br />
uop{te, JRKKP, Beograd, 1987/2, str. 4.<br />
437
"fakti~ka dekriminalizacija" mo`e da bide uslovena od niza pri~ini:<br />
nemo`nosta ili nesposobnosta na organite na socijalonaat kontrola<br />
da otkrivaat opredeleni dela, preventivnoto vlijanie na samoto<br />
propi{uvawe na deloto vo KZ, nesusoglasenosta na deloto so {iroko<br />
prifatenite op{testveni standardi, deluvaweto na opredeleni slabosti<br />
od pravnotehni~ka priroda i sl.<br />
Vtoriot moment e od zna~ewe ottamu {to pred organite na krivi~noto<br />
<strong>pravo</strong>sudstvo se javuva eden ogromen broj istovidni dela. Nivnata<br />
golema pojavnost ja postavuva dilemata dali se raboti za argument<br />
koj ja doka`uva opravdanosta na soodvetnata inkriminacija ili<br />
pak za norma ~ija opravdanost se doveduva vo pra{awe tokmu poradi<br />
nejzinoto masovno naru{uvawe. Vo praktikata se mo`ni i dvata odgovori<br />
taka {to, vo zavisnost od konkretnite inkriminacii, vo podednakva<br />
mera mo`e da se brani bilo stavot za nivno zadr`uvawe ili izemawe<br />
od registarot na krivi~nata regulativa. Ottamu i vo razre{uvaweto<br />
na ova pra{awe e nu`na pretpazlivost i sestrana analiza, za{to<br />
mo`e da bide emanacija na deluvaweto na razli~ni faktori.<br />
2 0 Procenka i precizno opredeluvaweto na mestoto na deloto<br />
vo kaznenoto <strong>pravo</strong>.<br />
3 0 Dokolku opredeleno delo e kaznivo vo pove}eto granki na<br />
<strong>pravo</strong>to mora sekoga{ da se postavi i pra{aweto dali za negovoto suzbivawe<br />
navistina e potrebno negovoto inkriminirawe so normite na<br />
krivi~noto <strong>pravo</strong>.<br />
4 0 ^estopati vo funkcija na vistinkoto sovladuvawe na nepovolnite<br />
kriminalnopopiti~ki problemi prethodno treba da se proveri<br />
dali namesto opredeluvawe za dekrimininalizacija ne e popovolno<br />
re{enieto da se izvr{i depenalizacija.<br />
4. Pri razgleduvaweto na gorenavedenite pretpostavki za dekriminalizacija<br />
se javuva problemot na utvrduvaweto na sigurni<br />
indikatori vrz ~ija osnova mo`at da se formira ocenkata dali edno<br />
porane{no inkriminirano kriminalno povedenie od aspekt na krivi-<br />
~noto <strong>pravo</strong> treba ili ne treba da dobie poinakov status. Analizata na<br />
statisti~kite podatoci za za~estenosta na oddelni inkriminacii sekako<br />
deka ni oddaleku ne mo`e da bide sigurna pojdovna osnova za<br />
kakva i da e dekriminalizacija. Glavnata pri~ina se sostoi vo nemo`nosta<br />
na kriminalnite statistiki (policiska, sudskata ili statistika<br />
na obvinitelstvata) da go poka`at vistinskoto socijalnoto zna~ewe<br />
na koe i da e poedine~no kriminalno povedenie. Vo taa smisla sekako<br />
deka e ogromno i zna~eweto na postoeweto na nivnata temna brojka. 510<br />
510<br />
"Od faktot deka postoi nepoznat kriminalitet mo`eme da gi izvle~eme<br />
slednite zaklu~oci relevantni za politikata na suzbivaweto na kriminalitetot:<br />
1 0 kolku {to krivi~noto delo e pote{ko, verojatno e deka }e dojde<br />
do negovoto prijavuvawe i gonewe, 2 0 za deloto i storitelot za koi }e se<br />
doznae, do tolku e poverojatno deka }e dojde do osuda, dokolku progonot e po-<br />
438
Ottamu, kako pojdovna osnova za dekriminalizacijata vo literaturata<br />
se prepora~uva koristeweto na aksiolo{ki pristap, pristap na vrednosno<br />
ocenuvawe na sistemot na osnovnite op{testveni vrednosti i<br />
dobra, kako i nivnata hierarhija, stepenot na zagrozuvaweto na tie<br />
vrednosti so poedine~ni povedenija i razvienosta na preventivnite i<br />
drugite merki od nepunitivna priroda za nivnoto suzbivawe. Od toa<br />
ne mo`e da se izeme i eden op{t agol na posmatrawe na oddelni inkriminacii<br />
vo perspektiva na razvojot na op{testvoto. 511<br />
2. DEPENALIZACIJA I DEJURIDIZACIJA<br />
1. Od poimot dekriminalizacija treba da se razlikuva poimot<br />
depenalizacija. Depenalizacijata prestavuva dvostran proces na {irewe<br />
na registerot na krivi~nite sankcii so posredstvo na voveduvawe<br />
merki koi nemaat punativen karakter i ubla`uvawe na zakanite kaj<br />
ve}e postojnite kazni. Osnovnata razlika me|u dekriminalizacijata i<br />
depenalizacijata se sostoi vo toa {to so dekriminalizacijata se stesnuva<br />
krivi~nopravnata represija, a so depenalizacijata se ostvaruva<br />
malku zavisen od odlu~uvaweto na o{teteniot ili `rtvata, 3 0 ima i te{ki<br />
krivi~ni dela za koi od najrazli~ni pri~ini ne doa|a do gonewe i osuda: ova<br />
osobeno va`i za delata protiv moralot i polovite slobodi, 4 0 dokolku za nekoe<br />
povedenie op{testvenata opasnost pove}e se namaluva i dokolku toa e<br />
pove}e prifatlivo, dotolku e poverojatno deka nema da dojde do krivi~no gonewe;<br />
na primer, nedopu{teno pometnuvawe, homoseksualni odnosi pod pritisok,<br />
{irewe na pornografski spisi, 5 0 celosnoto izostanuvawe na nekoe krivi~nodelo<br />
od sudskite statistiki na osudenite mo`e da bide znak za preispituvawe<br />
na opravdanosta na inkriminacijata; me|utoa potrebna e pretpazlivost,<br />
za{to toa mo`e da bide znak deka op{testvenata opasnost na deloto i<br />
op{testvenata funkcija na odredbata ne se namaleni, kako na primer vo slu-<br />
~ajot na genocid, voeni zlostorstva i sl. 6 0 postoeweto na nepoznatiot kriminal<br />
sozdava opasnost od pogre{no zaklu~uvawe i izbor na neadekvatni merki.<br />
Problemot na dignitetot na egzatnosta na op{testvenite nauki ovde e posebno<br />
prisuten, za{to onie koi pogre{no }e zemat deka statisti~kiot podatok<br />
za kriminalitetot {to go nudi slu`benata statistika e celosen i to~en, bi<br />
mo`el da gradat pogre{na politika na subivawe na kriminalitetot." [eparovi},<br />
Z, Relevantnost nepoznatog kriminaliteta za politiku suzbijanja kriminaliteta,<br />
Na{a zakonitost, Zagreb, 1987/2-3, str. 206.<br />
511<br />
Kambovski, V. op. cit. str. 255. Vo kontekst na posledniot stav istiot<br />
avtor zaklu~uva deka "od toj aspekt, na primer, denes e apsurdno da se postavi<br />
pra{aweto na dekriminalizacijata na odredbite za krivi~nite dela protiv<br />
~esta i ugledot, seedno vo kolkava mera se minorni dela, tokmu zatoa {to se<br />
raboti za inkriminacii koi se na linija na afirmacija na slobodata na ~ovekovata<br />
li~nost, za koja ~ovekovoto dostoinstvo i ~est se emanacija na vistinskata<br />
humanost na procesite na dezalienacijata." Ibid. str. 255.<br />
439
proces na ubla`uvawe taa represija.<br />
2. Od poimot dekriminalizacija treba da se razlikuvaat i poimot<br />
dejuridizacija. Dejuridizacijata pretstavuva proces na prenesuvawe<br />
na funkcijata na sudeweto od sudskite vrz drugi op{testveni<br />
organi. Toa e proces na vospostavuvawe i koristewe na alternativni<br />
sistemi za opredeleni vidovi na prestapnici koi od nadle`nosta na<br />
krivi~nopravniot sistem se prenesuvaat vo nadle`nost na administrativni<br />
tela i socijalni slu`bi. Ovde, vsu{nost, se raboti za prenesuvawe<br />
na sitni povredi na zakonot vo kompetencija na organite na<br />
op{testvenoto <strong>pravo</strong>sudstvo.<br />
Vo ovaa smisla se pravaat brojni obidi na zakonodaven plan za<br />
koi se veli deka imaat celosno opravduvawe i deka ottamu gi ohrabruvaat<br />
drugite usilbi na toa ramni{te. Vo toj pogled e karakteristi~na<br />
Zapadna Evropa vo koja e mnogu prisutno, na primer, sfa}aweto, deka<br />
povredite na soobra}ajnite propisi i pu{taweto vo promet ~ekovi<br />
bez pokritie, koi imaat karakter na masovna delinkvencija, treba da<br />
bidat preneseni vo nadle`nost na administrativni 512 i gra|anski agencii.<br />
Vo nekoi zemji sosedskite i semejnite kavgi se predavaat vo nadle`nost<br />
na posebni tela od sovetodaven i od kontrolen karakter. 513<br />
440<br />
3. INKRIMINALIZACIJA<br />
1. Inkriminalizacijata pretstavuva sprotiven proces od dekriminalizacijata.<br />
514 Toa e proces na vnesuvawe novi, dotoga{ nekaznivi<br />
povedenija vo krivi~no zakonodavstvo. Stanuva zbor za ozna~uvawe<br />
na opredeleni dela za kriminalni, bidej}i so ogled na stepenot<br />
na nivnata op{testvena opasnost se pojavuva potreba od nivno suzbivawe<br />
so krivi~nopravni sredstva.<br />
512<br />
"Vo vrska so pojavata na ovoj koncept, nekoi sovremeni pisateli ja<br />
lansiraat idejata deka bi trebalo da se izgradi edno novo <strong>pravo</strong> - administrativno<br />
krivi~no <strong>pravo</strong>, koe bi trebalo da se zanimava so normirawe i raspravawe<br />
na onie negativni povedenija koi se prenesuvaat vo nadle`nost na<br />
op{testvenite organi. Toa se povedenija od ponezna~itelna op{testvena opasnost,<br />
koi se odnesuvaat na soobra}ajot, grade`ni{tvoto, rabotnata disciplina,<br />
u`ivaweto na alkoholot i opojnite drogi, alimentacija i drugi sli~ni<br />
pra{awa, a koi ova <strong>pravo</strong> bi gi identifikuvalo kako posebni prestapi i bi<br />
gi prenelo vo nadle`nost na administrativnite i socijalnite slu`bi, {to ne<br />
bi mo`elo da pretstavuva nitu krivi~no, ni gra|ansko <strong>pravo</strong>, ni koe i da e<br />
drugo <strong>pravo</strong>". Milutinovi}, M. Kriminalna politika, str. 240.<br />
513<br />
Ibid, str. 239.<br />
514<br />
"Inkriminalizacijata e stavawe na nekoj tip na ~ove~ko povedenie<br />
pod udar na krivi~niot zakon so negovo opi{uvawe vo krivi~niot zakon kako<br />
krivi~no delo." Zlatari}-Dama{ka, Rje~nik krivi~nog prava i postupka, Informator,<br />
Zagreb, 1966, str. 98.
Inkriminalizacijata pretstanuva sledewe na negativnite promeni<br />
nastanati vo krivi~nopravnata sfera {to se javuvaat kako posledica<br />
na op{testveno-ekonomskiot razvoj. Fakt e deka razvojot na naukata,<br />
posebno na tehi~kite i medicinskite nauki, postavuvaat barawa<br />
za voveduvawe novi krivi~ni dela. Toa se promeni koj mo`at da se<br />
javaat: 1 0 vo vid na novi dotoga{ nepoznati dejstvija od kriminalen<br />
karakter koi ne se pokrieni so postojnite inkriminacii, 2 0 kako postoe~ki<br />
krivi~ni dela koi se vr{at na nov na~in, so novi sredstva ili<br />
od novi motivi i 3 0 kako postoe~ki krivi~ni dela so novi karakteristiki<br />
koi se iska`uvaat vo masovnosta na pojavuvaweto i specifi-<br />
~nosti {to gi svrstuvaat vo nova kriminiolo{ka kategorija. 515<br />
Logikata na ovoj proces proizleguva ottamu {to se smeta deka<br />
sudovite ne mo`at da bidat podesni za re{avawe na bagatelnite povredi<br />
na zakonot, deka takvite predmeti mnogu ~esto vnesuvaat avtomatizam<br />
vo procesot na nivnoto re{avawe, odnosno deka rutinskiot<br />
odnos vo nivnoto re{avawe se pojavuva kako izvonredno {tetna praktika<br />
od kriminalnopoliti~ko stojali{te.<br />
Privrzanicite na procesot na dejuridizacija so <strong>pravo</strong> istaknuvaat<br />
deka so nego se postignuva smaluvawe na negativnite efekti na<br />
stigmatizacijata kako i toa deka sudovite se osloboduvaat od prekumernata<br />
optovarenost i avtomatizmot vo svojata rabota.<br />
Vo literaturata obi~no se zboruva za potrebata od vnesuvawe<br />
novi inkriminacii vo slednite oblasti: prestapi vo stopanskata sfera,<br />
teroristi~ki napadi, kidnapirawa i sli~ni zagrozuvawe na gra|anite<br />
od politi~ki pri~ini, naru{uvawe na ~ovekovata prirodna okolina,<br />
povredata na <strong>pravo</strong>to na privatnost, kompjuterski kriminalitet<br />
i sl. Site ovie oblasti (stopanskiot sistem, napredokot na medicinata<br />
i zdravstvoto, kompjuterizacijata, za{titata na ~ovekovite prava)<br />
se izlo`eni na permanentni promeni, taka {to vo tekot na nivnoto<br />
funkcionirawe mo`at da se zabele`at i transformacii vo kriminalitetot<br />
povrzan so niv vo ~ii ramki se bele`at pojavi na is~enuvawe<br />
na opredeleni pojavni oblici, no i pojavi na novi oblici na kriminalitetot<br />
i toa kako spored strukturata taka i spored prilagoduvaweto<br />
na nivite uslovi za nivnoto vr{ewe.<br />
2. Procesot na inkriminalizacijata vo sebe krie najmalku dve<br />
opasnosti. Prvata, koja uka`uva na potrebata od osobeno pretpazliv<br />
pristap vo podr`uvaweto na ovoj proces, se sostoi vo slu~aite koga kaj<br />
opredeleni socijalni grupi toj proces se javuva kako streme` za<br />
zaostruvawe na represijata.<br />
Vtorata opasnost vo ovaa oblast mo`e da se javi vo forma na<br />
"krivi~nopravna inflacija." Toa e slu~aj koga opredeleni krivi~ni<br />
dela so marginalen stepen na op{testvena opasnost go zazemat mestoto<br />
515<br />
Kokolj, M. Mogu~nosti novih inkriminacija u na{em krivi~nom zakonodavstvu,<br />
JRKKP, Beograd, 1986/1-2, str. 211.<br />
441
vo registerot na krivi~nopravnite inkriminacii {to od niza pri~ini<br />
ne mo`e da bide opravdano. Taa pojava doveduva do masovno pojavuvawe<br />
na gra|anite pred sudovite so ogled na toa {to pred niv se postavuvaat<br />
barawa koi tie ne mo`at da gi po~ituvaat. Pritoa, od edna<br />
strana doa|a do nepotrebno stigmatizirawe na gra|anite, a od druga, do<br />
preoptovaruvawe na sudovite so re{avawe za bagatelen kriminalitet<br />
{to ne vo soglasnost nitu so za{titnata funkcija na krivi~noto <strong>pravo</strong><br />
ni so negoviot socijalnoeti~ki karakter. Na toj na~in op{testvenata<br />
osuda na kriminaliotetot gubi na svojata ostrina za{to golem<br />
broj na krivi~ni dela i prestapnici ostanuvaat nadvor od interesot<br />
na javnosta. Nakratko, inflacijata na inkriminaciite doveduva pogolem<br />
broj lu|e pred sudovite, me|utoa i do razvodnuvawe na krivi~nopravniot<br />
sistem ottamu {to se vnesuvaat inkriminacii za koi u{te vo<br />
momentot na nivnoto vnesuvawe mo`e da se konstatira deka nema da<br />
bidat primenuvani. 516<br />
Navedenite opasnosti se i glavnite argumenti {to se iznesuvaat<br />
od strana na avtorite koi na~elno se protiv inkriminalizacijata.<br />
Od druga strana vo podr`uvaweto na ikriminalizacijata glavno<br />
se trgnuva: 1 0 od osnovanosta na prigovorite deka postojniot sistem<br />
na inkriminacii ne pru`a dovolna osnova ostvaruvawe na efikasna<br />
krivi~nopravna za{tita, 2 0 ottamu, deka krivi~noto <strong>pravo</strong> ne<br />
smee da propu{ti da se prilagodi na postojnite promeni koi doveduvaat<br />
do novi pojavni oblici na napadi na op{testveno priznaenite<br />
vrednosti, kako i, 3 0 od tvrdeweto deka nepostoeweto ili nedodostigot<br />
od zakonski inkriminacii za opredeleni op{testveno opasni<br />
dejnosti ja slabee doverbata na gra|anite vo krivi~nopravniot sistem<br />
i kaj niv predizvikuva silno ~uvstvo na nesigurnost.<br />
516<br />
Inflacijata na inkriminaciite ima za posledica ogromen broj<br />
lu|e da se pojavuvaat pred sudovite kako prestapnici, da se kaznuvaat i zapi-<br />
{uvaat vo kaznenite registri. Krivi~noto <strong>pravo</strong> so toa dobiva na {iro~ina,<br />
me|utoa gubi na efektot: op{testvenata osuda slabee vo o~ite na javnosta, golem<br />
broj na delikti i delinkventi ostanuvaat nadvor od interesot na javnosta,<br />
se ru{i vrednosta na kazneniot sistem, se devalviraat krivi~nite sankcii.<br />
Zaradi vakvata svoja ekspanzija krivi~noto <strong>pravo</strong> go gubi presti`ot i<br />
efikasnosta (nekorisnite zakoni ja slabeat silata na nu`nite zakoni). Sigurno<br />
e deka kaznata ne e univerzalen lek za op{testvenite te{kotii i rasprostranetata<br />
tendencija da se smeta na kaznata kako na sredstvo za otstranuvawe<br />
na socijalnite problemi ne vodi i kon vistinsko re{avawe na tie problemi.<br />
^estoto svrtuvawe kon kaznata spre~uva da se baraat drugi alternativi. Ne<br />
se vodi smetka za mnogu poizrazenite i pozna~ajnite negativni efekti na<br />
krivi~nite sankcii na nivo na op{testvoto i poedinecot, za visokata cena<br />
koja op{testvoto ja pla}a slu`ej}i se so krivi~ni sankcii. Ba~i}, F.<br />
Granice represije u svetlu kriminalne politike na{eg socijalisti~kog dru-<br />
{tva, st. 22-23.<br />
442
3. Barawa koi se postavuvaat pred novite inkriminacii. So<br />
ogled na negativnite strani i opasnostite {to vo sebe gi krie inkriminalizacijata<br />
vo procesot na nejinata primena se bara osobena pretpazlivost.<br />
Ottamu, vo kriminalnopoliti~kata literatura pri voveduvaweto<br />
na novite inkriminacii se postavuvaat pove}e barawa. Me|u<br />
niv nu`no e da se spomnat barem najosnovnite:<br />
- novite, kako i izmenite na postojnite inkriminacii, mora da<br />
bidat jasni, precizno opredeleni i spored svoite su{testveni obele-<br />
`ja razgrani~eni od ostanatite inkriminacii,<br />
- da se vodi smetka za kapacitetite na krivi~niot aparat,<br />
- da ne se te`nee kon inkriminirawe na povedenija koi mo`at<br />
da vlijaat vrz razvojot na bliski nedopu{teni povedenija,<br />
- da se vodi smetka dali inkriminiraweto pridonesuva za re{avawe<br />
na odnosniot problem, voop{to da se vodi smetka koristite od<br />
inkriminiraweto na socijalen i individualen plan da se pogolemi od<br />
negativnite strani,<br />
- da se otstranuvaat inkriminacii koi na po{iroka osnova gi<br />
pogoduvaat socijalno najslabite sloevi na naselenieto,<br />
- da ne se inkriminiraat povedenija koi se mnogu rasprostraneti<br />
a ne se posebno opasni,<br />
- da ne se inkriminiraat povedenija koi {irokite grupi na gra-<br />
|ani gi smetaat za dozvoleni,<br />
- da ne se inkriminiraat povedenija koi se rezultat na posebno<br />
te{ki psihi~ki ili socijalni situacii"<br />
- da ne se inkriminiraat povedenija koi ne se smetaat za {tetni.<br />
517<br />
III. UNIFIKACIJA I DEINSTITUCIONALIZACIJA NA<br />
KAZNATA LI[UVAWE OD SLOBODA<br />
1. UNIFIKACIJA NA KAZNATA LI[UVAWE OD SLOBODA<br />
Unifikacijata na kaznite li{uvawe od sloboda t.e. baraweto<br />
vo sistemot na kaznite da se vospostavi samo edna edinstvena kazna li-<br />
{uvawe od sloboda pretstavuva isto taka sovremena kriminalnopoliti~ka<br />
tendencija. Vo krivi~nopravnite nauki ova pra{awe e povrzano<br />
so idejata na kaznata kako sredstvo za resocijalizacija na osudenikot.<br />
Ottamu e razbirlivo vo prilog na unifikacijata da se iznesuvaat takvi<br />
argumenti {to direktno im se sprotivstaveni na klasi~noto u~ewe<br />
koe vo sredinata na XIX vek i po~etokot na XX vek, vsu{nost i<br />
dovede do zakonodavno usvojuvawe na pove}e kazni li{uvawe od slo-<br />
517<br />
Ba~i}, F. Granice represije u svetlu kriminalne politike na{eg<br />
socijalisti~kog dru{tva, str. 25.<br />
443
oda podeleni spored potrebata da dojde do silen izraz i da se gradira<br />
retributivniot element pri nivnoto izvr{uvawe. Na toj na~in e otvorena<br />
raspravata za opravdanosta na diferencijacijata, odnosno unifikacijata<br />
na ovie kazni, rasprava ~ii poseriozni za~etoci datiraat<br />
u{te od Prviot Kongres na Me|unarodnata zatvorska komisija vo London,<br />
1872 godina 518 i koja sÒ u{te ne e dovr{ena bez ogled na toa {to<br />
golem broj teoreti~ari samo popatno go dopiraat ovoj problem, a sepak<br />
se obiduvaat da go iznesat svojot definitiven stav za nego. Vo prilog<br />
na potrebata od natamo{no usoglasuvawe na kontraverznite mislewa<br />
okolu sî u{te aktuelniot problem i negovoto vistinsko re{avawe<br />
zboruva i faktot {to vo pogolem broj krivi~ni zakonodavstva i<br />
natamu egzistiraat pove}e oblici na kazni li{uvawe od sloboda. I<br />
kone~no, toa {to vo pove}e zemji vo svetot otsustvuva bilo kakva najava<br />
za promena na zakonodavnite sostojbi vo soglasnost so sovremenite<br />
teoretski tendencii kon nivna unifikacija e dodatna pri~ina u{te<br />
edna{ da se ocenat osnovnite argumenti na ovaa polemika.<br />
1.1. Argumenti vo prilog na diferencijacijata na kaznite li{uvawe<br />
od sloboda<br />
1. Vo pogolem broj sovremeni krivi~ni zakonodavstva e prifatena<br />
bipartitna (zlostorstva i prestapi) ili tripartitna (zlostorstva,<br />
prestapi i prekr{oci) podelba na krivi~nite dela. Ottamu, za<br />
sekoja kategorija na ovie dela i potrebata od soodvetna kazna li{uvawe<br />
od sloboda diferencirana spored minimalnoto i maksimalnoto<br />
traewe i na~inot na najzinoto izvr{uvawe. Nakratko, na bipartitnata<br />
ili tripartitanata podelba na krivi~nite dela ñ odgovara postoewe<br />
na pove}e kazni li{uvawe od sloboda.<br />
2. Mno{tvoto na kazni li{uvawe od sloboda otvara po{irok<br />
prostor za ostvaruvawe na na~eloto na individualizacijata. Vo ovaa<br />
smisla ispravno se veli deka dokolku sudijata raspolaga so pove}e kazni<br />
vo sekoj konkreten slu~aj }e mo`e da se re{i za ona li{uvawe od<br />
sloboda {to e najsoodvetno so ogled na deloto i li~nosta na storitelot.<br />
Toa e slu~aj, za{to se raboti za naj~esto izrekuvani sankcii, za-<br />
{to se pogodni za prilagoduvawe i za{to imaat svojstvo da bidat<br />
odmereni ne samo spored dol`inata na traeweto, tuku i spored potrebata<br />
od primena na razli~en tretman vrz odelni kategorii na delinkventi.<br />
Ottamu, se tvrdi deka unifikacijata gi ograni~uva ovie<br />
mo`nosti, za{to e zavisna od brojot na raspolo`ivite kazneni ustanovi<br />
na sekoja zemja. Vo takvi uslovi edinstvenata kazna li{uvawe od<br />
sloboda mo`e da se diferencira samo spored dol`inata na traeweto<br />
518<br />
Za ova pra{awe e raspravano i na vtoriot (Stokholm, 1875), pettiot<br />
(Pariz, 1895) i dvanaesettiot (Hag, 1950) Kongres na ova zdru`enie. Pove}e<br />
za toa: Lazarevi}, Lj. Kazne i mere bezbednosti... str. 51-52.<br />
444
na eden ist (unificiran) tretman, a ne i spored vistinski potrebniot<br />
tretman.<br />
3. Najsilniot argument {to se istaknuva protiv sveduvaweto na<br />
kaznite li{uvawe od sloboda na edinstven oblik e povrzan so potrebata<br />
da se zadovoli na~eloto na pravednost vo kaznuvaweto. So ogled na<br />
toa deka vo strukturata na kriminalitetot se javuvaat storiteli i<br />
dela so razli~en stepen na vina i te`ina, opravdano e da postojat i pove}e<br />
kazni li{uvawe od sloboda. Na~eloto na pravednost vrz koe se zasnova<br />
krivi~noto <strong>pravo</strong> i penologijata e vsu{nost, sodr`ano vo baraweto:<br />
za ednakvo zlo - ednakva kazna, odnosno za razli~no (polesno ili<br />
pote{ko) zlo - razli~na (polesna ili pote{ka) kazna. Ako vo sistemot<br />
na sankciite postojat pove}e kazni li{uvawe od sloboda toga{ e pogolema<br />
i posigurna mo`nosta da se izbere kazna {to }e mu odgovara na<br />
prestapot. Pritoa, so <strong>pravo</strong> se istaknuva deka razli~nite vidovi li-<br />
{uvawe od sloboda se osobeno potrebni vo onie zakonodavstva vo koi e<br />
ukinata smrtnata kazna. Za{to, ako na site povredi na zakonot bez<br />
ogled na nivnata te`ina sekoga{ se reagira so eden vid kazna {to e<br />
gradirana samo vo mera vo koja vremenski se primenuva, }e stane<br />
apsolutno nevozmo`no da se postigne na~eloto spored koe malum passionis<br />
treba da odgovara na malum actionis 519 .<br />
1.2. Argumenti vo prilog na unifikacijata<br />
1. Osnovniot argument protiv diferencijacijata na kaznite li-<br />
{uvawe od sloboda od strana na privrzanicite na idejata za nejzin<br />
ednoobrazen oblik e deka nejzinoto projavuvawe vo pove}e oblici e<br />
opravdano samo ako so niv se opfateni razli~ni tretmani sprema osudenicite.<br />
Za sovremenata penologija biten e vidot i sodr`inata na penitencijarniot<br />
tretman, a ne nekakva podelba {to bi poa|ala od kriteriumite:<br />
prisustvo ili otsustvo na prisilna rabota, dol`ina na keliskata<br />
izolacija i {iro~inata na pravata na osudenite lica, kriteriumi<br />
{to porano bile glaven osnov za razlikuvawe na brojnite oblici<br />
na ovie kazni. Rabotata na osudenite lica ve}e odamna e terapeutsko<br />
sredstvo vo procesot na resocijalizacijata koe nema za cel da go<br />
napravi poblag ili pote`ok re`imot na izvr{uvaweto na kaznata. Keliskata<br />
izolacija, po pravilo, ne e sostaven del na kaznata, tuku disciplinska<br />
merka za odr`uvawe na redot i mirot vo penitencijarnite<br />
ustanovi. I najposle, razlikite vo pravata na osudenite lica na razli~ni<br />
kazni li{uvawe do sloboda denes se nezna~itelni i glavno se<br />
odnesuvaat na brojot na pismata, pratkite i posetite {to mo`at da se<br />
ostvarat za opredele vremenski period. 520 Posledniov, vsu{nost, be{e<br />
i edinstven kriterium za prakti~no razlikuvawe na kaznata zatvor i<br />
519<br />
Ibid, str. 53.<br />
520<br />
Ibid, str. 54-55.<br />
445
strog zatvor vo jugoslovenskoto krivi~no pravno zakonodavstvo vo<br />
periodot od 1959 do 1976 godina.<br />
Otsustvoto na pogolemi razliki vo pogled na re`imot na izvr-<br />
{uvaweto i polo`bata na osudenite lica vo penitencijarnata praktika<br />
{to bi zavisele od ovie kriteriumi, spored ovaa argumentacija e<br />
dovolna pri~ina za izedna~uvawe na kaznite li{uvawe od sloboda.<br />
2. So unifikacijata na kaznite li{uvawe od sloboda ne se smaluvaat<br />
mo`nostite za individualizacija na ovaa kazna, tuku naprotiv<br />
se pridonesuva za nejzina poadekvatna realizacija. Vo ramkite na<br />
edinstvenata kazna individualizacijata bi se ostvaruvala preku soodvetno<br />
odmeruvawe vo ramkite na po{iroki rasponi na op{tiot zakonski<br />
minimum i maksimum, preku nejzino uslovno i bezuslovno izrekuvawe<br />
itn. itn. so toa {to glavniot akcent treba da se stavi vrz individualizacijata<br />
vo postapkata na nejzinoto izvr{uvawe. Ottamu, se veli<br />
ako se prifati stojali{teto deka individualizacijata treba da se<br />
vr{i vo fazata na izvr{uvaweto na kaznata imaj}i ja vo vid konkretnata<br />
li~nost sprema koja treba da se ostvarat celite na kaznuvaweto<br />
toga{ - diferenciraweto na kaznite li{uvawe od sloboda spored na-<br />
~inot na izvr{uvaweto vo samiot zakon nema svoe opravduvawe. 521<br />
3. Posledniot argument vo prilog na unifikacijata (protiv diferencijacijata)<br />
na kaznite li{uvawe do sloboda e sodr`an vo tvrdeweto<br />
deka "dokolku niz raznite oblici na li{uvawe od sloboda treba<br />
da dojde do poblago ili pote{ko kaznuvawe {to treba da se realizira<br />
preku razli~ni re`imi na negovoto izvr{uvawe, toa mo`e da se realizira<br />
i preku edinstvenata kazna li{uvawe od sloboda." Pritoa, istite<br />
argumenti {to se koristat protiv unifikacijata (vidi pod 1.) sega se<br />
koristat i vo prilog na unifikacijata. Vo taa smisla se veli: pravata<br />
i dol`nostite na osudenite lica i uslovite za izvr{uvawe (re`imot)<br />
bi varirale zavisno od dol`inata na kaznata. 522<br />
Od edna povr{na analiza na argumentite vo prilog na unifikacijata<br />
ne e te{ko da se zabele`at nekolku zna~ajni momenti. Tuka e<br />
najprvi streme`ot da se doka`e deka pove}eto zakonski oblici na kaznata<br />
li{uvawe od sloboda se li{eni od mo`nosta da sozdadat vistinski<br />
razliki vo nivnata primena, i natamu, apodikti~noto tvrdewe<br />
deka li{uvaweto od sloboda vo eden oblik e isklu~ivo vo sostojba da<br />
sozdade takvi razliki so ednovremeno obezbeduvawe adekvatna individualizacija.<br />
Pritoa, zna~ajno e i toa deka, barem kaj nas, se be{e presmetano<br />
od pragmati~nata potreba da se urne dualitetot na kaznite za-<br />
521<br />
Taka: \or|evi}, M. Dualitet i unifikacija kazne li{enja slobode, JRKKP,<br />
Beograd, 1972/3, str. 434.<br />
522<br />
Lazarevi}, Lj. op. cit, str. 61. Istiot avtor vo svoite podocne`ni trudovi<br />
ne otstapuva od ovoj argument. Vidi: Lazarevi}, Lj. Sistem krivi~nih sankcija<br />
prema krivi~nom zakonu SFRJ, Penologija, Beograd, 1976/1, str. 5-8, i Srzenti},<br />
Stai}, Lazarevi}, op. cit., str. 345-346.<br />
446
tvor i strog zatvor me|u koi navistina nema{e su{tinska razlika<br />
taka {to nivnata primena vode{e kon niza pravni nelogi~nosti so nepovolni<br />
prakti~ni posledici. So donesuvaweto na KZ SFRJ od 1976<br />
godina takviot dualitet be{e nadminat, no ostanuva zagatka deka toa e<br />
storeno so golema pomo{ na teorijata vo koja glavno dominiraa gorenavedenite<br />
argumenti. Tvrdeweto deka samo vidot na tretmanot e vo<br />
sostojba da sozdade razliki zna~ajni za ostvaruvawe na resocijalizacijata<br />
vo najmala raka e vo ednakva mera zavisno od istite materijani<br />
i kadrovski preduslovi za negovo ostvaruvawe kako i ona vrz koe se<br />
zasnova baraweto za diferencijacija na kaznite li{uvawe od sloboda.<br />
Pritoa, mo{ne nelogi~no e tvrdeweto deka po{irokiot registar na<br />
kaznite li{uvawe od sloboda ne dava skoro nikakvi mo`nosti za individualizacija<br />
523 i deka za toa e prikladna samo izvr{nata individualizacija.<br />
Ova posebno ako se znae deka vo ramkite na penitencijarnite<br />
ustanovi glavniot instrument za toa e klasifikacijata na osudenite<br />
lica so koja ne se pro{iruvaat, tuku, vsu{nost, se stesnuvaat nejzinite<br />
mo`nosti. Sogleduvaj}i gi ovie osnovni nelogo~nosti golem broj<br />
avtori ne gi koristat navedenite argumenti za da go napadnat "zakonskiot<br />
trialitet" na kaznite li{uvawe od sloboda: li{uvawe od sloboda<br />
{to se izvr{uva vo zatvoreni, poluotvoreni i otvoreni kaznenopopravni<br />
ustanovi. 524 Ottamu i o~iglednata kontrovrznost na nivnite<br />
stavovi: edna{ sesrdno da se podr`uva procesot na unifikacijata na<br />
ovie kazni, a od druga strana se iznesuvaat najpofalni zborovi ne samo<br />
za podelbata na kaznite li{uvawe od sloboda spored re`imot na nivnoto<br />
izvr{uvawe, i nivno zakonsko regulirawe, tuku i za kaznite na<br />
tn. polusloboda, vikend kazni i sl. bez da se po~uvstvuva deka se zazema<br />
sprotiven stav za edna ista rabota. 525 Od tie pri~ini nu`no e da pojas-<br />
523<br />
Taka na primer se veli: "Posmetrano od gledi{te na razli~nosta<br />
na nivnoto izvr{uvawe postoeweto na razli~ni kazni li{uvawe od sloboda<br />
prakti~no zna~i zakonska (vo izvesna mera i sudska) individualizacija na<br />
izvr{uvaweto na kaznite li{uvawe od sloboda, koja, vsu{nost, i e navistinska<br />
individualizacija na izvr{uvawe na kaznite" (!). \or|evi}, M. op. cit, str.<br />
434.<br />
524<br />
Spored ~l. 38 st. 5 KZ SFRJ od 1976 godina "zatvorot se izdr`uva<br />
vo zatvoreni ili vo otvoreni ustanovi za izdr`uvawe na kazna". Ottamu, smetam<br />
deka be{e sosema vo <strong>pravo</strong> Kambovski toga{ koga tvrde{e: "Pove}e od<br />
jasno e deka i sega, koga tie postojat kako penitencijarni opcii, razlikata<br />
me|u niv ne e vo modulaciite na izvr{uvaweto na kaznata zatvor. Ne, po svojata<br />
sodr`ina toa se tri razli~ni kazni, i kako takvi treba da bidat krenati<br />
na rang na sudski opcii." Kambovski, V. Alternativi na kaznata zatvor, Godi-<br />
{nik na Institutot za sociolo{ki i politi~ko-pravni istra`uvawa, Skopje,<br />
1984, str. 307.<br />
525<br />
Taka na primer Milutinovi} vo svojot u~ebnik edna{ veli deka zakonskata<br />
podelba na pove}e oblici na kaznata li{uvawe od sloboda ne ñ odgo-<br />
447
nime deka sovremenite tendencii za unifikacijata na kaznite li{uvawe<br />
od sloboda ne smeat da se sfatat kako ograni~uvawe na eden<br />
oblik na ovie kazni, tuku samo kako streme` za fakti~ko izbegnuvawe<br />
na site onie zakonski oblici vo koi nitu oddaleku ne se nasetuva mo`nost<br />
za osmisleno gradirawe na op{testveniot prekor (zapazuvawe na<br />
na~eloto na pravednost) i ostvaruvawe na diferenciran tretman {to<br />
vodi kon efikasna resocijalizacija i socijalna adaptacija na oddelni<br />
kategorii na osudenici.<br />
2. DEINSTITUCIONALIZACIJA NA KAZNATA LI[UVAWE OD<br />
SLOBODA (ALTERNATIVI NA KAZNITE LI[UVAWE OD SLOBODA)<br />
1. Vo predhodnite izlagawa be{e uka`ano na eden proces so koj<br />
vo osnova se nastojuva da se vnese pogolema humanost vo sistemot na<br />
krivi~nite sankcii, ili, poto~no, kaj kaznite li{uvawe od sloboda.<br />
Za razlika od toj proces na potisnuvawe na retribucijata so posredstvo<br />
na unifikacijata na kaznite li{uvawe od sloboda vo sovremeni<br />
uslovi se afirmira i eden navidum protivre~en proces - proces na<br />
pro{iruvawe na represivnite merki {to treba da se koristat vo suzbivaweto<br />
na kriminalitetot. Sozdadeniot privid na protivre~ni tendencii<br />
mo`e vedna{ da se otstrani ako se prodre vo genezata na ovie<br />
vo su{tina sukcesivno opredeleni procesi. Ona {to ja razdvi`uva<br />
unifikacijata na kaznite li{uvawe od sloboda e determinirano od<br />
potrebata na adekvaten na~in da se gradira i vo opredelena mera ubla-<br />
`i nepotrebnata represija sekade kade {to vo zavisnost od promenite<br />
na stavot sprema krivi~noto delo i li~nosta na storitelot se otvara<br />
prostor za primena na resocijalizacijata. Me|utoa, teoretskite razmisluvawa<br />
i prakti~nata realizacija na ovaa ideja nabrzo isfrli na<br />
videlina nekoi problemi. Prviot, deka zatvorot si ostanuva zatvor<br />
bez ogled na vidot i intenzitetot na zakonskite intervencii vo nego<br />
za{to retribucijata ostanuva negovo primarno, a resocijalizacijata<br />
posledovatelno - nakalemeno svojstvo. Vtoriot problem e vo toa {to<br />
unifikacijata na kaznite li{uvawe od sloboda sakale toa nie da go<br />
priznaeme ili nî, nu`no go stesnuva podra~jeto na primenata na privara<br />
na primenata na individualizacijata i tretmanot {to se zasnova vrz<br />
nea" (str. 47). Me|utoa ne{to potoa (str. 69) zazema stav deka osnovaweto na<br />
otvoreni ustanovi "pretstavuva izraz na podosledna realizacija na individualizacijata<br />
vo izvr{uvaweto." Zgora na toa, istiot avtor tvrdi deka "pri~inite<br />
na individualizacijata, tretmanot i resocijalizacijata, baraat da se<br />
pristapi kon unifikacija na kaznite li{uvawe od sloboda, deka tie isti<br />
pri~ini go determiniraat nivnoto podocne`no diferencirawe i razvivaweto<br />
na po{iroka skala na sankcii koi ovozmo`uvaat poadekvatna primena na<br />
individualizacijata i prevospitniot tretman..." (str. 50). Milutinovi}, M. Penologija,<br />
str. 47, 50, 69.<br />
448
ncipot na objektivno-subjektivnata individualizacija. Potrebata za<br />
re{avawe na ovie problemi gi pottikna sovremenite usilbi za iznao|awe<br />
pogolem broj alternativi na kaznite li{uvawe od sloboda. Stanuva<br />
zbor za predlagawe i zakonodavno prifa}awe na takvi merki {to<br />
delumno ili celosno }e gi zamenat (supstituiraat) kaznite li{uvawe<br />
od sloboda.<br />
2. Poradi izbegnuvawe na opredeleni pojmovni zbuni na ova<br />
mesto smetme deka e potrebno u{te edna{ da potsetime na slednoto.<br />
Pod poimot dekriminalizacija podrazbirame otstranuvawe na opredeleni<br />
inkriminacii od krivi~nopravniot sistem i sprotivno na nego,<br />
poimot inkriminalizacija zna~i voveduvawe novi dotoga{ nepostoe-<br />
~ki inkriminacii vo toj sistem. Depenzalizacijata e proces na: 1 0 {irewe<br />
na registerot na krivi~nite sankcii so novi merki od nepunativen<br />
karakter i 2 0 ubla`uvawe na zakanite kaj ve}e postoe~kite krivi~ni<br />
sankcii. Dejuridizacijata e prenesuvawe na funkcijata na sudeweto<br />
od sudovite vrz drugi op{testveni organi. I najposle, deinstitucionalizacijata,<br />
za koja so ednakvo zna~ewe se sre}ava i upotrebata<br />
na poimot dekarceracija, prestavuva proces na smaluvawe na registerot<br />
na kazniite li{uvawe od sloboda i na licata sprema koi treba da<br />
se primeni kaznata li{uvawe od sloboda. Ili, nakratko, toa e proces<br />
na voveduvawe na alternativi na kaznite li{uvawe od sloboda.<br />
3. Alternativite na kaznite li{uvawe od sloboda vo krivi~noto<br />
<strong>pravo</strong> i penologijata se istaknuvaat kako edno od najprifatlivite<br />
re{enija za nadminuvawe na lo{ite posledici {to gi sozdava primenata<br />
na preteranata retribucija i otsustvoto na o~ekuvanite efekti<br />
od resocijalizacijata. Nakratko, tie se javuvaat kako pozitiven i vrz<br />
opredeleni nau~ni osnovi i prakti~ni iskustva zasnovan odgovor na<br />
sovremenata kriza na penitencijarniot sistem.<br />
Soglasno zna~eweto na problemot, alternativnite merki na kaznite<br />
li{uvawe od sloboda bea razgleduvani na [estiot, Sedmiot i<br />
osobeno na Osmiot Kongres na ON za spre~uvawe na kriminalitetot i<br />
postapuvawe so prestapnicite od koj proizleze i donesuvaweto na Standardnite<br />
minimalni pravila na ON za vonzavodskite merki (Tokiski<br />
pravila). 526 Ovie pravila pretstavuvaat kreacija na opredeleni<br />
pravni garancii za za{tita na li~nosta na onie lica sprema koi se<br />
primenuvaat alternativnite voninstitucionalni merki kako na pri-<br />
526<br />
Usvoeni od strana na Generalnoto sobranie na ON na 68-to plenarno<br />
zasedanie na 14 dekemvri 1990 godina. Pravilata sodr`at {irok spektar<br />
na nezatvorski merki koi se odnesuvaat na razli~ni fazi od sproveduvaweto<br />
na krivi~nata postapka. Tie isto taka sodr`at i pravila za primena na nezatvorski<br />
merki, obuka na personalot, vklu~uvawe na javnosta i volonteri, istra`uvawa,<br />
planirawe, formulirawe na politikata, evaluacija itn. Nakratko,<br />
stanuva zbor za eden temelen pakt na pravila koi treba da ovozmo`at popularizacija<br />
na alternativnite merki na kaznite li{uvawe od sloboda.<br />
449
mer: verbalna sankcija (prekor ili predupreduvawe), uslovno osloboduvawe,<br />
statusni sankcii, ekonomski sankcii kako {to se pari~nite<br />
kazni, konfiskacija ili ekspropriacija, restitucija ili kompenzacija<br />
na `rtvata, uslovna osuda, probacija ili sudsko nadgleduvawe, vr{ewe<br />
op{testveno korisna rabota, preporaka za posetuvawe na soodveten<br />
centar (slu`ba), doma{en pritvor, sekoja druga merka na nezatvorski<br />
tretman ili kombinacija na gorenavedenite merki (~l. 8 st. 2 od<br />
Tokiskite pravila). 527<br />
Od sogleduvaweto na izvonrednoto zna~ewe na alternativnite<br />
merki i vo ramkite na Sovetot na Evropa proizleze donesuvaweto na<br />
Evropskite pravila za alternativni sankcii i merki primenuvani vo<br />
zaednicata. 528 Od preambulata na ovoj zna~aen dokument jasno se<br />
gledaat celite na nivnoto donesuvawe koi se nameneti: a) da pretstavuvaat<br />
korpus od normi za nacionalnite zakonodavstva i prakri~arite<br />
vo primenaat na alternativnite sankcii i merki vo zaednicata, b) da<br />
go obezbedat po~ituvaweto na osnovnite prava na onie na koi im se<br />
izre~eni i na nivnite semejstva i, v) da pretstavuvaat standardi na<br />
profesionalno odnesuvawe na personalot vo fazata na nivnoto izvr-<br />
{uvawe.<br />
Pravilata sodr`at zna~ajni odredbi pomesteni vo tri dela<br />
(Op{ti na~ela, Profesionalen personal i finansiski sredstva, i Rakovodni<br />
aspekti na sankciite i merkite) so koi se opredeluvaat primarnite<br />
oblasti vrz koi mora da se zasnova evropskoto <strong>pravo</strong> na alternativnite<br />
sankcii i merki primenuvani vo zaednicata rakovodej}i se<br />
od osnovnite principi na pravnata dr`ava. Pravilata opfateni vo<br />
ovie delovi sukcesivno se vrzuvaat so na~eloto na zakonitosta, potoa<br />
so sudskite garancii i poop{to za `albenite postapki, i kone~no, za<br />
principot na po~ituvawe na osnovnite prava na storitelot. Zna~ajno<br />
e da se istakne i toa deka soglasno ovoj akt, pod poimot alternativni<br />
sankcii se podrazbiraat sankciite izre~eni vo krivi~na postapka od<br />
strana na sudot, a pod merki primenuvani vo zaednicata sekoja merka<br />
prezemena pred ili namesto sudeweto, odnosno donesuvawe na odlukata<br />
za izrekuvawe sankcija.<br />
Vo nedostig na potreben prostor za celosen prikaz i po{iroka<br />
rasprava okolu ovie mo{ne zna~ajni pravila, od op{tite na~ela ovde<br />
gi izdvojuvame pravilota 31 i 35 vo koi se sodr`ani osnovnite na~ela<br />
na po~ituvawe na osnovnite prava na storitelot: na~eloto na sorabotka<br />
i na~eloto na soglasnost. So prvoto na~elo se bara alternativna<br />
sankcija ili merka primenuvana vo zaednicata da se izrekuva samo ako<br />
se obezbedeni uslovi ili obvrski {to mo`at da mu odgorvaraat na sto-<br />
527<br />
Vidi go prevodot na ovie pravila: <strong>Sulejmanov</strong>, Z. Penolo{ki kompendium,<br />
str. 231-244.<br />
528<br />
Pravilata se doneseni so Preporaka R (92) od 19 oktomvri 1992<br />
prifatena od Ministerskiot komitet na 482 sredba na zamenicite ministri.<br />
450
itelot i na negovata volja da sorabotuva i da gi po~ituva. So vtoroto<br />
na~eloto (kako vpro~em i so ~l. 3 st. 4 od Tokiskite pravila) se bara<br />
zadol`itelna soglasnost na obvinetoto lice pred izrekuvaweto na<br />
koja i da e od alternativnite merki primenlivi pred sudeweto ili namesto<br />
odlukata za sankcija.<br />
4. Denes mo`e da se zboruva za tri grupi na alternativni merki<br />
na kaznata li{uvawe od sloboda. Vo prvata grupa se pomestuvaat merkite<br />
so koi se odbegnuva izrekuvawe ili izvr{uvawe na kaznite li-<br />
{uvawe od sloboda. Vtorata grupa ja so~inuvaat onie merki koi pretstavuvaat<br />
poinakvi sankcii od kaznite li{uvawe od sloboda. Vo poslednata<br />
grupa vleguvaat onie merki so koi samo se modificira izvr-<br />
{uvaweto na kaznite li{uvawe od sloboda.<br />
2.1. Merki so koi se odbegnuva izrekuvaweto ili izvr{uvaweto na<br />
kaznite li{uvawe od sloboda (predsudski alternativi)<br />
1. Programi za onevozmo`uvawe ili ote`nuvawe na preodot<br />
kon kriminalniot akt (Diversion programmes). Osnovnata zamisla na<br />
ovie programi e sprema storitelite na opredeleni krivi~ni dela da<br />
ne se pokrenuva krivi~na postapka, tuku nadvor od optu`uvaweto i sudeweto<br />
da se prezemat interventni merki {to se sostojat vo primena<br />
na razli~ni oblici na tretman. Toa se raznovidni psihijatriski tretmani,<br />
podlo`uvawe na medicinski tretman na alkoholi~ari i narkomani,<br />
prisiluvawe kon ispolnuvawe na opredeleni obvrski, nadomest<br />
na {teta, primena na razni metodi na sovetuvawe, nadzor i za{tita,<br />
re{avawe na problemot na vrabotuvawe na storitelot i sl. Na storitelot<br />
na deloto ne mu se izrekuva kazna li{uvawe od sloboda nitu<br />
bilo koj drug vid kazna, tuku sprema nego se intervenira so merki {to<br />
treba da go onevozmo`at ili ote`nat (diversion) negoviot povrat. 529<br />
Toa ne se kazni tuku predsudski merki so koi se intervenira vo na~i-<br />
529<br />
"Spored smislata diversion zna~i odvra}awe, skr{nuvawe, odveduvawe<br />
i slu`i kako zaedni~ki naziv za opredelen broj novi, delum sosema razli~ni<br />
kriminalnopoliti~ki strategii i tendencii. Diverzijata glavno se<br />
stremi kon otka`uvawe od natamo{en kaznen progon otkako slu`beno }e se<br />
utvrdi povreda na kaznenopravnata norma. Prifa}aj}i gi pogledite na labeling<br />
approach i na teorijata na `rtven jarec, taa se stremi kriminalitetot da<br />
go sovladuva glavno nadvor od ramkite na <strong>pravo</strong>sudstvoto i negovite instanci<br />
za da po{tedi {to pove}e prestapnici od konsekvenciite na kriminalnata<br />
pravda i da gi "podvede" pod poinakov tretman." Kajzer, G. Kriminologija, Aleksandrija,<br />
Skopje, 1996, str. 104-105. Spored Horvati}, diversion e otsatpuvawe od<br />
krivi~no gonewe so intervencija so {to se svrtuva redovnata postapka vo<br />
druga nasoka. Vidi: Horvati}, XIII Me|unarodni kongres za krivi~no peavo (Kairo,<br />
17. oktobra 1984 godine), III Sekcija: Odstupanje od gonenja i mirenje JRKKP, Beograd,<br />
1984/3-4, str. 514 i 515.<br />
451
not na vodeweto na `ivotot na delinkventot. Nivna cel e da se pottikne<br />
li~nosta da iznajde sopstveni sili {to }e mu ovozmo`at da go kontrolira<br />
i zasili negovoto vladeewe so problemite {to go dovele vo<br />
situacija da izvr{i krivi~no delo. 530<br />
Vo su{tina ovoj koncept na "neformalno kaznuvawe" e prezemawe<br />
merki bez utvrduvawe na vinata zaradi: 1 0 vozdr`ano anga`irawe<br />
na krivi~noto <strong>pravo</strong> (da se pravi pomalku - "do less," odnosno potreba<br />
od polesni, porazumni intervencii koi }e zna~at pove}e pomo{ odo-<br />
{to kaznuvawe) i 2 0 izbegnuvawe na stigmatizacijata na prestapnikot<br />
i, 3 0 rastovaruvawe na organite na progonot i sudovite od bagatelniot<br />
kriminalitet i namaluvawe na tro{ocite.<br />
Ovie merki se prisutni vo praktikata na SAD i drugite anglosaksonski<br />
zemji od po~etokot na sedumdesetite godini na XX vek i naj~esto<br />
se primenuvaat sprema maloletnici. Kriminolo{koto soznanie<br />
deka proglasnuvaweto na vinata i izrekuvaweto na kazna sprema poedincite<br />
od ova mo{ne ~uvstvitelna kategorija na lica mo`e da predizvika<br />
kontraproduktivni efekti, vsu{nost, e tokmu i idejata {to<br />
dovede do voveduvaweto na ovie merki. Me|utoa, ograni~enosta na primenata<br />
na ovie merki samo vrz maloletnici se javuva kako eden od nejzinite<br />
bitni nedostatoci. Kon ovoj argument {to vodi kon zna~itelno<br />
stesnuvawe na nivnata primena mo`e da se dodade i toa deka ostvaruvaweto<br />
na opredelena kontrola so posredstvo na odrazuvaweto na<br />
negativen stav kon sebe, krivi~noto <strong>pravo</strong> go prefrla vo sferata na<br />
etikata: kon postignuvawe na nekakvo moralno sovr{enstvo {to ima<br />
malku dopirni to~ki so interesite na `rtvata i bezbednosta na poedincite<br />
i dr`avata. Vo niv e sodr`ana i golema opasnost od lesno pretvorawe<br />
od preventivni merki post deliktum vo represivni merki ante<br />
deliktum.<br />
2. Uslovno zapirawe na krivi~nata postapka. I ovde se raboti<br />
za primena na eden vid alternativna krivi~na postapka ili poto~no,<br />
za vonkrivi~no (nepunativno ili punativno) postapuvawe so opredeleni<br />
storiteli na nekoi krivi~ni dela.<br />
Kaj nepunativnoto vonkrivi~no postapuvawe stanuva zbor za<br />
530<br />
Predsudskite alternativi se sostojat vo razli~ni oblici na<br />
"svrtuvawe" na krivi~nata postapka kon nepunativni oblici na postapuvawe:<br />
"diversion programmes" koi se sostojat vo izvlekuvawe na storitelot od formalnata<br />
krivi~na postapka i negovo podveduvawe pod drug tretman (isponuvawe<br />
na opredeleni obvrski, upatuvawe vo socijalni centri, lekuvawe na narkomani,<br />
itn). Ili, osobeno kaj polesni krivi~ni dela - uslovno zapirawe na postapkata<br />
(polskiot krivi~en zakonik od 1969), kako i prenesuvawe na krivi~noto<br />
gonewe na drugi op{testveni subjekti od tipot na sovetskite "drugarski<br />
sudovi" koi izrekuvaat merki na op{testveno vlijanie (isto~no-evropskite<br />
socijalisti~ki dr`avi). Kambovski, V. Mogu}i slu~ajevi dekriminalizacije u na-<br />
{em krivi~nom zakonodavstvu, JRKKP, Beograd, 1986/1-2, str. 249-250.<br />
452
uslovno zapirawe na postapkata za opredelen period na vreme. Na storitelot<br />
ne mu se izrekuva sankcija no mo`at da mu bidat nalo`eni nekoi<br />
posebni obvrski kako na primer: nadomesuvawe na {teta ili vr{-<br />
ewe opredelena op{testveno korisna rabota. 531<br />
Punativnoto vonkrivi~no postapuvawe e inspirirano od idejata<br />
na prenesuvawe na krivi~noto gonewe za polesni krivi~ni dela vrz<br />
drugi op{testveni subjekti od tipot na drugarski sudovi, mirovni soveti<br />
i sl. Ovie organi se ovlasteni vo posebna postapka pokraj merkite<br />
na op{testveno vlijanie (obvrska na javno objavuvawe na odlukata,<br />
drugarski opomeni i sl.) da mo`at da izrekuvaat pari~ni kazni i drug<br />
vid sankcii.<br />
3. Kaucija za dobro odnesuvawe. Kaucija za dobro odnesuvawe e<br />
merka za dobro odnesuvawe {to se primenuva vo Anglija. Se sostoi vo<br />
toa {to na storitelot na mu se izrekuva kazna li{uvawe od sloboda<br />
(ili druga sankcija), tuku mu se nazlo`uva da deponira odredena suma<br />
pari vo sudot. Taa kaucija slu`i kako garancija deka za opredeleno<br />
vreme storitelot na deloto dobro }e se odnesuva i nema da vr{i krivi~ni<br />
dela. Dokolku storitelot za toa vreme ne izvr{i novo krivi~no<br />
delo deponiranite pari mu se vra}aat i se smeta za neosuduvano lice.<br />
Vo sprotivno parite mu se odzemaat, a za porano storenoto i novoto<br />
delo mu se izrekuva soodvetna sankcija.<br />
4. Uslovna osuda. Uslovnata osuda e najzna~ajniot na~in za<br />
izbegnuvawe na kaznata li{uvawe od sloboda. So nea se vr{i serozno<br />
predupreduvawe na osudenoto lice deka ako za opredeleno vreme poka-<br />
`e negativno odnesuvawe }e dojde do izvr{uvawe na opredelena kazna<br />
li{uvawe od sloboda. Dokolku pak osudenikot vo periodot na proverka<br />
se vladee spored o~ekuvawata na sudot ne doa|a do otpovikuvawe na<br />
uslovnata osuda. Na toj na~in osudenikot se stimulira da go odbegne<br />
{tetnoto dejstvo na zatvorskata sredina i drugite posledici {to gi<br />
nosi izolacijata.<br />
Vo svetot se poznati dva sistemi na odlagawe na izvr{uvaweto<br />
na kaznata poznati kako: 1 0 anglosaksonski sistem i, 2 0 kontinetalen<br />
(belgisko-francuaski sistem).<br />
1 0 Anglosaksonskiot sistem poznat i kako probacija (probation)<br />
e voveden pod vlijanie na dvi`eweto za zamena na kaznata li{uvawe od<br />
sloboda vo 1868 godina za maloletnici, a vo 1878 godina i za<br />
polnoletnite lica. Spored ovoj sistem se odlaga sudeweto i izrekuvaweto<br />
na kaznata na storitelot na deloto, so toa {to toj se stava i pod<br />
za{titen nadzor na organot na <strong>pravo</strong>sudstvo i javnata bezbednost. Prednosta<br />
na ovoj sistem e o toa {to e popovolen za storitelot na krivi-<br />
~noto delo, ottamu {to ne doa|a do sudewe i izrekuvawe na kaznata, a<br />
za{titniot nadzor {to go vr{at kvalifikuvani lica go za{tituva od<br />
531<br />
Vakvo re{enie sodr`i polskiot krivi~en zakonik od 1969 godina.<br />
Vidi: Kambovski, V. op. cit. str. 299<br />
453
zapa|awe vo razni isku{enija i mu pomaga za vklu~uvawe vo op{testveno<br />
korisni aktivnosti. Negov nedostatok e me|utoa vo toa {to, dokolku<br />
dojde do otpovikuvawe na probacijata, mora da dojde do sudewe i<br />
izrekuvawe na kaznata pri {to mo`at da nastanat te{kotii okolu<br />
pribiraweto i utvrduvaweto na dokazite.<br />
2 0 Kontinentalniot sistem na uslovna osuda poznat kako Sursis,<br />
za prv pat e voveden vo belgiskiot Krivi~en zakonik od 1888 godina,<br />
od kade e prezemen vo francuskiot Krivi~en zakonik od 1891 godina, a<br />
ottamu i vo site zakonodavstva na evropskite dr`avi. Spored<br />
kontinentalniot sistem na storitelot na krivi~noto delo mu se sudi i<br />
mu se izrekuva kazna, me|utoa nejzinoto izvr{uvawe se odlaga pod opredeleni<br />
uslovi. Prednosta na ovoj sistem e vo toa {to na storitelot<br />
na krivi~noto delo mu se sudi i izrekuva kazna, taka {to vo slu~aj na<br />
otpovikuvawe na uslovnata osuda vedna{ se pristapuva kon izvr{uvawe<br />
na ve}e izre~enata kazna. Nedostatok na ovoj sistem e toa {to do<br />
istekot na utvrdeniot rok na traeweto na uslovnata osuda, storitelot<br />
se smeta za osudeno lice i {to se pu{ta na sloboda bez nadzor i pomo{<br />
koja vo izvesni slu~ai mo`e da bide nu`na.<br />
Spored dvata sistemi, dokolku gi ispolni uslovite postavei so<br />
uslovnata osuda, storitelot na deloto nema da se smeta za osudeno<br />
lice.<br />
Vo situacija na vladeewe na dva sistemi na uslovna osuda: kontinentalniot<br />
(sursis) i anglosaksonskiot (ptobation) vedna{ se postavuva<br />
pra{aweto koj od niv so ogled na prakti~nite efekti e poprifatliv<br />
kako zamena za li{uvaweto od sloboda. Na ova pra{awe te{ko<br />
mo`e da se odgovori nadvor od postavenosta i organizacijata na krivi-<br />
~nata postapka, od celosnata analiza na li~nosta na osudenikot i od<br />
sevkupnata analiza na op{testveno ekonomskite pretpostavki, kulturnoto<br />
nivo i stavot na op{testvenata javnost kon ovie sistemi. Me|utoa,<br />
i pokraj toa ima avtori koi ñ davaat prednost na probacijata. 532<br />
Ona {to me|utoa, vo sovremeni uslovi vo golema mera gi obezvrednuva<br />
vakvite zaklu~oci e povrzano so procesite na voveduvawe na "intenziven<br />
probaciski super nadzor." Kako tipi~ni programi od ovoj vid vo<br />
zapadnite zemji obi~no se vklu~uvaat: policiskiot ~as, elektronska<br />
kontrola, ostvaruvawe povremeni telefonski kontakti so policijata,<br />
no}ni poseti od strana na policiski slu`benici vo stanot na uslovno<br />
osudenoto lice, anga`irawe na sosedstvoto za nivno kontrolirawe i<br />
sl. Od tie pri~ini ne e slu~ajno {to za golem broj prestapnici se<br />
532<br />
Taka, na primer, eden avtor veli: "Vo izborot me|u obi~noto odlu-<br />
~uvawe na izvr{uvawe na kaznata i odlo`uvaweto so stavawe na proba nie<br />
apsolutno sme za vtoriot na~in". Pritoa se poa|a od argumentot deka sistemot<br />
na probacija nudi organiziran nadzor i pomo{ ("adekvaten tretman")<br />
sprema liceto komu mu e izre~ena. Lazarevi}, D. Kratkotranje kazne li{enja slobode,<br />
IKSI, Beograd, 1974, str. 110-111.<br />
454
~ini mnogu poprifatlivo izdr`uvaweto na kaznata li{uvawe od<br />
sloboda odo{to navodnata sloboda vo uslovi na makar i privremena<br />
superkontrola na sekoe nivno dvi`ewe, pa duri i miruvawe. A deka<br />
nadzorot sekoga{ go nosel primatot vo odnos na pomo{ta i pozitivnite<br />
vlijanija vrz li~nosta ("tretman na sloboda") zboruva i praktikata<br />
na neza`ivuvawe na uslovnata osuda so za{titen nadzor vo na{ata<br />
zemja. 533 5. Sudska opomena. So ogled na pravnata priroda i efikasnosta<br />
na sudskata opomena, pra{awa okolu koi postojat izrazeno protivre~ni<br />
mislewa, ovaa merka poretko se predlaga, a vo praktika u{te poretko<br />
se koristi kako alternativa na kaznite li{uvawe od sloboda.<br />
Nekoi avtori sepak se vo <strong>pravo</strong> koga smetaat deka dokolku se ispolneti<br />
opredeleni zakonski uslovi za primena na sudskata opomena i ako<br />
se raboti za lice koe inaku vodi normalen `ivot i ne postoi opasnost<br />
od povtoruvawe na deloto, deka treba da se izre~e ovaa merka namesto<br />
kratka kazna li{uvawe od sloboda 534 .<br />
6. Osloboduvawe od kaznata. Koga kaj sudot se sozdade uveruvawe<br />
deka storitelot ({to vo krivi~na postapka e proglasen za vinoven)<br />
ve}e nema da vr{i krivi~ni dela vo opredeleni zemji se primenuva<br />
ovaa merka. Osloboduvaweto od kazna e, vsu{nost, vid na sudsko<br />
pomiluvawe {to vo najrazli~ni oblici na{lo svoja zakonodavna i<br />
prakti~na egzistencija. Vo Anglija e predvidena vo dva slu~ai: kako<br />
apsolutno osloboduvawe od kazna i kako osloboduvawe so ispolnuvawe<br />
na opredeleni obvrski. Vo Francija e poznata pod nazivot "sisteme de<br />
peine difference" i pretstavuva eden vid na administrativno odlagawe<br />
na izvr{uvawe na kaznata {to se primenuva pod tri uslovi: rehabilitacija<br />
na prestapnikot, nadomestuvawe na {tetata i prestanuvawe<br />
na posledicite predizvikani so prestapot. 535 Za opredeleni polesni<br />
dela za koi se predvideni kratki kazni zatvor osloboduvaweto od kazna<br />
e predvideno kako zna~ajna alternativna merka i vo Holandija,<br />
Portugalija, Germanija i dr. zemji. Kaj nas od 1976 godina e predviden<br />
poseben slu~aj na osloboduvawe od kazna.<br />
7. Odlagawe na izvr{uvaweto na kaznata. Nekoi zakonodavstva<br />
(Anglija, [vedska) dopu{taat mo`nost da se odlo`i izvr{uvaweto na<br />
kaznata li{uvawe od sloboda. Sudot sproveduva krivi~na postapka vo<br />
koja ja utvrduva vinata na storitelot i ja opredeluva kaznata no<br />
uslovno go odlo`uva nejzinoto izvr{uvawe. Uslovite od koi zavisi<br />
dali }e dojde do nejzino izvr{uvawe mo`at da bidat najrazli~ni:<br />
533<br />
Za ovoj problem vidi: Kambovski, V. Uslovnata osuda so za{titen<br />
nadzor: koncepciski i prakti~ni problemi, Pravna misla, Skopje, 1983/4, str.<br />
319-335.<br />
534<br />
Vidi: Lazarevi}, D. op. cit, str. 133-134.<br />
535<br />
Vidi: ibid, str. 99 i [eparovi}, Z. Alternative kazne zatvora, Na{a zakonitost,<br />
Zagreb, 1988/6, str. 703.<br />
455
dobro povedenie na osudenikot, dobrovolnoto podlo`uvawe na le~ewe<br />
od alkoholizam ili narkomanija, nadomestuvawe na {tetata ili ispolnuvawe<br />
na nekoi drugi obvrski vo rok od {est ili dvanaeset meseci.<br />
8. Garantna izjava (Emstvo). Merkata garantna izjava (emstvo),<br />
primenuva vo porane{nata Demokratska Republika Germanija,<br />
pretstavuva demokratska forma na u~estvo na rabotnicite vo vr{eweto<br />
na funkcijata na krivi~noto <strong>pravo</strong>sudstvo vo slu~ai koga se raboti<br />
za krivi~ni dela za koi ne e nu`no da se izre~e kazna zatvor. Kolektivot<br />
na rabotnici ili poedinci mo`e{e da garantiraat za prekr{itelot<br />
na zakonot i vo toj pogled da mu predlo`at na sudot primena na nekoja<br />
druga sankcija, a ne kaznata li{uvawe od sloboda. Vakva merka se<br />
primenuva i vo Polska. Taa se sostoi vo toa {to liceto koe dava garancija<br />
se obvrzuva da prezeme merki so koi storitelot na krivi~noto<br />
delo }e go po~ituva so zakon utvrdeniot poredok, a vo prv red nema da<br />
izvr{i drtugo krivi~no delo. Takvata izjava mo`e da dade op{testvenata<br />
organizacija na koja í pripa|a storitelot, kolektivot vo koj<br />
raboti ili se ostru~uva, kako i poedinec koj e dostoen za po~it.<br />
2.2. Merki koi pretstavuvaat poinakvi sankcii od kaznata li{uvawe<br />
od sloboda (sudski alternativi)<br />
Sudskite alternativi opfa}aat nekoi klasi~ni sankcii, me|utoa<br />
so nova funkcija i so druga, ne pove}e so marginalna pozicija,<br />
kako i nekoi novi sankcii so pomalku izrazen punativen karakter. Pokraj<br />
pari~nata kazna vo se poprisutniot skandinavski model "den globa,"<br />
pokraj uslovnata osuda koja se pove}e se pribli`uva kon modelot<br />
na probacija vo razni varijanti ("{ok probacija" kombinacija so kratka<br />
inkarceracija, razli~ni formi na nadzor), od vakov karakrter se<br />
kaznite na prisilna rabota bez li{uvawe od sloboda, odnosno sankcii<br />
koi se sostojat vo vr{ewe na opredeleni raboti vo korist na zaednicata<br />
kako oblik na restitucija sprema op{testvoto vo celost (angliskoto<br />
<strong>pravo</strong> od 1972, SAD, Avstralija i drugi dr`avi). 536<br />
1. Pari~ni kazni. Pari~nite kazni ~esto se predviduvaat kako<br />
zamena za kratkite kazni li{uvawe od sloboda. Pritoa, se istaknuva<br />
deka so nivnoto izrekuvawe se odbegnuvaat {tetnite posledici na zatvorot,<br />
osudenikot ostanuva na sloboda, ne go gubi rabotnoto mesto, a<br />
{iroko predvidenite rasponi za nejzino odmeruvawe ovozmo`uvaat<br />
adekvatna individualizacija spored prirodata i te`inata na krivi~noto<br />
delo i li~nosta na storitelot. Vo prilog na nivnoto po~esto koristewe<br />
se istaknuva i toa deka ne se povrzani so golemi finansiski<br />
izdatoci tuku obratno - pretstavuvaat zna~aen faktor na prihodi na<br />
dr`avata.<br />
536<br />
Kambovski, V. Mogu}i slu~ajevi dekriminalizacije u na{em krivi~nom zakonodavstvu,<br />
JRKKP, Beograd, 1986/1-2, str. 250.<br />
456
Vrz osnova na ovie argumenti {to na pari~nite kazni im davaat<br />
zna~itelna prednost pred zatvorskite kazni se dodava i nivnoto generalnopreventivno<br />
zna~ewe. Spored golem broj avtori, seto toa im obezbeduva<br />
va`no mesto me|u alternativnite merki {to neo|aat vistinska<br />
prakti~na primena.<br />
Sovremenite razmisluvawa i dvi`ewa vo pogled na ovie kazni<br />
se vo znak na {iroka podr{ka i sozdavawe natamo{ni uslovi za nivna<br />
poefikasna primena so ogled na ekonomskite mo`nosti na storitelot<br />
na krivi~noto delo. Vo ovaa smisla mo`e da se sfati i se poprisutnata<br />
tendencija za nejzino adekvatno pribli`uvawe kon re{enijata {to<br />
gi nudi skandinavskiot sistem za utvrduvawe na pari~nata kazna nare-<br />
~en "den-globa."<br />
Idejata za ovoj sistem prv ja iznese {vedskiot profesor Johan<br />
C.W. Thyren vo deloto "Principi za reforma na krivi~noto <strong>pravo</strong>"<br />
(1910) i natamu ja razraboti vo "Proektot za reforma na {vedskiot<br />
krivi~en zakonik" (1916). Pod negovo vlijanie ovoj sistem najprvin e<br />
voveden vo krivi~noto zakonodavstvo na Finska (1921), a podocna i vo<br />
[vedska (1936), Kuba (1936), Danska (1939), SR Germanija (1973), Avstrija<br />
(1974) i dr. zemji od Latinska Amerika. Spored ovoj sistem na<br />
storitelot na krivi~noto delo mu se izrekuva pari~na kazna vo opredelen<br />
broj "denovi-globa." Zakonski se opredeluva samo op{tiot minimum<br />
i maksimum na "denovi-globa," a vo sekoj konkreten slu~aj vo zavisnost<br />
od te`inata na deloto i ekonomskite mo`nosti na storitelot<br />
se opredeluvaat pari~ni iznosi {to va`at za eden den. Samata postapka<br />
na izrekuvawe na kaznata se vr{i vo dve fazi. Vo prvata faza<br />
sudot go odreduva brojot na "denovite-globa" zavisno od te`inata na<br />
deloto i vinata na storitelot. Vo vtorata faza, sega vo zavisnost od<br />
ekonomskite mo`nosti na storitelot se utvrduva visinata na dnevniot<br />
pari~en iznos i otkako brojot na "denovi-globa" }e se pomno`i so<br />
visinata na dnevniot pari~en iznos se doa|a do vkupniot iznos na pari~nata<br />
kazna.<br />
[to se odnesuva do op{tiot zakonski minimum i maksimum na<br />
"denovite-globa" vo krivi~nite zakonodavstva na odelni zemji postojat<br />
zna~ajni razliki. Taka, na primer, vo danskiot krivi~en zakon nivniot<br />
raspon se dvi`i od 1-60, vo {vajcarskiot od 1-120, vo finskiot<br />
od 1-300, a vo germanskiot od 1-360 denovi. 537 Postojat razliki i vo<br />
opredeluvaweto na minimalniot i maksimalniot dneven iznos na kaznata<br />
(vo germanskoto zakonodavstvo na primer od 2 do 500 DM), a postojat<br />
zemji (Finska) vo koi ova pra{awe ne e zakonski regulirano,<br />
tuku sudot e toj {to vo sekoj konkreten slu~aj go opredeluva toj iznos.<br />
Va`no e da se spomene i toa deka dnevniot pari~en iznos ne se poklopuva<br />
so prose~niot dneven li~en dohod ("dnevnica") na osudenikot. Visinata<br />
na pari~niot iznos za eden den kazna mu odgovara na onaa suma<br />
537<br />
Vidi: Lazarevi}, Lj. Kazne i mere bezbednosti.... str. 75-76.<br />
457
koja delinkventot mo`e da ja za{tedi vo tekot na denot koga }e se<br />
odbijat tro{ocite za negovi li~ni potrebi i redovni obvrski. 538<br />
Vo su{tina na ovoj sistem e potrebata da se zadovoli teoretskoto<br />
barawe storitelite na krivi~nite dela da bidat ednakvi pred<br />
zakonot so ogled na nivnata imotna sostojba. Negovata primena ovozmo`uva<br />
storitelite na isti dela da bidat kazneti so ist broj "den globi,"<br />
a vistinskite iznosi na pari~ni kazni da bidat razli~ni. Vo su{-<br />
tinata na ovoj sistem e me|utoa, i zadovoluvaweto na baraweto pari~nite<br />
kazni da se izrekuvaat samo toga{ koga postojat vistinski mo`nosti<br />
za nivno izvr{uvawe. Toa me|utoa, ne zna~i deka so ovoj sistem e<br />
re{eno ova zna~ajno teoretsko i prakti~no pra{awe. Za toa zboruva<br />
okolnosta {to najgolem broj zakonodavstva i natamu go zadr`uvaat<br />
supletorniot zatvor. 539 Imeno, toga{ koga od koi i da e pri~ini osudenikot<br />
ne mo`e ili ne saka da ja isplati pari~nata kazna, a toa ne mo`e<br />
da se stori nitu po prisilen pat, taa naj~esto avtomatski se prtetvora<br />
vo soodvetna kazna li{uvawe od sloboda. No i vo ovaa nasoka ne izostanuvaat<br />
novi re{enija. Taka, na primer, vo zakonodavstvoto na Germanija,<br />
Italija, [vajcarija, Francija, Norve{ka, Argentina i pogolem<br />
broj dr`avi vo SAD, postoi mo`nost namesto supletoren zatvor<br />
da se primeni merkata vr{ewe na op{testveno korisna rabota. Dokolku<br />
osudenikot od opredleni pri~ini ne bil vo mo`nost da ja isplati<br />
pari~nata kazna nekoi zakonodavstva dozvoluvaat mo`nost da se prodol`i<br />
rokot vo koj toa mo`e da se stori ili da se isplati pari~na kazna<br />
vo rati.<br />
Na sistemot "den-globa" mo`at da mu se upatat pogolem broj zabele{ki.<br />
Iako vo izvesna mera gi izedna~uva neednakvo situiranite<br />
storiteli na krivi~ni dela, {to, vsu{nost, se istaknuva kako osnovna<br />
slabost na sistemot na pari~ni kazni vo fiksen iznos, 540 ovoj sistem ne<br />
mo`e dokraj da gi otstrani razlikite {to se javuvaat kaj enormno bogatite<br />
i siroma{ni lica. Tuka se javuva i problemot na to~noto<br />
utvrduvawe na materijalnite priliki i li~nite primawa na osudenikot<br />
{to od niza pri~ni sudot ne mo`e da go re{i. 541 Opredelen pro-<br />
538<br />
Ibid, str. 76.<br />
539<br />
Vidi: ibid, str. 77.<br />
540<br />
Koga se spomenuva ovoj nedostatok ne smee da se zaboravi deka site<br />
zakonodavstva propi{uvaat oti sudot pri izrekuvaweto na pari~nata kazna<br />
vo fiksen iznos e dol`en da gi zeme vo vid ekonomskite, socijalnite i drugite<br />
okolnosti na storitelot na krivi~noto delo. Vidi: Lazarevi}, D. Kratkotranje<br />
kazne zatvora. str. 120.<br />
541<br />
"Primenata na ovoj sistem bara od sudot vo sekoj konkreten slu~aj<br />
to~no da gi utvrdi site prihodi na storitelot, takvite prihodi da se utvrdat<br />
za propi{an period na vreme i vrz osnova na toa da se utvrdi prose~niot<br />
ednodneven prihod. Ova nesomneno pretstavuva mnogu te{ka i spora rabota za<br />
sudot, a to~nosta i brzinata vo mnogu zavisat od postoe~kiot poreski sistem<br />
458
lem e i postapkata na izrekuvaweto na ovie kazni za{to za materijalnite<br />
mo`nosti na osudenikot se re{ava duri otkako }e bide utvrden<br />
brojot na "denovite-globa", {to zna~i vo preden plan se stava retributivniot<br />
element na ovaa kazna. Ottamu, proizleguvaat i site slabosti<br />
na ovoj sistem vo slu~aite koga treba da poslu`i kako zamena za<br />
kratkite kazni li{uvawe od sloboda. So razli~noto pari~no kaznuvawe<br />
na imotno neednakvite navistina se postignuva pogolema pravednost,<br />
se otstranuvaat {tetnite posledici na zatvorot i se polnat<br />
dr`avnite kasi. Ona {to me|utoa, ovde izostanuva e postignuvaweto<br />
na resocijalizacijata na osudenikot i gri`ata za `rtvata na deloto, a<br />
toa se ve}e argumenti {to naveduvaat kon povnimatelen odnos i kon<br />
potrebata od empiriska proverka na stranskite iskustva pred da se<br />
izvlekuvaat kone~ni zaklu~oci od bilo koj vid. Navedenive predupreduvawa<br />
iako <strong>pravo</strong>vremeno istaknati, 542 me|utoa ne bea dovolni za<br />
na{itot zakonodavec brzopleto i nepromisleno da se odlu~i za<br />
voveduvawe na ovoj sistem na pari~na kazna i kaj nas.<br />
2. Vr{ewe na op{testveno korisna (javna) rabota (community<br />
service). So cel da se izbegnat nedostatocite i {tetnite posledici ne<br />
samo na li{uvaweto od sloboda, tuku i na pari~nite kazni vo pogolem<br />
broj zemji 543 e vovedena merka so koja na osudenoto lice sudot mu nalo-<br />
`uva da izvr{i nekoja op{testveno korisna rabota (rabota vo korist<br />
na zaednicata). Rabotata mo`e da ja organizira probaciska slu`ba ili<br />
pak osudenikot se upatuva vo nekoja buxetska ili dobrovolna organizacija.<br />
Osudenikot ostanuva na sloboda vo svojata `ivotna sredina i<br />
go zadr`uva rabotnoto mesto, me|utoa, mora da izdvoi del od svoeto<br />
slobodno vreme za, vo pove}e navrati so sopstven trud, da ja nadomesti<br />
{tetata {to ja storil sprema zaednicata. Rabotata {to treba da ja<br />
izvr{i ne e platena. Taa e opredelena so brojot na ~asovite {to treba<br />
da se odrabotat vo tekot na opredelen period od 12 ili pove}e meseci.<br />
Taka, na primer, polnoletno lice mora da pomine na rabota od op{t<br />
i na~inot na evidentiraweto na prihodite {to gi ostvaruvaat gra|anite...<br />
Pokraj toa, treba da se imaat vo vid i slabostite na ovoj sistem vo smisla {to<br />
prihodite kaj poedincite se menuvaat taka{to utvrdeniot prose~en prihod vo<br />
opredelen period ne mora pove}e da mu odgovara na sostojbata na prihodite na<br />
toa lice vo periodot koga kaznata mu se izrekuva, a osobeno vo vremeto na<br />
<strong>pravo</strong>silnosta na presudata ili vo vremeto na izvr{uvaweto na kaznata. \or|evi},<br />
M. Krivi~no zakonodavstvo i kaznena politika, JRKKP, Beograd, 1986/1-2,<br />
str. 140.<br />
542<br />
Vidi: <strong>Sulejmanov</strong>, Z. Za nazivot na krivi~noto <strong>pravo</strong>, za kaznata li-<br />
{uvawe od sloboda i za smrtnata kazna, Makedonska revija za kazneno <strong>pravo</strong> i<br />
kriminologija, Skopje, 1994, str. 134-147.<br />
543<br />
Vo Anglija od 1972, Luksemburg (1976), Holandija (1981), Danska<br />
(1982), Francija (1983), Portugalija (1983), Italija (1984), Norve{ka (1984).<br />
Vidi: [eparovi}, Z. op. cit, str. 701.<br />
459
(javen) interes od 40 do 240 ~asovi (Anglija, Francija), od 9 do 180<br />
~asovi (Portugalija), od 30 do 150 ~asovi (Holandija), a maloletnik od<br />
20 do 120 ~asovi (Anglija, Francija) i sl. Sudot ja opredeluva<br />
konkretnata visina na rabotata kako i vremeto vo koe treba da se<br />
vr{i. Storitelot mora odnapred da se soglasi so takvata sankcija i<br />
ako rabotata ne ja izvr{i ili ne ja izvr{uva kako {to treba, sudot<br />
mo`e da mu izre~e prodol`uvawe na traeweto na sankcijata ili pak<br />
mo`e da go osudi za krivi~noto delo za koe najprvin mu opredelil rabota<br />
vo korist na zaednicata.<br />
Kaznata mo`e da se izre~e kako glavna i kako sporedna (kako<br />
obvrska pokraj uslovna osuda ili probacija), a ponekade i kako odgovor<br />
na molbata za pomiluvawe po izre~ena osuda (Luksembug). 544<br />
Za nejzino izrekuvawe, bilo kako glavna ili kako sporedna kazna,<br />
obi~no se bara da bidat ispolneti i opredeleni uslovi: da se raboti<br />
za storitel {to ne e povratnik, predvidenata kazna li{uvawe od<br />
sloboda za deloto da ne preminuva opredelena dol`ina, da e steknato<br />
uveruvawe deka stanuva zbor za lice {to mo`e da ja izvr{i predvidenata<br />
rabota i da postojat realni uslovi za nejzino ostvaruvawe.<br />
Ostanuvaweto na sloboda, zadr`uvaweto na rabotniot odnos,<br />
mo`nosta da se prilagodi vidot na rabotata spored te`inata na deloto<br />
i psihofizi~kite svojstva na li~nosta se nesporni prednosti na<br />
ovaa alternativna kazna. Kon toa se istaknuva deka so nejzina primena<br />
se ostvaruva obe{tetuvawe na zaednicata, se smaluva zatvorskata populacija<br />
i problemite {to ottamu proizleguvaat, kako i toa deka ne<br />
sozdava materijani te{kotii kaj onie za koi pari~nata kazna pretstavuva<br />
golem tovar. 545<br />
Me|utoa, od druga strana i ovaa kazna ima eklatantni nedostatoci.<br />
Me|u niv sekako deka na prvo mesto treba da se istakne deka<br />
kaj ovaa sankcija sepak vo osnova se raboti za prisilna rabota {to e<br />
vo sprotivnost so me|unarodnite konvencii za pravata na ~ovekot koi<br />
zabranuvaat kakva i da e prisilna rabota. Nejze so <strong>pravo</strong> i se prefrla<br />
i toa deka so toa {to rabotata se koristi kako prisilba sozdava odnos<br />
{to se manifestira vo vid na simulacija deka ne{to se raboti, otpor<br />
544<br />
Vidi: [eparovi}, Z. op. cit, str. 701.<br />
545<br />
"Osven tro{o~nite aspekti, vo prilog na op{tokorisnata rabota<br />
kako alternativna glavna kazna zboruva i mo`nosta od kombinirawe na razli~nite<br />
celi na kaznuvaweto, {to na ovoj na~in mo`at da bidat ostvareni:<br />
kaznenoto zlo za storitelot se sostoi vo odzemawe na slobodnoto vreme, {to<br />
vo dene{noto op{testvo sî pove}e se ceni; obe{tetuvaweto se vr{i preku socijalnata<br />
rabota za op{testvoto; resocijalizacijata na storitelot se olesnuva<br />
so toa {to zafatov ne gi naru{uva negovite socijalni kontakti, a se unapreduva<br />
so toa {to toj preku rabotata se u~i na konstantno trudovo povedenie,<br />
go razviva ~uvstvoto na socijalna odgovornost i se pove}e se zdobiva so<br />
samodoverba." Kajzer, G. op. cit. str. 488.<br />
460
i odbivawe kon ona {to treba da se izvr{i, osobeno tamu kade {to<br />
postoi zakonska mo`nost ovaa kazna da bide zameneta so efektivna<br />
kazna li{uvawe od sloboda. Toga{ se kalkulira so toa deka zaradi<br />
kratkoto traewe i otsustvoto na raboten anga`man e podobro da se odi<br />
vo zatvor i da se izdr`i izolacijata odo{to predolgo da se raboti za<br />
zaednicata i toa naporno i za xabe. Ne e bezna~aen i prigovorot deka<br />
te{ko mo`e da se najdat i uspe{no da se organiziraat javni raboti<br />
kade {to mo`e da dojde do vistinski izraz su{tinata na ovaa merka.<br />
Me|utoa, i toga{ koga ovoj problem bi bil uspe{no re{en se postavuva<br />
pra{aweto dali e pravi~no vo uslovi na golema nevrabotenost da<br />
se organiziraat javni raboti za onie {to se ogre{ile sprema op{testvoto<br />
namesto za armijata na onie koi i pokraj site problemi ostanale<br />
~esni sprema zaednicata. Moe mislewe e deka samo ovie argumenti se<br />
dovolni za da se dovede vo somnenie stojali{teto deka e pronejdena<br />
"najprogresivnata alternativna merka" na kaznata li{uvawe od<br />
sloboda. Naprotiv, so ogled na ovie nedostatoci ovaa merka malku vetuva<br />
deka mo`e da bide efikasna zamena za li{uvaweto od sloboda i<br />
ottamu e neprifatliva za na{eto krivi~no i izvr{no zakonodavstvo.<br />
Otsustvoto na empiriski rezultati {to od nejzinata prakti~na primena<br />
vo evropskite zemji go potvrduvaat sprotivnoto e dopolnitelen<br />
argument na ovoj stav. 546<br />
Mo{ne sli~na sankcija na prethodnata be{e poznata vo zakonodavstvoto<br />
i praktikata na site porane{nite isto~noevropski socijalisti~ki<br />
dr`avi, osven vo toga{nata NR Germanija. Stanuva zbor za<br />
popravna rabota koja se javuva{e kako kazna bez li{uvawe od sloboda.<br />
Taa kazna se sostoe{e vo toa {to storitelot na krivi~noto delo ne go<br />
gube{e vrabotuvaweto, me|utoa izvesen del od negovata redovna zarabotuva~ka<br />
(od 5% do 25 %) mu se odzema{e vo korist na zaednicata.<br />
Sli~no na prethodnoto, Polska od 1969 godina ja poznava kaznata<br />
ograni~uvawe na slobodata vo tri vida, od koi eden pretstavuva<br />
rabota vo korist na zaednicata, vtoriot popravna rabota, a tretiot se<br />
odnesuva na nevrabotenite koi sudot mo`e da gi upatina rabota od 20<br />
do 50 ~asovi mese~no, a samata rabota se vr{i vo slobodnoto vreme i<br />
mo`e da trae najmalku tri meseci a najpove}e 2 godini. Na storitelot<br />
na koj mu e izre~ena takva kazna, sudot mo`e da mu izre~e i nekoja druga<br />
dopolnitelna obvrska, na primer, bez dozvola na sudot da ne go napu{ta<br />
prestojuvali{teto, redovno da se javuva vo sudot i sl.<br />
3. Restitucija (nadomest na {teta na `rtvata). Soveremenata<br />
546<br />
"Nevoedna~enata praktika na odmeruvawe, nesigurnosta vo pogled<br />
na rangiraweto na community servise vo sankcioniot sistem, problemite vo<br />
vrska so zamenskite merki vo slu~aj na neizvr{uvawe ili lo{o izvr{uvawe<br />
na rabotata kako i kvotite na povratot od okolu 44% po zavr{eniot community<br />
service go relativiziraa optimizmot, {to vo po~etokot be{e re~isi neograni~en."<br />
Navedeno spored Kajzer, G. op. cit. str. 488.<br />
461
kriza na konceptot na resocijalizacijata i razvojot na viktimologijata<br />
sozdadoa potreba za nadminuvawe na isklu~itelnata orientacija<br />
na krivi~noto <strong>pravo</strong> i penologijata kon storitelot na krivi~noto<br />
delo. Imeno, soznanijata za ograni~enite mo`nosti na resocijalizacijata<br />
i baraweto da se vodi pogolema gri`a za `rtvata i podobruvawe<br />
na nejzinata polo`ba vo krivi~noto <strong>pravo</strong> go otvorija problemot<br />
na iznao|aweto novi vidovi na op{testven odgovor na kriminalitetot.<br />
Ideite vo ovoj pogled odat do tamu {to se nudat duri i takvi<br />
merki {to vodat kon celosna reforma na krivi~nite sankcii. Me|u<br />
takvite radikalni merki e pomesteno i tn. vklu~uvawe na gra|anite vo<br />
sistemot na op{testvenata kontrola na kriminalitetot. 547 Na ova<br />
mesto nema da se zadr`uvame vrz eksplikacijata na ovaa dubiozna<br />
merka iako so ogled na svojata preventivna naso~enost e od interes na<br />
kriminalnata politika. Ona {to go privlekuva na{eto vnimanie e<br />
zakonodavniot obid so restitucijata kako edna od alternativite na kaznata<br />
li{uvawe od sloboda.<br />
Su{tinata na ovaa merka e da se ovozmo`i nadomest na {tetata<br />
{to na `rtvata i e storena so krivi~noto delo. Materijaniot nadomest<br />
mo`e da se izvr{i so isplata na opredelena suma pari, so rabota<br />
vo korist na `rtvata, so uslugi vo korist na `rtvata i sl. 548<br />
Izrekuvaweto na ovaa merka e vklopeno vo opredeleni programi<br />
{to se primenuvaat pred donesuvawe na sudskata odluka, odnosno<br />
kako uslov za izrekuvawe na opredelena sankcija, na primer probacija.<br />
Ovie programi koi nosat razli~ni imiwa imaat za cel ne samo da se<br />
ovozmo`i restitucijata tuku so dopolnitelno neformalno vlijanie da<br />
se nadmine konfliktot me|u storitelot i `rtvata i da se spre~at<br />
frustaciite i traumite {to ovie stranki go do`ivuvaat vo tekot na<br />
krivi~nata postapka. Pritoa, osobeno va`no e da se potisne emocionalnata<br />
`elba za odmazda {to se javuva kaj `rtvata, a dokolku toa e<br />
547<br />
Su{tinata na ovaa merka e vo sfa}aweto deka samite gra|ani treba<br />
da prezemaat opredelena odgovornost i da ostvarat opredelena uloga zaradi<br />
sopstvena za{tita od kriminalitetot preku programite na tn. sosedska kontrola.<br />
Vo osnovata na tie programi e nivnata sorabotka so policijata na<br />
koja treba da i se pru`i pomo{ so nabquduvawe, telefonski povici, gra|anski<br />
patrolirawa i sl. So eden zbor gra|anite se pretvoraat vo "o~i i u{i"<br />
na policijata". Vidi: Mrvi}, N. Posebni oblici dru{tvenog odgovara na kriminalitet,<br />
JRKKP, Beograd, 1990/4, str. 60-61.<br />
548<br />
Vo vrska so pra{aweto za izdejstvuvaweto satisfakcija na licata<br />
o{teteni so krivi~noto delo interesen e predlogot na Bentam koj ni do denes<br />
ne e ostvaren. Spored nego, dokolku vinovnikot nema imot, nadomestokot na<br />
{tetata treba da pa|a na tovar na op{testvoto koe za taa cel treba da poa|a<br />
od na~eloto na osiguruvawe so istovremeno prezemawe merki od mo`ni zloupotrebi.<br />
Pritoa pod poimot o{teten, Bentam gi pomestuva i licata koi nevino<br />
nastradale zaradi gre{ki na krivi~noto <strong>pravo</strong>sudstvo.<br />
462
mo`no, da se vospostavi i pozitiven, prijatelski odnos me|u kriminalniot<br />
par. Za neutralizacija na konfliktot me|u storitelot i `rtvata<br />
se nadle`ni opredelen broj probaciski slu`benici ili volonteri<br />
anga`irani vo op{testveni organizacii {to im obezbeduvaat za{tita<br />
na `rtvite na krivi~nite dela. Ovie programi obi~no se primenuvaat<br />
vo pomali mesta koi pretstavuvaat relativno homogeni zaednici i naj-<br />
~esto vrz maloletnici {to se storiteli na positni imotni delikti.<br />
Vo ovie slu~ai restitucijata mo`e da go otstrani sudeweto ili da ja<br />
zameni kaznata. Taa se sproveduva po dobrovolno vklu~uvawe na maloletnicite<br />
i soglasnost na nivnite roditeli niz zaedni~ka akcija so<br />
policijata, ponekoga{ socijalnite rabotnici i specijalni biroa za<br />
maloletnici. Takvata restitucija se javuva vo oblik na izvinuvawe na<br />
`rtvata ili reparativna rabota vo korist na samata `rtva ili oddelni<br />
posebni kategorii na gra|ani (na primer stari lica). 549<br />
Osnovniot problem kaj ovaa merka e vo toa {to mo`e da se primenuva<br />
samo vo slu~aj na bagatelni, prete`no imotni krivi~ni dela.<br />
Natamo{en problem e organizacijata na nejzinoto vonsudsko ili sudsko<br />
izvr{uvawe. Vo prviot slu~aj se postavuva problemot na sredstva<br />
i anga`irawe na dovolen broj stru~ni kadri {to bi se zafatile so ova<br />
pra{awe, a vo vtoriot slu~aj, barem kaj nas, kako osnovna pre~ka se javuva<br />
reguliraweto na procedurata koja ne dozvoluva za restitucijata<br />
da se re{ava vo krivi~na, tuku vo gra|anska postapka. 550 Od golemo zna-<br />
~ewe se i problemite kako da se postapi vo slu~aite koga se raboti za<br />
krivi~ni dela koi ostanale vo obid taka {to izostanala {tetata, koga<br />
`rtvata ne go prifa}a nadomestot, koga storitelot ne e vo sostojba ni<br />
delumno da ja nadomesti {tetata ili pak e tolku bogat taka {to taa za<br />
nego ne pretstavuva nikakov tovar. 551 Od ovie i redica drugi pri~ini<br />
vo koi ovde ne mo`eme da navleguvame so golema pretpazlivost treba<br />
da se pristapuva kon ovoj zakonodaven i prakti~en eksperiment {to<br />
zasega e prisuten samo vo SAD, Anglija i delumno vo Germanija.<br />
4. Merki so koi se ograni~uvat drugi prava i slobodi na ~ovekot.<br />
Ovde se raboti za takvi merki {to vo zakonodavstvata na odelni<br />
zemji obi~no se pomesteni me|u merkite na bezbednost ili pravnite<br />
posledici na osudata. Kako zamena za li{uvaweto od sloboda vo literaturata<br />
po~esto se prepora~uva koristewe na slednive merki: zabrana<br />
na vr{ewe profesija, dejnost ili dol`nost, zabrana na javno<br />
istapuvawe, zadol`itelno lekuvawe na alkoholi~ari i narkomani na<br />
sloboda, odzemawe voza~ka dozvola, zabrana na napu{tawe na zemjata<br />
vo opredeleni vremenski period, pla}awe na tro{ocite na krivi~nata<br />
549<br />
Ibid, str. 59.<br />
550<br />
Za toa kakvi posledici mo`at da nastanat poradi vakvata reguliranost<br />
na postapkata vidi: <strong>Sulejmanov</strong>, Z. Ubistvata vo Makedonija, Studentski<br />
zbor, Skopje, 1995, str. 154-155.<br />
551<br />
Vidi: [eparovi}, Z. op. cit, str. 702.<br />
463
postapka, odzemawe na predmeti i mnogu drugi.<br />
Od prilo`eniov pregled na sovremeni sostojbi vo pogled alternativite<br />
na kaznite li{uvawe od sloboda mo`at da se zabele`at nekolku<br />
pozna~ajni karakteristiki. Najprvin mora da se istakne deka se<br />
raboti za pozitivna tendencija koja isfrli na videlina najrazli~ni<br />
idei za zbogatuvawe na repertoarot na krivi~nite sankcii. Me|u niv<br />
mo`at da se najdat pove}e merki {to so ogled na svojata priroda imaa<br />
opredelena opravdanost, no i golem broj na takvi merki ~ie {to povrzuvawe<br />
so praktikata e optovareno so niza organizacioni problemi.<br />
Opredeleni problemi proizleguvaat i ottamu {to nekoi od ovie merki<br />
imaa isklu~itelno labava teoretska podloga. Ona {to natamu pa|a<br />
vo o~i e deka navedenite merki redum se zamisleni kako zamena samo<br />
na osobeno kratki kazni li{uvawe od sloboda {to zna~i samo za polesni<br />
krivi~ni dela i storiteli so postabilna psiholo{ka struktura<br />
na li~nosta. Vo takvi uslovi kako osnoven argument za nivno prifa}awe<br />
ostanuva nivnata pogolema ekonomi~nost i vo toj pogled se odi do<br />
tamu {to se zaborava deka ekonomi~nosta naj~esto stoi vo obratnoproporcionalen<br />
odnos so postignuvaweto na celite na kaznata. Ottamu<br />
se slu~uva so voveduvaweto na nekoi alternativni merki navistina<br />
da se izgubat posledicite od primenata na kaznata li{uvawe od sloboda<br />
no istovremeno da se javat i novi {to se povrzani so ovie merki i<br />
da se projavat so pogolema te`ina. Seto ova zaedno ne ja opravduva no<br />
ne ja ni negira natamo{nata egzistencija kako na kaznite li{uvawe od<br />
sloboda taka i na onie merki {to ve}e na{le ili }e najdat uslovi za<br />
vistinska primena kako supstituti, a ne kako surogati na kaznata<br />
li{uvawe od sloboda. Zasega ostanuva da veruvame vo dobronamernosta<br />
na onie eksperimentirawa {to vo iznao|aweto novi merki za odgovor<br />
na kriminalitetot poka`uvaat podednakov interes za poedinecot isto<br />
kolku i za onoj {to e odreden za dr`avata. Takvite merki me|utoa, treba<br />
zakonodavno da se reguliraat duri otkako }e bidat verificirani<br />
nivnite antikriminalni efekti.<br />
2.3. Merki so koi samo se modificira izvr{uvaweto na kaznata<br />
li{uvawe od sloboda (postsudski alternativi)<br />
Me|u postsudskite alternativi vo prv red se pomesteni alternativnite<br />
kazni na li{uvawe od sloboda kade vleguvaat razni vidovi<br />
na ekstramuralen tretman: otvoreni ustanovi, vikend kazni, "halfway"<br />
domovi i sl. Registarot na postsudskite alternativi e pro{iren i na<br />
brojni modifikacii na kaznata zatvor vo fazata na nejzinoto izvr{uvawe,<br />
so posebni programi za tretman i usloven otpust od evropskiot<br />
ili anglosaksonskiot tip. 552<br />
552<br />
Kambovski, V. op. cit. str. 250.<br />
464
1. Polusloboda ili delumno izvr{uvawe na kaznata li{uvawe<br />
od sloboda (semidetention, part-time detention, semi-liberte "ab inito").<br />
Zaradi odbegnuvawe na {tetnite posledici do koi doveduva izdr`uvaweto<br />
osobeno na kratkite kazni li{uvawe od sloboda u{te na Prviot<br />
Kongres na Me|unarodnata zatvorska komisija (London, 1872) be{e<br />
predlo`ena nivna zamena so kazna polusloboda. Sledej}i ja ovaa preporaka<br />
poluslobodata kako modificiran na~in na izvr{uvawe na kaznata<br />
li{uvawe od sloboda za prv pat be{e vovedena vo Belgija, a podocna<br />
i vo nekoi drugi evropski zemji. 553 Nejzinata su{tina e preku<br />
ubla`en re`im na zatvorawe da se ostvari osposobuvawe na osudenikot<br />
za normalno vra}awe vo op{testvoto. Na~inot na nejzinoto izvr-<br />
{uvawe e specifi~en. Toa se sostoi vo obvrzuvawe na osudenikot da<br />
doa|a sekoj raboten den vo zatvorot i tamu da izvr{uva opredeleni rabotni<br />
zada~i, a preku vikendite i dr`avnite praznici, samo opredeleno<br />
vreme da prestojuva vo nego.<br />
Uslovite za primena na ovaa kazna se: da se raboti za lica storiteli<br />
na polesni krivi~ni dela - osudeni na kazna {to ne preminuva<br />
opredelena vremenska granica (obi~no od 3 do 6 meseci), nivnoto `iveali{te<br />
ili prestojuvali{te da se nao|a vo blizina na zatvorot i da<br />
e ve}e izdr`an del od kaznata, a pritoa da bilo manifestirano dobro<br />
povedenie kako garancija deka nema da bide zloupotrebena poluslobodata.<br />
2. Poluzatvor ili li{uvawe od sloboda so otpu{tawe na<br />
rabota (work release). Su{tinata na kaznata poluzatvor e ista kako i<br />
onaa na kaznata polusloboda so taa razlika {to re`imot na izdr-<br />
`uvaweto e postaven obratno. Osudenikot bez bilo kakov i da e prekin<br />
prodol`uva da ja vr{i svojata profesionalna dejnost na sloboda, a vo<br />
zatvorot gi minuva ve~ernite ~asovi i no}ta (za vreme na vikendite i<br />
dr`avnite praznici vo celost i denot i no}ta). U{te edna zna~ajna<br />
razlika vo pogled na poluslobodata e vo toa {to vakviot na~in na izvr{uvawe<br />
se primenuva od samiot po~etok na kaznata.<br />
Primenata na ovaa kazna e ograni~ena so karakterot na deloto,<br />
vrabotenosta na osudenikot i odale~nosta na rabotnosto mesto od zatvorot.<br />
Poznata e od praktikata na Belgija, Francija, [vajcarija i Holandija.<br />
3. Zatvorawe kon krajot na nedelata (weckend detention). Ovaa<br />
merka pretstavuva etapno izvr{uvawe na kratkotrajna kazna li-<br />
{uvawe od sloboda. Osudenoto lice na vakva kazna e dol`no vo sabota<br />
553<br />
Ovaa kazna vo Belgija bila najprvin primenuvana vo dr`avnite zavodi<br />
- {koli za maloletnici, a od 1932 i sprema polnoletni lica vo zatvorot<br />
Hoogstreten, i potoa od 1936 vo zatvorot za `eni St. Anre-des-Bruges. Vidi: Cornil,<br />
P. Novi belgiski eksperiment u re`imu izvr{enja kazne. Izbor, Zagreb, 1963/2,<br />
str. 184 i 187. Poluslobodata e poznata i od praktikata na [vajcarija i Holandija.<br />
Vidi: [eparovi}, Z. op. cit, str. 699.<br />
465
nautro da se javi vo zatvorot i vo nego da ostane do ponedelnik nautro.<br />
Za vreme na toj prestoj osudenikot ne e opfaten so raboten ili bilo<br />
kakov drug oblik tretman za{to celta na zatvoraweto e negova neutralizacija<br />
vo vreme koe po pravilo se koristi za razonoda. Stanuva<br />
zbor za merka {to se primenuva samo sprema opredeleni storiteli na<br />
krivi~ni dela {to ne se nakloneti kon kriminalni odnesuvawa, odnosno<br />
sprema koi ne e potrebno prezemawe na nekoi posebni merki na<br />
prevospituvawe. Toa se onie lica {to gi kr{at soobra}ajnite propisi<br />
vo alkoholizirana sostojba ili se izvr{iteli na drugi polesni<br />
krivi~ni dela kako na primer, naru{uvawe na semejni obvrski, nepla-<br />
}awe alimentacija i sl.<br />
Kaznata se izrekuva taka {to na sudijata mu e ostavena mo`nost<br />
da go opredeli brojot na vikendite {to treba da se pominat vo zatvorot.<br />
Toj broj spored nekoi avtori ne treba da bide pogolem od deset 554 ,<br />
a spored drugi nitu od tri. 555 Sekoe zatvorawe kon krajot na nedelata<br />
se smeta za dva dena od izdr`anata kazna.<br />
Opredeleni vidovi na vakvo zatvorawe ve}e na{le podr{ka vo<br />
svetot kako na primer vo Belgija, Anglija, Germanija. 556 Nivnoto glavno<br />
opravduvawe se nao|a vo toa {to ne go prekinuvaat rabotniot odnos<br />
na osudenikot. Me|utoa, dovolno e nivnata primena da se povrze samo<br />
so problemite od prakti~na priroda za da splasne najgolemiot del od<br />
doverbata vo nivnite vistinski mo`nosti. Vo prilog na ova tvrdewe<br />
najprvin treba da se istakne deka "nedelniot zatvor" mo`e da se primeni<br />
samo toga{ koga se raboti za isklu~itelno kratki kazni<br />
li{uvawe od sloboda. Vo sprotivno osnovano se postavuva pra{aweto<br />
vo {to se sostoi ubla`uvaweto na represijata ako na primer za izre-<br />
~ena kazna vo traewe od {est meseci osudenikot treba 45 pati da se<br />
javi vo zatvor vo period {to }e trae celi 11 meseci. Nesomnena slabost<br />
na vikend kaznite e i vo toa {to se stesnuva krugot na storitelite<br />
na krivi~ni dela vrz koi treba da se primenat, za{to e mal brojot<br />
na onie na koi {to oddale~enosta od zatvorot ne im pretstavuva vremenski<br />
i finansiski problem. Vo ovoj slu~aj objektivno-subjektivnata<br />
individualizacija na kaznata koja poa|a od krivi~noto delo i li~nosta<br />
na storitelot i otstapuva mesto na novokonstituiraniot kriterium<br />
- oddale~enosta na mestoto na `iveewe i rabotewe od zatvorskata<br />
zgrada. I na kraj, nadvor od ovie i sli~ni problemi koi samo navidum<br />
se od prakti~na priroda se postavuva pra{aweto i za osnovanosta na<br />
opcioniot karakter na ovie kazni. Spored moe mislewe, so ostavaweto<br />
mo`nost na samiot osudenik da re{i dali kaznata }e ja izdr`i etapno<br />
ili kontinuirano kako {to toa e predvideno vo nekoi zemji, se deval-<br />
554<br />
Cornil P. op. cit, str. 189-190.<br />
555<br />
Lazarevi} D. Zatvaranje krajem nedelje-na~in izvr{enja kazne zatvora,<br />
Pravni `ivot, Beograd, 1966/6, str. 18.<br />
556<br />
Vidi: Cornil, P. op. cit, str. 186 i Lazarevi}, D. op. cit, str. 16-17.<br />
466
vira institutot na kaznata. Imeno, pravednosta kako edno od osnovnite<br />
na~ela na kaznata i kaznuvaweto ne dozvoluva bilo kakvo spogoduvawe<br />
so prvdata. Takvite cenkawa, vo koi eden od u~esnicite e samiot<br />
osudenik, ne bi trebalo da gi dopu{ta nitu na~eloto na korisnosta,<br />
osobeno toga{ ako, kako vo slu~aj na vikend kaznite, imame apriorno<br />
otka`uvawe od obidot da se ostvari resocijalizacija ili socijalna<br />
adaptacija na osudenikot. Istiot prigovor vo celost va`i i za kaznite<br />
polusloboda i poluzatvor.<br />
4. Ku}en zatvor (House arest). Ku}niot zatvor e takov vid kaznena<br />
merka so koja na osudenoto lice mu se ovozmo`uva li{uvaweto od<br />
sloboda da go mine vo svojata ku}a ili stan. Taka na primer vo Turcija<br />
na osudenoto lice na vozrast nad 65 godini za koe e utvrdeno deka zdravstveno<br />
ne e sposobno da prestojuva vo zatvor, li{uvaweto od sloboda<br />
{to ne preminuva 30 dena mo`e da go izdr`i doma. Vo krivi~niot zakonik<br />
na [panija i Argentina ku}niot zatvor kako posebna sankcija<br />
osven za postari lica e predviden i za `eni toga{ koga nivnoto odvojuvawe<br />
od doma mo`e da pretstavuva golema {teta za nivnoto semejstvo.<br />
Osnovniot prigovor protiv ku}niot zatvor za koj za `al, isto<br />
taka ne vode{e smetka na{iot zakonodavec e deka pretstavuva merka<br />
{to vo praktikata mo`e te{ko da se realizira i ~esto e povrzan so<br />
mo{ne neugoden nadzor. 557<br />
5. Izdr`uvawe na kaznata vo nekoja ustanova von zatvorot.<br />
Merkava na{la primena vo [vajcarija i Germanija sprema lica na koi<br />
im e potreben tretman poradi zavisnost od alkohol i drogi. Ovoj tretman<br />
se ostvaruva vo stru~ni medicinski centri dokolku izre~enata<br />
kazna ne e podolga od dve godini. Vo Anglija sudot mo`e da izdade<br />
naredba ("hospital order") da se sprovede postapka za ostvaruvawe pomo{<br />
sprema osudenik za delo kaznivo so kazna li{uvawe od sloboda<br />
no, za koe so zakon ne e opredelena kazna. Toga{, osudenikot mo`e da<br />
bide upaten vo nekoj zavod ili srodna ustanova za ~uvawe i lekuvawe.<br />
6. Elektronski nadzor (electronic monitoring). Merkata se sostoi<br />
vo toa {to na osudenikot okolu glu`dot na nogata ili rakata mu se<br />
prika~uva elektronska alka. Celiot ured se sostoi od alka-emituva~<br />
snabdena so baterii, receptor i centrala za alarm. Alkata na sekoi 30<br />
sekundi prenesuva radio sigla so doseg od 50 do 200 ili pove}e metri.<br />
Eden receptor smesten vo stanot ili na rabotnoto mesto na osudenikot<br />
e povrzan so telefonska linija i so elektronski sektor. Najposle<br />
vo zatvorot ima centrala za alarmirawe koja se sostoi od kompjuter vo<br />
koj se skladirani site podatoci za osudnikot. Osudenikot mora da go<br />
po~ituva opredeleniot raspored na na dvi`ewe, za{to vo sprotivno se<br />
aktivira alarmniot ured. Pritoa, postojat pove}e vidovi alarmirawe<br />
koi uka`uvaat na razli~na te`ina na storenata neposlu{nost, na<br />
557<br />
Vidi: Lazarevi}, D. Kratkotranje kazne zatvora, str. 153.<br />
467
primer, dali osudenikot se obiduva da ja izvadi alkata, ne oti{ol na<br />
rabota ili ne se vratil na vreme doma. Po signaliziraniot alarm,<br />
nadgleduva~ot mu telefonira na osudenikot za da doznae {to se slu~uva<br />
i vedna{ go izvestuva nadle`niot slu`benik koj treba da donese<br />
odluka za natamo{noto postapuvawe: dali }e se ogani~i samo na predupreduvawe,<br />
}e isprati lice na mestoto na nastanot ili osudenikot }e<br />
go privede.<br />
Merkava koja vo su{tina se sveduva na eden vid doma{en zatvor,<br />
ima pove}egodi{na primena vo SAD (od 1987 godina), no vo ponovo<br />
vreme i vo nekoi evropski zemji vo koi najprvin e vovedena vo eksperimentalna<br />
forma. Taka, na primer, vo Anglija se primenuva od 1990, vo<br />
Francija od 1997 godina.<br />
I pokraj opredeleni pozitivni strani (prilagodlivost sprema<br />
li~nite karakteristiki na storitelot), vo pogolemiot del zemji kon<br />
elektronskoto nadgleduvawe zasega se pristapuva so golemoa pretpazlivost,<br />
za{to se smeta deka nadvladuvaat negovite slabosti. Vo taa<br />
smisla se istaknuva deka se raboti za sankcija {to vo sebe sodr`i pregolemo<br />
isku{enie koe{to lesno mo`e da vodi kon kr{ewe na nalo`enite<br />
obvrski i podlegnuvawe na kriminalni porivi. Vo ovaa merka se<br />
gleda i golema opasnost od aspekt na po~ituvaweto ~ovekovite prava<br />
na privatnost i intimnost, me|utoa i toa deka taa mo`e da pretstavuva<br />
prv ~ekor kon nejzino pro{iruvawe i vo drugi segmetni na dr`avnata<br />
represija.<br />
Vo nekoi zemji, kako na primer Holandija, postojat razmisluvawa,<br />
pa duri i obidi za koristewe na ovaa i kako zamena na pritvorot.<br />
468
G l a v a IV<br />
ALTERNATIVNI MERKI<br />
I. POIM I SU[TINA NA ALTERNATIVNITE MERKI<br />
1. Alternativnite merki kako {to imavme prilika da vidime,<br />
nastanaa vo ramkite na kaznata, kako merki za nivna zamena toga{ koga<br />
nivnoto izvr{uvawe ne e nu`no za za{tita na op{etstvoto. Celta na<br />
nivnoto voveduvawe e ograni~uvawe na retributivnoto dejstvo na<br />
kaznite i razvivawe na individualizacijata na krivi~nite sankcii.<br />
So tek na vreme, kako zamena za kratkite kazni li{uvawe od sloboda i<br />
sprema slu~ani prestapnici, alternativnite merki stanaa samostojni,<br />
redovni i neophodni merki na op{etstvena reakcija. Zaedni~ka karakteristika<br />
na ovie sankcii e i toa {to vo sebe sodr`at predupreduvawe.<br />
Taka, na primer, so sudskata opomena na storitelot na deloto mu<br />
se upatuva prekor za izvr{enoto delo i se predupreduva deka dokolku<br />
povtorno izvr{i krivi~no delo }e bide primeneta kaznata za toa novo<br />
delo, a so ulovnata osuda se predupreduva na prisutnosta na kaznata<br />
koja mo`e da bide primeneta ne samo na novoto delo, tuku i za porano<br />
izvr{enoto delo.<br />
2. Govorej}i za vidovite i celite na krivi~nite sankcii go<br />
vidovneme i toa deka alternativnite merki vo na{eto krivi~no zakonodavstvo<br />
se vospostaveni kako posebni samostojni krivi~ni sankcii<br />
koi i pokraj toa {to celosno ne se li{eni od represivni primesi vo<br />
su{tina se zamisleni kako preventivni merki. Nivnoto nastanuvawe<br />
se dol`i na kriminalnopoliti~koto soznanie deka vo borbata protiv<br />
kriminalitetot, pokraj kaznata i namesto kaznata, treba da se prifatat<br />
i drugi krivi~ni sankcii {to vo najgolema mera }e bidat li{eni<br />
od retributivnite elementi i negativnite posledici {to tie gi ostavaat<br />
vrz osudenite lica, osobeno toga{ koga se raboti za isklu~itelno<br />
kratki kazni li{uvawe od sloboda. Toa se krivi~ni sankcii koncipirani<br />
vrz edinstvena platoforma da ja zamenat kaznata, toga{ koga so<br />
ogled na okolnostite na deloto i li~nite obele`ja na storitelot,<br />
mo`e da se o~ekuva deka tretmanot na storitelot nadvor od zatvorot e<br />
dovolen za negovo popravawe i za za{tita na op{testvoto od kriminalitetot.<br />
Nivnata cel e sprema krivi~no odgovorni storiteli da ne se<br />
primenuva kazna koga za toa postojat opredeleni uslovi {to uka`uvaat<br />
deka tie, vsu{nost, vo idnina }e se vozdr`uvaat od vr{ewe krivi~ni<br />
dela. Ottamu, {to vo osnova se merki na predupreduvawe, ~inam za<br />
site niv voop{to ne pre~i i upotrebata na starite nazivi: opome-<br />
469
nuva~ki (admonitivni) ili parapenalni sankcii.<br />
3. Od prirodata na alternativnite merki se nalo`uva logi~en<br />
zaklu~ok deka so samoto nivno izrekuvawe i soop{tuvawe vo celost e<br />
ostvareno i nivnoto izvr{uvawe. Toa {to ovie merki, po pravilo, se<br />
izvr{eni so samoto nivno izrekuvawe, uka`uva i deka ne e potrebno<br />
postoewe na kakov bilo organ za taa namena. Pritoa, osnovano se smeta<br />
deka predupreduvaweto so zakana na kazna ili samoto predupreduvawe,<br />
pretstavuvaat dovolna osnova za ostvaruvawe na socijalno vospitni<br />
efekti. Za toa vo golem obem pridonesuvaat goneweto ili zakanaat so<br />
gonewe i povedenata krivi~na postapka, negativnoto vrednuvawe na<br />
povedenieto na storitelot obrazlo`eno vo sudskata odluka i "odiozniot"<br />
stav na javnosta kon istoto. Ottamu, proizleguva izvesen strav,<br />
no i vospitno dejstvo sprema storitelot {to kaj uslovnata osuda mo`e<br />
da bide zajaknato i so potrebata od pridr`uvawe kon eventualno nalo-<br />
`enite obvrski da se vodi ureden i neporo~en `ivot.<br />
4. Alternativnite merki mo`at da bidat primeneti samo sprema<br />
polnoletni krivi~no odgovorni storiteli na krivi~ni dela.<br />
II. VIDOVI NA ALTERNATIVNI MERKI<br />
1. USLOVNA OSUDA<br />
1. Poim i cel na uslovnata osuda spored KZ. Uslovnata osuda e<br />
samostojna (avtonomna) krivi~na sankcija ~ija osnovna smisla e vo<br />
opredeleni slu~ai da se izbegne izrekuvawe i izvr{uvawe na kazna<br />
sprema storitelot na krivi~no delo, ako so ogled na negovata li~nost<br />
i okolnostite na izvr{uvaweto na deloto osnovano mo`e da se o~ekuva<br />
deka toj }e se popravi bez izrekuvawe, a so ogled na toa i izvr{uvawe<br />
na kaznata. Ottamu, spored KZ so uslovnata osuda na storitelot na<br />
krivi~noto delo sudot mu ja utvrduva kaznata i istovremeno opredeluva<br />
deka taa nema da se izvr{i ako osudenikot za vremeto {to }e go<br />
opredeli sudot, a koe ne mo`e da bide pokuso od edna nitu podolgo od<br />
pet godini (vreme na proveruvawe) ne stori novo krivi~no delo. Vo<br />
sprotivno, uslovnata osuda }e se otpovika, a izre~enata kazna }e se<br />
izvr{i.<br />
Uslovnata osuda vo su{tina e prostuvawe na kaznata na storitelot<br />
na deloto od strana na op{testvoto koe se zasnova na uveruvaweto<br />
deka toj vo idnina }e se odnesuva vo soglasnost so pravnite propisi<br />
i deka nema da vr{i krivi~ni dela. Toa uveruvawe se zasnova na<br />
postoeweto pozitivni osobini kaj storitelot na krivi~noto delo i<br />
takvi okolnosti koi uka`uvaat deka celite na kaznuvaweto }e se postigaat<br />
i bez primena na kaznata, Nejzina cel vo prv red e specijalnata<br />
prevencija koja se postignuva so davawe na sloboda i doverba na<br />
storitelot na deloto.<br />
470
2. Uslovi za izrekuvawe na uslovnata osuda. Uslov za izrekuvawe<br />
na ova alternativna merka e na storitelot da mu e utvrdena kazna<br />
li{uvawe od sloboda vo traewe do dve godini ili pari~na kazna.<br />
Pri odlu~uvaweto dali }e izre~e uslovna osuda, vodej}i smetka<br />
za celta na uslovnata osuda, sudot posebno gi zema predvid li~nosta na<br />
storitelot, negoviot porane{en `ivot, negovoto odnesuvawe po izvr-<br />
{enoto krivi~no delo, stepenot na krivi~nata odgovornost i drugite<br />
okolnosti pod koi e storeno deloto.<br />
Vo soglasnost so uslovite za izrekuvawe na uslovnata osuda i<br />
procenkata na okolnostite koi se odnesuvaat na li~nosta i deloto na<br />
storitelot, sudot mo`e vo uslovnata osuda da opredeli i nekoi od slednive<br />
posebni uslovi: 1 0 da se vrati imotnata korist pribavena so izvr{uvaweto<br />
na krivi~noto delo, 2 0 da se nadomesti {tetata predizvikana<br />
so krivi~no delo, ili 3 0 da se ispolnat nekoi drugi obvrski predvideni<br />
vo krivi~nopravnite odredbi {to na storitelot mu se nalo`eni<br />
vo presudata. Takvi posebni obvrski se opredeleni vo ~l. 65 st. 3,<br />
66 st. 3, 67 st. 6, 170 st. 2, 198 st. 3, 202 st. 2, 203 st. 3, 218 st. 4 i 290 st. 4<br />
KZ. Uslovite {to se odnesuvaat na nadomestot na {tetata, odnosno na<br />
vra}aweto na imotnata polza ili drugi uslovi {to se vrzani za materijalni<br />
izdatoci mo`at da mu se postavat na storitelot dokolku toj<br />
navistina e vo sostojba i da gi izvr{i.<br />
Ako vo opredelen rok, {to vo ramkite na opredeleno vreme za<br />
proveruvawe go opredeluva sudot, obvrskata ne se ispolni, sudot mo`e<br />
da opredeli utvrdenata kazna da se izvr{i.<br />
Dokolku na storitelot mu e utvrdena kazna li{uvawe od sloboda<br />
i pari~na kazna, uslovnata osuda mo`e da se izre~e za obete kazni<br />
ili samo za kaznata li{uvawe od sloboda.<br />
3. Otpovikuvawe na uslovnata osuda. Vo KZ se predvideni tri<br />
osnovi za otpovikuvawe na uslovnata osuda: 1 0 otpovikuvawe poradi<br />
novostoreno krivi~no delo, 2 0 otpovikuvawe poradi porano storeno<br />
krivi~no delo i, 3 0 otpovikuvawe poradi neispolnuvawe na opredeleni<br />
obvrski.<br />
1 0 Vo pogled na otpovikuvaweto na uslovnata osuda vo slu~aj na<br />
izvr{uvawe na novo krivi~no delo, KZ predviduva obligatorno i fakultativno<br />
otpovikuvawe.<br />
Sudot zadol`itelno ja otpovikuva uslovnata osuda ako osudenikot<br />
vo vreme na proveruvaweto stori edno ili pove}e krivi~ni dela za<br />
koi e izre~ena kazna li{uvawe od sloboda od dve godini ili vo podolgo<br />
traewe.<br />
Ako pak vo vremeto na proveruvaweto osudenikot stori edno<br />
ili pove}e krivi~ni dela za koi e izre~ena kazna li{uvawe od sloboda<br />
pomala od dve godini ili pari~na kazna, pred sudot stojat tri mo`nosti:<br />
a) otpovikuvawe na uslovnata osuda i izrekuvawe edinstvena kazna<br />
za dvete krivi~ni dela spored pravilata za odmeruvawe na kaznata<br />
za krivi~ni dela vo stek, b) izrekuvawe na nova edinstvena uslovna<br />
471
osuda za dvete krivi~ni dela i, v) neotpovikuvawe na porane{nata<br />
uslovna osuda so izrekuvawe bezuslovna kazna za novoto delo.<br />
2 0 Otpovikuvaweto na uslovnata osuda poradi porano storeno<br />
krivi~no delo e propi{ano taka {to sudot toa mo`e da go stori ako<br />
oceni deka ne bi imalo osnova za izrekuvawe na uslovnata osuda da se<br />
znaelo za toa delo. Pri odlu~uvaweto, na sudot i vo ovoj slu~aj mu stojat<br />
na raspolagawe gorenavedenite mo`nosti.<br />
3 0 Otpovikuvawe poradi neispolnuvawe na opredeleni obvrski.<br />
Dokolku na osudenikot mu bilo opredeleno ispolnuvawe na opredeleni<br />
obvrski {to toj vo rokot odreden od presudata ne go storil, sudot<br />
mo`e: a) vo ramkite na vremeto na proveruvawe da go prodol`i vremeto<br />
za ispolnuvawe na obvrskata ili, b) da ja otpovika uslovnata osuda<br />
i da ja izre~e porano utvrdenata kazna. Ako pak utvrdi deka osudenikot<br />
od opravdani pri~ini ne mo`e da ja ispolni postavenata obvrska,<br />
sudot }e go oslobodi od istata ili }e ja zameni so druga soodvetna<br />
obvrska predvidena so zakon.<br />
Otpovikuvaweto na uslovnata odluka vo site navedeni slu~ai e<br />
mo`no vo tekot na vremeto za proveruvawe. Od toa postojat samo dva<br />
isklu~oci predvideni vo ~l. 54 KZ.<br />
472<br />
2. USLOVNA OSUDA SO ZA[TITEN NADZOR<br />
1. Poim. Spored KZ SFRJ od 1976 godina za prv pat kaj nas be{e<br />
vovedena, a so KZ SRM od 1977 godina i podrobno regulirana posebna<br />
varijanta na uslovnata osuda - uslovna osuda so za{titen nadzor. Uslovnata<br />
osuda so za{titen nadzor e samo poseben modificiran oblik na<br />
uslovnata osuda koja proizleze od potrebata soglasno karakteristikite<br />
na li~nosta na storitelot da se prezemat dopolnitelni merki za<br />
zgolemuvawe na najzinata efiksnost. Vrz osnova na toa uveruvawe sudot<br />
mo`e da opredeli storitelot komu mu e izre~ena uslovnata osuda<br />
da se stavi pod za{titen nadzor za opredelno vreme vo tekot na vremeto<br />
za proveruvawe. Spored bukvata na zakonot (~l. 55 st. 1 KZ) takviot<br />
nadzor sudot go odreduva koga }e najde deka uslovnata osuda nema<br />
dovolno da vlijae na storitelot pove}e da ne vr{i krivi~ni dela, a<br />
okolnostite svrzani so li~nosta na storitelot ili negovata sredina<br />
go ~inat opravdano o~ekuvaweto deka celta na uslovnata osuda }e se<br />
postigne ako se opredelat i merki na pomo{, gri`a, nadzor ili<br />
za{tita.<br />
Kaj uslovnata osuda so za{titen nadzor se poa|a od toa vo ramkite<br />
na za{titniot nadzor na osudenoto lice da mu se opredelat izvesni<br />
obvrski ~ie ostvaruvawe treba da pridonese za ostvaruvawe na nejzinata<br />
cel. Organot nadle`en za sproveduvawe na za{titniot nadzor e<br />
zadol`en da go sledi ostvaruvaweto na tie obvrski, a zaradi nivno neispolnuvawe<br />
sudot mo`e da ja otpovika uslovnata osuda, da zamenuva<br />
edni so drugi obvrski ili pak da go otpovika za{titniot nadzor bez
toa da vlijae vrz uslovnata osuda. Za{titniot nadzor pod koj se stava<br />
osudenoto lice gi opfa}a so zakon predvidenite merki na pomo{, gri-<br />
`a, nadzor ili za{tita. Traeweto na za{titniot nadzor sudot go odreduva<br />
na opredeleno vreme vo tekot na vremeto na proveruvaweto.<br />
Osudenoto lice na koe pokraj uslovnata osuda mu e opredelen<br />
za{titniot nadzor e obvrzano da se javuva na organot nadle`en za vr{-<br />
ewe na za{titen nadzor vo od nego opredeleni rokovi. Pokraj toa,<br />
koga so uslovnata osuda }e opredeli za{titen nadzor, na osudenoto<br />
lice mo`e da mu postavi edna ili pove}e od slednive obvrski:<br />
- osposobuvawe, ostru~uvawe i prekvalifikuvawe za da mo`e<br />
osudenikot da go zadr`i rabotnoto mesto {to go zazema ili da bidat<br />
sozdadeni pretpostavki za vrabotuvawe,<br />
- prifa}awe na vrabotuvawe {to odgovara na sposobnostite i<br />
sklonosta na osudenikot,<br />
- izvr{uvawe na obvrskata za izdr`uvawe na semjestvoto, podigawe<br />
na decata i drugi semejni obvrski,<br />
- ovozmo`uvawe uvid i soveti vo vrska so rasporeduvaweto i<br />
tro{eweto na sredstvata od platata i drugite prihodi {to gi ostvaruva,<br />
- neposetuvawe opredeleni vidovi na lokali ili drugi mesta<br />
kade {to se to~at alkoholni pijaloci ili se igra na sre}a,<br />
- zabrana na upotreba na alkoholni pijaloci, drogi i drugi psihotropni<br />
supstanicii,<br />
- koristewe na slobodnoto vreme spored ocenka na socijalniot<br />
organ,<br />
- odbegnuvawe i nedru`ewe so lica koi negativno vlijaat vrz<br />
osudenikot,<br />
- podlo`uvawe na lekuvawe ili socijalna rehabilitacija vo soodvetni<br />
specijalizirani ustanovi, odnosno posetuvawe na opredeleni<br />
psiholo{ki i drugi sovetuvali{ta.<br />
Pri izborot na vidot na obvrskata sudot pred sî ja zema predvid,<br />
li~nosta na storitelot, negovata zdravstena sostojba i psihi~kite<br />
svojstva, vozrasta, materijalite i semejnite uslovi, okolnostite<br />
pod koi go storil deloto, povedenieto na storitelot po izvr{uvaweto<br />
na deloto, pobudite za izvr{uvaweto na deloto i drugite okolnosti<br />
svrzani so li~nosta na storitelot {to se od zna~ewe pri izborot na<br />
vidot na obvrskata, vodej}i smetka da ne se povreduva ~ovekovoto dostoinstvo<br />
nitu da se predizvikuvaat nepotrebni te{kotii vo negovoto<br />
prevospituvawe.<br />
Vo KZ e opredlen i organot za sproveduvawe na za{titniot nadzor,<br />
odnosno pomo{ta, gri`ata i nadzorot i za{titata na uslovno<br />
osudenoto lice. Toa e centarot za socijalni raboti koj e dol`en: 1 0 so<br />
prakti~ni soveti da go pottiknuva i da mu pomaga na osudenikot da ja<br />
ispolni obvrskata {to ja opredelil sudot, da go sfati zna~eweto na<br />
uslovnata osuda so za{titen nadzor za da se ispolnat nejzinite celi i<br />
473
2 0 povremeno da go izvestuva sudot za sostojbite vo ispolnuvaweto na<br />
opredelenata obvrska. Ako osudenoto lice ne go prifati za{titniot<br />
nadzor, centarot za socijalni raboti e dol`en za toa da go izvesti sudot<br />
vo rok od 8 dena. Toga{ pak, koga centarot za socijalni raboti oceni<br />
deka celta na ovaa merka e postignata za toa go izvestuva sudot {to<br />
ja izrekol merkata i mo`e da mu predlo`i da go zapre izvr{uvaweto<br />
na za{titniot nadzor.<br />
2. Dejstvo na uslovnata osuda. Uslovnata osuda i vo dvete varijanti<br />
se izrabotuva vo forma na presuda. Kon nea kako samostojna<br />
krivi~na sankcija na osudenoto lice mo`at da mu se izre~at opredeleni<br />
merki na bezbednost {to zadol`itelno se izvr{uvaat kako i merkata<br />
odzemawe na imotna korist pribavena so krivi~noto delo. Uslovnata<br />
osuda se zapi{uva vo kaznenata evidencija. Dokolku ne bide otpovikana<br />
taa ottamu se bri{e edna godina po istekot na vremeto na proveruvawe,<br />
ako za toa vreme osudenikot ne stori novo krivi~no delo.<br />
3. USLOVNO PREKINUVAWE NA KRIVI^NATA POSTAPKA<br />
1. Poim. Sudot mo`e da odlu~i uslovno da ja prekine krivi~nata<br />
postapka za krivi~no delo za koe e propi{ana pari~na kazna ili<br />
kazna li{uvae od sloboda do edna godina pod uslov storitelot vo rokot<br />
vo koj trae prekinuvaweto na postapkata da ne stori novo krivi~no<br />
delo. Za toa sudot odlu~uva po raspitot na obvinetiot i soslu{uvawe<br />
i soglasnosta na o{teteniot (~l. 58-a st. 1 KZ).<br />
So sudskata odluka postapkata mo`e da bide prekinata najmnogu<br />
vo rok do edna godini. Toj rok ne se zasmetuva vo rokot na zastarenost<br />
na krivi~noto gonewe (~l. 58-a st. 2 KZ).<br />
2. Uslovi za izrekuvawe. Pri odlu~uvaweto za primena na ovaa<br />
merka sudot gi zema predvid osobeno izrazenoto kaewe i izvinuvaweto<br />
na storitelot, otstranuvaweto na posledicite na deloto i nadomestuvaweto<br />
na {tetata predizvikana so krivi~noto delo (~l. 58-a st. 4 KZ).<br />
Primenata na ovaa merka, spored toa doa|a predvid vo slu~ai na polesni<br />
krivi~ni dela vo koi postoi soglasnost na o{teteniot i aktiven<br />
odnos na storitelot vo pogled na otstranuvaweto na posledicite na<br />
deloto i pridonesot kon moralnata satisfakcija na o{teteniot. Na<br />
toj na~in, vsu{nost, se ostvaruva soodvetna spogodba me|u kriminalniot<br />
par (storitelot i `rtvata), pri koja sudot se pojavuva samo kako<br />
nejzin medijator.<br />
3. Ako storitelot vo rokot na proveruvaweto ne stori novo<br />
krivi~no delo ili ako vo toj rok ne se otkrie nekoe porano storeno<br />
krivi~no delo, postapkata se zapira (~l. 58-a st. 3 KZ). Postavuvaweto<br />
na ovoj rok kako uslov za zapirawe na postapkata e opredelen od potrebata<br />
od proverka na storitelot deka vo minatoto ne storil i osobeno<br />
deka vo idnina }e se vozdr`uva od izvr{uvawe na kakvi i da e<br />
krivi~ni dela.<br />
474
4. Merkata uslovno prekinuvawe na krivi~nata popstapka e ko-<br />
`mlementarna na principot na oportunitet na krivi~noto gonewe od<br />
~l. 146 st. 2 ZKP. So drugi zborovi, do nejzina primena mo`e da dojde<br />
ako soglasno navedenata odredba od ZKP, Javniot obvinitel go prezel,<br />
odnosno ne se otka`al od krivi~noto gonewe.<br />
4. OP[TOKORISNA RABOTA<br />
1. Poim. Op{tokorisnata rabota e merka {to se sostoi vo<br />
opredelen broj ~asovi zadol`itelna neplatena rabota vo slobodnoto<br />
vreme na storitelot na krivi~noto delo vo korist na zaednicata. Se<br />
raboti za merka koja prebrzano e prezemena vo na{eto krivi~no zakonodavstvo<br />
so izmenite od 2004 godina. 558<br />
2. Uslovi za izrekuvawe. Osnovniot oblik na op{tokorisna<br />
rabota na sloboda, so soglasnost na storitelot, sudot mo`e da go mu<br />
izre~e na porano neosuduvan storitel za krivi~ni dela za koi e propi-<br />
{ana pari~na kazna ili kazna li{uvawe od sloboda do tri godini, ako<br />
deloto e storeno pod olesnuva~ki okolnosti (~l. 58-b st. 1 KZ). Merkata<br />
se izrekuva vo traewe od 40 do 240 ~asovi, {to osudeniot e obvrzan<br />
da gi odraboti bez nadomestok vo dr`aven organ, javno pretprijatie,<br />
javna ustanova ili humanitarna organizacija, za vreme na dr`avni<br />
praznici, sabotni i nedelni denovi, i ne pokratko od pet ~asa nedelno,<br />
vo period najmnogu do dvanaeset meseci. Koga postojat zdravstveni ili<br />
opravdani li~ni i semejni pri~ini sudot mo`e da go prodol`i izvr{uvaweto<br />
na merkata najmnogu u{te za {est meseci.<br />
Op{tokorisnata rabota se javuva i kako zamena za izre~ena pari~na<br />
kazna ili kazna li{uvawe od sloboda. Koga sudot }e izre~e pari~na<br />
kazna do devedeset dnevni globi ili iljada i osumstotini evra<br />
vo denarska protivvrednost ili kazna li{uvawe od sloboda do tri meseci,<br />
mo`e istovremeno da odlu~i, po barawe na osudeniot, za zamena<br />
na kaznata so op{tokorisna rabota, pri {to eden den li{uvawe od<br />
sloboda, dnevna globa ili dvaeset evra vo denarska protivvrednost se<br />
zamenuvaat so tri ~asa op{tokorisna rabota so toa {to vkupniot zbir<br />
na ~asovi ne mo`e da nadmine 240 ~asa. Pri odlu~uvaweto za zamena na<br />
kaznata so merkata na op{tokorisna rabota sudot ja zema predvid te`inata<br />
na deloto, stepenot na krivi~nata odgovornost, porane{nata neosuduvanost<br />
na storitelot i izvr{enoto nadomestuvawe na {tetata<br />
ili otstranuvawe na drugite {tetni posledici na deloto.<br />
2. Nadzor nad ispolnuvaweto na obvrskite. Nadzorot nad ispolnuvaweto<br />
na obvrskite na osudeniot go vr{i sudot vo postapka uredena<br />
558<br />
Vidi: str. 459-462.<br />
475
so zakon (~l. 58-b st. 4 KZ). 559<br />
Pritoa, ako osudeniot ne gi ispolnuva ili neuredno gi ispolnuva<br />
svoite rabotni obvrski, sudot najprvo pismeno go opomenuva.<br />
Me|utoa, koga osudeniot prodol`i so takvoto odnesuvawe, sudot, ako<br />
za toa postojat opravdani pri~ini, mo`e da donese: 1 0 odluka so koja ja<br />
modificira merkata i, 2 0 odluka za zamena na merkata so pari~na kazna<br />
ili so kazna li{uvawe od sloboda.<br />
1 0 Odlukata za modifikacija na merkata se sostoi vo zgolemuvawe<br />
na brojot na ~asovite ili vo prodol`uvawe na izvr{uvaweto na<br />
merkata za najmnogu tri meseci.<br />
2 0 Zamenkata odlukata se sostoi vo zamena neizvr{eniot del od<br />
merkata so pari~na kazna ili so kazna li{uvawe od sloboda, taka {to<br />
za sekoi tri ~asa op{tokorisna rabota se zasmetuva edna dnevna globa<br />
ili eden den kazna li{uvawe od sloboda. Pri odlu~uvaweto za<br />
zamenata so pari~na kazna ili kazna zatvor sudot se rakovodi od te-<br />
`inata na deloto, stepenot na krivi~nata odgovornost i odnosot na<br />
osudeniot kon izre~enata merka na op{tokorisna rabota (~l. 58-b st. 5<br />
KZ).<br />
Dokolku pak, osudeniot na je izvr{uva op{tokorisnata rabota,<br />
izre~ena kako zamena za pari~nata kazna ili kaznata li{uvawe od sloboda,<br />
sudot donesuva odluka za izvr{uvawe na izre~enata kazna. Pritoa,<br />
rabotnata obvrska {to storitelot ja ispolnil se zasmetuva vo kaznata,<br />
pri {to za sekoi tri ~asa op{tokorisna rabota se zasmetuva<br />
eden den kazna li{uvawe od sloboda ili edna dnevna globa ili dvaeset<br />
evra vo denarska protivvrednost (~l. 58-b st. 6 KZ).<br />
476<br />
5. SUDSKA OPOMENA<br />
1. Poim, celi i uslovi za izrekuvawe. Sudskata opomena e posebna<br />
avtonomna alternativna merka, {to zna~i mo`e da se izrekuva samostojno<br />
kako i sekoja druga krivi~na sankcija. Nejzina cel e sprema<br />
krivi~no odgovoren storitel da ne se primeni kazna za polesni krivi-<br />
~ni dela koga toa ne e nu`no i koga mo`e da se o~ekuva deka samoto<br />
predupreduvawe dovolno }e vlijae vrz storitelot ve}e da ne vr{i krivi~ni<br />
dela. Iako se iscrpuva so verbalno upatvawe prekor, opomenata<br />
javno go deklarira socijalnoeti~kiot negativen sud za deloto, vr{ej}i<br />
na toj na~in funkcija na merka koja na jasen na~in go predupreduva<br />
storiteot deka ako prodol`i da vr{i krivi~i dela sprema nego }e se<br />
reagira so postrogi merki. Predupredaweto ne gubi ni{to poradi toa<br />
{to e li{eno od zakanata so kazna, so svojstvena za uslovnata osuda,<br />
spored koj element tie me|usebno bitno se razlikuvaat iako gi povrzu-<br />
559<br />
Interesno e deka zakonodavecot ja opredelil merkata op{tokorisna<br />
rabota, kako i site drugi alternativni merki, vptro~em, pred da go opredeli<br />
organot i na~inot na nejzinoto podrobno izvr{uvawe.
va ista idejna osnova. 560<br />
Sudskata opomena mo`e da se izre~e za krivi~ni dela za koi e<br />
propi{ana kazna li{uvawe od sloboda do edna godina ili pari~na kazna,<br />
a se storeni pod takvi olesnuva~ki okolnosti koi gi pravat osobeno<br />
lesni. Za opredeleni krivi~ni dela i pod uslovi predvideni so zakon,<br />
sudskata opomena mo`e da se izre~e i koga e propi{ana kazna li-<br />
{uvawe od sloboda do tri godini.<br />
1 0 Prviot uslov e da se raboti za krivi~no delo za koe e propi-<br />
{ana kazna li{uvawe od sloboda do edna godina ili pari~na kazna.<br />
Me|utoa, vo vrska so ovoj uslov, soglasno ~l. 59 st. 2 KZ, se dozvoluva<br />
sudot da izre~e sudska opomena i koga e propi{ana kazna li{uvawe od<br />
sloboda do 3 godini, no samo za odredeni krivi~ni dela i toa samo ako<br />
se ispolneti posebnite uslovi kaj tie dela. Takov slu~aj, na primer,<br />
postoi kaj lesnata telesna povreda (~l. 130 st. 2 KZ) kade {to e predvideno<br />
deka sudot mo`e da mu izre~e sudska opomena ako bil predizvikan<br />
so osobeno navredlivo ili grubo odnesuvawe na o{teetniot,<br />
ili kaj krivi~nite dela od ~l. 172 do 175 KZ vo vrska so ~l. 177 KZ.<br />
2 0 Vtoriot uslov za izrekuvawe na sudska opomena e krivi~noto<br />
delo za koe voop{to mo`e da se izre~e sudska opomena spored ~l. 59 st.<br />
1 i 2 KZ, treba da e storeno pod takvi olesnuva~ki okolnosti koi go<br />
pravat osobeno lesno.<br />
Sudot mo`e da izre~e sudska opomena i za pove}e krivi~ni dela<br />
vo stek ako za sekoe od tie dela postojat navedenite uslovi za nejzino<br />
izrekuvawe.<br />
Pri odlu~uvaweto dali }e izre~e sudska opomena, vodej}i smetka<br />
za nejzinata cel, sudot posebno gi zema predvid li~nosta na storitelot,<br />
negoviot porane{en `ivot, negovoto odnesuvawe po izvr{enoto<br />
krivi~no delo, stepenot na krivi~nata odgovornost i drugite<br />
okolnosti pod koi e storeno deloto.<br />
2. Od navedenite zakonski odredbi proizleguva deka sudskata<br />
opomena e krivi~na sankcija so koja se reagira na polesni krivi~ni<br />
dela storeni pod osobeno olesnuva~ki okolnosti, obi~no od strana na<br />
lica {to za prv pat storile vakvo delo. Taa se izgotvuva vo forma na<br />
re{enie, vo koe, iako ne postoi izreka za vinata na storitelot na krivi~noto<br />
delo, sepak zna~i opredelen prekor na storitelot {to slu`i<br />
kako negovo predupreduvawe deka pri novostvoreno delo sprema nego<br />
}e bide primeneta pote{ka krivi~na sankcija. Vo re{enieto za sudskata<br />
opomena na storitelot mo`at da mu se izre~at opredeleni merki<br />
na bezbednost, odzemawe na imotna korist i objavuvawe na re{enieto<br />
preku sredstvata na masovnata komunikacija.<br />
Primenata na sudskata opomena e fakultativna, {to zna~i deka<br />
pri postoewe na site uslovi sudot mo`e, no ne mora da ja izre~e.<br />
560<br />
Proevski, V. op. cit. str. 461.<br />
477
Pokraj toa {to kako i uslovnata osuda ne mo`e da im se izre~e<br />
na maloletni storiteli na krivi~ni dela, sudskata opomena ne mo`e<br />
da im se izre~e nitu na voeni lica za krivi~ni dela protiv vooru`enite<br />
sili.<br />
3. Dejstvo na sudskata opomena. Storitelot na krivi~no delo<br />
komu mu e izre~ena sudska opomena se smeta za osuduvano lice. Toa i<br />
ovde zna~i deka sudskata opomena se vnesuva vo kaznenata evidencija i<br />
ottamu mo`e da se bri{e ako osudenoto lice ne stori novo krivi~no<br />
delo vo rok od edna godina od denot na <strong>pravo</strong>silnosta na sudskata odluka.<br />
Sudskata opomena isto kako i uslovnata osuda ne povlekuva nikavi<br />
pravni posledici na osudata.<br />
6. KUKEN ZATVOR<br />
1. Poim. Ku}niot zatvor e merka koja, koga e izre~ena pod opredeleni<br />
uslovi prevideni vo KZ, storitelot na krivi~noto delo ja izvr`uva<br />
vo svojot dom. Ottuka, ku}niot zatvor pretstavuva modifikacija<br />
na izdr`uvaweto na kaznata li{uvawe od sloboda,<br />
2. Uslovi za izrekuvawe. Osnovnite uslovi za izrekuvawe na<br />
ovaa merka e da se raboti za staro i iznemo{teno, te{ko bolno lice<br />
ili za bremena `ena kako izvr{iteli na krivi~noto delo za koe e propi{ana<br />
pari~na kazna ili kazna li{uvawe od sloboda do edna godina.<br />
Na navedenite kategorii lica za poso~enite dela, sudot mo`e da im<br />
izre~e kazna li{uvawe od sloboda i istovremeno da odlu~i, so nivna<br />
soglasnost kaznata da ja izdr`uva vo ku}en zatvor (~l. 59-a st. 1 KZ).<br />
Merkata se sostoi vo zabrana za napu{tawe na domot od strana<br />
na osudeniot. Sudot mo`e da ja zameni kaznata li{uvawe od sloboda so<br />
ku}en zatvor ako postojat uslovi so sovremeni elektronski ili telekomunikaciski<br />
sredstva da se kontrolira izvr{uvaweto na ku}niot zatvor<br />
{to (~l. 59-a st. 2 KZ).<br />
3. Nadzor nad izvr{uvaweto na ku}niot zatvor. Nadzorot nad<br />
izvr{uvaweto na ku}niot zatvor vr{i sudot. Sudot mo`e da odredi<br />
prezemawe na opredeleni merki na nadzor i od policijata vo mestoto<br />
vo koe se nao|a domot na osudeniot so obvrska za redovno izvestuvawe<br />
za nivnoto vr{ewe (~l. 59-a st. 3 KZ).<br />
Ako osudeniot ja prekr{i zabranata za napu{tawe na domot, sudot<br />
mo`e da odredi zamenetata kazna zatvor da se izvr{i vo celost vo<br />
ustanova za izvr{uvawe na kaznata zatvor (~l. 59-a st. 4 KZ).<br />
478
G l a v a V<br />
MERKI NA BEZBEDNOST<br />
I. MERKITE NA BEZBEDNOST I NOVIOT ODNOS SO<br />
KAZNATA<br />
1. Merkite na bezbednost voobi~aeno se pretstavuvaat kako poseben<br />
samostoen vid krivi~ni sankcii. Tie se proizvod na pozitivisti~kata<br />
{kola koja vo niv gleda{e adekvatna zamena za kaznite na klasi~noto<br />
<strong>pravo</strong> koi spored opredeleni teoretski postavki na pozitivistite<br />
se poka`aa nepodobni za suzbivawe na kriminalitetot i efikasna<br />
za{tita na op{testvoto. Pretstavnicite na ovaa {kola poa|aat od<br />
idejata za opasnosta na storitelot na krivi~noto delo i potrebata na<br />
taa opasnost da se reagira so posebni krivi~nopravni merki koi se sostojat<br />
vo izolacija i lekuvawe na op{testveno opasnite poedinci.<br />
Takvi merki {to treba da se vovedat kako samostojni i edinstveni<br />
sankcii se merkite na socijalna za{tita. Ova sfa}awe poradi svojata<br />
ednostranost nema{e nikakvo vlijanie vo krivi~noto zakonodavstvo.<br />
Me|utoa, prifa}aj}i ja vo osnova ovaa ideja sociolo{kata {kola predlo`i<br />
sistem na sankcii me|u koi ovie merki }e najdat svoja egzistencija<br />
pokraj kaznite (dualitet na krivi~nite sankcii). Spored ovaa<br />
koncepcija koja vo po~etokot na XX vek }e bide zakonodavno prifatena<br />
561 kaznata ostanuva osnovna merka vo borabata protiv kriminalitetot<br />
no, sprema opredeleni storiteli na krivi~ni dela 562 pokraj kaznata<br />
se primenuvaat i merkite na bezbednost, so toa {to mo`at da bidat<br />
i samostojno izre~eni.<br />
561<br />
Vo po~etokot na XX vek merkite na bezbednost pretstavuvaa sankcii<br />
isklu~itelno rezervirani za maloletnite storiteli na krivi~ni dela.<br />
Podocna raste nivniot broj, a so toa i obemot na nivnata primena. Merkite<br />
na bezbednost za prv pat se vovedeni vo norve{kiot krivi~en zakon od 1902<br />
godina.<br />
562<br />
"Vo prvo vreme stanuva zbor za merki od medicinski karakter koi<br />
treba da ja zamenat kaznata sprema du{evno anormalnite delinkventi, a podocna<br />
da ja dopolnat kaznata sprema alkoholi~ari i narkomani, odnosno pove}ekratnite<br />
povtornici, za na krajot sistemot na merkite na bezbednost da se dopolni<br />
i so takvi merki ~ija {to cel e otstranuvawe na onie kriminogeni faktori<br />
koi ne proizleguvaat od sostojbata na li~nosta na storitelot." Lazarevi},<br />
Lj. Sistem mera bezbednosti i mogu~e izmene i dopune, JRKKP, Beograd,<br />
1990/3, str. 29.<br />
479
2. Denes koga vo skoro site krivi~ni zakonodvstva dojde do pomala<br />
ili pogolema afirmacija na merkite na bezbednost osobeno e aktuelno<br />
pra{aweto {to u{te od samiot po~etok predizvika podeleni teoretski<br />
razmisluvawa. Stanuva zbor za kontroverzite koi nastanuvaat<br />
okolu opredeluvaweto na pravnata priroda na ovie merki i vo vrska so<br />
toa okolu ras~istuvaweto na nivniot odnos so kaznata. Vo vrska so<br />
ovie problemi vo literaturata obi~no se istaknuva deka kaznata e reakcija<br />
na zlostorot, taa e naso~ena kon minatoto i sega{nosta i ottamu<br />
mora da bide ekvivalentna na storenoto delo i stepenot na krivi~nata<br />
odgovornost. Za razlika od nea, pravniot osnov za izrekuvawe na<br />
merkata na bezbednost e opasnosta na storitelot izrazena vo mo`nosta<br />
od povtoruvawe na krivi~noto delo i zatoa e naso~ena kon idninata,<br />
kon prevencijata na idnite zlostorstva. Kaznata za osnova go ima<br />
deloto i pretstavuva zlo {to se zadava zaradi storenoto zlo, a merkata<br />
na bezbednost li~nosta na storitelot (negovata opasna sostojba) i<br />
pretstavuva merka od kurativen i pedago{ki karakter. Kaznata e retributiven<br />
odgovor na kriminalniot akt, a merkata na bezbednost e li-<br />
{ena od retributivni elementi. Spored toa storitelot na deloto samo<br />
kaznata ja ~uvstvuva kako zlo, a ne i merkata na bezbednost. 563<br />
Vakvoto opravduvawe na merkite na bezbednost i obidot da se<br />
razgrani~at od kaznite, vsu{nost, poa|a od dve osnovi: od su{tinata i<br />
od celite na ovie sankcii. Primarno e razgrani~uvaweto koe se zasnova<br />
na stojali{teto za prisustvo i otsustvo na zloto vo niv. Me|utoa,<br />
koga toa o~igledno ne pomaga se tvrdi deka glavnata razlika me|u kaznite<br />
i merkite na bezbednost treba da se bara vo nivnite celi. So kaznata<br />
vo prv red se postignuvaat efekti vrz generalnopreventiven plan<br />
makar {to kaj nekoi od niv mo`e da dojde do izraz i nivniot specijalnopreventiven<br />
pridones. Kaj merkite na bezbednost vo preden plan e<br />
specijalnata prevencija, a generalnata prevencija e samo sporeden<br />
efekt {to kaj nekoi od niv e duri i sosema otsuten! 564<br />
Nasproti vakvite stojali{ta se izdvojuva misleweto na opredeleni<br />
avtori {to se zasnova vrz mo{ne poizdr`ana argumentacija. Se<br />
poa|a od toa deka me|u kaznite i merkite na bezbednost ne postojat su-<br />
{tinski razliki {to ja ~inat opravdana nivnata egzistencija bilo vo<br />
563<br />
"Li{uvawata i ograni~uvawata koi se ostvaruvaat so primena na<br />
merkata na bezbednost ne se sami na sebe cel: tie treba da ovozmo`at da se<br />
ostvari vistinskata sodr`ina na ovaa sankcija, a toa e lekuvawe na storitelot<br />
na krivi~noto delo, odnosno otstranuvawe na onie sostojbi i situacii<br />
koi neposredno vlijaat na vr{eweto na krivi~noto delo. Zatoa storitelot ne<br />
ja ~uvstvuva merkata na bezbednost kako zlo koe mu se zadava zaradi storenoto<br />
delo." Srzenti}, Stai}, Lazarevi}, op. cit, str. 436.<br />
564<br />
Vidi: Stojanovi}, Z. Sistem mera bezbednosti u jugoslovenskom krivi-<br />
~nom pravu, JRKKP, Beograd, 1987/4, str. 162-163.<br />
480
oblik na sistem na dupli kolosek 565 ili kako sistem na supstitucija. 566<br />
Podlogata na takvite razmisluvawa ja sozdade evolucijata na kaznite<br />
i merkite na bezbednost osobeno vrz planot na nivnoto izvr{uvawe.<br />
Toj razvoj do tolku gi pribli`i ovie merki edna kon druga {to nivnoto<br />
zakonsko razlikuvawe go svede na pravna fikcija. Ottamu i potrebata<br />
za otstranuvawe na taa fikcija so posredstvo na zakonska intervencija<br />
{to }e dovede do unifikacija na ovie merki. Vo pogled na<br />
re{enijata {to se nudat za ostvaruvawe na ovoj proces se izdvojuvaat<br />
dve teoretski nasoki. Prvata poteknuva od privrzanicite na novata<br />
op{testvena odbrana koja se zalaga za voveduvawe edinstven sistem na<br />
merki na za{tita od kriminalitetot. Vtorata nasoka e za voveduvawe<br />
na edinstven sistem na kazni. I dvete nasoki se na linijata na edinstven<br />
monisti~ki sistem na sankcii so taa razlika {to prvata e za takva<br />
unifikacija so koja se eliminiraat kaznite za smetka na merkite na<br />
bezbednost, a vtorata, za unifikacija {to vodi kon edinstvena primena<br />
na kaznata. Monisti~kiot sistem {to go predlaga dvi`eweto na novata<br />
op{testvena odbrana se potpira vrz raznovodni terapeutski merki<br />
{to imaat za cel za{tita na op{testvoto od kriminalitetot po<br />
pat na resocijalizacija na prestapnicite. Ovie merki se nerealna konstrukcija,<br />
za{to go prenebregnuvaat zna~eweto na socijalno eti~kiot<br />
prekor i nu`noto dejstvo na retribucijata (stradaweto i zastra{uvaweto).<br />
Za razlika od niv, teoreti~arite {to ja podr`uvaat vtorata<br />
nasoka so <strong>pravo</strong> istaknuvaat deka onie merki na bezbednost ~ija {to<br />
priroda nu`no e retributivna, treba da se pomestat me|u kaznite. Merkite<br />
na bezbednost pak {to se od medicinski karakter treba da se<br />
isklu~at od krivi~noto <strong>pravo</strong> i da se prefrlat vo <strong>pravo</strong>to od oblasta<br />
na socijalnata za{tita kade {to vsu{nost im e i mestoto. 567 Na toj<br />
565<br />
Spored dualisti~kiot sistem ili kako {to u{te se narekuva sistem<br />
na dupli kolosek ili kumulativen sistem na opredeleni kategorii na<br />
delinkventi (nepresmetlivi, smaleno presmetlivi lica, povratnici, alkoholi~ari<br />
i narkomani, skitnici, pita~i, prostitutki od zanaet, profesionalni<br />
delinkventi i delinkventi od navika) im se izrekuvaat i kazni i merki na<br />
bezbednost koi sukcesivno se izvr{uvaat. Redosledot na izvr{uvaweto varira<br />
vo razli~ni zakonodavstva i zavisi od toa za koja kategorija delinkventi<br />
se raboti. Podrobno: Lazarevi}, Lj. Kazne i mere bezbednosti..., str. 29-30.<br />
566<br />
Sistemot na supstitucija pretstavuva samo edna varijanta na dualisti~kiot<br />
sistem. Vo krivi~nite zakonodavstva koi go prifa}aa ovoj sistem<br />
postoi mo`nost od izrekuvawe na kaznata i merkata na bezbednost sprema<br />
opredeleni kategorii na delinkventi, me|utoa sudot mo`e da odlu~i izre~enata<br />
merka na bezbednost da ja zameni izre~enata kazna. Vidi: ibid, str. 30.<br />
567<br />
Taka: Ba~i}, F. Mere bezbednosti u na{em sistemu krivi~nih sankcija,<br />
JRKKP, Beograd, 1965/1, str. 18-21, i mo{ne blisku na toa Kambovski, V. Osnovi<br />
i pravci na reformata na Makedonskoto kazneno <strong>pravo</strong>, Makedonska revija<br />
za kazneno <strong>pravo</strong> i kriminologija, Skopje, 1994/1, str. 35-36.<br />
481
na~in se nayira eden mo{ne elasti~en sistem na kazni {to mo`e da go<br />
zadovoli na~eloto na pravdata i pravednosta i baraweto na adekvatna<br />
individualizacija {to pridonesuva za ostvaruvawe na nivnoto specijalnopreventivno<br />
dejstvo.<br />
Posledniov koncept e prifatliv i ima pove}ekratno opravduvawe.<br />
Vo ovaa smisla bitno e najprvin da se istakne deka so takvata<br />
unifikacijata so koja {to del od merkite na bezbednost se pomestuvaat<br />
me|u kaznite bi se izbegnale brojnite akademski raspravi koi li-<br />
{eni od vistinska sodr`ina nemaat nikakvo prakti~no zna~ewe. Na<br />
toj na~in krivi~nopravnata teorija bi se oslobodila od nastojuvawata<br />
da se opravda postoeweto na ovie merki so pomo{ na mo{ne neprecizni<br />
poimi na "opasnata sostojba" ili "opasnost od izvr{uvawe na novo<br />
krivi~no delo" i vrz taa osnova po sekoja cena da se bara utvrduvawe<br />
na zaedni~ki karakteristiki me|u oddelni merki na bezbednost {to<br />
bi poslu`ile kako kriterium za nivno diferencirawe od kaznite. Vo<br />
razre{uvaweto na ovie problemi teorijata se poka`a neuspe{na osobeno<br />
vo pogled na iznao|aweto na voedna~uva~ki elementi {to bi go<br />
opravdale postoeweto na takov sistem na merki na bezbednost {to vo<br />
su{tina bi se razlikuval od drugite krivi~ni sankcii. Ottamu, vo<br />
teorijata i zakonodavstvoto mo{ne ~esto se sre}ava situacija edna<br />
ista sankcija da e pomestena edna{ me|u kaznite, drug pat me|u merkite<br />
na bezbednost ili pak me|u pravnite posledici na osudata. Seto toa<br />
opredeleni teoreti~ari gi vode{e kon dijametralno sprotivstaveni<br />
stojali{ta za edna ista rabota. Za ilustracija go naveduvame<br />
tvrdeweto na eden avtor spored koj "me|u formalnite elementi na merkite<br />
na bezbednost na prvo mesto e nivnoto svojstvo spored koe se javuvaat<br />
kako zlo {to mu se nanesuva na storitelot na krivi~noto delo,<br />
a koe se sostoi vo povreda, odnosno odzemawe ili ograni~uvawe na nekoe<br />
<strong>pravo</strong>, pravno dobro na storitelot." Istiot avtor, vo istiot trud<br />
veli: "Kaznite sî u{te imaat retributiven karakter {to ne bi mo`elo<br />
da se ka`e i za merkite na bezbednost. Merkite na bezbednost go nemaat<br />
toa svojstvo." 568<br />
3. Sovremenoto barawe za unifikacija na kaznite i merkite na<br />
bezbednost ne ostanuvaat bez zna~ewe i vrz prakti~en plan. So nejzino<br />
ostvaruvawe na sudijata mu se ovozmo`uva da se opredeli za takva kazna<br />
{to najpove}e }e mu odgovara na konkretniot slu~aj. So pomestuvawe<br />
na nekoi od merkite na bezbednost koi spored svojata su{tina<br />
pretstavuva zlo me|u kaznite, a {to se slu~i so izmenite na KZ od 2004<br />
godina, se otvori po{irok prostor za nivna zakonska i sudska individualizacija<br />
koja vo dualisti~kiot sistem be{e ograni~ena so brojni<br />
zakonski limiti. Nivnata primena kako glavna ili sporedna kazna i<br />
sozdavaweto mo`nost za nivno kumulativno i alternativno izrekuvawe,<br />
zamena so drug vid kazna, primena na usloven otpust i sl. se nespor-<br />
568<br />
^ejovi}, B. op. cit, str. 464 i 470.<br />
482
ni fakti {to govorat vo prilog na iznesenoto. Vo ovaa smila ne treba<br />
da se zaboravi deka vo sovremeni uslovi se zgolemuvaat specijalnopreventivnite<br />
mo`nosti na kaznata. Ona {to me|utoa, kako cel ne mo-<br />
`e{e da go ostvarat nitu koga bi ostanale vo ruvoto na tn. merki na<br />
bezbednost, ne mo`e da se o~ekuva nitu od nivnoto zakonodavno pomestuvawe<br />
me|u kaznite. Stanuva zbor za resocijalizacijata na osudenite<br />
lica koja {to nitu edna kazna {to ne e povrzana so vreme i prostor<br />
{to ovozmo`uva intenzivna primena na kontinuiran tretman ne mo`e<br />
da bide ostvarena. 569<br />
I pokraj seta racionalnost na argumentite {to govorat vo prilog<br />
na unifikacijata na merkite na bezbednost pod znameto na kaznata<br />
denes ne mo`e da se tvrdi deka se oslabeni tendenciite koi i natamu ja<br />
podr`uvaat mo`nosta od istovremeno postoewe na kaznite i merkite<br />
na bezbednost, odnosno nivnata paralelna primena. Takov stav dojde do<br />
izraz na primer na XI Me|unaroden kongres za krivi~no <strong>pravo</strong> (Budimpe{ta,<br />
1974) 570 i na nekoi drugi me|unarodni sobiri, kako i na nekoi<br />
sovetuvawa organizirani na biv{iot jugoslovenski prostor. 571<br />
II. VIDOVI MERKI NA BEZBEDNOST<br />
1. ZADOL@ITELNO PSIHIJATRISKO LEKUVAWE I ^UVAWE VO<br />
ZDRAVSTVENA USTANOVA<br />
1. Poim. Zadol`itelno psihijatrisko lekuvawe i ~uvawe vo<br />
zdravstvena ustanova e merka na bezbednost od medicinski karakter.<br />
Taa mo`e da se izre~e samo na lice koe krivi~noto delo go storilo vo<br />
sostojba na nepresmetlivost ili vo sostojba na bitno namalena presmetlivost<br />
ako sudot utvrdi deka e opasno za okolinata i deka zaradi<br />
otstranuvawe na taa opasnost e potrebno negovo lekuvawe i ~uvawe vo<br />
posebna zdravstvena ustanova.<br />
2. Uslovi za izrekuvawe. Od navedenoto proizleguva deka ovaa<br />
569<br />
Vo ovaa smisla e vo <strong>pravo</strong> Stojanovi}, Z. (op. cit, str. 171) koga veli:<br />
" Na{iot sistem ne sodr`i ni edna merka (na bezbednost) koja, pred sÒ, se<br />
stremi kon resocijalizacijata na storitelot... Specijalnata prevencija nastojuva<br />
da se ostvari so le~ewe na storitelot, ili so onevozmo`uvawe, odnosno<br />
so spre~uvawe da se stori krivi~no delo, a ne so negova resocijalizacija".<br />
570<br />
Vidi: Kiraly, T. Evolucija metoda i sredstava krivi~nog prava, JRKKP,<br />
Beograd, 1974/3, str. 399-400.<br />
571<br />
Takviot stav e na primer prisuten vo referatot na Stojanovi}, Z. op.<br />
cit, podnesen na interkatedarskiot sostanok na institutite za krivi~ni nauki<br />
na privatnite fakuteti odr`an vo Beograd 1987. Ednakov e slu~ajot i so referatot<br />
podnesen na 28 sovetuvawe na Zdru`enieto za krivi~no <strong>pravo</strong> i kriminologija<br />
na Jugoslavija (Dubrovnik, 1990) od strana na Lazarevi}, Lj. Sistem<br />
mera bezbednosti i mogu~e izmene i dopune, JRKKP, Beograd, 1990/3, str. 27-43.<br />
483
merka mo`e da se primeni ako kumulativno se ispolneti slednive<br />
uslovi:<br />
- Da se raboti za storitel koj vo vremeto na izvr{uvaweto na<br />
krivi~noto delo bil vo sostojba na nepresmetlivost ili bitno namalena<br />
presmetlivost.<br />
- Takviot storitel da e opasen za svojata okolina. Opasno za<br />
okolinata e ona lice kaj koe so ogled na negovata du{evna sostojba<br />
mo`e osnovano da se o~ekuva deka povtorno }e izvr{i krivi~no delo.<br />
Opasnata sostojba e fakti~ko pra{awe {to vrz osnova na mislewe na<br />
ve{tak vo sekoj konkreten slu~aj se utvrduva od strana na sudot.<br />
- Da postoi neophodna potreba od lekuvawe i ~uvawe na storitelot<br />
zaradi otstranuvawe na negovata opasna sostojba tokmu vo soodvetna<br />
zdravstvena ustanova. Postoeweto na ovoj uslov i vo ovoj slu~aj<br />
se utvrduva vrz osnova na stru~no mislewe od ve{tak.<br />
1 0 Sprema nepresmetlivite lica ovaa merka na bezbednost se<br />
izrekuva samostojno so ogled deka se raboti za krivi~no neodgovorni<br />
lica sprema koi ne mo`e da se primeni kazna. Pritoa, sudot ne go<br />
opredeluva nejzinoto vremetraewe, taka {to osudenikot ostanuva vo<br />
zdravstvenata ustanova se dodeka postoi potrebata od negovo lekuvawe<br />
i ~uvawe (~l. 63 KZ).<br />
Toga{ koga obvinetiot storil krivi~no delo vo nepresmetliva<br />
sostojba, javniot obvinitel do sudot podnesuva predlog da ja izre~e<br />
ovaa merka. Po stavaweto na takov predlog, obvinetiot mora da ima<br />
branitel, {to zna~i deka, dokolku toa ne go storil samiot obvinet, sudot<br />
e dol`en branitelot da go postavi po slu`bena dol`nost. Odlukata<br />
so koja se izrekuva merkata ne se donesuva vo forma na presuda, tuku<br />
vo forma na re{enie, obvinetiot koj se nao|a vo pritvor ne se pu{ta<br />
na sloboda, tuku do zavr{uvaweto na postapkata privremeno se smestuva<br />
vo soodvetna zdravstvena ustanova ili vo nekoja pogodna prostorija<br />
(~l. 478 ZKP).<br />
Za primena na merkata, po odr`an glaven pretres, re{ava sudot<br />
{to e nadle`en za sudewe vo prv stepen. Ako sudot utvrdi deka obvinetiot<br />
go storil deloto vo nepresmetliva sostojba, }e odlu~i da mu<br />
izre~e merka na bezbednost zadol`itelno psihijatrisko lekuvawe i<br />
~uvawe vo zdravstvena ustanova ili zadol`itelno psihijatrisko lekuvawe<br />
na sloboda nezavisno od predlogot na javniot obvinitel. Ovie<br />
merki mo`at da se izre~at i koga javniot obvinitel na glavniot pretres<br />
}e go izmeni podignatiot obvinitelen akt, odnosno obvinitelen<br />
predlog so podnesuvawe predlog za izrekuvawe na tie merki. Ako najde<br />
deka obvinetiot bil presmetliv, sudot }e ja zapre postapkata (~l. 479-<br />
480 ZKP).<br />
Po slu`bena dol`nost ili po predlog od zdravstvenata ustanova<br />
ili od centarot za socijalni raboti sudot, {to vo prv stepen ja<br />
izrekol merkata }e ja zapre istata i }e opredeli otpu{tawe na storitelot<br />
od zdravstvenata ustanova, ako vrz osnova na misleweto na leka-<br />
484
ot utvrdil deka prestanala potrebata od lekuvawe i ~uvawe na storitelot,<br />
a mo`e da opredeli negovo zadol`itelno psihijatrisko lekuvawe<br />
na sloboda (~l. 483 st. 1 ZKP).<br />
2 0 Sprema bitno namaleno presmetlivite lica ovaa merka se<br />
izrekuva kon kaznata li{uvawe od sloboda, uslovna osuda so koja e<br />
utvrdena kazna li{uvawe od sloboda ili uslovna osuda so za{titen<br />
nadzor, ottamu {to se raboti za krivi~no odgovorni lica. So<br />
odlukata, koja e vo forma na presuda, se izrekuva i kaznata i merkata<br />
na bezbednost. Vo takov slu~aj najprvin se izvr{uva merkata na bezbednost,<br />
a potoa eventulano i kaznata (vikarski sistem). Pritoa, spored<br />
sistemot na supstitucija, ako osudenikot vo zdravstvenata ustanova<br />
bil zadr`an za period kolku {to iznesuva izre~enata kazna, nema da<br />
ja izdr`uva izre~enata kazna. Dokolku pak toa vreme e pokratko od<br />
izre~enata kazna sudot mo`e da odlu~i osudenikot da go izdr`i ostatokot<br />
na kaznata vo soodvetna kazneno-popravna ustanova ili da go pu-<br />
{ti na usloven otpust. Pri odlu~uvaweto za pu{tawe na usloven<br />
otpust sudot ne e vrzan za rokovite na izdr`uvaweto na kaznata predvideni<br />
vo ~l. 36 KZ. Sudot, me|utoa e obvrzan osobeno da go zeme predvid<br />
uspehot na lekuvaweto na osudenikot, negovata zdravstvena sostojba,<br />
vremeto pominato vo zdravstvenata ustanova i ostatokot na kaznata<br />
{to osudenikot ja izdr`al. Za vreme na proveruvaweto na uslovno<br />
otpu{teniot mo`e da mu se nalo`at posebni obvrski vo prv red vo pogled<br />
na negovoto lekuvawe. (~l. 63 KZ i ~l. 481 ZKP). Na storitelot<br />
{to se pu{ta na usloven otpust mo`e da mu se izre~e i merka na bezbednost<br />
zadol`itelno psihijatrisko lekuvawe na sloboda, ako za toa postojat<br />
zakonski uslovi (~l. 64 KZ i ~l. 483 st. 2 ZKP). Za novostoreno<br />
krivi~no delo uslovniot otpust se otpovikuva.<br />
3. Izvr{uvawe. Merkata se izvr{uva vo posebna zdravstena<br />
ustanova osnovana i nameneta za taa cel ili vo zdravstvena ustanova za<br />
du{evno bolni lica. Vo odlukata so koja e izre~ena merkata sudot ja<br />
konkretizira zdravstvenata ustanova. Ako e osnovana posebna zdravstvena<br />
ustanova, sudot }e opredeli vo nea da se izvr{uva merkata. Me|utoa,<br />
so ogled {to kaj nas sî u{te ne e osnovana takva ustanova, soglasno<br />
`iveali{teto odnosno prestojuvali{teto na osudenikot, sudot se<br />
opredeluva za edna od psihijatriski bolnici {to se nao|aat vo Bardovci<br />
kaj Skopje, Demir Hisar kaj Bitola i Negorci kaj Gevgelija. 572<br />
572<br />
Za izvr{uvaweto podrobno: <strong>Sulejmanov</strong>, Z. Komentar na zakonot za<br />
izvr{uvawe na sankciite str. 380-387 i Pravilnik za izvr{uvawe na merkata<br />
na bezbednost upatuvawe na zadol`itelno psihijatrisko lekuvawe i ~uvawe<br />
vo zdravstvena organizacija i zadol`itelno psihijatrisko lekuvawe na sloboda<br />
("SV SRM," br. 27/1980).<br />
485
2. ZADOL@ITELNO PSIHIJATRISKO LEKUVAWENA SLOBODA<br />
1. Poim. Zadol`itelnoto psihijatrisko lekuvawe na sloboda e<br />
merka na bezbednost {to za prv pat e vovedena vo KZ od 1976 godina.<br />
Nameneta e za du{evno abnormalni storiteli na krivi~ni dela koi, so<br />
ogled na opasnata sostojba na nivnata li~nost treba da se podlo`at na<br />
opredelen medicinski tretman bez da se smestuvaat vo zdravstvena<br />
ustanova, ako otstranuvaweto na taa opasnost mo`e da se postigne i so<br />
nivno lekuvawe na sloboda. Smislata na ovaa merka e potprena vrz sovremenite<br />
psihijatriski soznanija deka lekuvaweto na ovie lica mo`e<br />
da bide poefikasno dokolku namesto vo uslovi na izolacija se vr{i vo<br />
slobodna sredina kade {to liceto normalno gi ostvaruva svoite op{testveni<br />
komunikacii.<br />
2. Uslovi za izrekuvawe. Za izreknuvaweto na ovaa merka va`at<br />
prvite dva od op{tite uslovi navedeni za izrekuvawe na merkata zadol`itelno<br />
psihijatrisko lekuvawe i ~uvawe vo zdravstvena ustanova:<br />
1 0 da se raboti za storitel koj vo vremeto na izvr{uvaweto na krivi~noto<br />
delo bil vo sostojba na nepresmetlivost ili bitno namalena presmetlivost<br />
i, 2 0 da e opasen za svojata okolina. Vo pogled na op{tite<br />
uslovi postojat i dve situacii vo zavisnost od toa dali merkata se<br />
izrekuva na nepresmetliv storitel ili na storitel koj bil vo sostojba<br />
na bitno namalena presmetlivost.<br />
1 0 Sprema nepresmetliv storitel ovaa merka mo`e da se izre~e<br />
vo dva slu~ai. Prvo, koga krivi~noto delo go storilo lice vo nepresmetliva<br />
sostojba koe e opasno za okolinata, a za otstranuvawe na taa<br />
opasnost e dovolno negovoto lekuvawe na sloboda. Drugiot slu~aj e<br />
koga na nepresmetliviot storitel na krivi~no delo mu e izre~ena merka<br />
na bezbednost zadol`itelno psihijatrisko lekuvawe i ~uvawe vo<br />
zdravstvena ustanova, a vo tekot na lekuvaweto se utvrdi deka so ogled<br />
na sostojbata na opasnost i sostojbata na negovoto du{evno zdravje pove}e<br />
ne e potreben institucionalen tretman, tuku e dovolno psihijatrisko<br />
lekuvawe na sloboda.<br />
Toga{ koga obvinetiot storil krivi~no delo vo nepresmetliva<br />
sostojba, javniot obvinitel do sudot }e podnese predlog da ja izre~e<br />
ovaa merka. Po stavaweto na takov predlog, obvinetiot mora da ima<br />
branitel, {to zna~i deka, dokolku toa ne go storil samiot obvinet, sudot<br />
e dol`en branitelot da go postavi po slu`bena dol`nost. Odlukata<br />
so koja se izrekuva merkata ne se donesuva vo forma na presuda, tuku<br />
vo forma na re{enie, obvinetiot koj se nao|a vo pritvor ne se pu{ta<br />
na sloboda, tuku do zavr{uvaweto na postapkata privremeno se smestuva<br />
vo soodvetna zdravstvena ustanova ili vo nekoja pogodna prostorija<br />
(~l. 478 ZKP).<br />
Za primena na merkata, po odr`an glaven pretres, re{ava sudot<br />
{to e nadle`en za sudewe vo prv stepen. Ako sudot utvrdi deka obvinetiot<br />
go storil deloto vo nepresmetliva sostojba, }e odlu~i da mu izre-<br />
486
~e merka na bezbednost zadol`itelno psihijatrisko lekuvawe na sloboda<br />
ili zadol`itelno psihijatrisko lekuvawe i ~uvawe vo zdravstvena<br />
ustanova, nezavisno od predlogot na javniot obvinitel. Ovie merki<br />
mo`at da se izre~at i koga javniot obvinitel na glavniot pretres }e<br />
go izmeni podignatiot obvinitelen akt, odnosno obvinitelen predlog<br />
so podnesuvawe predlog za izrekuvawe na tie merki. Ako najde deka<br />
obvinetiot ne bil nepresmetliv, sudot }e ja zapre postapkata (~l. 479-<br />
480 ZKP).<br />
2 0 Sprema storitel koj vo vreme na izvr{uvaweto na krivi~no<br />
delo bil vo sostojba na bitno namalena presmetlivost ovaa merka se<br />
izrekuva: a) kon kaznata li{uvawe od sloboda, uslovna osuda so koja e<br />
utvrdena kazna li{uvawe od sloboda ili uslovna osuda so za{titen<br />
nadzor, i b) ako predhodno zaedno so kaznata mu bila izre~ena i<br />
merkata zadol`itelno psihijatrisko lekuvawe i ~uvawe vo zdravstvena<br />
ustanova, a sudot po zapiraweto na najzinoto izvr{uvawe<br />
odredil usloven otpust.<br />
Zadol`itelnoto lekuvawe na sloboda nema avtomatski da se<br />
vrze za uslovniot otpust, tuku samo vo slu~aj ako se utvrdi negovata neophodnost.<br />
Dokolku osudenoto lice ne se podlo`i na lekuvawe na sloboda,<br />
ili ako samovolno go napu{ti, ili ako i pokraj lekuvaweto stane tolku<br />
opasno za okolinata {to e potrebno negovo ~uvawe vo zdravstvenata<br />
ustanova, sudot mo`e da izre~e zadol`itelno psihijatrisko lekuvawe<br />
i ~uvawe vo zdravstvena ustanova (~l. 64 st. 6 KZ). Po slu`bena dol`nost<br />
ili po predlog na upravata na zdravstvenaat ustanova vo koja<br />
obvinetiot se lekuval ili trebalo da se lekuva, a po soslu{uvawe na<br />
javniot obvinitel, sudot mo`e na storitelot sprema koj e primeneta<br />
merkata na bezbednost zadol`itelno psihijatrisko lekuvawe na sloboda<br />
da mu izre~e merka na bezbednost zadol`itelno psihijatrisko lekuvawe<br />
i ~uvawe vo zdravstvena ustanova, ako ustanovi deka storitelot<br />
ne se podlo`il na lekuvawe ili deka samovolno go napu{til ili deka<br />
i pokraj lekuvaweto ostanal tolku opasen za svojata okolina {to e potrebno<br />
negovo ~uvawe i lekuvawe vo zdravstvena ustanova. Pri donesuvawe<br />
na odlukata sudot po potreba }e pribavi i mislewe od lekar, a<br />
obvinetiot }e se soslu{a ako negovata sostojba go dozvoluva toa (~l.<br />
483 st. 3 ZKP).<br />
3. Ovaa merka e od ograni~eno traewe: taa ne mo`e da trae podolgo<br />
od dve godini. Pritoa, na storitel ~ija presmetlivost e bitno namalena<br />
i koj e osuden na kazna li{uvawe od sloboda, vremeto pominato<br />
na zadol`itelno psihijatrisko lekuvawe na sloboda ne mu se zasmetuva<br />
vo kaznata (~l. 64 st. 5 KZ).<br />
4. Izvr{uvawe. Merkata na bezbednost zadol`itelno psihijatrisko<br />
lekuvawe na sloboda se izvr{uva vo soodvetna zdravstvena<br />
ustanova. Soodvetna e onaa zdravstvena ustanova vo ~ii sostav funkcionira<br />
posebno psihijatrisko oddelenie {to gi ispolnuva site uslo-<br />
487
vi za pru`awe na stacionaren ili ambulantski medicinsko-psihijatriski<br />
tretman na du{evno bolnite lica. 573<br />
3. ZADOL@ITELNO LEKUVAWE NA ALKOHOLI^ARI I<br />
NARKOMANI<br />
1. Poim. Merkata na bezbednost zadol`itelno lekuvawe na<br />
alkoholi~ari i narkomani vo krivi~na postapka sudot mo`e da mu ja<br />
izre~e na storitelot {to izvr{il krivi~no delo poradi zavisnost od<br />
postojana upotreba na alkohol ili opojni drogi i drugi psihotropni<br />
supstancii i kaj kogo postoi opasnost deka poradi ovaa zavisnost natamu<br />
}e vr{i krivi~ni dela.<br />
2. Uslovi za izrekuvawe. Za izrekuvawe na ovaa merka potrebno<br />
e da bidat kumulativno ispolneti slednive uslovi:<br />
1 0 Da se raboti za storitel koj krivi~noto delo go izvr{il poradi<br />
sostojba na zavisnost od postojana upotreba na alkohol, opojni<br />
drogi i drugi psihotropni supstancii. Ne e neophodno vo vreme na<br />
izvr{uvaweto na deloto storitelot da bil vo sostojba na opienost ili<br />
drogiranost. Dovolna e negovata zavisnost sprema upotrebata na<br />
alkohol ili droga i kauzalna vrska me|u takvata sostojba i storenoto<br />
delo, odnosno zavisnosta da se javuva kako pri~ina za deloto (na primer,<br />
falsifikuvawe na lekarski recept za da se dojde do psihotropnio<br />
supstancii).<br />
2 0 Kaj storitelot na krivi~noto delo treba da postoi opasnost<br />
deka poradi taa zavisnost i natamu }e vr{i krivi~ni dela.<br />
Ovaa merka na bezbednost ne e od samostoen karakter {to zna~i<br />
deka mo`e da se izre~e samo zaedno so kaznata (li{uvawe od sloboda),<br />
so sekoja druga kazna, so uslovnata osuda, uslovna osuda so za{titen<br />
nadzor, sudska opomena ili osloboduvawe od kazna (pri {to mo`e da<br />
trae najdolgo dve godini), a koga se raboti za pomlad polnoletnik i so<br />
vospitna merka.<br />
Pri izrekuvaweto na uslovnata osuda sudot mo`e na storitelot<br />
da mu nalo`i lekuvawe na sloboda, zemaj}i ja pritoa osobeno predvid<br />
gotovnosta na storitelot da se podlo`i na takvo lekuvawe. Ako storitelot<br />
bez opravdani pri~ini ne se podlo`i na lekuvawe na sloboda,<br />
ili lekuvaweto samovolno go napu{ti, sudot mo`e da opredeli da se<br />
otpovika uslovnata osuda ili merkata na zadol`itelno lekuvawe na<br />
alkoholi~ari i narkomani prisilno da se izvr{i vo zdravstvena ili<br />
vo druga specijalizirana ustanova (~l. 65 st. 3 KZ). Ili, kako {to toa<br />
podrobno go regulira ~l. 484 st. ZKP: "Ako pri izrekuvaweto na uslo-<br />
573<br />
Za izvr{uvaweto podrobvno: <strong>Sulejmanov</strong>, Z. op. cit, str. 387-390 i<br />
Pravilnik za izvr{uvawe na merkata na bezbednost upatuvawe na zadol`itelno<br />
psihijatrisko lekuvawe i ~uvawe vo zdravstvena organizacija i zadol`itelno<br />
psihijatrisko lekuvawe na sloboda ("SV SRM," br. 27/1980).<br />
488
vnata osuda na storitelot mu e nalo`eno lekuvawe na sloboda, a toj ne<br />
se podlo`ina lekuvawe ili samovolno go napu{til, sudot mo`e, po<br />
slu`bena dol`nost ili na predlog na ustanovata vo koja storitelot se<br />
lekuval ili trebalo da se lekuva, a po soslu{uvawe na javniot obvinitel<br />
i na storitelot da opredeli otpovikuvawe na uslovnata osuda<br />
ili prisilno izvr{uvawe na izre~enata merka zadol`itelno lekuvawe<br />
na alkoholi~ari ili narkomani vo zdravstvena ustanova ili vo<br />
druga specijalizirana ustanova. Pred donesuvaweto na odlukata sudot<br />
po potreba }e pribavi mislewa od drug lekar."<br />
3. Izvr{uvawe. Mekata na bezbednost zadol`itelno lekuvawe<br />
na alkoholi~ari i narkomani se izvr{uva vo ustanova za izvr{uvawe<br />
na kazna ili vo zdravstvena ili druga specijalizirana ustanova. Vo<br />
koja ustanova }e bide izvr{uvana ovaa merka, vsu{nost, zavisi od vidot<br />
na krivi~nata sankcija pokraj koja e izre~ena. Ako e izre~ena kon<br />
kazna li{uvawe od sloboda ovaa merka se izvr{uva vo soodvetna kazneno-popravna<br />
ustanova vo koja postojat uslovi za takvo lekuvawe. Ako<br />
vo kazneno-popravnata ustanova ne postojat uslovi za zadol`itelno<br />
lekuvawe na alkoholi~ari i narkomani ovaa merka mo`e da se izvr-<br />
{uva vo zdravstvena ustanova ili vo druga specijalizirana ustanova<br />
kade {to, vpro~em, se izvr{uva i toga{ koga e izre~ena zaedno so pari~na<br />
kazna ili so uslovna osuda. Vremeto pominato vo zdravstvenata<br />
ili druga specijalizirana ustanova opredelena vo odlukata na sudot se<br />
zasmetuva vo kaznata. 574<br />
574<br />
Za izvr{uvaweto podrobno: <strong>Sulejmanov</strong>, Z. op. cit, str. 390-394<br />
489
490
G l a v a VI<br />
KONFISKACIJA NA IMOT I IMOTNA KORIST I<br />
ODZEMAWE NA PREDMETI<br />
I. POIM I OSNOVNI KARAKTERISTIKI<br />
1. Vo teorijata na krivi~noto <strong>pravo</strong> postojat razli~ni mislewa<br />
za pravnata priroda na konfiskacijata na imot i imotnata korist.<br />
Spored edni, taa e kazna, odnosno sporedna kazna. Spored drugi taa e<br />
merka na bezbednost. Nekoi teoreti~ari smetaat deka e vo pra{awe<br />
specifi~na pravna posledica na krivi~noto delo. Postojat i mislewa<br />
deka taa e specifi~na krivi~nopravna merka, no i takvi, koi se najblisku<br />
do vistinata, spored koi ovde se raboti za imotnopravna merka.<br />
Poslednoto stojali{te poa|a od toa deka edinstvenaat cel na ovaa<br />
merka e da ja vospostavi prvobitnata imotna sostojba koja postoela<br />
pred izvr{uvaweto na krivi~noto delo i so toa, poa|ajki od na~eloto<br />
na pravednost da se ostvari op{tiot princip nikoj da ne se zbogati od<br />
vr{eweto krivi~ni dela.<br />
2. Takvata su{tina i sli~nostite so ostanatite krivi~ni sankcii<br />
go postavuva pra{aweto za nejzinoto razlikuvawe osobeno od: 1 0<br />
pari~nata kazna i 2 0 merkata odzemawe predmeti.<br />
1 0 Pari~nata kazna pretstavuva posebna krivi~na sankcija koja<br />
se sostoi vo pla}awe na storitelot na opredelen pari~en iznos. So<br />
odzemaweto na imotnata korist nejze í e zaedni~ko toa {to i dvete vo<br />
krana linija pretstavuvaat pla}awe. Pritoa, mo`e da se postavi pra-<br />
{aweto na imotnata sostojba na storitelot na krivi~noto delo i kaj<br />
odzemaweto na imotnata korist toga{ koga imotnata korist ne mo`e<br />
da se odzeme od ednostavna pri~ina {to ja nema, nitu postojat drugi<br />
mo`nosti za toa. Za razlika od pati~nata kazna, konfiskuvaweto na<br />
imotnata korist ne mo`e da se zameni so li{uvawe od sloboda, pa taa<br />
ostanuva neizvr{ena. Dokolku se promenat okolnostite imotnata korist<br />
mo`e i podocna da se konfiskuva se do momentot na nejzinata zastarenost.<br />
2 0 Konfiskuvaweto na imotnata korist ima mnogu pogolemi<br />
sli~nosti so merkata odzemawe predmeti. Razlikata me|u niv e sepak<br />
evidentna. Taa vo prv red se sostoi vo nivnite celi. Celta na odzemaweto<br />
predmeti e da se otstranat sostojbite ili uslovite {to mo`at da<br />
vlijaat storitelot vo idnina da vr{i krivi~ni dela (~l. 60 KZ). Konfiskacijata<br />
na imotnata korist ima poinakva cel koja se sostoi vo<br />
spre~uvawe na zbogatuvawe so vr{ewe na krivi~no delo i ottamu obes-<br />
491
hrabruvawe na site onie koi smetaat deka na takva korist so kr{ewe<br />
na normite na krivi~niot zakonik. kako i vo ovozmo`uvawe namiruvawe<br />
na liceto koe e o{teteno so krivi~noto delo. Natamu, izrekuvaweto<br />
odzemaweto predmeti, po pravilo e vrzano za storitelot, za negovite<br />
biopsihi~ki osobini i drugite okolnosti koi se odnesuvaat na negovata<br />
li~nost i sudot redovno ceni dali, so ogled na tie osobini na<br />
obvinetiot, }e ja izre~e merkata. Toa ne e slu~aj so konfiskacijata na<br />
imotnata korist, za{to ovaa merka se izrekuva sekoga{, bez ogled na<br />
li~nosta na storitelot, dokolku imotnata korist ne e odzemena na<br />
drug na~in, odnosno e vratena na o{teteniot. Ottuka, e o~igledno deka<br />
se raboti za dve, me|usebno razli~ni merki koi mo`at da se izre~at<br />
nezavisno edna od druga. Toa pretpostavuva i mo`nost od nivno kumulativno<br />
izrekuvawe. 575<br />
II. KONFISKACIJA NA IMOT I IMOTNA KORIST<br />
1. Poim i cel. Konfiskacijata na imot i imotna korist ostvarena<br />
so koe i da e krivi~no delo ne e krivi~nopravna sankcija, tuku posledica<br />
na na~eloto na pravednost spored koe, me|u drugoto, nikoj ne<br />
mo`e da ima kakva i da e posrednata ili neposrednata pa nitu imotna<br />
korist od toa {to storil krivi~no delo.<br />
Merkata se sostoi vo odzemawe na sekakva imotna korist koja e<br />
postignata so izvr{uvaweto ili po povod na izvr{uvaweto na krivi~noto<br />
delo (na primer, nagrada za ubistvo, potkup, imotna korist kaj<br />
kra`bata). Imotnata korist se odzema so sudskata odluka so koja e utvrdeno<br />
izvr{uvaweto na krivi~noto delo. Odluka za konfiskacija sudot<br />
}e donese vo postapka opredelena so zakon i koga od fakti~ki ili<br />
pravni pre~ki ne e mo`no vodewe na krivi~na postapka sprema storitelot<br />
na krivi~noto delo (~l. 97 st. 3 KZ). Ottuka, se zaklu~uva deka<br />
ovaa merka mo`e da se izre~e vo sekoja sudska odluka so koja e utvrdeno<br />
postoewe na krivi~noto delo bez ogled dali pritoa na storitelot mu e<br />
izre~ena koja i da sankcija. Pod uslovi opredeleni so ratifikuvan<br />
me|unaroden dogovor, konfiskuvaniot imot mo`e da bide vraten na<br />
druga dr`ava (~l. 97 st. 4 KZ).<br />
Spored od ~l. 98 st. 1 KZ, od storitelot se konfiskuvaat parite,<br />
podvi`nite ili nedvi`ni predmeti od vrednost, kako i sekoja druga<br />
sopstvenost, imot ili aktiva, materijalni ili nematerijalni prava,<br />
a ako nivnata konfiskacija ne e mo`na (na primer, poradi toa {to<br />
predmetot e uni{ten, prodaden ili izguben), na storitelot mu se konfiskuva<br />
drug imot {to odgovara na pribavenata imotna korist.<br />
2. Na~in na odzemawe na imotnata korist. Imotnata korist<br />
pribavena so krivi~no delo se konfiskuva i od treti lica na koi taa<br />
im e prenesena bez nadomest ili so nadomest koja ne soodvetstvuva na<br />
575<br />
Komentar, str. 332 i ^ejovi}, B. op. cit. str. 62.<br />
492
stvarnata vrednost. Me|utoa, za konfiskacija na imotnata korist od<br />
ovie lica potrebno e da se utvrdi deka tie znaele ili mo`ele ili bile<br />
dol`ni da znaat deka imotnata korist e pribavena so krivi~no delo<br />
(~l. 98 st. 2 KZ). Pritoa, predmetite {to se proglaseni za spomenici<br />
na kultura, arhivski ili bibliote~en materijal ili prirodna retkost,<br />
kako i onie za koi o{teteniot e li~no vrzan, se konfiskuvaat od<br />
treti lica, bez ogled na toa {to ne znaele ili ne mo`ele nitu bile<br />
dol`ni da znaat deka se pribaveni so krivi~no delo, i bez ogled na toa<br />
dali istite im bile preneseni so soodveten nadomest.<br />
Pritoa, op{to usvoeno sfa}awe e deka imotna korist ne pretstatvuvaat<br />
onie predmeti koi storitelot gi pribavil so krivi~no<br />
delo dokolku se utvrdi deka tie predmeti se sopstvenost na o{teteniot<br />
(ili na nekoe drugo lice), pa tie i ne mo`at da se odzemat so konfiskacija<br />
na imotna korist. Tie predmeti ednostavno }e mu se vratat na<br />
o{teteniot po zavr{uvaweto na krivi~nata postapka, osven ako ne postojat<br />
uslovi za nivno odzemawe so merkata odzemawe na predmeti. 576<br />
Vo imotnata korist ne vleguvaat nitu predmetite pribaveni so izvr-<br />
{uvawe na krivi~noto delo za koi ne mo`e da se utvrdi sopstvenikot.<br />
Pri~inite se istovetni kako i vo prethodniot slu~aj. Imeno, dokolku<br />
ovie predmeti bi bile odzemeni kako imotna korist, a o{teteniot so<br />
imotnopravnoto pobaruvawe bil upaten na parnica, pa vo parnicata<br />
mu bide dosuden nadomest na {teta bi mo`elo da se slu~i slednoto:<br />
o{teteniot spored zakonot ne e zadol`en da bara namiruvawe od odzemenata<br />
imotna korist, tuku mo`e da bara nadomest na {teta i neposredno<br />
od storitelot na krivi~noto delo - edna{ preku merkata konfiskacija<br />
na imotnata korist vo krivi~na postapka, a drug pat preku nadomest<br />
na {teta na o{teteniot vo parnica, a toa ne bi bilo nitu opravdano,<br />
ni pravedno. 577<br />
3. Za{tita na o{teteniot. Pokraj spre~uvawe na zbogatuvawe<br />
so vr{ewe na krivi~no delo, konfiskacijata na imotna korist ima i<br />
druga isto taka zna~ajna cel: obe{tetuvawe na `rtvata (o{teteniot)<br />
so krivi~noto delo. Ottamu, vo zakonot podrobno se odreduva na~inot<br />
na koj se postignuva negovoto obe{tetuvawe.<br />
1 0 Ako o{teteniot vo krivi~nata postapka protiv storitelot<br />
na krivi~noto delo go prijavil svoeto imotno<strong>pravo</strong> pobaruvawe i toa<br />
mu e dosudeno, toga{ sudot izrekuva konfiskacija na imotnata korist<br />
samo ako taa korist go preo|a imotnopravnoto pobaruvawe na o{teteniot.<br />
Me|utoa, dokolku sudot vo krivi~ata postapka ne mu go dosudil<br />
na o{teteniot imotno<strong>pravo</strong>to pobaruvawe, tuku vo pogled na istoto go<br />
upatil na parnica, toga{ o{teteniot mo`e da bara da se podmiri od<br />
iznosot na konfiskuvanata vrednost pod slednive uslovi:<br />
576<br />
^ejovi}, B. Oduzimanje imovinske koristi ste~ene krivi~nim delom,<br />
JRKKP, Beograd, 1988/1, str. 51.<br />
577<br />
Ibid, str. 51<br />
493
a) ako povede parnica vo rok od 6 meseci od denot na <strong>pravo</strong>silnosta<br />
na odlukata so koja e upaten na parnica, i<br />
b) ako vo rokot od 3 meseci od denot na <strong>pravo</strong>silnosta na odlukata<br />
so koja e utvrdeno negovoto barawe, pobara namiruvawe od odzemenata<br />
vrednost.<br />
2 0 Ako o{teteniot vo krivi~nata postapka protiv storitelot<br />
na krivi~noto delo ne go prijavil svoeto imotno<strong>pravo</strong> pobaruvawe, toga{<br />
toj mo`e da bara namiruvawe od konfiskuvanata vrednost pod<br />
slednive uslovi:<br />
a) od denot na soznavaweto za presudata so koja se konfiskuva<br />
imotnata korist, a najdocna vo rok od dve godini od <strong>pravo</strong>silnosta na<br />
odlukata za konfiskacijata na imotnata korist i,<br />
b) ako vo rok od tri meseci od denot na <strong>pravo</strong>silnosta na odlukata<br />
so koja e utvrdeno negovoto barawe pobara namiruvawe na konfiskuvanata<br />
vrednost.<br />
So drugi zborovi, konfiskacijata na imotnata korist nikako<br />
ne smee da mu odi na {teta na o{teteniot. Od tie pri~ni imotnata korist<br />
steknata so krivi~noto delo se konfiskuva od storitelot samo<br />
toga{ koga o{tetenoto lice ne e poznato, ili ako e poznato, vo krivi-<br />
~nata postapka ne go prijavilo svoeto imotnopravno pobaruvawe. Vo<br />
slu~aj o{tetenoto lice da go prijavi svoeto imotnopravno pobaruvawe,<br />
toga{, isto taka, mo`e da se odi kon konfiskacija na imotnata korist,<br />
no samo vo ograni~ena mera. Imeno, imotnata korist se konfiskuva<br />
samo vo mera vo koja go nadminuva imotnopravnoto pobaruvawe na<br />
o{teteniot, odnosno se konfiskuva vo celost, ako o{teteniot so celokupnoto<br />
imotno pravno pobaruvawe e upaten na parnica. 578<br />
Konfiskuvanata imotna korist mu se vra}a na o{teteniot, a<br />
ako nema o{teten, stanuva sopstvenost na dr`avata. Pritoa, odzemaweto<br />
na imotnata korist treba da se razlikuva od nadomestot na {teta<br />
koja mo`e da se ostvari so tu`ba protiv storitelot na krivi~noto<br />
delo vo tekot ili po krivi~nata postapka. Takva {teta za o{teteniot<br />
mo`e da nastane i koga storitelot na krivi~noto delo ne ostvaril nikakva<br />
imotna korist, a dokolku ostvaril takva korist, nastanatata<br />
{teta mo`e da bide i zna~itelno povisoka od samata imotna korist.<br />
4. Konfiskuvawe na imotnata korist od pravni lica. So<br />
izvr{uvaweto na krivi~noto delo mo`e da bide o{teteno odredeno<br />
fizi~ko ili pravno lice lice. Imeno, ne se retki slu~aite koga koga<br />
so krivi~ni dela na poedici se koi vr{at odgovorni funkcii e ostvarena<br />
protivprava imotna korist za pravnoto lice. Takvata imotna korist<br />
koja e ostvarena za drug, vo konkretniov slu~aj za pravnoto lice,<br />
isto taka, podle`i na konfiskacija.<br />
5. Izvr{uvawe. Izvr{uvaweto na merkata e regulirano so ~l.<br />
262 i 263 Zakonot za izvr{uvawe na sankcite.<br />
578<br />
Srzenti}, Stai}, Lazarevi}, str. 546.<br />
494
III. ODZEMAWE PREDMETI<br />
1. Poim. Ovaa merka se sostoi vo odzemawe predmeti {to bile<br />
upotrebeni ili bile nemeneti za izvr{uvawe na krivi~no delo (isnstrumenta<br />
sceleris - pi{tol, no`, sekira, hemiski sredstva, razni alati i<br />
nekoi premeti za sekojdnevna upotreba voziloto so koe se prenesuvala<br />
droga ili {vercuvana stoka i sl.) ili {to nastanale so izvr{uvaweto<br />
na krivi~noto delo (producta sceleris - falsifikuvani pari ili ispravi,<br />
izraboteno oru`je, neovlasteno proizvedenata droga ili psihotropni<br />
supstanicii i sl.).<br />
2. Uslovi za odzemawe predmeti. Odzemaweto na predmeti e<br />
merka koja mo`e da se izre~e samo so kazna, uslovna osuda ili sudska<br />
opomena kako i so presuda so koja storitelot se osloboduva od kazna, a<br />
za namaleno presmetlivi storiteli i zaedno so merkata na bezbednost<br />
zadol`itelno ~uvawe i lekuvawe vo zdravstvena ustanova ili zadol-<br />
`itelno lekuvawe na sloboda.<br />
3. Izrekuvawe. Obligatorno odzemawe predmeti od strana na<br />
sudot e predvideno vo tri slu~ai:<br />
1 0 Ottamu {to nikoj ne mo`e da gi zadr`i ili prisvoi predmetite<br />
{to nastanale od izvr{uvawe na krivi~noto delo (~l. 100-a st. 1<br />
KZ), zadol`itelnoto odzemawe predmeti vo prv red se odnesuva na predmetite<br />
{to nastanale od izvr{enoto krivi~no delo (produktite na<br />
kaznenoto delo - producta sceleris).<br />
2 0 Odzemaweto premeti {to bile upotrebeni ili nameneti za<br />
izvr{uvawe na krivi~noto delo, bez ogled dali bile vo sopstvenost na<br />
storitelot ili vo sopstvenost na treto lice e obligatorna merka ako<br />
toa go baraat interesite na op{tata bezbednost, zdravjeto na lu|eto<br />
ili pri~inite na moralot (~l. 100-a st. 2 KZ). Odzemaweto se odnesuva<br />
na sredastvata so koi se izvr{uva krivi~noto delo (isnstrumenta sceleris).<br />
3 0 Odzemaweto premeti e zadol`itelno i toga{ koga toa izre-<br />
~no e propi{ano kaj poedini inkriminacii od Posebniot del na KZ.<br />
Takvi se, na primer, slu~aite kaj krivi~nite dela: falsifikuvawe<br />
pari (~l. 268 st. 5 KZ), pravewe, nabavuvawe ili otu|uvawe sredstva za<br />
falsifikuvawe (~l. 271 st. 3 KZ), primawe potkup (~l. 357 st. 5 KZ),<br />
proizvodstvo, pu{tawe vo promet {tetni prehrambeni i drugi produkti<br />
(~l. 213 st. 3 KZ), nedozvolena trgovija (~l. 277 st. 3 KZ), neovlasteno<br />
proizvodstvo i pu{tawe vo promet narkoti~ni drogi, psihotropni<br />
supstancii i prekurzori (~l. 215 st. 4 KZ), i sl. 579<br />
579<br />
Zadol`itelno odzemawe na predmeti e predvideno i vo ~l. 157 st. 5,<br />
193 st. 4, 211 st. 3, 212 st. 3, 214 st. 3, 215 st. 6, 216 st. 3, 226 st. 4, 228 st. 5, 22 st.<br />
4, 269 st. 4, 251 st. 8, 253 st. 2, 268, st. 5, 269 st. 4, 270 st. 3, 271 st. 3, 272 st. 4, 273<br />
st 8, 276 st. 3, 277 st. 4, 278 st. 7 i 8, 285 st. 4, 286 st. 4, 324 st. 5, 357 st. 5, 358 st.<br />
495
2 0 Odzemaweto predmeti upotrebeni ili nameneti za izvr{uvawe<br />
na krivi~noto delo od strana na sudot e fakultativno, ako postoi<br />
opasnost povtorno da bidat upotrebeni za izvr{uvawe na krivi~no<br />
delo. Ovie predmeti mo`e da se odzemat koga se vo sopstvenost na storitelot,<br />
a po isklu~ok i toga{ koga se vo sopstvenost na treto lice<br />
ako toa znaelo ili mo`elo i bilo dol`no da znae deka se upotrebeni<br />
ili bile nameneti za izvr{uvawe na krivi~noto delo (~l. 100-a st. 3<br />
KZ).<br />
Uslovite pod koi mo`at da se odzemat predmetite bez ogled na<br />
toa dali se vo sopstvenost na storitelot ili na treto lice sî da se raboti<br />
za:<br />
- predmeti za koi postoi opasnost povtorno da bidat upotrebeni<br />
za izvr{uvawe krivi~no delo,<br />
- predmeti ~ie odzemawe go baraat interesite na op{tata bezbednost,<br />
a toa se onie {to se nao|aat vo slobodna proda`ba so ~ija<br />
upotreba mo`e da se dovede vo opasnost `ivotot na lu|eto i sigurnosta<br />
na imotot, i<br />
- predmetite ~ie odzemawe go baraat pri~ini od moralna priroda,<br />
a toa se onie koi negativno vlijaat vrz eti~kite ~uvstva na gra-<br />
|anite kako na primer: pornografski publikacii i filmovi, predmeti<br />
za seksualno i`ivuvawe i sl.<br />
So odzemaweto na site predmeti ne se dopira vo <strong>pravo</strong>to na treti<br />
lica na nadomest na {teta koja mo`e da se bara od storitelot (~l.<br />
100-a st. 5 KZ i 107 ZKP).<br />
4. Sudot }e donese odluka za odzemawe na predmeti vo postapka<br />
opredelena so zakon i koga od fakti~ki ili pravni pre~ki ne e mo`no<br />
vodewe na krivi~na postapka sprema storitelot na krivi~noto delo<br />
(~l. 100-a st. 4 KZ). Predmetite {to spored krivi~niot zakonik mora<br />
da se odzemat, }e se odzemat i koga krivi~nata postapka ne }e se zavr-<br />
{i so presuda so koja obvinetiot se oglasuva za vinoven, ako toa go baraat<br />
interesite na op{tata bezbednost ili pri~inite na moralot (~l.<br />
485 ZKP).<br />
5. Izvr{uvawe. Pravosilnata presuda so koja e izre~ena merkata<br />
odzemawe predmeti koi se upotrebeni ili bile nameneti za izvr{uvawe<br />
na krivi~no delo ili nastanale so izvr{uvawe na krivi~no delo<br />
ja izvr{uva nadle`niot sud na na~in {to e opredelen vo presudata.<br />
Samiot na~in na izvr{uvawe zavisi od prirodata na predmetite<br />
{to treba da se odzemat. Vo toj pogled postojat slednive mo`nosti:<br />
- Odzemenite predmeti mo`at da se uni{tat toga{ koga toa go<br />
baraat interesite na op{tata sigurnost ili pri~inite na moralot.<br />
Uni{tuvaweto na odzemenite predmeti go izvr{uva sudot koj ja donel<br />
odlukata vo prv stepen vo prisustvo na javen obvinitel i inspektorot<br />
6, 379-a st. 5, 394 st. 5, 394-a st. 6, 395 st. 4, 396 st. 3, 398 st. 4, 407-b st. 4, 418-a<br />
st. 7, 418-b st. 5 KZ.<br />
496
za izvr{uvawe na sankciite.<br />
- Odzemenite predmeti mo`at da mu se otstapat na dr`aven<br />
organ.<br />
- Odzemenite predmeti mo`at da se prodadat spored odredbite<br />
na Zakonot za izvr{nata postapka (~l. 69-90 ZIP).<br />
- Odzemenite predmeti mo`at da mu se predadat na soodveten<br />
kriminalisti~ki muzej toga{ koga uka`uvaat na specifi~en na~in na<br />
nivnata izrabotka ili upotreba pri izvr{uvaweto na krivi~noto<br />
delo. I vo ovoj slu~aj izvr{uvaweto go vr{i sudot koj ja donel odlukata<br />
vo prv stepen vo prisustvo na javen obvinitel i inspektorot za izvr{uvawe<br />
na sankciite.<br />
6. Pod uslovi opredeleni so ratifikuvan me|unaroden dogovor,<br />
predmetite mo`at da bidat vrateni na druga dr`ava (~l. 100-a st. 6<br />
KZ).<br />
497
498
G l a v a VII<br />
GASNEWE NA KRIVI^NITE SANKCII<br />
I. OSNOVI ZA GASNEWE NA KRIVI^NITE SANKCII<br />
Krivi~nite sankcii po pravilo gasnat so nivnoto izvr{uvawe.<br />
Me|utoa, po izvr{uvaweto na krivi~noto delo mo`at da nastapat<br />
izvesni okolnosti koi go gasnat <strong>pravo</strong>to na dr`avata na primena<br />
(izrekuvawe i izvr{uvawe) na krivi~nite sankcii. So nastapuvaweto<br />
na tie okolnosti dr`avata go gubi <strong>pravo</strong>to na primena na krivi~nata<br />
sankcija iako postoi krivi~noto delo i krivi~na odgovornost na storitelot.<br />
Tie go ni{tat samo <strong>pravo</strong>to na dr`avata na primena na krivi-<br />
~nite sankcii, a ne go dopiraat i postoeweto na samoto krivi~no delo.<br />
Spored toa ovie okolnosti se zemaat predvid po slu`bena dol`nost i<br />
liceto na koi tie se odnesuvaat ne mo`e da bara nad nego da se izvr{i<br />
krivi~nata sankcija.<br />
Kako okolnosti za gasnewe na krivi~nite sankcii vo teorijata<br />
obi~no se naveduvaat: 1 0 smrt na storitelot na krivi~noto delo, 2 0 zastarenost,<br />
3 0 amestija i pomiluvawe.<br />
II. SMRT NA STORITELOT NA KRIVI^NOTO DELO<br />
Smrtta na osudenoto lice se pojavuva kako stvarna i pravna<br />
okolnost koja go ovozmo`uva izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii<br />
koi se vrzani za li~nosta na storitelot.<br />
Vo krivi~niot zakonik ne se naveduva deka smrtta na osudenoto<br />
lice e osnova za gasnewe na krivi~nite sankcii, me|utoa so ogled na<br />
toa deka vo teorijata postoi spor okolu dejstvoto na smrtta na storitelot<br />
na krivi~noto delo na izvr{uvaweto na pari~nata kazna, vo ~l.<br />
38 st. 5 KZ postoi izre~na odredba spored koja po smrta na osudenoto<br />
lice pari~nata kazna nema da se izvr{i.<br />
III. ZASTARENOST<br />
1. Poim i vidovi na zastarenosta. Zastarenosta e gasnewe na<br />
dr`avnoto <strong>pravo</strong> na krivi~na sankcija poradi izminuvawe na odredeno<br />
vreme predvideno vo zakonot.<br />
Vo krivi~niot zakonik postoi zastarenost na krivi~noto gonewe<br />
i zastarenost na izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii. Pritoa,<br />
va`no e deka mo`e da zastari sekoe krivi~no delo osven najte{kite<br />
499
zlostorstva protiv ~ove~nosta i me|unarodnoto <strong>pravo</strong>. Imeno, soglasno<br />
~l. 112 KZ, krivi~noto gonewe i izvr{uvaweto na kaznite ne zastaruva<br />
za slednive krivi~ni dela: genocid (~l. 403 KZ), zlostorstvo<br />
protiv ~ove~nosta (~l. 403-a KZ), voeno zlostorstvo protiv civilnoto<br />
naselenie (~l. 404 KZ), voeno zlostorstvo protiv raneti i bolni (~l.<br />
405 KZ), voeno zlostorstvo protiv voeni zarobenici (~l. 406 KZ), upotreba<br />
na nedozvoleni sredstva za borba (~l. 407 KZ), odobruvawe ili<br />
opravduvawe na genocid, zlostorstva protiv ~ove~nosta ili voeni zlostorstva<br />
(~l. 407-a KZ), zloupotreba na hemisko ili biolo{ko oru`je<br />
(~l. 407-b KZ) i organizirawe na grupa i pottiknuvawe na izvr{uvawe<br />
genocid (~l. 416-a KZ). 580 Krivi~noto gonewe i izvr{uvaweto na kaznite<br />
ne zastaruva nitu za krivi~ni dela za koi so ratifikuvani me|unarodni<br />
dogovori e predvidena nezastarlivost. Osnovnata pri~ina za<br />
nezastarlivosta na ovie dela e prirodata i te`inata na navedenite<br />
dela.<br />
2. Praen osnov na zastarenosta. Vo teorijata se naveduvaat<br />
brojni pri~ini koi slu`at kako osnova za opravduvawe na institutot<br />
na zastarenosta. Me|u niv osobeno se istaknuvaat:<br />
- dobroto povedenie na storitelot na krivi~noto delo za vreme<br />
na tekot na zastarenosta koe dava dovolno dokazi deka toa lice se popravilo,<br />
pa od stojali{te na specijalnata prevencija primenata na<br />
krivi~nata sankcija se poka`uva kako nepotrebna,<br />
- so pominuvaweto na vremeto odredeno za zastarenosta izvr{enoto<br />
delo pa|a vo zaborav, taka {to krivi~nata sankcija e izli{na i<br />
od aspekt na generalnata prevencija,<br />
- po izminuvaweto na podolg vremenski period nastanuvaat te-<br />
{kotii, a ponekoga{ duri i nemo`nost za utvrduvawe na objektivnata<br />
i subjektivnata vistina za krivi~noto delo,<br />
- kaznuvaweto po istekot na rokot na zastarenosta e necelishodno,<br />
za{to doveduva do nesigurnost vo novonastanatite op{testveni<br />
odnosi.<br />
Navedenite argumenti se dovolna pri~ina za voveduvaweto i<br />
egzistencijata na ovoj institut vo re~isi site krivi~ni zakonodavstva<br />
vo svetot. Vo su{tina toj pretstavuva otka`uvawe na dr`avata od <strong>pravo</strong>to<br />
na primena na krivi~na sankcija za storenoto delo poradi pominuvawe<br />
na so zakon opredeleno vreme. Glavniot argument na protivnicite<br />
na institutot zastarenost e deka so nego se pottiknuva i nagraduva<br />
begstvoto, iako vo celost e izdr`an, poradi silata na argumentite<br />
vo negov prilog, se poka`a nedovolen da go istisne negovoto koristewe.<br />
580<br />
Vidi: Konvencija na ON za nezastarlivost na voenite zlostorstva<br />
od 1968 ("SL.SFRJ," br. 50/1970), prezemena vrz osnova na ~l. 4 i 5 od Ustavniot<br />
zakon za sproveduvawe na Ustavot na Republika Makedonija).<br />
500
2. Zatarenost na krivi~noto gonewe. Zastarenosta na goneweto<br />
se sostoi vo toa {to po izminuvaweto na opredeleno vreme po izvr-<br />
{uvaweto na krivi~noto delo, dr`avata ne mo`e da prezeme krivi~no<br />
gonewe i da izre~e krivi~na sankcija protiv negoviot storitel. Izminatoto<br />
vreme koe se narekuva rok na zastarenost e razli~no za oddelni<br />
krivi~ni dela so ogled na vidot i visinata na kaznata koja za niv e<br />
propi{ana vo zakonot. Spored ~l. 107 KZ krivi~noto gonewe ne mo`e<br />
da se prezeme koga }e pominat:<br />
1 0 30 godini od izvr{uvaweto na krivi~no delo za koe spored<br />
zakonot mo`e da se izre~e kazna do`ivotno li{uvawe od sloboda,<br />
2 0 20 godini od izvr{uvaweto na krivi~no delo za koe spored<br />
zakonot mo`e da se izre~e kazna li{uvawe od sloboda nad 10 godini,<br />
3 0 10 godini od izvr{uvaweto na krivi~no delo za koe spored<br />
zakonot mo`e da se izre~e kazna li{uvawe od sloboda nad 5 godini,<br />
4 0 5 godini od izvr{uvaweto na krivi~no delo za koe spored zakonot<br />
mo`e da se izre~e kazna li{uvawe od sloboda nad 3 godini,<br />
5 0 3 godini od izvr{uvaweto na krivi~no delo za koe spored zakonot<br />
mo`e da se izre~e kazna li{uvawe od sloboda nad edna godina, i<br />
6 0 2 godini od izvr{uvaweto na krivi~no delo za koe spored zakonot<br />
mo`e da se izre~e kazna li{uvawe od sloboda do edna godina ili<br />
pari~na kazna.<br />
Ako za krivi~noto delo se propi{ani pove}e kazni, rokot na<br />
zastarenosta se opredeluva spored najte{kata propi{ana kazna.<br />
Zastarenosta na krivi~noto gonewe zapo~uva da te~e od denot<br />
koga krivi~noto delo e storeno (~l. 108 st. 1 KZ).<br />
3. Miruvawe i prekin na zastarenosta na goneweto. Vo tekot na<br />
zastarenosta mo`e da nastapi miruvawe ili prekin na zastarenosta.<br />
1 0 Miruvaweto na zastarenosta na krivi~noto gonewe se sostoi<br />
vo toa {to zastarenosta prestanuva da te~e za vremeto za koe spored<br />
zakonot goneweto ne mo`e da zapo~ne ili da prodol`i (~l. 108 st. 2<br />
KZ). Spored toa, dejstvoto na miruvaweto se sostoi vo toa {to rokot<br />
na zastarenosta ne te~e dodeka trae pre~kata {to dovela do miruvawe,<br />
a se prodol`uva po prestanuvaweto na taa pre~ka. Ottamu, kolku {to<br />
traelo vremeto na miruvawe, za tolku se prodol`uva vremeto na zastarenosta.<br />
Spored KZ, pre~kite koi doveduvaat do miruvawe na zastarenosta<br />
mo`at da bidat samo od pravna priroda (pravni pre~ki), kako na<br />
primer, du{evnoto zaboluvawe na optu`eniot vo tekot na krivi~nata<br />
postapka, potrebata za re{avawe na nekakvo prethodno pra{awe, ~ekaweto<br />
na nekoe pretstavni~ko telo da dade odobruvawe za gonewe protiv<br />
odredeno lice koe u`iva imunitet itn. Okolnostite od stvarna<br />
priroda (fakti~ki pre~ki), kako na primer, poplava, zemjotres, otsustvo<br />
na optu`eniot od zemjata i sl, ne pretstavuvaat osnova za miruvawe<br />
na zastarenosta.<br />
Miruvaweto na goneweto ima dejstvo samo sprema liceto kaj<br />
501
koe nastanala pre~kata, a ne i sprema ostanatite u~esnici (soizvr{iteli,<br />
sou~esnici) vo deloto.<br />
2 0 Prekin na zasterenosta. Prekinot na zastarenosta se sostoi<br />
vo toa {to poradi okolnostite navedeni vo zakonot se prekinuva<br />
zastaruvaweto, taka {to rokot na zastarenosta po~nuva povtorno da<br />
te~e (~l. 108 st. 5 KZ). Spored toa, dejstvoto na prekinot na zastarenosta<br />
se sostoi vo toa {to izminatiot del od rokot do nastapuvaweto na<br />
prekinot na zastarenosta ne se smeta vo rokot na zastarenosta, taka<br />
{to zastrenosta zapo~uva odnovo da te~e po nejziniot prekin. Spored<br />
~l. 108 st. 3 i 4 KZ, prekinot na zastarenosta nastapuva vo dva slu~ai:<br />
a) Zastaruvaweto se prekinuva so sekoe procesno dejstvie {to<br />
se prezema zaradi gonewe na storitelot od strana na ovlasten organ na<br />
vnatre{nite raboti, javniot obvinitel i sudot, poradi storenoto krivi~no<br />
delo. Kako osnov za prekinuvawe na zastarenosta na krivi~noto<br />
gonewe ovde se podrazbira sekoe procesno dejstvie prezemeno od nadle`niot<br />
organ ili lice ovlasteno za nejzino prezemawe koe e naso~eno<br />
na zasnovaweto, tekot i okon~uvaweto na procesniot odnos. Toa sî,<br />
ne samo istra`nite dejstvija, tuku i dejstvijata prezemeni vo postapkata<br />
po redovnite pravni lekovi.<br />
b) Zastaruvaweto se prekinuva i koga storitelot vo vremeto<br />
dodeka te~e rokot na zastarenost }e stori te{ko ili pote{ko krivi-<br />
~no delo.<br />
3 0 Apsolutna zastarenost. Miruvaweto, a osobeno prekinot na<br />
zastarenosta mo`at da se povtoruvaat vo pove}e navrati. Ottuka, mo`e<br />
da se slu~i so namerni prekini od strana na organite na vlasta, koi se<br />
sostojat vo prezemawe na koe i da e dejstvie vo nasoka na gonewe na<br />
storitelot, da se spre~i nastapuvaweto na zastarenosta. Zaradi<br />
spre~uvawe na takvite zloupotrebi vo ~l 108 st. 6 KZ se predviduva<br />
institutot na apsolutna zastarenost. Spored taa odredba zastarenost<br />
na krivi~noto gonewe nastapuva vo sekoj slu~aj koga }e pomine dvapati<br />
tolku vreme kolku {to spored zakonot se bara za zastarenost na<br />
krivi~noto gonewe. Ottuka, proizleguva deka zastarenosta na krivi~noto<br />
gonewe nastanuva vo sekoj slu~aj po pominuvaweto na odredeno<br />
vreme bez ogled na zapirawata i prekinite. 581<br />
5. Zastarenost na izvr{uvaweto na kaznata. Zastarenost na<br />
izvr{uvaweto na kaznite se sostoi vo toa {to po izminuvaweto na<br />
581<br />
Procesnoto dejstvo na zastarenosta na krivi~noto gonewe se sostoi<br />
vo toa {to taa, na primer, e pri~ina za otfrlawe na krivi~nata prijava i<br />
obvinitelniot akt ili privatnata tu`ba, zapirawe na istragata, zapirawe na<br />
krivi~nata postapka, donesuvawe presuda so koja se otfrla obvinenieto. Nepo~ituvaweto<br />
na okolnosta deka nastapila zastarenost na krivi~noto gonewe<br />
pretstavuva povreda na krivi~niot zakonik. Najposle, pretpostavka za ekstradicija<br />
e da ne nastapila zastarenost i spored doma{niot zakon kako na krivi~noto<br />
gonewe, taka i na izvr{uvaweto na kaznata.<br />
502
opredeleno vreme po izrekuvaweto na kaznata, dr`avata ne mo`e da ja<br />
izvr{i ve}e izre~enata kazna. Spored toa, za nastapuvawe na zastarenosta<br />
na izvr{uvawe na kaznata e potrebno da pomine odredeno vreme<br />
po izre~enata <strong>pravo</strong>silna presuda. I ova vreme e razli~no so ogled na<br />
vidot i visinata na izre~enata kazna. Spored ~l 109 KZ, izre~enata<br />
kazna ne mo`e da se izvr{i, ako pominale:<br />
1 0 30 godini od osuda na kazna do`ivoten li{uvawe od sloboda,<br />
2 0 20 godini od osuda na kazna li{uvawe od sloboda nad 10<br />
godini,<br />
3 0 10 godini od osuda na kazna li{uvawe od sloboda nad 5 godini,<br />
4 0 5 godini od osuda na kazna li{uvawe od sloboda nad 3 godini,<br />
5 0 3 godini od osuda na kazna li{uvawe od sloboda nad edna godina,<br />
i<br />
6 0 2 godini od osuda na kazna li{uvawe od sloboda do edna godina<br />
ili na pari~na kazna.<br />
6. Krivi~niot zakonik predviduva posebni rokovi za zastarenosta<br />
na izvr{uvaweto na kaznata maloletni~i zatvor. Taka, spored<br />
~l. 91 KZ, kaznata maloletni~ki zatvor ne mo`e da se izvr{i ako<br />
pominale:<br />
1 0 10 godini od osudata na maloletni~ki zatvor nad 5 godini,<br />
2 0 5 godini od osudata na maloletni~ki zatvor nad 3 godini, i<br />
3 0 3 godini od osudata na maloletni~ki zatvor do 3 godini.<br />
Rokot na ovaa zastarenost se presmetuva spored izre~enata kazna<br />
vo <strong>pravo</strong>silnata presuda bez ogled na nejzinoto namaluvawe nastanato<br />
poradi presmetuvawe na pritvorot vo izdr`anata kazna ili poradi<br />
amnestija ili pomiluvawe.<br />
Zastaruvaweto na izvr{uvaweto na kaznata po~nuva od denot<br />
koga presudata stanala <strong>pravo</strong>silna, a ako uslovnata osuda e otpovikana<br />
od denot koga odlukata za otpovikuvawe stanala <strong>pravo</strong>silna (~l. 111 st.<br />
1 KZ).<br />
7. Zastarenost na izvr{uvaweto na sporednite kazni, na merkite<br />
na bezbednost, alternativnite merki, konfiskacijata na imotot<br />
i odzemawe na predmeti. Zastarenosta na krivi~noto gonewe ima op{t<br />
karakter, taka {to se odnesuva ne samo na kaznata, tuku i na slu~aite<br />
koga treba da se izre~at sporedni kazni, merkite na bezbednost,<br />
alternativnite merki, konfiskacijata na imotot i odzemawe na<br />
predmeti. Spored toa, poradi nastapuvawe na zastarenost na goneweto<br />
ne mo`e da se prezeme nitu edno dejstvie za izrekuvawe na glavna i<br />
sporedna kazna, kako ni zaradi primena na merkite na bezbednost,<br />
alternativnite merki, konfiskacijata na imotot i odzemawe na predmeti.<br />
Vo ~l. 110 KZ, se regulirani rokovite na taa zastarenost.<br />
1 0 Zastarenost na izvr{uvaweto na pari~na kazna kako sporedna<br />
kazna nastapuva koga }e pominat dve godini od denot na <strong>pravo</strong>silnosta<br />
na presudata so koja e izre~ena taa kazna.<br />
503
2 0 Zastarenost na izvr{uvaweto na merkite na bezbednost nastapuva<br />
koga }e pominat 5 godiii od denot na <strong>pravo</strong>silnosta na odlukata,<br />
so koja se izre~eni tie merki.<br />
3 0 Zastarenost na izvr{uvaweto na kaznite zabrana na vr{ewe<br />
na profesija, dejnost ili dol`nost, zabrana na upravuvawe so motorno<br />
vozilo i vremeno proteruvawe stranec od zemjata, nastapuva koga }e<br />
pomine vremeto za koe se izre~eni tie kazni.<br />
4 0 Zastarenost na alternativnite merki op{tokorisna rabota i<br />
ku}en zatvor nastapuva koga }e pominat 2 godini od denot na <strong>pravo</strong>silnosta<br />
na presudata so koja se izre~eni tie merki.<br />
5 0 Izvr{uvaweto na merkite konfiskacija na imot i odzemawe<br />
na predmeti ne zastaruva.<br />
8. Miruvawe i prekin na zastarenosta na izvr{uvaweto na kaznite.<br />
I kaj zastarenosta na izvr{uvaweto na kaznata mo`e da nastane<br />
miruvawe ili prekin na zastarenosta<br />
1 0 Miruvawe na zastarenosta. Zastaruvaweto ne te~e za vremeto<br />
za koe spored zakonot izvr{uvaweto na kaznata ne mo`e da se prezeme<br />
(~l. 111 st. 2 KZ)<br />
2 0 Prekin na zastarenosta. Zastaruvaweto se prekinuva so sekoe<br />
dejstvo na nadle`niot organ {to se prezema zaradi izvr{uvawe na<br />
kaznata (~l. 111 st. 3 KZ).<br />
Dejstvoto na miruvaweto i prekinot na zastarenosta na izvr{uvaweto<br />
na kaznata e isto kako i kaj zastarenosta i prekinot na zastarenosta<br />
na goneweto.<br />
3 0 Apsoluna zastarenost. Od istite pri~ini kako i kaj zastarenosta<br />
na goneweto, i ovde e predvidena apsolutna zastarenost koja<br />
nastanuva vo sekoj slu~aj koga }e pomine dvapati tolku vreme kolku<br />
{to spored zakonot se bara za zastarenost na izvr{uvaweto na kaznata<br />
(~l. 111 st. 5 KZ).<br />
Navedenoto se primenuva i vrz zastaruvaweto na izvr{uvaweto<br />
na merkite na bezbednost i alternativnite merki (~l. 111 st. 6 KZ).<br />
9. Vo KZ se predvideni i posebni rokovi za zastarenost na<br />
krivi~no gonewe i izvr{uvawe na kaznata na pravno lice. Imeno,<br />
spored ~l. 96-| KZ, krivi~noto gonewe na pravnoto lice ne mo`e da se<br />
prezeme koga }e pominat pet godini od izvr{uvaweto na krivi~noto<br />
delo. [to se odnesuva pak, do zastaruvaweto na izvr{uvaweto na<br />
kaznata na pravnoto lice va`at sdlednite rokovi:<br />
2 0 zastaruvaweto na izvr{uvaweto na pari~nata kazna, nastapuva<br />
koga }e pominat 3 godini od denot na <strong>pravo</strong>silnosta na presudata<br />
so koe e izre~ena,<br />
3 0 zastaruvaweto na izvr{uvaweto na kaznata privremena zabrana<br />
za vr{ewe oddelna dejnost, nastapuva koga }e pomine vremeto za<br />
koe e izre~ena taa kazna,<br />
4 0 zastaruvaweto na izvr{uvaweto na kaznata trajna zabrana za<br />
vr{ewe oddelna dejnost, nastapuva koga }e pominat 5 godini od denot<br />
504
na <strong>pravo</strong>silnosta na presudata za koe e izre~ena taa kazna, i<br />
5 0 zastaruvaweto na izvr{uvaweto na kaznata prestanok na pravnoto<br />
lice, nastapuva koga }e pominat 10 godini od denot na <strong>pravo</strong>silnosta<br />
na presudata so koe e izre~ena taa kazna.<br />
IV. AMENSTIJA I POMILUVAWE<br />
1. POIM I ZNA^EWE<br />
1. Amnestijata i pomiluvaweto se akti na najvisokite dr`avni<br />
organi koi se sostojat vo celosno ili delumno prostuvawe na izre~enata<br />
kazna na storitelot na krivi~noto delo ili vo nejzino zamenuvawe<br />
so poblaga kazna. Kako takvi amnestijata i pomiluvaweto pretstavuvaat<br />
op{ta osnova (op{ti uslovi) za gasnewe na kaznata so koja<br />
mo`at da se opfatat site krivi~ni dela. Vo vakov slu~aj stanuva zbor<br />
za amnestija i pomiluvawe vo potesna smisla.<br />
2. Me|utoa, amnestijata i pomiluvaweto mo`at da imaat i po-<br />
{iroko zna~ewe. Imeno, tie mo`at se sostojat i vo osloboduvawe od<br />
krivi~no gonewe so {to, vsu{nost, se vr{i otka`uvawe od <strong>pravo</strong>to na<br />
kazna koja sî u{te ne e utvrdena (na storitelot na deloto voop{to ne<br />
mu se izrekuva kazna). Vakviot oblik na amnestija ili pomiluvawe se<br />
narekuva abolicija. Kaj abolicijata doa|a do potpolno ili delumno<br />
gasnewe na kaznata me|utoa, ovde na onaa kazna koja doprva trebalo da<br />
se izre~e. So osloboduvaweto od gonewe (abolicija), isto taka, mo`e<br />
da se opfati sekoja kazna {to mo`ela da se izre~e za bilo koe krivi-<br />
~no delo, pri {to ne e od zna~ewe dali deloto se goni po slu`bena<br />
dol`nost ili po privatna tu`ba.<br />
3. Vo nekoi pravni sistemi pokraj amnestijata i pomiluvaweto<br />
postoi i abolicija kako posebna pravna ustanova. Ottuka, vo teorijata<br />
se razlikuvaat tri vidovi akti na najvisoka milost: 1 0 abolicija, 2 0<br />
amnestija, i 3 0 pomiluvawe vo potesna smisla. Kako nivni zaedni~ki<br />
odnosno, generi~ki poim se ozna~uva pomiluvaweto vo po{iroka smisla.<br />
Vo na{eto <strong>pravo</strong> abolicijata ne se predviduva kako zasebna ustanova,<br />
tuku e opfatena so amnestijata i pomiluvaweto. Ili nakratko,<br />
institutite amnestija i pomiluvawe kaj nas se opredeleni vo nivnata<br />
po{iroka smisla.<br />
4. Vo odelni zemji za davawe na amnestijata i pomiluvaweto se<br />
ovlasteni razli~ni organi. Kaj nas za amnestijata e nadle`no Sobranieto<br />
na Republika Makedonija (~l. 68 st. 1 al. 18 Ustav), a za pomiluvaweto<br />
- pretsedatelot na Republikata (~l. 84 al. 10 Ustav).<br />
5. Amnestijata i pomiluvaweto imaat bogat istoriski razvoj.<br />
Tie postoea u{te vo rimskoto <strong>pravo</strong> i se zadr`aa se do denes. Vo vremeto<br />
na republikata poznata e ustanovata restitutio demnatorum kako vid<br />
na pomiluvawe za licata koi bile protereani. Za vreme na carstvoto<br />
se sre}ava abolitio publica koja gi opfa}a i amnestijata i pomiluvaweto.<br />
505
Vo sredniot vek, osobeno vo apsolutisti~kite dr`avi, imalo mnogu<br />
zloupotrebi, vo prv red pri davaweto pomiluvawe. Od tie pri~ini,<br />
vedna{ po francuskata revolucija, pomiluvaweto be{e ukinato so<br />
francuskiot krivi~nen zakonik od 1791 godina. Toa me|utoa, trae{e<br />
mo{ne kratko, za{to nabrzo so Code Napoleon od 1810 ovoj institut<br />
be{e povtorno voveden.<br />
506<br />
2. AMNESTIJA<br />
1. Poim. Amnestijata e akt so koj od strana na Sobranieto na<br />
Republika Makedonija na poimeni~no neopredelen broj lica koi se<br />
opfateni so aktot na amnestijata im se dava osloboduvawe od krivi-<br />
~no gonewe, celosno ili delumno osloboduvawe od izvr{uvawe na kaznata,<br />
zamena na izre~enata kazna so poblaga kazna, bri{ewe na osudata<br />
ili se ukinuvaat opredeleni pravni posledici na osudata (~l. 113<br />
KZ).<br />
2. Osnovni karakteristiki. Spored izlo`enoto amnestijata se<br />
odlikuva so slednite karakteristiki:<br />
1 0 Amnestijata ja donesuva najvisokoto pretstavni~ko telo na<br />
dr`avata. Nea ja dava Sobranieto na Republika Makedonija vo forma<br />
na zakon. Zakonot za amnestija se donesuva po istata postapka kako i<br />
site drugi zakoni.<br />
Amnestijata se dava po slu`bena dol`nost taka {to ne zavisi<br />
od osudenoto lice dali }e ja prifati ili ne. Ili poinaku, so ogled<br />
deka pretstavuva akt od javno praven karakter, taa ne mo`e da bide<br />
odbiena od strana na liceto na koe se odnesuva, duri ni toga{ koga toa<br />
e vo negov interes (na primer, eventualno vo druga krivi~na postapka<br />
da doka`e deka ne e vinovno za krivi~noto delo za koe e amnestirano).<br />
Amnestijata, isto taka, ne mo`e da se otpovika bez ogled na podocne`noto<br />
povedenie na amnestiranoto lice. Toa zna~i deka so nea<br />
ne mo`at da se postavuvaat nikakvi uslovi zaradi koi taa bi mo`ela<br />
da bide dopolnitelno otpovikana.<br />
Amnestijata mo`e da se dade na site lica koi gi ispolnuvaat<br />
uslovite opredeleni so aktot za nejzinoto dodeluvawe. Toa zna~i deka<br />
amnestijata mo`e da se dade na lica na koi edna{ ili pove}e pati ve}e<br />
im bila dadena amnestija ili pomiluvawe, a isto taka, i na lica vo<br />
otsustvo, pa duri i na onie lica koi se nao|aat vo begstvo.<br />
Amnestijata ne smee vo ni{to da ja ote`ni polo`bata na zainteresiranoto<br />
lice. Vo sprotivno, zaradi poni{tuvawe na takvata<br />
odluka, na liceto bi trebalo da mu bide dadeno <strong>pravo</strong> na `alba.<br />
2 0 Amnestijata se odnesuva na individualno neopredeleni lica.<br />
Toa zna~i deka pretstavuva normativen akt so koj poimeni~no ne se<br />
opredeluvaat licata na koi taa se odnesuva. Opredeluvaweto na licata<br />
so aktot na amnestijata se vr{i so generalna klauzula na toj na~in<br />
{to amnestijata se dava na site lica koi storile opredeleni krivi~ni
dela za koi sî u{te ne im e izre~ena kazna - abolicija (na primer,<br />
storiteli na krivi~no delo komar - ~l. 398 KZ), odnosno na site lica<br />
koi se osudeni za opredeleno krivi~no delo (bez ogled koja kazna im e<br />
izre~ena, na primer, site lica osudeni za krivi~no delo izdavawe ~ek<br />
bez pokritie - ~l. 274 KZ), odnosno na opredelen iznos na taa kazna<br />
(bez ogled za koe krivi~no delo se odnesuva osudata, na primer, na site<br />
lica osudeni na kazna li{uvawe od sloboda vo traewe do 3 meseci ili<br />
na site lica koi se osudenina kazna li{uvawe od sloboda vo traewe do<br />
10 godini, ako od kaznata izdr`ale 7 godini), ili se vr{i kombinirawe<br />
spored storenite krivi~nite dela i izre~enite kazni.<br />
3 0 Sodr`inata na amnestijata se sostoi vo a) osloboduvawe od<br />
gonewe, b) osloboduvawe od izvr{uvawe na kaznata, v) zamena na izre-<br />
~enata kazna so poblaga kazna, g) bri{ewe na osudata, i d) ukinuvawe<br />
na pravnite posledici od osudata.<br />
a) Vo pogled na osloboduvaweto od krivi~no gonewe (abolicija)<br />
treba da se istakne deka mo`e da se dade vo site fazi na krivi~nata<br />
postapka, sî dodeka presudata ne stanala <strong>pravo</strong>silna. Protiv storitelot<br />
na krivi~no delo koe e opfateno so abolicija ne mo`e da se<br />
pokrenuva krivi~na postapka ili ako e ve}e pokrenata taa se zapira.<br />
Vo slu~aj na abolicija koga postapkata e vo tek, taa postapka se zapira<br />
soglasno ~l. 262 t. 3 i 269 ZKP, odnosno se donesuva presuda so koja<br />
obvinenieto se odbiva soglasno ~l. 341 t. 6 ZKP, a licata koi se opfateni<br />
so abolicijata dokolku bile vo pritvor se pu{taat na sloboda.<br />
Osloboduvaweto od gonewe se odnesuva na site vidovi na krivi~no postapuvawe,<br />
pa spored toa i na postapuvaweto vo vrska so primena na<br />
merkite na bezbednost i vospitnite merki. Oslobuduvaweto od gonewe<br />
se razbira se odnesuva i na opredeleno krivi~no delo i po pravilo gi<br />
opfa}a site lica koi u~estvuvale vo negovoto izvr{uvawe. I najposle,<br />
so ogled na toa {to vo ovoj slu~aj nema osuda, so nego se stavaat vo<br />
zaborav site posledici na krivi~noto delo i deloto ne mo`e da bide<br />
osnova za povrat. Ottamu, abolicijata ima najsilno pravno dejstvo.<br />
b) Osloboduvaweto od izvr{uvawe na kaznata mo`e da bide potpolno<br />
ili delumno. Potpolnoto osloboduvawe od izvr{uvawe na<br />
kaznata mo`e da se odnesuva na glavnata ili sporednata kazna ili na<br />
dvete zaedno. Do takvo osloboduvawe od izvr{uvaweto mo`e da dojde<br />
ako se raboti za kaznata li{uvawe od sloboda, pari~na kazna, kaznata<br />
zabrana na vr{ewe profesija, dejnost ili dol`nost, zabrana na upravuvawe<br />
so motorno vozilo i proteruvawe na stranec od zemjata ili za<br />
kazna maloletni~ki zatvor.<br />
Kaznata opfatena so ovoj oblik na amnestija ne mo`e da se izvr{i.<br />
Ako osudeniot ne po~nal so izdr`uvawe na kaznata nema da se<br />
upati vo kazneno-popravna ustanova, a ve}e zapo~nato izvr{uvawe na<br />
kaznata se zapira. Ako pak, osudenoto lice se nao|alo na usloven otpust,<br />
uslovniot otpust se ukinuva i liceto se osloboduva od natamo{no<br />
izdr`uvawe na kaznata.<br />
507
Delumnoto osloboduvawe od izvr{uvawe na kaznata se sostoi<br />
vo osloboduvawe od izvr{uvawe samo na nekoja od izre~enite kazni<br />
ili vo smaluvawe na iznosot na izre~enata kazna. Prviot slu~aj e mo-<br />
`en ako na storitelot mu se izre~eni glavna i sporedna kazna, pa so<br />
amnestijata se vr{i osloboduvawe na ednata od niv. Vo vtoriot slu~aj<br />
se namaluva <strong>pravo</strong>silno izre~enata kazna. Ne e ograni~eno vo koj obem<br />
mo`e da se namali kaznata, {to zna~i deka e mo`no sekoe poblago<br />
odmeruvawe na kaznata nezavisno od op{tite i posebnite pravila za<br />
ubla`uvawe na kaznata od KZ. Me|utoa, ne mo`e da se opredeli kazna<br />
vo mera vo koja taa spored zakonot voop{to ne mo`e da se odmeri (na<br />
primer, pod op{tiot zakonski minimum na toj vid kazna).<br />
I vo dvata slu~ai ne e bitno dali izvr{uvaweto na kaznata sî<br />
u{te ne zapo~nalo ili e ve}e vo tek.<br />
Osnovot na amnestijata, kako {to imavme prilika da vidime, se<br />
izvesni podocne`ni okolnosti (od pravna i od druga priroda) so koi<br />
nadle`niot se rakovodi organ kaj prostuvaweto od kaznata. Kaj potpolnoto<br />
i delumnoto osloboduvawe od izvr{uvaweto na kaznata ovie<br />
okolnosti ne dopiraat vo zakonitosta i <strong>pravo</strong>silnosta na presudata<br />
koja ostanuva na sila kako takva, tuku samo se prostuva izre~enata kazna.<br />
So amnestijata ne mo`e da se menuva <strong>pravo</strong>silnata presuda vo<br />
odnos na: dejstvieto na krivi~noto delo, pravnata kvalifikacija, alternativnite<br />
merki, merkite na bezbednost, vospitnite merki, tro{ocite<br />
na krivi~nata postapka, odlukata za imotnopravnoto pobaruvawe<br />
ili za konfiskacijata na imot i imotnata korist, odzemaweto predmeti<br />
i odlukata za objavuvawe na presudata po pat na pe~atot, radioto i<br />
televizijata. Nakratko, <strong>pravo</strong>silnata presuda ostanuva neizmeneta (so<br />
aktot na amnestijata ne se menuva <strong>pravo</strong>silanata odluka). Ottamu,<br />
amnestijata se smeta samo za odluka donesena vo fazata na izvr{nata<br />
postapka so koja potpolno ili delumno se spre~uva izvr{uvaweto na<br />
<strong>pravo</strong>silanata sudska odluka (odlukata donesena vo redovna krivi~na<br />
postapka ili vo postapka po vonredni pravni lekovi) koja, me|utoa, i<br />
natamu egzistira pri primenata na drugi krivi~nopravni instituti.<br />
Toa osloboduvawe, vsu{nost, se odnesuva samo na izvr{uvaweto na<br />
edna od navedenite kazni, a ne i na drugite posledici koi proizleguvaat<br />
od osuduvanosta (pravnite posledici od osudata, rehabilitacijata i<br />
bri{eweto na osudata od kaznenata evidencija i zemaweto predvid na<br />
osudata za postoewe na povrat).<br />
Vo odnos na prethodnoto va`no e da se podvle~e deka potpolnoto<br />
ili delumnoto osloboduvawe od izdr`uvaweto na kaznata, sodr`ano<br />
vo aktot na amnestijata, se odnesuva samo na <strong>pravo</strong>silno izre~enata kazna.<br />
Ako podocna taa kazna, so primena na vonredni pravni lekovi, e<br />
preina~ena, 582 osloboduvaweto se vr{i vo odnos na poslednata kazna.<br />
582<br />
Po <strong>pravo</strong>silnosta na presudata, pred po~etokot ili za vreme na izvr{uvaweto<br />
na kaznata, vo postapkata po vonredni pravni lekovi so preina-<br />
508
v) Zamenata na izre~enata kazna so poblaga mo`e da se vr{i so<br />
sekoja druga kazna koja e poblaga od izre~enata. Ovaa zamena e mo`na<br />
samo vo ramkite na vidot na kaznite predvideni vo KZ i vo ramkite na<br />
nivnoto minimalno i maksimalno traewe. Taka, na primer, kaznata<br />
li{uvawe od sloboda mo`e da se zameni so pari~na kazna, me|utoa ne<br />
mo`e da se zameni so maloletni~ki zatvor, za{to e specifi~na kazna<br />
li{uvawe od sloboda za maloletni storiteli na krivi~ni dela. Mo`nosta<br />
za zameana so amnestija na izre~enata kazna so poblaga argumentum<br />
a maiore ad minus opfa}a mo`nost za nejzina zamena i so alternativna<br />
merka.<br />
Po pravilo se zamenuva glavnata kazna. Mo`no e me|utoa, zamenata<br />
da se odnesuva na sporednata kazna kako i na dvete zaedno. Pritoa,<br />
e bitno deka glavnata, mo`e da se zameni samo so druga glavna, a sporednata,<br />
samo so druga sporedna kazna. So zamenata na glavnata kazna so<br />
poblaga ne se menuva situacijata vo pogled na izre~enata sporedna kazna,<br />
nitu vo pogled na merkite na bezbednost, pravnite posledici od<br />
osudata, rehabilitacijata i bri{eweto na osudata od kaznenata evidencija<br />
i zemaweto predvid na osudata za postoewe na povrat.<br />
Vo odnos na pra{aweto dali so amnestijata se menuva sudskata<br />
odluka, kaj zamenata na kaznata so poblaga stanuva zbor za specifi~en<br />
slu~aj. Imeno, ovde e o~igledno deka so aktot na amnestijata od strana<br />
na vonsudski organ se menuva <strong>pravo</strong>silnata sudska odluka vo delot vo<br />
koj kaznata e preina~ena, taka {to amnestijata se pojavuva kako nova<br />
odluka za kaznata. Porano izre~ena kaznata prestanuva da postoi, a natamu<br />
egzistira novata kazna.<br />
g) So amnestijata mo`at da se bri{at site vidovi na osudi<br />
(bri{eweto na osudite ne e ograni~eno so visinata na izre~enata kazna<br />
nitu so vidot na krivi~noto delo). Ne e potrebno da se ispolneti<br />
uslovite koi za toa se baraat spored ~l. 104 i 105 KZ. Taa mo`e da go<br />
opfati i onie osudi koi obi~no ne bi mo`ele da se bri{at od kaznenata<br />
evidencija.<br />
d) Ukinuvaweto na pravnite posledici od osudata se sostoi vo<br />
prestanok na site vidovi na pravni posledici od osudata {to izre~no<br />
se navedeni vo aktot na amnestijata. Toa mo`at da bidat onie pravni<br />
posledici koi se odnesuvaat na prestanuvawe ili gubewe na opredeleni<br />
prava, kako i onie koi se odnesuvaat na zabrana na steknuvawe<br />
opredeleni prava. So aktot na amnestijata mo`at da se ukinat edna ili<br />
pove}e pravni posledici od osudata no, sekoga{ mora da se opredeli na<br />
koja posledica se odnesuva amnestijata.<br />
3. Dejstvo na amnestijata. Amnestijata mo`e da se odnesuva na<br />
site krivi~ni dela od pozitivniot krivi~en zakonik kako i od kri-<br />
~uvawe mo`e da se zameni izre~enata kazna i da se izre~e kazna od ist vid vo<br />
pokratko traewe, odnosno vo pomal pari~en iznos, da se izre~e poblag vid na<br />
kazna, pa duri i drug vid na krivi~na sankcija.<br />
509
vi~niot zakon(ik) ~ija {to va`nost prestanala. Taa ima dejstvo samo<br />
na glavnata i na sporednata kazna i na pravnite posledici od osudata.<br />
Soglasno toa, amnestijata ne se odnesuva i ne deluva na merkite na bezbednost<br />
i na vospitnite merki, za{to so nea mo`e da gasne samo kaznata<br />
(glavna i sporedna), a ne i ostanatite krivi~ni sankcii. Ova se zaklu~uva<br />
vrz osnova na propisite koi ja opredeluvaat sodr`inata na spomnatata<br />
ustanova (~l. 113 KZ), kako i vrz osnova na celite na merkite<br />
na bezbednost i vospitnite merki. Pritoa, jasno e deka ako so amnestijata<br />
se dava osloboduvawe od gonewe (abolicija), se deluva i na merkite<br />
na bezbednost i na vospitnite merki, ottamu {to ovie sankcii kako<br />
i kaznata ne mo`at voop{to da se izre~at.<br />
So ogled na spomnatoto dejstvo, amnestijata ne dopira vo avtoritetot<br />
na sudskata presuda. Presudata i natamu se smeta zakonita i<br />
<strong>pravo</strong>silna, samo {to od napred spomnatite pri~ini, se dava prostuvawe<br />
na kaznata. Spored toa, so amnestijata ne se ni{ti krivi~noto<br />
delo, koe i natamu ostanuva i slu`i kako osnova za povrat.<br />
Osven toa so amnestijata ne se zasega vo pravata na treti lica<br />
koi se zasnovani na osudata (~l. 115 KZ). Toa zna~i deka licata koi se<br />
o{teteni so krivi~noto delo mo`at da go ostvarat svoeto imotnopravno<br />
pobaruvawe (nadomest na {teta pri~ineta so krivi~noto delo, nadomest<br />
na tro{ocite za vodewe na postapkata po privatna tu`ba, nadomest<br />
za predmet koj e vo sopstvenost na treto lice, a koj e odzemen od<br />
osudeniot so primena na merkata odzemawe na predmeti i dr.) iako e<br />
dadena amnestija na storitelot na krivi~noto delo. Osnovano se smeta<br />
deka i vo slu~aj na abolicija, pravata na tretite lica ne mo`at da bidat<br />
povredeni, za{to tie proizleguvaat od samoto krivi~no delo, bez<br />
ogled {to ne do{lo do osuda i {to ne se zasnovaat na osudata.<br />
510<br />
3. POMILUVAWE<br />
1. Poim. Pomiluvaweto e akt so koj od strana na pretsedatelot<br />
na Republikata na poimeni~no opredeleno lice mu se dava osloboduvawe<br />
od gonewe, celosno ili delumno osloboduvawe od izvr{uvawe na<br />
kaznata, zamena na izre~enata kazna so poblaga kazna ili so alternativni<br />
merki, bri{ewe na osudata ili mu se ukinuva, odnosno mu se<br />
opredeluva pokratko traewe na opredelena pravna posledica od osudata<br />
ili na kaznata (~l. 114 st. 1 KZ).<br />
2. Osnovni karakreristiki. Spored izlo`enoto ovoj institut<br />
se odlikuva so toa {to:<br />
1 0 Pomiluvaweto go dava pretsedatelot na Republika Makedonija<br />
vo forma na odluka, po slu`bena dol`nost ili po barawe (molba)<br />
na osudenoto lice, negoviot bra~en drugar, srodnici vo prava linija,<br />
brat, sestra, usvoitel, usvoenik, hranitel ili staratel. Odbienata<br />
molba mo`e da se povtori no, duri po istekot na opredelen vremenski<br />
period.
Nitu pomiluvaweto ne mo`e da bidat odbieno od strana na liceto<br />
na koe se odnesuva, nitu mo`e dopolnitelno da bide otpovikano.<br />
Pomiluvaweto, isto taka, ne sme vo ni{to da ja ote`ne polo`bata na<br />
zainteresiranoto lice.<br />
2 0 Pomiluvaweto se odnesuva na poimeni~no opredeleno lice.<br />
Pomiluvaweto pretstavuva individualen akt i mo`e da se odnesuva na<br />
edno ili pove}e lica, so toa {to vo soodvetniot akt (obi~no odluka)<br />
tie lica sekoga{ mora individaualno da bidat opredeleni.<br />
3 0 Sodr`inata na pomiluvaweto se sostoi vo a) osloboduvawe<br />
od gonewe, b) osloboduvawe od izvr{uvawe na kaznata, v) zamena na<br />
izre~enata kazna so poblaga kazna ili so alternativni merki, g) bri-<br />
{ewe na osudata, d) ukinuvawe odnosno, opredeluvawe pokratko traewe<br />
na opredeleni pravni posledici na osudata ili na kaznata.<br />
a) So pomiluvawe vo prv red mo`e da se dade osloboduvawe od<br />
gonewe. Vo toj pogled i ovde va`i seto ona {to e re~eno za abolicijata<br />
kaj amnestijata.<br />
b) I potpolnoto ili delumnoto osloboduvawe od izvr{uvawe<br />
na kaznata mo`e da se dade koga presudata stanala <strong>pravo</strong>silna i mo`e<br />
da se odnesuva na glavnata i sporednata kazna, ili na dvete zaedno. Do<br />
osloboduvaweto od izvr{uvawe mo`e da dojde bez ogled dali se raboti<br />
za kazna li{uvawe od sloboda, pari~na kazna, za sporednite kazni<br />
zabrana na vr{ewe profesija, dejnost ili dol`nost, zabrana na upravuvawe<br />
so motorno vozilo i proteruvawe na stranec od zemjata ili<br />
kaznata maloletni~ki zatvor. 583 Ne e bitno da e zapo~nato izvr{uvaweto<br />
na kaznata (dali nejzinoto izvr{uvaweto sî u{te ne zapo~nalo<br />
ili e ve}e vo tek). Osloboduvaweto od izvr{uvaweto na kaznata ne povlekuva<br />
avtomatsko ukinuvawe na pravnite posledici od osudata, nitu<br />
pak, zna~i rehabilitacija i bri{ewe na osudata.<br />
Kako kaj amnestijata, i kaj potpolnoto i delumnoto osloboduvawe<br />
od izvr{uvaweto na kaznata, <strong>pravo</strong>silnata sudska presuda ostanuva<br />
neizmeneta. Ottamu, i pomiluvaweto se smeta za odluka donesena<br />
vo fazata na izvr{nata postapka: odluka so koja potpolno ili delumno<br />
se spre~uva izvr{uvaweto na <strong>pravo</strong>silanata sudska odluka koja, od svoja<br />
strana, i ovde prodol`uva da egzistira pri eventualnata primena na<br />
drugite krivi~nopravni instituti. Pritoa, i ovde e potrebno da se naglasi<br />
deka potpolnoto ili delumnoto osloboduvawe od izdr`uvaweto<br />
na kaznata sodr`ano vo aktot na pomiluvaweto se odnesuva samo na<br />
<strong>pravo</strong>silno izre~enata kazna. Toa zna~i, ako podocna taa kazna e namalena<br />
so primena na vonredni pravni lekovi, osloboduvaweto mo`e da<br />
583<br />
Vo pogled na maloletni~kiot zatvor so pomiluvawe mo`e da se dade<br />
potpolno osloboduvawe od negovoto izvr{uvawe, a vo slu~aj na delumno osloboduvawe<br />
traeweto na maloletni~kiot zatvor mo`e da namali samo do najmalata<br />
mera opredelena vo KZ, t.e. do edna godina.<br />
511
se vr{i samo vo odnos na poslednata kazna. 584 Ovoj vid na pomiluvawe<br />
naj~esto se pojavuva vo praktikata.<br />
v) Zamenata na izre~enata kazna so poblaga mo`e da se vr{i so<br />
sekoja druga kazna koja e poblaga od dosudenata. Me|utoa, za razlika od<br />
amnestijata, pri zamena na izre~enata kazna so poblaga kazna kaj<br />
pomiluvaweto e mo`no bezuslovnata osuda da se pretvori vo uslovna,<br />
za{to osudenite lica se odredeni taka {to mo`e da se izvr{i ocena<br />
na uslovite za donesuvawe na uslovnata osuda. Vo takov slu~aj se primenuvaat<br />
pravilata koi se odnesuvaat na uslovnata osuda. Toa zna~i<br />
deka ovaa zamena e mo`na samo ako na storitelot mu bila utvrdena kazna<br />
li{uvawe od sloboda do dve godini ili pari~na kazna (~l. 50 st 1<br />
KZ) i ako ne e vo pra{awe krivi~no delo za koe kaznata e uslovena so<br />
prethodno ubla`uvawe na izre~enata kazna (~l. 50 st. 2 KZ). Me|utoa,<br />
kaj ovaa uslovna osuda vremeto na proveruvaweto ne mo`e da trae pove}e<br />
od tri godini, a na osudenoto lice ne mo`e da mu se opredeli za{-<br />
titen nadzor, nitu da mu se nalo`at posebni obvrski. 585 Vo pogled na<br />
otpovikuvaweto na uslovnata osuda va`at pravilata koi se primenuvaat<br />
koga se izrekuva uslovna osuda kako samostojna sankcija (~l. 51-54<br />
KZ).<br />
Kaznata maloletni~ki zatvor ne mo`e da se zameni so drug vid<br />
kazna nitu so vospitno popravna merka.<br />
Vo odnos na pra{aweto dali so pomiluvaweto se menuva <strong>pravo</strong>silnata<br />
sudska odluka od strana na vonsudski organ, mo`e slobodno da<br />
se ka`e deka i zamenata so poblaga kazna ili so alternativna merka<br />
pretstavuvaat takvo menuvawe. I ovde aktot na pomiluvawe se pojavuva<br />
kako nova odluka za kaznata so koja, vsu{nost, porano izre~enata kazna<br />
prestanuva da postoi vo delot vo koj kaznata e preina~ena, i natmu<br />
egzistira novata kazna, odnosno alternativna merka.<br />
g) So pomiluvaweto, isto kako i kaj amnestijata, mo`at da se<br />
bri{at site vidovi na osudi. Koga so pomiluvaweto se opredeluva<br />
bri{ewe na osudata, bri{eweto ne e ograni~eno so vidot na krivi~noto<br />
delo, nitu so visinata na izre~enata kazna. 586<br />
d) So pomiluvaweto mo`e da se opredeli ukinuvawe ili pokratko<br />
traewe na opredeleni pravni posledici od osudata ili pokratko<br />
traewe na kaznata. Za razlika od amnestijata, pomiluvaweto mo`e da<br />
zna~i ne samo ukinuvawe tuku i pokratko traewe na opredelena pravna<br />
posledica od osudata. Ovoj slu~aj e mo`en kaj onie pravni posledici<br />
od osudata koi se sostojat vo zabrana na steknuvawe na opredeleni<br />
prava. So pomiluvaweto, isto taka, mo`e da se opredeli i pokratko<br />
584<br />
Za problemite {to vrz ovoj plan nastanuvaat vo praktikata vidi:<br />
<strong>Sulejmanov</strong>. Z, Komentar na Zakonot za izvr{uvawe na krivi~nite sankcii,<br />
str. 324-329.<br />
585<br />
V. ~l. 12 od Zakonot za pomiluvawe.<br />
586<br />
^l. 13 od Zakonot za pomiluvawe.<br />
512
traewe na site vidovi kazni.<br />
3. Dejstvo na pomiluvaweto. Pomiluvaweto, kako i amnestijata<br />
mo`e da se odnesuva na sekoe krivi~no delo bez ogled dali za toa delo<br />
se goni po slu`bena dol`nost ili po privatna tu`ba. I so pomiluvaweto<br />
mo`e da bide opfatena sekoja kazna koja mu e izre~ena na<br />
storitelot na krivi~noto delo. Pomiluvaweto ne se odnesuva i ne deluva<br />
samo na merkite na bezbednost i na vospitnite merki.<br />
So ogled na spomnatoto dejstvo i pomiluvaweto ne dopira vo<br />
avtoritetot na sudskata presuda. Presudata i natamu se smeta deka e<br />
zakonita, samo {to od ponapred spomnatite pri~ini, se dava oprostuvawe<br />
na kaznata. Spored toa, so pomiluvaweto ne se ni{ti krivi~noto<br />
delo, koe i natamu ostanuva i mo`e da slu`i kako osnova za povrat.<br />
So pomiluvaweto, isto taka, ne se zasega vo pravata na treti<br />
lica koi se zasnovaat na osudata (~l. 86 KZ). Toa zna~i deka licata koi<br />
se o{teteni so krivi~noto delo mo`at da go ostvarat svoeto imotnopravno<br />
pobaruvawe iako na storitelot na krivi~noto delo mu e dadeno<br />
pomiluvawe. Se smeta deka i vo slu~aj na abolicija, pravata na tretite<br />
lica ne mo`at da bidat povredeni, za{to ovie proizleguvaat od samoto<br />
krivi~no delo, bez ogled {to ne do{lo do osuda i {to tie prava<br />
ne se zasnivaat vrz nea.<br />
513
514
G l a v a VIII<br />
PRAVNI POSLEDICI OD OSUDATA I REHABILITACIJA<br />
I. PRAVNI POSLEDICI OD OSUDATA<br />
1. Poim. Vo porane{nite krivi~ni zakonodavstva vo koi vo prv<br />
red se istaknuva{e odmazdata kako cel na kaznata, pokraj osudata na<br />
glavna kazna, a zaradi zgolemuvawe na odevaweto za izvr{enoto krivi~no<br />
delo, na storitelot redovno mu bea izrekuvani raznovidni sporedni<br />
kazni vo vid na ograni~uvawa koi se odnesuvaa na nivnite gra|anski<br />
i politi~ki prava kako i vo vr{eweto na odredeni javni funkcii.<br />
Od tie pri~ini polo`bata na osudenite lica be{e izvonredno<br />
te{ka. Imeno, poradi navedenite sporedni kazni tie naj~esto ne bea<br />
vo mo`nost normalno da se vklu~at vo op{testvoto i ~esto moraa povtorno<br />
da se odavaat na kriminalni dejstvija. Takvata sostojba drasti~no<br />
}e bide nadminata so prifa}aweto na koncepcijata za specijalnata<br />
prevencija vo ~ija osnova e vklu~en stavot deka po osudata so kazna ne<br />
treba dopolnitelno da se ote`nuva polo`bata na osudenite lica. Soglasno<br />
takvata koncepcija za celite na kaznata i krivi~nite sankcii<br />
voop{to, i na{eto krivi~no zakonodavstvo ja prifa}a koncepcijata<br />
za pravnite posledici na osudata. Tie pretstavuvaat vo oddelni zakoni<br />
opredeleni merki na ograni~uvawa na pravata na osudenikot {to<br />
nastanuvaat po silata na zakonot po izdr`anata, prostenata ili zastarenata<br />
kazna.<br />
2. Vidovi. Vo soglasnost so navedenoto vo KZ najprvin e propi{ano<br />
deka pravnite posledici na osudata {to se nadovrzuvaat na<br />
osudite za opredeleni krivi~ni dela, mo`e da nastapat samo koga za<br />
krivi~noto delo na storitelot mu e izre~ena kazna li{uvawe od sloboda<br />
(~l. 101 KZ). Vo taa nasoka ne pomalku e zna~aen i vtorata garancija<br />
od istiot ~len vo koja se opredeluva deka pravni posledici mo`at<br />
da se predvidat samo so zakon i nastapuvaat po sila na zakonot so koj se<br />
predvideni.<br />
Ovie pravni posledici na osudata mo`at da bidat od dvoen<br />
karakter: 1 0 pravni posledici koi se odnesuvaat na pravata i funciite<br />
koe osudenoto lice gi imalo vo momentot na izrekuvaweto na osudata i<br />
zna~at nivna zaguba, zaguba na opredeleni steknati prava, i 2 0 pravni<br />
posledici koi se odnesuvaat na pravata i funciite koe osudenoto lice<br />
gi nemalo vo momentot na izrekuvaweto na osudata i se sostojat vo<br />
zabrni za nivno steknuvawe.<br />
515
1 0 Zagubi na opredeleni steknati prava se:<br />
- perstanuvawe na vr{ewe opredeleni raboti ili funkcii vo<br />
dr`avnite organi, vo preprijatijata, ustanovite i vo organite na lokalnata<br />
samouprava,<br />
- prestanuvawe na raboten odnos ili na vr{ewe opredeleno zvawe,<br />
profesija ili zanimawe,<br />
- zaguba na ~in na voen stare{ina ili klasa na voen slu`benik,<br />
- odzemawe odlikuvawe.<br />
2 0 Zabrni za steknuvawe na opredeleni prava se:<br />
- zabrana na vr{ewe opredeleni raboti ili funkcii vo dr`avnite<br />
organi, vo preprijatijata, ustanovite i vo organite na lokalnata<br />
samouprava,<br />
- zabrana na steknuvawe na opredeleno zvawe profesija ili zanimawe<br />
ili unapreduvawe vo slu`bata,<br />
- zabrani na steknuvawe opredeleni dovoli {to se izdavaat so<br />
odluka na dr`aven organ.<br />
3. Po~etok i traewe. Pravnite posledici na osudata stapuvaat<br />
vo dejstvo avtomatski: krivi~nata osuda doveduva avtomatski do zaguba<br />
na <strong>pravo</strong>to za koe stanuva zbor nezavisno od dejnosta na sudot (ne se<br />
izrekuvaat vo presudata). Toa se slu~uva so denot na <strong>pravo</strong>silnosta na<br />
presudata (~l. 102 st. 1).<br />
Pravnite posledici na osudata {to se sostojat vo zabrana na<br />
steknuvawe na opredeleni prava traat najdolgo deset godini od denot<br />
na izdr`anata, prostenata ili zastarenata kazna.<br />
So bri{ewe na osudata prestanuvaat pravnite posledici od<br />
osudata.<br />
516<br />
II. REHABILITACIJA<br />
1. Poim i celi i pravna priroda. Rehabilitacijata e krivi~nopraven<br />
institut so koj se vr{i vra}awe na izgubenite prava na osudenoto<br />
lice po izdr`anata kazna, ukinuvawe na pravnite posledici na<br />
osudata i bri{ewe na samata osuda, taka {to liceto se smeta za neosuduvano.<br />
587 So nea se ovozmo`uva normalno vra}awe na osudenikot vo<br />
op{testvoto. Taa e vo vrska so raznite posledici na osudata koi go popre~uvaat<br />
vra}aweto na osudenikot vo normalniot `ivot, a ima za cel<br />
da í stavi i kraj na vakvata sostojba i da go oslobodi osudenikot od<br />
587<br />
"Rehabilitacijata se sostoi vo prestanok na pravnite posledici<br />
koi se vrzuvaat za osudata, odnosno vo bri{ewe na osudata. So nastapuvaweto<br />
na rehabilitacijata osudeniot gi steknuva site prava kako i ostanatite gra-<br />
|ani. Deloto koe go izvr{il osudenikot se predava na celosen zaborav, negovoto<br />
ime se bri{e od kaznenata evidencija, vo slu`bednite ispravine se<br />
spomnuva negovata osuda, a osudeniot se smeta za neosuduvan."Srzenti}, Stai},<br />
Lazarevi}, op. cit. str. 535.
site pravni posledici na osudata. Nejzinoto opravduvawe proizleguva<br />
ne samo od potrebata za po~ituvaweto na na~eloto na pravednosta,<br />
tuku i od sovremenata kriminalnopoliti~ka orientacija za ukinuvawe<br />
na site pravni posledici na osudata so {to na porane{nite osudenici<br />
}e im se dade mo`nost za normalno vklu~uvawe vo `ivotot na sloboda<br />
i so samoto toa da se otstrani opasnosta od nivnoto povtorno zapa|awe<br />
vo kriminal. 588<br />
Vo na{eto <strong>pravo</strong> spored izre~nata opredelba na zakonodavecot,<br />
rehabilitacijata zna~i predvremen prestanok na kaznite {to se sostojat<br />
vo zabrani i na kaznata proteruvawe stranec od zemjata i pravnite<br />
posledici od osudata i bri{ewe na osudata od kaznenata evidencija<br />
(~l. 103 st. 2 KZ). Vakvata opredelba e klasi~en vid na rehabilitacija<br />
zasnovana vrz fikcijata na neosuduvanost. Spored ovaa koncepcija<br />
rehabilitacijata se sostoi vo bri{ewe na osudata, vo prestanuvawe<br />
na site nejzini pravni posledici i vo tretirawe na osudenikot<br />
kako nikoga{ da ne bil osuduvan. I natamu, rehabilitiranoto lice se<br />
smeta za neosuduvano, a podatocite za bri{anata osuda ne se davaat<br />
nikomu (~l. 103 st. 3 KZ). So rehabilitacijata ne se giba vo pravata na<br />
treti lica koi se zasnovaat vrz osudata (~l. 103 st. 4 KZ). Od<br />
navedenite odredbi proizleguva deka vo na{eto krivi~no zakonodavstvo<br />
se prifa}a fikcijata na neosuduvanost. 589<br />
2. Vidovi na rehabilitacija. Denes kako i vo najgolemiot broj<br />
na sovremenite krivi~ni zakonodavstva i kaj nas postojat dva vida na<br />
rehabilitacija: 1 0 zakonska rehabilitacija (po sila na zakon) i, 2 0 sudska<br />
rehabilitacija (vrz osnova na sudska odluka).<br />
1 0 Zakonskata rehabilitacija nastanuva avtomatski so protekot<br />
na odredeno vreme po izdr`anata osuda, pod uslov osudenoto lice na<br />
sloboda da ne stori novo krivi~no delo. Vo ~l. 104 KZ se predvideni<br />
slednite rokovi za ovoj vid na rehabilitacija:<br />
a) osudata za izre~ena alternativna merka, osven uslovnata osuda<br />
i osudata so koja storitelot na krivi~noto delo e osloboden od kazna<br />
se bri{at od kaznenata evidencija ako osudeniot vo rok od edna godina<br />
od denot na <strong>pravo</strong>silnosta na sudskata odluka ne stori novo krivi-<br />
~no delo.<br />
b) uslovnata osuda se bri{e od kaznenata evidencija po edna godina<br />
otkako }e pomine vremeto za proverka ako za toa vreme osudeniot<br />
ne stori novo krivi~no delo.<br />
588<br />
Taka: Tahovi}, J. op. cit. str. 354.<br />
589<br />
"Najop{to ka`ano, rehabilitacijata zna~i vra}awe na osudenikot<br />
na site prava {to gi u`ivaat i neosuduvanite gra|ani. Pravnite posledici na<br />
osudata zna~at opredeleni ograni~uvawa na pravata na osudenikot i po izdr-<br />
`uvaweto na kaznata. Bri{eweto na osudata zna~i deka op{etstvoto gi otstranuva<br />
od oficielnite kazneni evidencii podatocite za osuduvanosta na edno<br />
lice." Ba~i}, F. Krivi~no <strong>pravo</strong>, op{t del, str. 673.<br />
517
v) osudata na pari~na kazna i kaznata zabrana na upravuvawe so<br />
motorno vozilo, izre~ena kako edinstvena kazna, se bri{e od kaznenata<br />
evidenicija koga }e pominat tri godini od denot na izvr{enata,<br />
zastarenata ili prostenata kazna ako za toa vreme osudeniot ne stori<br />
novo krivi~no delo.<br />
g) osudite na kazna li{uvawe od sloboda do tri godini i na maloletni~ki<br />
zatvor se bri{at od kaznenata evidencija koga }e pominat<br />
pet godini od denot na izdr`anata, zastarenata ili prostenata kazna,<br />
ako za toa vreme osudeniot ne stori novo krivi~no delo, i<br />
d) pove}e osudi na isto lice mo`at da se bri{at od kaznenata<br />
evidencija samo istovremeno i toa ako postojat uslovi za bri{ewe na<br />
sekoja od tie osudi.<br />
2 0 Sudskata rehabilitacija se dobiva na molba na osudenoto<br />
lice, po pominuvaweto na opredeleno vreme, a se donesuva od strana<br />
sudot po izvr{enata ocenka na povedenieto na osudenoto lice i ostanatite<br />
uslovi potrebni za dobivawe na istata. Sudskata rehabilitacija<br />
e sekoga{ fakultativna. Spored ~l. 105 st. 5 KZ, sudot mo`e da<br />
opredeli da se bri{at od kaznenata evidencija osudata na kazna li{uvawe<br />
od sloboda: a) nad 3 godini do 5 godini vo rok od 5 godini, b) nad 5<br />
godini do 10 godini vo rok od 10 godini, v) nad 10 godini do 15 godini<br />
vo rok od 15 godini, i g) od 20 godini vo rok od 20 godini, od denot na<br />
izdr`anata, zastarenata ili prostenata kazna, ako vo toa vreme osudeniot<br />
ne izvr{i novo krivi~no delo.<br />
Pri odlu~uvaweto za bri{eweto na osudata, sudot vodi smetka<br />
za povedenieto na osudeniot po izdr`anata kazna, za prirodata na krivi~noto<br />
delo i za drugite okolnosti {to mo`at da bidat od zna~ewe za<br />
ocenata za opravdanosta na bri{eweto na osudata.<br />
Krivi~niot zakonik predviduva mo`nost i za predvremeno<br />
skratuvawe na vremetraeweto na pravnite posledici na osudata, kaznite<br />
zabrana na vr{ewe na profesija, dejnost ili dol`nost i zabrana<br />
za upravuvawe so motorno vozilo i vremeno proteruvawe stranec od<br />
zemjata, kako i na kaznite privremena i trajna zabrana za vr{ewe<br />
dejnost na pravnoto lice:<br />
a) po protekot na 3 godini od denot na izdr`anata, zastarenata<br />
ili prostenata kazna sudot mo`e da opredeli da prestanat pravnite<br />
posledici od osudata {to se odnesuvaat na zabrana na steknuvawe na<br />
opredeleni prava.<br />
b) po protekot na edna godina od denot na primenata na kaznata<br />
privremena zabrana za vr{ewe oddelna dejnost na pravnoto lice, sudot<br />
mo`e da odlu~i zabranata da prestane.<br />
v) po protekot na 3 godini od denot na primenuvaweto na kaznite<br />
zabrana na vr{ewe na profesija, dejnost ili dol`nost i zabrana<br />
za upravuvawe so motorno vozilo i vremeno proteruvawe stranec od<br />
zemjata, kako i na kaznata trajna zabrana za vr{ewe dejnost na pravnoto<br />
lice, sudot mo`e da odlu~i da prestanat.<br />
518
Pri odlu~uvaweto za rehabilitacija sudot go zema predvid<br />
odnesuvaweto na osudeniot po osudata, okolnosta dali ja nadomestil<br />
{tetata, dali ja vratil imotnata korist, kako i drugi okolnosti od<br />
zna~ewe za taa odluka.<br />
3. Davawe podatoci od kazennata evidencija. Kaznenata evidencija<br />
ja vodi prvostepeniot sud nadle`en spored mestoto na ra|awe<br />
na osudeniot, a za licata rodeni vo stranstvo, ili za onie ~ie mesto na<br />
ra|awe e nepoznato, kako i za pravnite lica kaznenata evidencija ja<br />
vodi sudot opredelen so zakon. Podatocite od kaznenata evidencija vo<br />
vrska so porane{nata osuda mo`at da bidat pobarani od opredeleni<br />
organi i zainteresirani lica. Me|utoa, poradi za{tita na li~nosta<br />
na porane{niot osudenik, nivnoto davawe se dozvoluva isklu~itelno<br />
i samo vo slu~aite i pod uslovite predvideni vo ~l. 106 KZ. Spored taa<br />
odredba:<br />
- Podatocite od kaznenata evidencija mo`e da im se dadat na sudot<br />
i na javnoto obvinitelstvo vo vrska so krivi~nata postapka {to se<br />
vodi protiv porano osudeniot i na nadle`nite organi {to u~estvuvaat<br />
vo postapkata za davawe amnestija i pomiluvawe.<br />
- Podatoci od kaznenata evidencija mo`at na obrazlo`eno barawe<br />
da im se dadat i na dr`avni organi, pravni ili fizi~ki lica ako<br />
u{te traat opredeleni pravni posledici od osudata ili kazni {to se<br />
sostojat vo zabrani ili ako za toa postoi opravdan interes zasnovan<br />
vrz zakon.<br />
Inaku, nikoj nema <strong>pravo</strong> da bara od gra|anite da podnesuvaat dokazi<br />
za svojata osuduvanost ili neosuduvanost.<br />
I najpoles, na gra|anite po nivno barawe, mo`e da im se dadat<br />
podatoci za nivnata osuduvanost ili neosuduvanost samo ako ovie podatoci<br />
im se potrebni zaradi ostvaruvawe na nivnite prava vo stranstvo.<br />
519
520
G l a v a IX<br />
KRIVI^NI SANKCII SPREMA MALOLETNICI<br />
I. VOSPITNI MERKI<br />
1. VOVEDNI RAZGLEDUVAWA<br />
1. Maloletni~kata delinkvencija pretstavuva poseben oblik na<br />
kriminalno odnesuvawe so niz svoi specifi~nosti koi {to vo osnova<br />
go razlikuvaat od kriminalitetot na vozrasnite. Tie specifi~nosti<br />
se rezultat na psihofizi~kite posebnosti na mladite lica i vo vrska<br />
so toa, na nivniot poseben socijalen status. Se raboti vsu{nost, za li-<br />
~nosti na vozrast od 14 do 18 godini koi za razlika od polnoletnite<br />
(vozrasnite), poseduvaat mnogubrojni, razli~ni osobini bidejki se nao|aat<br />
vo fazata na svojot razvoj i sozrevawe. Taa faza vo nivniot `ivot<br />
e prosledena so dlaboki psiholo{ki i fiziolo{ki promeni koi<br />
{to doveduvaat do takvi sostojbi kaj maloletnikot {to vo na~elo se<br />
karakteriziraat so poslaba rezistentnost kon nadvore{nite vlijanija<br />
i pottici za negativno i zabraneto odnesuvawe. Toa e edn od osnovnite<br />
argumenti za posebnoto tretirawe na maloletnite storiteli na krivi~ni<br />
dela, {to, se rabira, go ima{e vo vid i na{iot zakonodavec koga<br />
vo ~l. 70 KZ veli deka za maloletnite storiteli na krivi~ni dela va-<br />
`at odredbite od glava {esta KZ, dodeka drugite krivi~nopravni odredbi<br />
se primenuvaat vrz maloletnikot samo ako ne se vo sprotivnost<br />
so posebnite odredbi {to va`at za niv.<br />
2. Vo taa smisla KZ gi poznava slednite kategorii na maloletnicci<br />
delinkventi: deca, pomladi malolnoletni lica i postari maloletni<br />
lica i edna posebna kategorija - pomladi polnoletni lica.<br />
1 0 Deca se lica do 14 godi{na vozrast za koi KZ isklu~uva<br />
kakva i da e krivi~na odgovrnost za povedenija so koi e ostvareno bitieto<br />
na nekoe krivi~no delo. Za niv se gri`at centrite za socijalni<br />
raboti koi se ovlasteni da prezemaat odredeni merki na vospituvawe<br />
{to nemaat karakter na na krivi~nopravni merki.<br />
2 0 Pomladi maloletnici se lica {to vo vreme na izvr{uvaweto<br />
na krivi~noto delo napolenile 14, no ne i 16 godini od `ivotot. Na<br />
ovie lica mo`at da im se izre~at samo vospitni merki (~l. 72 st. 1<br />
KZ). Tie se krivi~no neodgovorni lica i ottamu sprema niv ne mo`e<br />
da se primeni koja i da e kazna. Pretpostavkata za nivnata krivi~na<br />
neodgovornost e nesoborliva i ottmau sudot ne mo`e da ja utvrduva<br />
nivnata vinost vo pogled na izvr{enoto delo.<br />
521
3 0 Postari polnoletnici se lica {to vo vreme na izvr{uvaweto<br />
na krivi~noto delo napolenile 16, no ne i 18 godini od `ivotot.<br />
a) Na ovie lica mo`at da im se izre~at vospitni merki, a po<br />
isklu~ok samo pod opredeleni uslovi predvideni vo zakonot i kaznata<br />
maloletni~ki zatvor.<br />
b) Na postari maloletnici kako sporedna kazna mo`e da im se<br />
izre~e kazna proteruvawe stranec od zemjata i kaznata zabrana na<br />
upravuvawe so motorno vozilo.<br />
v) Na ovie lica mo`e da im se izre~at i alternativnite merki:<br />
uslovno prekinuvawe na krivi~nata postapka i op{tokorisna rabota<br />
(na maloletnik ne mo`e da mu se izre~e sudska opomena nitu uslovna<br />
osuda). Alternativnite merki kaj postarite maloletnici se zamisleni<br />
kako sredni sankcii me|u disciplinkite merki i zavodskite vospitni<br />
merki i imaat za cel izbegnuvawe na primenata na zavodskite merki<br />
koi se sostojat vo li{uvawe od sloboda. 590<br />
Ulovno prekinuvawe na krivi~nata postapka e identi~na po<br />
svojata sodr`ina so op{tata alternativna merka, so poinakvo opredeluvawe<br />
na uslovite za nejzinata primena. Sudot mo`e da odlu~i uslovno<br />
da ja prekine krivi~nata postapka za krivi~no delo za koe e propi{ana<br />
pari~na kazna ili kazna zatvor do tri godini, ako maloletnikot<br />
izrazil kaewe za izvr{enoto delo, gi otstranil posledicite na<br />
deloto, ja nadomestil {tetata i se pomiril so o{teteniot, koj e soglasen<br />
so prekinuvaweto na vodewe postapkata, pod uslov vo rok od dve<br />
godini maloletnikot da ne stori isto takvo ili pote{ko krivi~no<br />
delo (~l. 91-a st. 1 KZ).<br />
Merkata op{tokorisna rabota sudot mo`e da ja izre~e vo traewe<br />
od pet do sto ~asovi koga e potrebno so ovaa merka da se izvr{i<br />
vlijanie vrz li~nosta i povedenieto na maloletnikot. Ako maloletikot<br />
ne gi ispolnuva ili neuredno gi ispolnuva nalo`enite rabotni<br />
obvrski, sudot }e ja zameni ovaa merka so merkata upatuvawe vo disciplinski<br />
centar za maloletnici, pod uslovite predvideni za primena<br />
na taa merka (~l. 91-a st. 2 KZ).<br />
g) Sprema maloletnicite mo`at da bidat primeneti merki na<br />
bezbednost, od istite pri~ni od koi mo`at da se primenat i sprema<br />
polnoletni lica. Ottamu, se veli deka tie se ograni~eno krivi~no<br />
odgovorni lica. Sprema maloletnici, pod uslovite predvideni so zakon,<br />
kon vospitna merka ili maloletni~ki zatvor, mo`e da se izre~e<br />
nekoja od slednive merki za bezbednost: zadol`itelno psihijatrisko<br />
lekuvawe i ~uvawe vo zdravstvena ustanova i zadol`itelno lekuvawe<br />
na alkoholi~ari i narkomani (~l. 92 st. 1 KZ). Sprema nepresmetliv<br />
maloleten storitel na krivi~no delo, pod uslovite predvideni so zakon,<br />
mo`e da se izre~e merkata na bezbednost zadol`itelno psihijatrisko<br />
lekuvawe i ~uvawe vo zdravstvena ustanova i zadol`itelno le-<br />
590<br />
Kambovski, V. Kazneno <strong>pravo</strong>, op{t del, str. 1048.<br />
522
kuvawe na alkoholi~ari i narkomani bez izrekuvawe na vospitna<br />
merka ili kazna maloletni~ki zatvor. Kon ovie merki sudot mo`e da<br />
odredi i zabrana na upravuvawe so motorno vozilo, koja trae dodeka<br />
trae primenata na merkite (~l. 92 st. 2 KZ)<br />
4 0 Pomladi polnoletni lica se onie lica koi iako formalno gi<br />
ostvarile granicite za polnoletstvo, sî u{te se nedovolno sozreani<br />
vo psihosocijalna smisla. Ottamu, za niv se pravat opredeleni otstapki<br />
od op{tiot re`im na polenoletnite prestapnici i vo izvesna<br />
smisla se izedna~uvaat so maloletnite delinkventi. Spored ~l. 93 KZ<br />
toa se onie lica {to navr{ile 18 godini, no ne napolnile 21 godina od<br />
`ivotot.<br />
3. Posebnata polo`ba na maloletnite storiteli vo krivi~noto<br />
zakonodavstvo e edna od va`nite pridobivki na evolucijata na krivi-<br />
~noto <strong>pravo</strong> koja se zasnova na vekovnite nau~ni prou~uvawa i prakti-<br />
~ni sogleduvawa i iskustva deka borbata protiv maloletni~kata deli<br />
nkvencija ne mo`e da se ostvaruva na ednakov na~in i so ednakvi sredstva<br />
kako protiv polnoletnite storiteli na krivi~nite dela. Poradi<br />
toa, na podra~jeto na maloletni~kata delinkvencija osnovnite sankcii<br />
za storitelite na krivi~nite dela se vospitnite merki, odnosno<br />
nivnoto vospituvawe, prevospituvawe i pravilen razvoj e osnovnata<br />
gri`a na na{eto op{testvo sprema maloletnite delinkventi. Kaznuvaweto<br />
na maloletnicite e merka koja isklu~itelno se primenuva, me-<br />
|utoa i toga{ koga se primenuva taa vo prv red e merka so vospitna<br />
sodr`ina. So ogled na nejziniot supsidijeren i specifi~no vospiten<br />
karakter, kaznata maloletni~ki zatvor vo mnogu e sli~na so institucionalniot<br />
tretman kaj vospitnite merki. Zatoa vo celost se soglasuvame<br />
so tvrdewata deka na{eto maloletni~ko krivi~no <strong>pravo</strong> e vospitno<br />
krivi~no <strong>pravo</strong>.<br />
Vo ovoj pogled vo literaturata se odi i podaleku taka{to spored<br />
eden avtor, 591 vospitnite merki vo celost se li{eni od od sekakov<br />
represiven karakter i mo`e da se ka`e deka edinstveno se svrteni kon<br />
idninata na maloletnikot. Tie se li{eni od intimidacijata i stradaweto,<br />
bidejki toa ne se nivni celi. Nivnata osnovna cel e prevospituvaweto<br />
na maloletnikot. Me|utoa, kako {to vospituvaweto i prevospituvaweto<br />
voop{to mora da podrazberat i prisilba, vospitnite merki<br />
ne mora da bidat li{eni od ovoj element, so taa razlika {to toj<br />
sekoga{ e potisnat vo vtor plan.<br />
Soglasno celta na vospitnite merki, so pru`awe pomo{, za{tita<br />
i nadzor da se obezbedi vospituvawe, prevospituvawe i pravilen<br />
razvoj na maloletnikot, a koga e toa potrebno i nivno spre~uvawe vo<br />
vr{eweto na krivi~ni dela, vo ~l. 74 KZ se predvideni vospitnite merki<br />
{to mo`at da im se izre~at na maloletnicite. Toa se: discipli-<br />
591<br />
Peri}, O. Karakter krivi~nih sankcija namenjenih maloletnicima, Penologija,<br />
Beograd, 1973/2, str. 60.<br />
523
nski merki, merkite na zasilen nadzor i zavodskite merki. Se raboti<br />
vsu{nost, za dva osnovni tipa na merki: vospitni merki koi se povrzani<br />
so tretman na maloletnicite na sloboda i vospitni merki od institucionalen<br />
karakter. Merkite {to podrazbiraat ostavawe na maloletnikot<br />
na sloboda se disciplinskite merki i merkite na zasilen nadzor.<br />
Prvite od niv se izrekuvaat na maloletnici sprema koi e potrebno<br />
da se prezemaat pokratkotrajni merki na prevospituvawe, a osobeno<br />
toga{ ako e storeno krivi~no delo od nepromislenost i lekomislenost.<br />
Vtoriot vid merki se izrekuvaat na maloletnik sprema koj treba<br />
da se prezemat potrajni merki na vospituvawe, prevpospituvawe ili<br />
lekuvawe so soodveten nadzor, a ne e potrebno celosno izdvojuvawe od<br />
dotoga{nata sredina.<br />
524<br />
2. VIDOVI NA VOSPITNI MERKI<br />
2.1. Disciplinski merki<br />
1. Disciplinskite merki spa|aat vo prvata, najlesna kategorija<br />
na vospitni merki. Tie se izrekuvaat na maloletnik sprema koj ne e<br />
potrebno da se prezemat potrajni merki na vospituvawe, a osobeno ako<br />
storil krivi~no delo od nepromislenost ili lekomislenost.<br />
1 0 Ukor. Ukorot e najblaga vospitna merka koja se izrekuva ako<br />
e dovolno za storenoto krivi~no delo maloletnikot samo da se prekori.<br />
Ukorot po pravilo treba da se izrekuva za najlesni krivi~ni dela<br />
storeni od nebri`nost, no i za polesni krivi~ni dela storeni so umisla.<br />
Vo zakonot e opredeleno i toa deka pri izrekuvaweto na ovaa merka<br />
na maloletnikot treba da mu se uka`e na {tetnosta na negovata<br />
postapka i da mu se predo~i deka vo slu~aj na povtorno izvr{uvawe na<br />
krivi~noto delo sprema nego mo`e da bide primeneta i postroga krivi~na<br />
sankcija.<br />
Od prirodata na ovaa merka jasno se zabele`uva nejziniot preventiven<br />
karakter i toa deka nema potreba od postoewe na nekoj poseben<br />
organ {to treba da se gri`i za nejzinoto izvr{uvawe. Merkata,<br />
vsu{nost, e izvr{ena so samoto nejzino izrekuvawe pri koe sudot mu<br />
uka`uva na maloletnikot na op{testvenata neprifatlivost na storenoto<br />
delo i mo`nosta od izrekuvawe pote{ka merka dokolku dojde do<br />
povtoruvawe na takvoto povedenie. Po izrekuvaweto na merkata ukor<br />
nitu sudot ni bilo koj drug organ nema obvrska da go sledi povedenieto<br />
na maloletnikot. Za maloletnikot ednostavno se pretpostavuva deka e<br />
dovolno predupreden i deka vo idnina pozitivno }e se odnesuva, a deka<br />
vo toj pogled posebna gri`a }e poka`tat negovite roditeli ili drugite<br />
lica koi se gri`at za negovoto izdr`uvawe.<br />
2 0 Upatuvawe vo disciplinski centar za maloletnici. Upatuvaweto<br />
vo disciplinski centar pretstavuva vospitna merka od institucionalen<br />
karakter. Ovaa merka se izrekuva koga sudot }e oceni
deka e potrebno so primena na soodvetni kratkovremeni tretmanski<br />
aktivnosti da se vr{i vlijanie vrz li~nosta i povedenieto na maloletnikot<br />
zaradi usoglasuvawe na negovoto povedenie so pravnite i op{-<br />
testvenite o~ekuvawa.<br />
Vo zavisnost od potrebnite na maloletniot storitel upatuvaweto<br />
vo disciplinski centar mo`e da se javi vo tri varijanti. Imeno<br />
sudot mo`e da go upati maloletnikot vo disciplinski centar:<br />
a) na opredelen broj ~asovi vo prazni~nite denovi i toa najmnogu<br />
do ~etiri prazni~ni dena ednopodrugo,<br />
b) na opredelen broj ~asovi vo tekot na denot no, najmnogu eden<br />
mesec, i<br />
v) na neprekinat prestoj za opredelen broj denovi, no ne pove}e<br />
od dvaeset dena.<br />
Na maloletniot delinkvent mo`e da mu se izre~e samo edna od<br />
navedenite varijanti na upatuvawe vo disciplinski centar i toa mora<br />
da bide navedeno vo sudskata odluka. Pritoa, sudot mora da vodi smetka<br />
zaradi izvr{uvaweto na merkata, maloletnikot da ne izostane od<br />
redovnata nastava ili od rabota.<br />
Prestojot vo disciplinski centar se koristi za sproveduvawe<br />
na odnapred programiran tretman {to vo prv red se sostoi vo vospitna<br />
rabota so malolentikot. Takviot tretman ima za cel preku kratkovremeni<br />
vospitni i obrazovni dejnost da se izdejstvuva razvivawe na ~uvstvoto<br />
na li~na odgovornost na maloletnikot koja {to vodi kon korigirawe<br />
na negovite postapki. Za taa cel maloletnikot se anga`ira<br />
vrz u~ewe, vr{ewe korisni rabotni aktivnosti soodvetni na negovata<br />
vozrast i individualni sposobnosti.<br />
Kon ovaa merka po nejzinoto izvr{uvawe mo`e da se nadovrze<br />
merkata zasilen nadzor od strana na centarot za socijalni raboti. Do<br />
vakva situacija koja {to prakti~no zna~i izrekuvawe na maloletnikot<br />
dva vida vospitni merki, mo`e da dojde toga{ koga negoviot prestoj vo<br />
disciplinskiot centar se poka`al nedovolen za postignuvawe na o~ekuvanite<br />
korekcii vo negovoto povedenie.<br />
Disciplinskite centri vo koi se izvr{uva ovaa merka treba da<br />
bidat posebna, samostojna ustanova formirana tokmu za ovaa namena.<br />
Toga{ koga, kako {to e slu~aj vo na{ata zemja takva ustanova ne e<br />
osnovana, 592 za izvr{uvawe na merkata mo`e uspe{no da poslu`at i po-<br />
592<br />
Vo ime na vistinata RO za zgri`uvawe i vospituvawe "25 Maj" od<br />
30.VI 1966 godina funkcionira{e kako Prifatili{te za deca i mladinci na<br />
grad Skopje so op{tinite, a ottamu i kako edinstvena ustanova za izvr{uvawe<br />
na merkata upatuvawe vo disciplinski centar. Od nejzinoto osnovawe do sredinata<br />
na 1995 godina, vo ovaa ustanova so vakva merka prestojuvale samo tri<br />
mladinci od ednostavna pri~ina {to sudovite ne ja izrekuvale. Vidi: <strong>Sulejmanov</strong>,<br />
Z. Za{tita, edukacija i rehabilitacija na lica so pre~ki vo fizi~kiot<br />
i psihi~kiot razvoj vo Makedonija, ISPII, Skopje, 1995.<br />
525
stojnite prifatili{ta, internati, i drugi obrazovni ustanovi za rabota<br />
so mladinata {to adekvatno prostorno i kadrovski se opremeni i<br />
se nao|aat vo mestoto na `iveewe, odnosno prestojuvawe na maloletnikot.<br />
Koi od navedenite ustanovi gi ispolnuvaat navedenite uslovi za<br />
funkcionirawe kako disciplinski centri odlu~uva ministerot za<br />
trud i socijalna politika vo soglasnost so ministerot za obrazovanie.<br />
593<br />
Vospitnata merka upatuvawe vo disciplinski centar zapo~nuva<br />
da se izvr{uva so javuvaweto na maloletnoto lice vo so odlukata na<br />
sudot ozna~eniot disciplinski centar. Za navremenoto javuvawe vo<br />
centarot se gri`i centarot za socijalni raboti. Po priemot na sudskata<br />
odluka so koja e izre~ena merkata i vo dogovor so centarot, centarot<br />
za socijalni raboti e dol`en vo rok od deset dena da go povika<br />
maloletnikot zaedno so roditelite vo opredelen den i ~as da se javi vo<br />
centarot. Za natamo{noto redovno doa|awe na malolentiot vo centarot<br />
se gri`at negoviot roditel, posvoitel ili staratel. Ako poradi<br />
propu{tawe na nivnata obvrska maloletnikot ne se javi navreme vo<br />
centarot, toa go pravi neredovno ili sosema prestanal da doa|a vo<br />
nego, obvrska na centarot e za toa da go izvesti centarot za socijalni<br />
raboti ili nadle`niot sud.<br />
Vospitnata merka upatuvawe vo disciplinski centar vo prazni-<br />
~ni denovi i na opredelen broj ~asovi vo denot se izvr{uva vo vremeto<br />
od 08 do 20 ~asot vo slobodnoto vreme na maloletnoto lice.<br />
Maloletnikot koj e upaten vo disciplinski centar na neprekinat<br />
prestoj na opredelen broj denovi prodol`uva da ja sledi nastavata<br />
vo u~ili{teto taka {to vo centarot go pominuva samo slobodnoto<br />
vreme. Rabotno anga`iranite maloletnici isto taka prodol`uvaat da<br />
odat na rabota, a vo centarot im se obezbeduva ishrana i smestuvawe.<br />
526<br />
2.2. Merki na zasilen nadzor<br />
1. Merkite na zasilen nadzor im se izrekuvaat na maloletni delinkventi<br />
sprema koi treba da se prezemat potrajni merki na vospituvawe,<br />
prevospituvawe i lekuvawe so soodveten nadzor, a ne e potrebno<br />
nivno celosno oddeluvawe od dotoga{nata sredina. Zaedni~ki karakteristiki<br />
na ovie merki se: (1) deka se raboti za potrajni merki na<br />
vospituvawe i prevospituvawe, (2) deka pri nivnoto izvr{uvawe maloletnikot<br />
ne se izdvojuva od sredinata vo koja se nao|al, i (3) deka<br />
obi~no se izvr{uvaat vo krugot na semejstvoto ili od strana na drugo<br />
semejstvo ili organ {to mo`e uspe{no da mu ja nadomesti potrebnata<br />
qubov i gri`a na maloletnikot i da go obezbedi negovoto vospituvawe<br />
i pravilen razvoj.<br />
593<br />
Za izvr{uvaweto na ovaa merka vidi: <strong>Sulejmanov</strong>, Z. Komentar na<br />
zakonot za izvr{uvawe na sankciite, str. 410-414.
1 0 Zasilen nadzor od strana na roditelite, posvoitelot ili<br />
staratelot. Merkata zasilen nadzor od strana na roditelite, posvoitelot<br />
ili staratelot sudot ja izrekuva ako roditelite, posvoitelot<br />
ili staratelot propu{tile da vr{at nadzor nad maloletnikot, a<br />
inaku bile i se vo mo`nost da vr{at vakov nadzor. Koga sudot }e ja<br />
izre~e ovaa merka na roditelite, posvoitelot ili na staratelot im<br />
nalo`uva opredeleni dol`nosti vo pogled na merkite {to treba da se<br />
prezemat za vospituvawe na maloletnikot, za negovo eventualno lekuvawe<br />
i za otstranuvawe na {tetnite vlijanija vrz nego. Za ostvaruvawe<br />
na ovie obvrski sudot mo`e da im dade i potrebni upatstva. Sudot<br />
posebno mo`e da opredeli centarot za socijalni raboti da go kontrolira<br />
i izvr{uvaweto na ovaa merka i da mu uka`uva pomo{ na roditelite,<br />
posvoitelot ili staratelot. Ovaa kontrola od strana na centarot<br />
za socijalni raboti ne mo`e da trae pomalku od edna ni podolgo od<br />
tri godini. Iako toa izre~no ne e opredeleno vo zakonot, vo tie vremenski<br />
ramki sudot odlu~uva i za prestanokot na ovaa merka. So takva<br />
opredelba na minimumot i maksimumot na traeweto na merkata, vsu-<br />
{nost, e potencirana i obvrskata na sudot da go sledi najzinoto izvr-<br />
{uvawe, {to porano, koga ovaa merka trae{e do polnoletstvoto na maloletnikot,<br />
ne be{e slu~aj. Zna~ajno e da se istakne i toa deka roditelite,<br />
posvoitelot ili staratelot koga samite }e ocenat deka ve}e ne e<br />
potreben zasileniot nadzor mo`e da pokrenat inicijativa za osloboduvawe<br />
od taa obvrska.<br />
Vo procesot na izvr{uvaweto na ovaa merka dominantnata uloga<br />
ja imaat neposrednite izvr{iteli. Roditelot, posvoitelot ili staratelot<br />
ja izvr{uvaat merkata taka {to vodat postojana i celosna gri-<br />
`a za vospituvaweto na maloletnoto lice, prezemaat merki {to }e go<br />
spre~at {tetnoto vlijanie vrz nego i gi izvr{uvaat nalozite i upatstvata<br />
na centarot za socijalni raboti i izvr{niot sud. Vo odnos na<br />
samiot maloletnik toa konkrentno zna~i primena na takvi metodi i<br />
vlijanija {to go aktiviraat negoviot interes za u~eweto i postignuvawe<br />
uspeh vo u~ili{teto, anga`irawe vrz opredeleni rabotni zada-<br />
~i, osmisleno koristewe na slobodnoto vreme i ostvaruvawe drugi<br />
aktivnosti {to vodat kon neporo~en razvoj na negovata li~nost. Nakratko,<br />
vrz roditelot, posvoitelot ili staratelot od denot koga<br />
nadle`niot sud im ja dostavil odlukata so {to zapo~nuva izvr{uvaweto<br />
na merkata le`i golema obvrska gri`livo i sovesno da pristapat<br />
kon otstranuvawe na site negativni op{testveni vlijanija i konfliktni<br />
situacii {to mo`at maloletnikot povtorno da go odvedat vo pogre{na<br />
nasoka.<br />
Od prethodnoto me|utoa, ne smee da se izvle~e zaklu~ok {to ja<br />
minimizira ulogata na centarot za socijalni raboti. Nemu, neposrednite<br />
izvr{iteli na merkata dol`ni se da mu ovozmo`at da go proveruva<br />
tekot na izvr{uvaweto. Vrz nego le`i obvrskata da go sledi i<br />
proveruva izvr{uvaweto na merkata, da uka`uva potrebna stru~na i<br />
527
druga pomo{ vo tekot na vr{eweto na nadzorot, da dava upatstva za<br />
pravilno vospituvawe i za tekot na izvr{uvaweto na merkata, vo rok<br />
{to }e go opredeli sudot, a najmalku edna{ na {est meseci da go izvestuva<br />
nadle`niot sud. Pokraj ovaa obvrska, koja poednakvo va`i i za<br />
roditelot, posvoitelot ili staratelot, od centarot za socijalni raboti<br />
se bara po izvr{uvaweto na merkata da sostavi kone~en izve{taj za<br />
na~inot na nejzinoto izvr{uvawe od strana na roditelite, posvoitelot<br />
ili staratelot i za postignatite rezultati od toa.<br />
Ako vo tekot na izvr{uvaweto na merkata dojde do nesoglasuvawe<br />
me|u roditelot, posvoitelot ili staratelot na maloletnoto lice<br />
i centarot za socijalni raboti, nesoglasuveweto na na~inot na izvr-<br />
{uvaweto na merkata go re{ava sudot {to ja izrekol.<br />
2 0 Zasilen nadzor vo drugo semejstvo. Zasileniot nadzor vo<br />
drugo semejstvo e vtorata od zavodskite merki {to gi poznava na{eto<br />
<strong>pravo</strong>. Taa se primenuva koga roditelite, posvoitelot ili staratelot<br />
na maloletnikot ne se vo mo`nost da vr{at nadzor nad nego ili ako<br />
toa osnovano ne mo`e da se o~ekuva od niv, a postoi drugo semejstvo<br />
{to saka da go prifati i ima mo`nost da vr{i zasilen nadzor nad<br />
nego. Drugoto semejstvo koe obi~no se sostoi od rodnini ili drugi na<br />
maloletnikot bliski lica, se opredeluva so sudska odluka. Traeweto<br />
na ovaa merka vremenski e relativno neopredeleno. Do zapirawe na<br />
izvr{uvaweto na merkata mo`e da dojde dokolku roditelot, posvoitelot<br />
ili staratelot na maloletnikot se zdobijat so mo`nost samite da<br />
go vr{at nadzorot, ili koga spored rezultatite od vospituvaweto i<br />
prevospituvaweto }e prestane potrebata od zasilen nadzor. I pri<br />
izrekuvaweto na ovaa merka sudot mo`e da opredeli centarot za socijalni<br />
raboti za vreme na nejzinoto traewe da go sledi i proveruva<br />
izvr{uvaweto i da mu uka`uva potrebno pomo{ na semejstvoto na koe<br />
mu e predaden maloletnikot.<br />
Neposrednoto izvr{uvawe na merkite se ostvaruva na sledniot<br />
na~in. Po dobivaweto na odlukata od nadle`niot sud so koja e izre~ena<br />
merkata, centarot za socijalni raboti go izvestuva semejstvoto {to<br />
treba da go vr{i nadzorot deka vo rok od 15 dena }e mu go predade maloletnoto<br />
lice za izvr{uvawe na vospitnata merka. Potoa, centarot<br />
za socijalni raboti sklu~uva pismen dogovor so semejstvoto opredeleno<br />
vo odlukata so koj se utvrduvaat me|usebnite prava i obvrski vo<br />
vrska so smestuvaweto i sproveduvaweto na zasileniot nadzor sprema<br />
maloletnoto lice. So ovoj dogovor se opredeluva i visinata i na~inot<br />
na pla}aweto na tro{ocite dokolku semejstvoto bara nadomest za toa,<br />
kako i uslovite i rokot na prestanuvawe na dogovorot.<br />
Za vreme na izvr{uvaweto na vospitnata merka zasilen nadzor<br />
vo drugo semejstvo, dokolku nadle`niot sud po predlog na centarot za<br />
socijalni raboti ne opredeli poinaku, na maloletnikot mu se obezbeduva<br />
odr`uvawe na vrskite so negovoto semejstvo .<br />
I kaj izvr{uvaweto na ovaa merka od strana na centarot za so-<br />
528
cijalni raboti postoi obvrska da sostavi kone~en izve{taj za na~inot<br />
na samoto izvr{uvawe i postignatite rezultati koj mu se dostavuva na<br />
nadle`niot sud. Eventualnite sporovi me|u centarot i semejstvoto<br />
{to go vr{i nadzorot, isto taka, gi re{ava sudot {to ja izrekol merkata.<br />
Osnovnata smisla na ovaa merka e na maloletnikot da mu se obezbedi<br />
vospituvawe vo zdrava semejna atmosfera vo slo`na zednica na<br />
roditeli i deca vo koja usvoeniot sistem na vrednosti dava sigurna garancija<br />
za negoovo pravilno naso~uvawe. Obezbeduvaweto na takvo semejstvo<br />
vo koe normalno }e se ostvaruvaat vospitnite procesi e me|utoa,<br />
mo{ne te{ka zada~a. Vo na{i uslovi toa ne e slu~aj, ne zatoa {to<br />
nema takvi semejstva, tuku od pri~ini {to tie retko se prifa}aat da<br />
ja vr{at ovaa uloga. Kulturnite sfa}awa, tradicionalizmot i vo prv<br />
red materijanikot standard na naselenieto vo uslovi na mo{ne dinami~en<br />
`ivot mnogumina gi odvra}a od prifa}aweto na vakvi humani<br />
zadol`enija. Od tie pri~ini na{ite sudovi retko se opredeluvaat za<br />
izrekuvawe na ovaa merka.<br />
3 0 Zasilen nadzor od centar za socijalni raboti. Merkata zasilen<br />
nadzor od centar za socijalna rabota sudot ja izrekuva vo slu~aj<br />
koga roditelite, posvoitelot ili staratelot ne se vo mo`nost da<br />
vr{at zasilen nadzor nad maloletnikot, a ne postojat uslovi za negovo<br />
predavawe vo drugo semejstvo zaradi vr{ewe vakov nadzor. Maloletnikot<br />
ostanuva da `ivee kaj svoite roditeli, posvoitelot ili staratelot,<br />
a slu`benikot opredelen od centarot za socijalni raboti me|u razli~ni<br />
stru~ni lica (socijalni i pedago{ki rabotnici) koj ima iskustvo<br />
so vospituvaweto na maloletnici, vr{i nadzor i se gri`i za negovoto<br />
{koluvawe, vrabotuvawe, oddeluvawe od sredinata {to {tetno<br />
deluva vrz nego, za potrebno lekuvawe i za sreduvawe na prilikite vo<br />
koi `ivee.<br />
Ulogata na stru~niot slu`benik ovde treba da se sfati kako<br />
zna~ajna obvrska na pomo{, tretman i nadzor od organ {to neposredno<br />
ja izvr{uva merkata. Toj e glaven nositel na dol`nostite vo pogled na<br />
vospituvaweto i prevospituvaweto na maloletnikot i kontrola na negovoto<br />
povedenie. Me|utoa, toa vo nikoj slu~aj ne zna~i roditelite i<br />
licata {to go izdr`uvaat maloletnikot, odnosno licata kaj koi toj se<br />
nao|a, deka treba da bidat pasivni sprema merkite na vospituvawe {to<br />
gi prezema slu`benoto lice. Ako na maloletnikot kon merkata na<br />
zasilen nadzor mu e opredelena i nekoja posebna obvrska, slu`benoto<br />
lice e dol`no da go kontrolira nejzinoto ispolnuvawe.<br />
Ni traeweto na ovaa merka ne e odnapred opredeleno. Za nejziniot<br />
prestanok sudot odlu~uva dopolnitelno, so toa {to taa ne mo`e<br />
da trae pokratko od edna ni podolgo od tri godini.<br />
4 0 Posebni obvrski kon merkite na zasilen nadzor. Pri izrekuvaweto<br />
na bilo koja od merkite na zasilen nadzor ili vo tekot na<br />
nivnoto izvr{uvawe, sudot mo`e na maloletnikot da mu opredeleni<br />
529
pove}e posebni obvrski ako toa e potrebno za pouspe{no izvr{uvawe<br />
na izre~enata merka. Na maloletnikot mo`at da mu se opredelat<br />
osobeno ovie obvrski:<br />
- da mu se izvini li~no na o{tetenoto lice,<br />
- da ja popravi ili nadomesti {tetata predizvikana so krivi~noto<br />
delo,<br />
- redovno da go posetuva u~ili{teto,<br />
- da ne izostanuva od rabotnoto mesto,<br />
- da se osposobi za rabota {to odgovara na negovite sposobnosti,<br />
sklonosti i fizi~ka sila,<br />
- da prifati rabota,<br />
- da se vozdr`uva od upotrebata na alkoholni pijaloci droga i<br />
drugi psihotropni supstancii,<br />
- da se vozdr`i od posetuvawe na opredeleni lokali, odnosno<br />
opredeleni priredbi,<br />
- da posetuva soodvetna zdravstena ustanova ili sovetuvali{te,<br />
- polezno da go koristi slobodnoto vreme,<br />
- da ne kontaktira so lica koi {tetno vlijaat vrz negovata li~nost,<br />
- da se podlo`i na psihofizi~ko lekuvawe,<br />
- da se osposobi, ostru~i i prekvalifikuva zaradi zadr`uvawe<br />
na rabotnoto mesto {to go zazema ili za sozdavawe pretpostavki za<br />
vrabotuvawe,<br />
- da ovozmo`i uvid i prifati soveti vo vrska so rasporeduvaweto<br />
i tro{eweto na sredstva od li~niot dohod i drugite prihodi {to<br />
gi ostvaruva.<br />
Sudot mo`e na maloletnikot da mu opredeli i drugi obvrski no<br />
pritoa mora da vnimava so niv da ne go pogodi ~ovekovoto dostoinstvo<br />
na maloletnikot i da ne mu pri~ini drugi posebni te{kotii. Ovie<br />
obvrski sudot mo`e da gi izmeni ili ukine na predlog na centarot za<br />
socijalni raboti. Pri opredeluvaweto i izmenuvaweto na ovie obvrski<br />
sudot posebno e zadol`en na maloletnikot i negovite roditeli, posvoitelot<br />
ili staratelot da im uka`e deka vo slu~aj na nivno neispolnuvawe<br />
izre~enata merka na zasilen nadzor mo`e da bide zameneta so<br />
druga vospitna merka.<br />
Vo praktikata na dosega{nata primena na zavodskite vospitni<br />
merki kaj nas, navedenite obvrski naj~esto se sveduvaa na voop{teno<br />
obvrzuvawe na maloletnikot da vodi ureden `ivot bez nivno konkretno<br />
opredeluvawe.<br />
530<br />
2.3. Zavodski merki<br />
1. Zavodskite merki se izrekuvaat na maloletnik sprema koj<br />
treba da se prezemat potrajni merki na vospituvawe, prevospituvawe<br />
ili lekuvawe i negovo celosno oddeluvawe od dotoga{nata sredina.
Ovie merki ne mo`at da traat podolgo od pet godini. Zaedni~ki karakteristiki<br />
na ovie merki se: (1) deka se izvr{uvaat vo posebni zavodi<br />
soodvetni na nivnata namena, (2) deka maloletnicite celosno se izdvojuvaat<br />
od nivnata dotoga{na sredina, (3) deka se potrajni merki na vospituvawe<br />
i prevospituvawe i, (4) deka pri nivnoto izrekuvawe ne se<br />
opredeluva nivnoto traewe, tuku sudot za toa dopolnitelno odlu~uva<br />
so toa {to spored zakonot e opredelen minimumot i maksimumot na<br />
traeweto.<br />
Zavodskite merki se izvr{uvaat vo vospitna ustanova nameneta<br />
za vospituvawe i socijalna za{tita na deca i mladinci i vo vospitnopopraven<br />
dom.<br />
Upatuvaweto na maloletnikot vo soodvetna ustanova zaradi<br />
izvr{uvaweto na zavodskata vospitna merka go vr{i centarot za socijalni<br />
raboti po priemot na odlukata od nadle`niot sud. Toa go pravi<br />
taka {to od roditelot, posvoitelot ili staratelot }e pobara vo tekot<br />
na 15 dena da go dovede maloletnoto lice vo ustanovata. Pritoa, centarot<br />
za socijalni raboti ima obvrska da ja izvesti ustanovata za datumot<br />
koga maloletnoto lice treba da se javi na izvr{uvawe na merkata,<br />
a ustanovata vo koja se izvr{uva zavodskata merka da dostavi povratno<br />
izvestuvawe do centarot za socijalni raboti i nadle`niot sud za datumot<br />
na priemot na maloletnikot i po~etokot na izvr{uvaweto na<br />
merkata. Ako maloletnikot ne se javi na izvr{uvawe na zavodskata<br />
merka ili od ustanovata se dade vo begstvo rakovoditelot na ustanovata<br />
ima obvrska da go izvesti centarot za socijalni raboti, nadle-<br />
`niot sud i organot za vnatre{ni raboti za fakawe na maloletnoto<br />
lice i priveduvawe vo ustanovata.<br />
Po~etokot na izvr{uvaweto na merkata po molba na maloletnoto<br />
lice, negovite roditeli, posvoitelot ili staratelot mo`e da se<br />
odlo`i od istite pri~ini od koi mo`e da se odlo`i po~etokot na izdr`uvaweto<br />
na kaznata i na polnoletnite lica osudeni na kazna li{uvawe<br />
od sloboda.<br />
Me|u op{tite odredbi za izvr{uvawe na zavodskite merki e pomestena<br />
i dol`nosta na ustanovata vo koja se izvr{uva merkata najdocna<br />
3 meseci pred planiranoto otpu{tawe na maloletnoto lice da go<br />
izvesti centarot za socijalni raboti za otpu{taweto i da mu predlo-<br />
`i merki {to treba da se prezemat za negovo natamo{no vospituvawe.<br />
Vrz osnova na ova izvestuvawe centarot za socijalni raboti vr{i konsultacii<br />
so roditelite, posvoitelot ili staratelot na maloletnoto<br />
lice i zaedno so niv se anga`ira za prifa}awe na maloletnikot po negovoto<br />
izleguvawe od ustanovata. Pritoa, posebna gri`a se vodi za<br />
sreduvawe na semejnite priliki na maloletnikot, za obezbeduvawe negovo<br />
vremeno smestuvawe i ishrana ako toa ne mu e obezbedeno vo semejstvoto,<br />
za obezbeduvawe obleka i obuvki, za lekuvawe, za izbor na soodvetna<br />
sredina i za {koluvawe i vrabotuvawe na maloletnoto lice.<br />
531
1 0 Upatuvawe vo vospitna ustanova. Upatuvawe vo vospitna<br />
ustanova e zavodska merka koja im se izrekuva na maloletnite delinkventi<br />
trgnuvaj}i od pretpostavkata deka nivniot natamo{en razvoj<br />
ne mo`e da se obezbedi so nivno ostavawe na sloboda. Imeno, sudot }e<br />
ja izre~e ovaa merka toga{ koga smeta deka sprema maloletnicite treba<br />
da se obezbedi postojan nadzor od strana na stru~ni lica (so {kolska<br />
i stru~na sprema na vospituva~i) zaradi vospituvawe, prevospituvawe<br />
i nivno celosno izdvojuvawe od dotoga{nata sredina. Se raboti,<br />
vsu{nost, za malolentici koi ne se sosema vospitno zapu{teni<br />
taka {to mo`e da se upatat vo vospitna ustanova kade {to se smestuvaat<br />
i decata {to ne se delinkventi. 594 Takva vospitna ustanova kaj nas<br />
e Zavodot za zgri`uvawe, vospituvawe i obrazovanie na deca i mladinci<br />
"Ranka Milanovi}" vo Skopje. Kako ustanova za socijalna za{tita<br />
taa e od otvoren vid i soglasno aktot na nejzinoto formirawe i Zakonot<br />
za socijalna za{tita edinstvena e vo na{ata Republika. Vo nea maloletncite<br />
ostanuvaat najmalku {est meseci, a najmnogu tri godini.<br />
Sudot ne go opredeluva traeweto na merkata pri nejzinoto izrekuvawe,<br />
tuku za toa dopolnitelno odlu~uva vo zavisnost od postignatite<br />
rezultati vo ostvaruvaweto na vospitno-prevospitniot proces.<br />
Vo ovaa ustanova maloletnite delinkventi gi imaat istite prava<br />
i dol`nosti kako i drugite maloletnici koi se smesteni vo nea.<br />
Edinstvenata razlika e vo toa {to so ogled na izre~enata merka vo pogled<br />
na vospituvaweto na ovie lica im se posvetuva posebno vnimanie<br />
i zasilen nadzor {to ne treba da bide zabele`an od ostanatite maloletnici.<br />
Ottamu, so okolnosta deka sprema maloletnite lica e izre-<br />
~ena vospitna merka od zavodski vid, se zapoznavaat samo rakovoditelot<br />
na ustnovata i vospituva~ot komu mu e dovereno nejzinoto izvr-<br />
{uvawe.<br />
2 0 Upatuvawe vo vospitno-popraven dom. Merka upatuvawe vo<br />
vospitno-popraven dom im se izrekuva na vospitno zapu{teni maloletni<br />
delinkventi sprema koi e potrebno da se prezemat potrajni i<br />
zasileni merki na vospituvawe i prevospituvawe i nivno celosno<br />
oddeluvawe od dotoga{nata sredina. Pri odlu~uvaweto dali }e se<br />
izre~e ovaa merka sudot posebno ja zema predvid te`inata i prirodata<br />
na storenoto delo i okolnosta dali sprema maloletnikot porano bile<br />
izrekuvani vospitni merki ili kazna maloletni~ki zatvor. Vo vospitno-popravniot<br />
dom maloletnikot ostanuva najmalku edna, a na-<br />
594<br />
Vo zavodot "Ranka Milanovi}" pokraj kategorijata maloletni storiteli<br />
na krivi~ni dela za koi sudot donel <strong>pravo</strong>silno re{enie so izre~ena<br />
vospitna merka upatuvawe vo vospitna ustanova se zgri`uvaat u{te dve kategorii<br />
na maloletnici. Toa se maloletnici {to ovde se upatuvaat od strana<br />
na centrite za socijalni raboti koi imaat potreba od socijalna gri`a kako i<br />
vospitno zapu{tenite krivi~no neodgovorni maloletni storiteli na krivi~ni<br />
dela na vozrast do 14 godini.<br />
532
jmnogu pet godini. Sudot ne go opredeluva traeweto nitu na ovaa merka<br />
pri nejzinoto izrekuvawe.<br />
Ovaa merka kaj nas se izvr{uva{e vo vospitno popravniot dom<br />
Tetovo, 595 a od 2001 godina vo kazneno-poptravnata ustanova Skopje,<br />
kade {to sprema maloletnicite od ma{ki pol se primenuvaat aktivnosti<br />
i tretman i pomo{ so koi se obezbeduva pravilen razvoj i formirawe<br />
na pozitivnite naviki, stavovi i vrednosti i se otstranuvaat<br />
kriminogenite vlijanija {to mo`at da go pottiknat kriminogenoto<br />
odnesuvawe. Poradi nemawe uslovi za izvr{uvawe na merkata upatuvawe<br />
vo vospitno-popraven dom na maloletni delinkventi od `enski<br />
pol, do sredinata na 1986 godina maloletni~kite od na{ata dr`ava<br />
ovaa merka ja izdr`uvaa vo VPD Kru{evac. Denes ovaa merka se<br />
izvr{uva vo posebno oddelenie vo ramkite na KPD za `eni vo Idrizovo.<br />
596<br />
3. IZMENA NA ODLUKATA ZA VOSPITNITE MERKI I ZAPIRAWE<br />
NA NIVNOTO IZVR[UVAWE<br />
1. Vo na{iot sistem na vospitni merki e karakteristi~no {to<br />
na sudot mu e dadeno ovlastuvawe: a) da ja izmeni izre~enata vospitna<br />
merka, b) da go zapre izvr{uvaweto na izre~enata vospitna merka, v)<br />
da ja zameni izre~enata so druga vospitna merka i g) da donese odluka<br />
so koja izre~enata vospitna merka nema da se izvr{i.<br />
1 0 Izmena na vospitnata merka e mo`na kaj merkite na zasilen<br />
nadzor. Pri izrekuvaweto na ovie vospitni merki, na licata koi treba<br />
da gi izvr{uvaat sudot im dava upatstva ili im nalo`uva opredeleni<br />
obvrski, a na samiot maloletnik mo`e da mu opredeli i posebni<br />
obvrski. Dokolku vo tekot na izvr{uvaweto na konkretnata merka<br />
bide postignata nejzinata cel, ili pak, i pokraj navedenite barawa,<br />
niza okolnosti uka`uvaat deka ne do{lo i nema da dojde do o~e-<br />
595<br />
VPD Tetovo funkcionira od 1962 godina najprvin vo samo eden<br />
objekt {to ne be{e namenski izgraden za izvr{uvawe na merkata upatuvawe<br />
vo vospitno popraven dom. Vo tekot na 1964-1966 kon ovoj objekt bea pridodadeni<br />
nekolku rabotilnici, a edna negova prostorija be{e prilagodena za<br />
izveduvawe {kolska nastava. Od 1973 godina koga se izgredeni 6 pavilioni so<br />
kapacitet od 125 maloletnici VPD Tetotvo se zdobi so sovremeni materijalni<br />
pretpostavki za ostvaruvawe na svojata funkcija.<br />
596<br />
Vospitno-popravniot dom, poto~no oddelenieto za maloletnici od<br />
`enski pol e osnovano so odluka na Sobranieto na SR Makedonija od 23 septemvri<br />
1986 godina, a zapo~na da funkcionira od 1 oktomvri 1986 godina.<br />
Oddelnieto e smesteno vo edno krilo na objektot {to go so~inuva KPD za<br />
`eni Idrizovo. Kapacitetot na toa krilo e 5-7 maloletni~ki i so ogled na<br />
toa {to ovde godi{no se upatuvaat od edna do ~etiri maloletni~ki vo celost<br />
gi zadovoluva potrebite na na{ata Republika.<br />
533
kuvanite vospitni i prevospitni rezultati, celesoobrazno e da se menuvaat<br />
dadenite upatstva, opredelenite obvrski da se ukinat ili zamenat<br />
so drugi ili pak merkata da se zameni so drug vid merki na zasilen<br />
nadzor. Ovie izmeni sudot mo`e da gi vr{i dodeka trae primenata na<br />
izre~enata vospitna merka.<br />
2 0 Zapirawe na izvr{uvaweto na izre~enite merki na zasilen<br />
nadzor ili na onie od zavodski vid mo`e da bide predizvikano od pove}e<br />
pri~ini:<br />
a) Koga po donesuvaweto na odlukata so koja e izre~ena merkata<br />
na zasilen nadzor ili zavodska merka, }e se pojavat okolnosti {to ne<br />
postoele vo vremeto na donesuvaweto na odlukata ili za niv ne se znaelo<br />
a bile od vlijanie vrz donesuvaweto na odlukata, izvr{uvaweto na<br />
izre~enata merka mo`e da se zapre.<br />
b) Izvr{uvaweto na merkata na zasilen nadzor ili na zavodskata<br />
merka mo`e da zapre i so ogled na postignatiot uspeh vo vospituvaweto<br />
i prevospituvaweto, so slednive ograni~uvawa:<br />
- merkata upatuvawe vo vospitna ustanova ne mo`e da se zapre<br />
od izvr{uvawe pred istekot na rokot od 6 meseci.<br />
- merkata upatuvawe vo vospitno-popraven dom ne mo`e da se<br />
zapre od izvr{uvawe pred istekot na rokot od edna godina.<br />
3 0 Zamena na izre~enata so druga vospitna merka e mo`na, isto<br />
taka, od pove}e pri~ini:<br />
a) Od istite pri~ini spored koi e mo`no zapirawe na izvr{uvaweto<br />
na izre~enite merki na zasilen nadzor i zavodskite vospitni<br />
merki, mo`na e i nivna zamena so drugi takvi merki. Pritoa, i vo<br />
odnos na zamenata so ogled na postignatiot uspeh vo vospituvaweto i<br />
prevospituvaweto postoji samo edno ograni~uvawe:<br />
- merkata upatuvawe vo vospitna ustanova do istekot na rokot<br />
od 6 meseci mo`e da se zameni samo so upatuvawe na maloletnikot vo<br />
vospitno popraven dom.<br />
b) Zamena na izre~enata so druga vospitna merka e mo`na i koga<br />
treba da se pristapi kon povtorno odlu~uvawe za merkata. Imeno, ako<br />
od <strong>pravo</strong>silnosta na odlukata so koja e izre~ena merkata na zasilen<br />
nadzor ili zavodska merka pominalo pove}e od edna godina, a izvr{uvaweto<br />
ne zapo~nalo, sudot povtorno }e odlu~i za potrebata od nejzinoto<br />
izvr{uvawe. Pritoa, sudot mo`e da odlu~i porano izvr{enata<br />
merka da se izvr{i, da ne se izvr{i ili da se zameni so nekoja druga<br />
merka.<br />
4. Neizvr{uvawe na vospitna merka. Vospitnata merka nema da<br />
se izvr{i toga{ koga od momentot na nejzinoto izrekuvawe pominalo<br />
relativno podolgo vreme, taka {to so nejzinoto izvr{uvawe sî u{te<br />
ne se zapo~nalo, a vo toj period meloletnikot ne storil novo krivi~no<br />
delo. Ovie okolnosti uka`uvaat deka e postignata celta na merkata i<br />
bez nejzino izvr{uvawe, odnosno deka ve}e ne e potrebno i adekvatno<br />
da se pristapi kon menuvawe na li~nosta na maloletnikot. Pritoa, se<br />
534
mo`ni dva slu~ai: na obligatorno i fakultativno neizvr{uvawe na<br />
izre~enata merka.<br />
a) Merkata upatuvawe vo disciplinski centar za maloletnici<br />
nema da se izvr{i sekoga{ koga od <strong>pravo</strong>silnosta na odlukata so koja e<br />
izre~ena ovaa merka izminale pove}e od 6 meseci, a nejzinoto izvr{uvawe<br />
ne zapo~nalo.<br />
b) Merkata na zasilen nadzor ili zavodska vospitna merka<br />
mo`e da ne se izvr{i dokolku po <strong>pravo</strong>silnosta na odlukata so koja e<br />
izre~ena pominalo pove}e od edna godina, a nejzinoto izvr{uvawe ne<br />
zapo~nalo.<br />
II. MALOLETNI^KI ZATVOR<br />
1. Posebnata polo`ba na maloletnite storiteli vo krivi~noto<br />
i izvr{noto zakonodavstvo e edna od va`nite pridobivki na evolucijata<br />
na krivi~noto <strong>pravo</strong> i penologijata. Od vekovnite nau~ni prou~uvawa<br />
i prakti~ni sogleduvawa deka borbata pritiv maloletni~kata<br />
delinkvencija ne mo`e da se vodi na ista na~in i so isti sredstva kako<br />
protiv polnoletnite storiteli na krivi~ni dela, osnovnite sankcii<br />
za ovie storiteli se transformiraa vo vospitni merki. Kaznuvaweto<br />
stana posebna merka koja isklu~ivo se primenuva, no i toga{ koga se<br />
primenuva taa e takva merka {to vo prv red e ispoleta so vospitna sodr`ina.<br />
2. So ogled na nejziniot supsidijaren karakter kaznata maloletni~ki<br />
zatvor se proklamira kako sporedna, posebna i isklu~itelna<br />
merka {to mo`e da se izre~e samo vo slu~aite koga se ispolneti opredeleni<br />
uslovi. Kako kaznena merka so specifi~no vospiten karakter,<br />
maloletni~kiot zatvor kaj nas mo`e da se izre~e samo na krivi~no<br />
odgovoren postar maloletnik {to storil krivi~no delo za koe so zakon<br />
e propi{ana kazna pote{ka od pet godini li{uvawe od sloboda i<br />
koga poradi te{kite posledici na deloto i visokiot stepen na krivi~nata<br />
odgovornost ne e opravdano da se izre~e vospitna merka. Ovaa<br />
kazna ne mo`e da bide pokratka od edna godina (op{t zakonski minimum),<br />
nitu podolga od deset godini (op{t zakonski maksimum).<br />
Pritoa, zna~ajno e deka pri odmeruvaweto na kaznata maloletni~ki<br />
zatvor sudot gi zema site okolnosti {to vlijaat kaznata da<br />
bide pomala ili pogolema vodej}i posebna smetka za stepenot na du{evnata<br />
razvienost na maloletnikot i vremeto potrebno za negovo vospituvawe,<br />
prevospituvawe i stru~no usovr{uvawe. Za odmeruvaweto na<br />
kaznata za krivi~ni dela vo stek va`at ramkite od edna do deset godini<br />
vo koi {to, koga postojat zakonski uslovi i koga se najde deka takva<br />
kazna na maloletnikot treba da mu se izre~e, sudot }e mu opredeli<br />
samo edna kazna maloletni~ki zatvor. Ako sudot najde deka za nekoi od<br />
krivi~nite dela vo stek postariot maloletnik treba da se kazni, a za<br />
drugite dela treba da se izre~at vospitni merki, za site dela vo stek<br />
535
}e izre~e samo maloletni~ki zatvor.<br />
Izrekuvaweto na kaznata maloletni~ki zatvor se vr{i zaradi<br />
postignuvawe na re~isi istite celi kako i onie kon koi se stremat i<br />
vospitnite merki. Me|utoa, kaznata maloletni~ki zatvor se izrekuva<br />
koga ne e celishodno da se izre~at vospitnite merki. Pritoa, celishodnosta<br />
ovde treba da se podrazbere vo smisla na stepenuvawe na potrebata<br />
od prezemawe na poslabi ili zasileni merki na vospituvawe,<br />
bidej}i vospituvaweto na maloletnicite se istakuva kako ednistvena<br />
cel na site krivi~ni sankcii nameneti za ovie lica. Vo taa smisla maloletni~kiot<br />
zatvor gi poseduva karakteristikite na vospitna merka<br />
i zatoa so <strong>pravo</strong> mo`e da se ka`e deka maloleti~kiot zatvor pretstavuva<br />
i "poostra vospitna merka." Ovaa konstatacija mo`e mnogu lesno<br />
da se vidi od odredbata so koja se odreduva celta na maloletni~kiot<br />
zatvor. Ottamu, mo`e da se zaklu~i deka i kaj izvr{uvaweto na vospitnite<br />
merki i kaj izvr{uvaweto na maloletni~kiot zatvor soglasno<br />
nivnata zaedni~ka cel {to ja opredelil zakonodavecot, a vrz osnova na<br />
poznavaweto na li~nosta na maloletnikot, op{testvenata reakcija na<br />
sredinata sprema maloletnite delinkventi e ednakva. Toa zna~i deka<br />
vospitnite merki od institucionalen karakter ne se razlikuvaat i ne<br />
treba da se razlikuvaat vo na~inot na nivnoto izvr{uvawe. Razlikata<br />
me|u niv zasega se sostoi samo vo na~inot na nivnoto izrekuvawe. Toa<br />
proizleguva ottamu {to za izrekuvaweto na kaznata maloletni~ki zatvor<br />
zakonodavecot predvidel poinakvi kriteriumi od onie za izrekuvaweto<br />
na vospitnite merki. Tie kriteriumi kaj maloletni~kiot zatvor<br />
se odnesuvaat na vozrasta na delinkventot, te`inata na storenoto<br />
krivi~no delo, stepenot na krvi~nata odgovornost kako i uverenieto<br />
deka ni edna od vospitnite merki vo konkreniot slu~aj ne bi bila celishodna.<br />
Pokraj ovie strogi uslovi, pri kaznuvaweto na maloletnicite<br />
mora da se vodi smetka za celosnoto zapoznavawe na nivnata li-<br />
~nost, nivnoto sudsko minato, deka eventualno izre~enite porane{ni<br />
merki go nemale sakaniot efekt, za semejnata i ekonomskata sostojba<br />
na maloletnicite, mo`nosta za nivnoto {koluvawe i uslovite za nivnoto<br />
stru~no usovr{uvawe. Seto toa se okolnosti od posebno zna~ewe<br />
za podobro ostvaruvawe na specijalnata i generalnata prevencija koga<br />
se raboti za maloletnite storiteli na krivi~ni dela od pote`ok vid.<br />
Me|utoa, ovde treba da se ima predvid deka izrekuvaweto na maloletni~kiot<br />
zatvor duri i toga{ koga se ispolneti site pretpostavki ne<br />
e zadol`itelno. Imeno, sudot e ovlasten (toa e negovo fakultativno<br />
<strong>pravo</strong>) da odlu~i dali }e ja izre~e ili nema da ja izre~e ovaa merka, a<br />
za toa e potrebno toj da se uveri deka poradi te{kite posledici na<br />
deloto i visokiot stepen na krivi~nata odgovornost ne bi bilo opravdano<br />
da se izre~e vospitna merka.<br />
Od predhodnoto jasno se ocrtuvaat elementite {to maloletni-<br />
~kiot zatvor go karakteriziraat kako vospitna merka. Me|utoa, kako<br />
{to ve}e spomenavme, vo nego se vtkaeni i drugi elementi koi neso-<br />
536
mneno uka`uvaat na negoviot kaznen karakter. Toa najdobro se gleda<br />
od faktot {to maloletni~kiot zatvor go so~uval svojot represiven<br />
prizvuk. Imeno, spored svojata priroda maloletni~kiot zatvor e kazna<br />
li{uvawe od sloboda i kako takov e sli~en na takvata kazna {to im se<br />
izrekuva na polnoletnite kriminalci. I pokraj toa {to e proniknat<br />
vo idejata za vospituvawe, {to e izrazen niz eden poseben human i liberalen<br />
stav, poradi samata svoja priroda vo nego prevejuvaat elementi<br />
koi, iako prividno deluvaat od vtor plan, jasno se naso~eni kon<br />
toa maloletnikot da po~uvstvuva i da se uveri deka op{testvoto ne ja<br />
odobruva negovata postapka. Od faktot {to kaznuvaweto se primenuva<br />
sprema krivi~no odgovorni lica nu`no proizleguva deka postoi opredelen<br />
socijalnoeti~ki prekor koj se provlekuva niz retribucijata<br />
{to kako neizostaven del se nao|a vo su{tinata na kaznata. Me|utoa,<br />
pri odmeruvaweto na kaznata maloletni~ki zatvor te`i{teto sepak<br />
ne se stava vrz te`inata na deloto i stepenot na vinata kako kaj polnoletnite<br />
storiteli na krivi~ni dela. Se razbira deka tie elementi<br />
se imaat predvid no, ovde im se pridava sekundarna va`nost, a toa zna-<br />
~i deka so maloletni~kiot zatvor se nastojuva kon pomestuvawe na retribucijata<br />
vo vtor plan vo onaa mera vo koja toa realno mo`e da se<br />
ostvari. Me|utoa, so toa ni od daleku ne mo`e da se negira vistinskata<br />
egzistencija na represijata i da ne se priznae deka tokmu zatoa maloletni~kiot<br />
zatvor vo osnova e kazna. Fakt e me|utoa, i toa deka se raboti<br />
za specifi~en vid na merka koja {to, iako za maloletnikot mo`e<br />
da pretstavuva dosta bolno li{uvawe od sloboda, vo nea se sleani i<br />
brojni karakteristiki koi so ogled na nivnata cel ja odbele`uvaat<br />
kako vospitna merka. Ottamu, vo teorijata e najprifatliva onaa formulacija<br />
{to maloletni~kiot zatvor go opredeluva kako merka sui generis.<br />
3. Posebi pravila za odmeruvaweto na kaznata maloletni~ki<br />
zatvor. Spored ~l. 88 KZ, najprvo se bara pri odmeruvaweto na<br />
maloletni~kiot zatvor sudot da gi zeme predvid site okolnosti {to<br />
vlijaat kaznata da bide pogolema ili pomala (~l. 39) posebno vodej}i<br />
smetka za stepenot na du{evnata razvienost na maloletnikot i za<br />
vremeto potrebno za negovoto vospituvawe, prevospituvawe i stru~no<br />
osposobuvawe. Toa poka`uva deka kaj odmeruvaweto na kaznata maloletni~ki<br />
zatvor sekoga{ mu se dava prednost na li~nite okolnosti<br />
na maloletnikot vo odnos na okolnostite na krivi~noto delo.<br />
Natamo{na karakteristika na odmeruvaweto na kaznata maloletni~ki<br />
zatvor se sostoi vo toa {to sudot ne mo`e da izre~e maloletni~ki<br />
zatvor vo podolgo traewe od propi{anata kazna zatvor za<br />
toa delo. Toa zna~i deka sudot ovde e vrzan za posebiot maksimum na<br />
kaznata li{uvawe od sloboda koja za isto delo e predvidena i za polnoletnite<br />
storiteli. Me|utoa, za razlika od slu~aite koga se raboti<br />
za polnoletni lica, sudot ne e vrzan za posebniot minimum na kaznata<br />
li{uvawe od sloboda predviden za krivi~noto delo koe e storeno (~l.<br />
537
87 st. 2 KZ).<br />
Za maloletnicite isto taka, ne se primenuvaat op{tite odredbi<br />
za odmeruvawe na kaznata za krivi~ni dela vo stek na polnoletni<br />
lica. Vo ovoj pogled mo`at da se razlikuvaat dve situacii.<br />
1 0 Ako postar maloletnik stori pove}e krivi~ni dela vo stek, a<br />
sudot najde deka za sekoe oddelno delo treba da izre~e kazna maloletni~ki<br />
zatvor, kaznata }e mu ja odmeri spored slobodna ocena vo ramkite<br />
na najgolemata zakonska merka na kaznata maloletni~ki zatvor.<br />
Vo vakov slu~aj sudot mo`e da izre~e edinstvena kazna vo najdolgo traewe<br />
od 10 godini so ogled deka toa e zakonskiot maksimum na kaznata<br />
(~l. 89. st. 3 KZ).<br />
2 0 Ako sudot najde deka za nekoe krivi~no delo vo stek treba da<br />
izre~e maloletni~ki zatvor, a za drugi krivi~i dela vospitni merki,<br />
za site tie dela vo stek }e izre~e samo kazna maloletni~ki zatvor (~l.<br />
89 st. 2).<br />
Navedenite pravila koi se primenuvaat vo slu~aj na izvr{uvawe<br />
na krivi~i dela vo stek, se primenuvaat i toga{ koga }e dojde do sudewe<br />
na osuden maloletnik: koga }e se utvrdi deka maloletnikot pred<br />
ili po nejzinot izrekuvawe storil krivi~no delo.<br />
4. Maloletni~kiot zatvor koj vo na{iot kaznen sistem za prv<br />
pat e voveden so izmenite i doplnuvawata na krivi~niot zakon od 1959<br />
godina predvideno e da se izvr{uva vo posebna kazneno-popravna ustanova<br />
za maloletnici. Vo taa ustanova malolenicite ostanuvaat do navr{uvaweto<br />
na 23 godini, a vo isklu~itelni slu~ai (ako toa e potrebno<br />
za dovr{uvawe na nivnoto {koluvawe ili ostru~uvawe ili ako<br />
preostanatiot del od neizdr`anata kazna ne nadminuva 6 meseci) vo<br />
nea mo`at da bidat zadr`ani i podolgo. Ako za toa vreme ne ja izdr`ale<br />
kaznata maloletnite osudenici se upatuvaat vo kazneno-popravna<br />
ustanova za polnoletni osudenici i vo celost se izedna~uvaat so nivniot<br />
osudeni~ki status.<br />
III. KRIVI^NI SANKCII SPREMA POMLADI POLNOLETNI<br />
LICA<br />
1. POIM NA POMLADI POLNOLETNI LICA<br />
Kategorijata na pomladi polnoletni lica e rezultat na nau~nite<br />
soznaniija deka biopsihosocijalnata zrelost na li~nosta ne mora<br />
sekoga{ da nastapi so navr{uvaweto na 18 godini od `ivotot, odnosno<br />
deka vo odredeni slu~ai pod dejstvo na razni okolnosti taa mo`e da nastapi<br />
i podocna. Od tie pri~ini se napu{ta strogoto i formalno razlikuvawe<br />
na maloletstvoto od polnoletstvoto. Ottamu i na{eto<br />
krivi~no zakonodavstvo prifa}a eden preoden period vo koj licata<br />
koi formalno go dostignale polnolestvoto ne mo`e da se ka`e deka ja<br />
538
dostigale i potrebnata du{evna zrelost. Prifa}aweto na toj preoden<br />
period, koj kako {to vidovme, kaj nas e pomesten me|u 18 i 21 godina od<br />
`ivotot, e od golemo prakti~o zna~ewe za{to vo sprotivno mo`e da se<br />
slu~i strogoto formalno razlikuvawe na preodot od maloletstvo vo<br />
polnoletstvo duri i od samo nekolku dena, da dovede do razli~no, odnosno<br />
postrogo kaznuvawe na liceto {to gi naru{ilo op{testvenite normi<br />
so izvr{uvawe na krivi~no delo. 597<br />
2. VOSPITNI MERKI ZA POMLADI POLNOLETNI LICA<br />
Na pomladite polnoletni lica po pravilo im se izrekuvaat<br />
krivi~nite sankcii predvideni za polnoletni lica. Me|utoa, Krivi-<br />
~niot zakonik predividuva isklu~ok od toa pravilo. Imeno, spored ~l.<br />
94 st. 1 KZ, na storitel {to izvr{il krivi~no delo kako pomlado polnoletno<br />
lice, sudot mo`e da mu izre~e soodvetna merka na zasilen nadzor<br />
ili zavodska merka pod slednive uslovi:<br />
1 0 ako storitelot na krivi~noto delo vo vremeto na sudeweto<br />
bil polnoleten no ne napolnil 21 godina od `ivotot, i<br />
2 0 ako so ogled na negovata li~nost i okolnostite pod koi e storeno<br />
deloto, mo`e da se o~ekuva deka i so vospitna merka }e se postigne<br />
celta {to bi se ostvarila so izrekuvaweto na kaznata.<br />
Izrekuvaweto na merkata zasilen nadzor ili zavodska merka ne<br />
e zadol`itelno, tuku fakultativno. Ocenata koja od ovie sankcii }e<br />
se izre~e zavisi od okolnostite vo vrska so krivi~noto delo, li~nosta<br />
na storitelot i celite na izbranata sankcija. Spomenatite vospitni<br />
merki mu se izrekuvaat na pomladiot polnoletnik pod istite uslovi<br />
kako i na moletnite lica, so taa razlika {to, izre~enata vospitna merka<br />
mo`e da trae najmnogu do napolnuvaweto 23 godini od negoviot `ivot,<br />
{to prakti~no zna~i deka taa mo`e maksimalno da trae dve godini.<br />
Na pomladiot polnoletnik, sudot mo`e da mu izre~e nekoja od<br />
merkite na bezbednost.<br />
3. SUDEWE NA POLNOLETNO LICE ZA KRIVI^NI DELA<br />
IZVR[ENI VO MALOLETSTVO<br />
1. Koga na polnoletno lice mu se sudi za krivi~no delo {to go<br />
izvr{il dodeka bil maloletnik, sprema nego se primenuvaat vospitni<br />
i kazneni merki predvideni za maloletni lica, bez ogled na toa {to<br />
vo vreme na sudeweto storitelot e polnoleten. Vo ovoj slu~aj se poja-<br />
597<br />
Za kategorijata na pomladite polnoletni lica i site podrobnosti<br />
na nivnata krivi~nopravna polo`ba vidi: Lazarevi}, Lj. Polo`aj mladih punoletnika<br />
u krivi~nom pravu, Institut za kriminolo{ka i kriminalisti~ka istra`ivanja, Beograd,<br />
1962.<br />
539
vuva samo pra{aweto za merkata {to na takvoto lice treba da mu se<br />
izre~e so ogled deka se raboti za polnoletno lice. Re{enieto na ovoj<br />
problem go dava ~l. 93 KZ. Vo taa odredba se sodr`ani posebni pravila<br />
za sudewe na polnoletno lice za krivi~ni dela {to gi izvr{ilo<br />
kako maloletnik. Pritoa se pravi razlika dali toa lice krivi~noto<br />
delo go storilo kako pomlad ili postar maloletnik.<br />
1 0 Sudewe na polnoletno lice za krivi~no delo {to go storil<br />
kako pomlad maloletnik. Na polnoletno lice mo`e da mu se sudi za<br />
krivi~nodelo koe go storil kako pomlad polnoletnik pod slednite<br />
uslovi:<br />
a) ako ne navr{ilo 21 godina od `ivotot (so ogled deka soglasno<br />
~l. 93 st. 1 KZ e zazemen stav deka na polnoletni lica koi navr{ile<br />
21 godina ne mo`e da im se sudi za krivi~no delo koe go izvr{ile kako<br />
pomladi polnoletni lica) i,<br />
b) ako za storenoto delo e propi{ana kazna li{uvawe od sloboda<br />
pote{ka od 5 godini.<br />
Na takvo lice mo`e da mu se izre~e samo soodvetna zavodska vospitna<br />
merka. Izrekuvaweto na taa merka e fakultativno. Pri ocenata<br />
dali }e ja izre~e ovaa merka, sudot treba da gi zeme previd site<br />
okolnosti na slu~ajot, a osobeno te`inata na storenoto krivi~noto<br />
delo, vremeto {to pominalo od negovoto izvr{uvawe, povedenieto na<br />
storitelot i celta na ovaa vospitna merka. (~l. 93 st. 2 KZ).<br />
2 0 Sudewe na polnoletno lice za krivi~no delo {to go storil<br />
kako postar maloletnik. Na lice koe krivi~noto delo go izvr{ilo<br />
kako postar maloletnik, soglasno ~l. 93 st. 3 KZ, mo`e da mu se sudi i<br />
da mu se izre~e soodvetna zavodska merka, a pod uslovite od ~l. 87 KZ,<br />
kazna maloletni~ki zatvor. Izrekuvaweto na ovie krivi~ni sankcii,<br />
isto taka, e fakultativno. Pri ocenata dali i koja od ovie sankcii }e<br />
gi izre~e, sudot }e gi zeme istite okolnosti kako pod 1 0 , a dokolku se<br />
raboti za izrekuvawe na kaznata maloletni~ki zatvor i nejzinata cel.<br />
2. Sudewe na polnoletno lice koe vo vremeto na sudeweto<br />
napolnilo 21 godina od `ivotot. Posebna situacija pretstavuva sudeweto<br />
na polnoletno lice koe vo vremeto na sudeweto napolnilo 21<br />
godina od `ivotot. Vo takov slu~aj, na takviot storitel, namesto maloletni~ki<br />
zatvor, sudot mo`e da mu izre~e kazna li{uvawe od sloboda<br />
ili uslovna osuda.<br />
540
APPENDIX<br />
541
542
KRIVI^EN ZAKONIK<br />
"SV RM", br. 37/1996, 80/1999, 4/2002, 43/2003, 19/2004, 81/2005, 60/2006 i 73/2006<br />
O P [ T D E L<br />
G l a v a p r v a<br />
OSNOVNI ODREDBI<br />
Zakonitost vo opredeluvaweto na krivi~nite dela i na propi{uvaweto na<br />
krivi~nite sankcii<br />
^len 1<br />
Na nikogo ne mo`e da mu bide izre~ena kazna ili druga krivi~na<br />
sankcija za delo, koe, pred da e storeno, ne bilo so zakon opredeleno<br />
kako krivi~no delo i za koe ne bila propi{ana kazna so zakon.<br />
Osnova i granici na krivi~nopravnata prinuda<br />
^len 2<br />
Za{titata na slobodite i pravata na ~ovekot i na drugite osnovni<br />
vrednosti i primenuvaweto na krivi~nopravnata prinuda koga e<br />
vo mera vo koja toa e nu`no za spre~uvawe na op{testveno-{tetni dejstvija,<br />
pretstavuvaat osnova i granica za opredeluvawe na krivi~nite<br />
dela i propi{uvawe na krivi~nite sankcii.<br />
Zadol`ntelno primenuvawe na poblag krivi~en zakon<br />
^len Z<br />
(1) Vrz storitelot na krivi~no delo se primenuva zakonot {to<br />
va`el vo vremeto na izvr{uvaweto na krivi~noto delo.<br />
(2) Ako po izvr{uvaweto na krivi~noto delo e izmenet zakonot,<br />
edna{ ili pove}e pati, }e se primeni zakonot {to e poblag za storitelot.<br />
(3) Ako so ovoj zakon e propi{ana nova alternativna merka, merka<br />
na bezbednost ili vospitna merka, taa mo`e da se izre~e samo ako<br />
odgovara na nekoja porano propi{ana merka i ako ne e ponepovolna za<br />
storitelot.<br />
Krivi~ni sankcii<br />
^len 4<br />
Krivi~ni sankcii se: kazni, alternativni merki merki na bezbednost<br />
i vospitni merki.<br />
543
Ograni~uvawa vo izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii<br />
^len 5<br />
Na storitelot na krivi~no delo vo izvr{uvaweto na krivi~nata<br />
sankcija mo`at da mu bidat odzemeni ili ograni~eni opredeleni<br />
prava samo vo mera koja im odgovara na prirodata i sodr`inata na taa<br />
sankcija i samo na na~in so koj se obezbeduva po~ituvawe na li~nosta<br />
na storitelot i na negovoto ~ove~ko dostoinstvo.<br />
Va`ewe na op{tiot del<br />
^len 6<br />
Odredbite od op{tiot del na ovoj zakonik va`at za site krivi-<br />
~ni dela opredeleni vo zakonite na Republika Makedonija.<br />
G l a v a v t o r a<br />
KRIVI^NO DELO I KRIVI^NA ODGOVORNOST<br />
1. Op{ti odredbi za krivi~noto delo i krivi~nata odgovornost<br />
Krivi~no delo<br />
^len 7<br />
Krivi~no delo e protivpravno delo {to so zakon e opredeleno<br />
kako krivi~no delo i ~ii obele`ja se opredeleni so zakon.<br />
1. Delo od malo zna~ewe<br />
^len 8<br />
(1) Ne e krivi~no delo ona delo {to, iako sodr`i obele`ja na<br />
krivi~no delo, pretstavuva delo od malo zna~ewe poradi otsustvoto<br />
ili nezna~itelnosta na {tetnite posledici i niskiot stepen na krivi~na<br />
odgovornost na storitelot.<br />
(2) Odredbata od stavot 1 mo`e da se primeni na krivi~no delo<br />
za koe e propi{ana pari~na kazna ili kazna zatvor do tri godini.<br />
Nu`na odbrana<br />
^len 9<br />
(1) Ne e krivi~no delo ona delo {to e storeno vo nu`na odbrana.<br />
(2) Nu`na e onaa odbrana {to e neophodno potrebna storitelot<br />
da odbie od sebe ili od drug, istovremen protivpraven napad.<br />
(3) Storitelot koj gi pre~ekoril granicite na nu`nata odbrana<br />
mo`e da se kazni poblago, a ako pre~ekoruvaweto go storil poradi<br />
silna razdraznetost ili uplav predizvikan so napadot, mo`e i da se<br />
oslobodi od kazna.<br />
Krajna nu`da<br />
^len 10<br />
(1) Ne e krivi~no delo ona delo {to e storeno vo krajna nu`da.<br />
(2) Krajna nu`da postoi koga deloto e storeno so cel storite-<br />
544
lot da otstrani od sebe ili od drug, istovremena neskrivena opasnost<br />
{to na drug na~in ne mo`ela da se otstrani, a pritoa storenoto zlo ne<br />
e pogolemo od zloto {to se zakanuvalo.<br />
(3) Storitelot koj sam predizvikal opasnost od nebre`nost ili<br />
gi pre~ekoril granicite na krajnata nu`da, mo`e da se kazni poblago,<br />
a ako pre~ekoruvaweto e storeno pod osobeno olesnuva~ki okolnosti -<br />
mo`e i da se oslobodi od kazna.<br />
(4) Nema krajna nu`da ako storitelot bil dol`en da se izlo`i<br />
na opasnost.<br />
Krivi~na odgovornost<br />
^len 11<br />
(1) Krivi~no e odgovoren storitelot koj e presmetliv i {to<br />
krivi~noto delo go storil so umisla ili od nebre`nost i pri toa bil<br />
svesen ili bil dol`en i mo`el da bide svesen za zabranetosta na deloto.<br />
(2) Za krivi~no delo storeno od nebre`nost, storitelot e krivi~no<br />
odgovoren samo koga toa go opredeluva zakonot.<br />
Presmetlivost<br />
^len 12<br />
(1) Ne e presmetliv storitelot koj vo vreme na izvr{uvaweto<br />
na krivi~noto delo ne mo`el da go sfati zna~eweto na svoeto delo<br />
ili ne mo`el da upravuva so svoite postapki poradi trajna ili privremena<br />
du{evna bolest, privremena du{evna rastroenost ili zaostanat<br />
du{even razvoj, ili drugi osobeno te{ki du{evni pre~ki (nepresmetlivost).<br />
(2) Storitelot na krivi~no delo ~ija sposobnost da go sfati<br />
zna~eweto na svoeto delo ili sposobnosta da upravuva so svoite postapki<br />
bila bitno namalena poradi nekoja sostojba od stav 1 mo`e da se<br />
kazni poblago (bitno namalena presmetlivost).<br />
(3) Krivi~no e odgovoren storitelot na krivi~no delo koj so<br />
upotreba na alkohol, drogi ili na drug na~in }e se dovede vo sostojba<br />
vo koja ne mo`el da go sfati zna~eweto na svoeto delo ili da upravuva<br />
so svoite postapki, ako pred da se dovel vo taa sostojba, deloto bilo<br />
opfateno so negovata umisla ili vo odnos na krivi~noto delo kaj nego<br />
postoela nebre`nost, a zakonot za takvo delo predviduva krivi~na<br />
odgovornost i za nebre`nost.<br />
Umisla<br />
^len 13<br />
Krivi~noto delo e storeno so umisla koga storitelot bil svesen<br />
za svoeto delo i go sakal negovoto izvr{uvawe ili koga bil svesen<br />
deka poradi negovoto storuvawe ili nestoruvawe mo`e da nastapi<br />
545
{tetna posledica, no se soglasil so nejzinoto nastapuvawe.<br />
Nebre`nost<br />
^len 14<br />
Krivi~no delo e storeno od nebre`nost koga storitelot bil<br />
svesen deka poradi negovoto storuvawe ili nestoruvawe mo`e da nastapi<br />
{tetna posledica, no lekomisleno smetal deka }e mo`e da ja<br />
spre~i ili deka taa nema da nastapi ili koga ne bil svesen za mo`nosta<br />
od nastapuvawe na {tetna posledica, iako spored okolnostite i<br />
spored svoite li~ni svojstva bil dol`en i mo`el da bide svesen za taa<br />
mo`nost.<br />
Odgovornost za pote{ka posledica<br />
^len 15<br />
Koga od krivi~noto delo proizlegla pote{ka posledica za koja<br />
zakonot propi{uva pote{ka kazna, taa kazna mo`e da se izre~e ako<br />
storitelot vo odnos na posledicata postapuval od nebre`nost.<br />
Stvarna zabluda<br />
^len 16<br />
(1) Ne e krivi~no odgovoren storitelot koj vo vreme na izvr{uvaweto<br />
na krivi~noto delo ne bil svesen za nekoe negovo obele`je<br />
opredeleno so zakon ili ako pogre{no smetal deka postojat okolnosti<br />
spored koi, dokolku tie navistina postoele, toa delo bi bilo dozvoleno.<br />
(2) Ako storitelot bil vo zabluda poradi nebre`nost, krivi-<br />
~no e odgovoren za krivi~noto delo storeno od nebre`nost koga zakonot<br />
opredeluva krivi~na odgovornost i za takvo delo.<br />
Pravna zabluda<br />
^len 17<br />
(1) Ne e krivi~no odgovoren storitelot na krivi~no delo koj od<br />
opravdani pri~ini ne znael i ne mo`el da znae deka toa delo e zabraneto.<br />
(2) Ako storitelot na krivi~noto delo mo`el da znae deka deloto<br />
e zabraneto, mo`e da se kazni poblago.<br />
2. Podgotvuvawe i obid na krivi~no delo<br />
Podgotvuvawe<br />
^len 18<br />
(1) Toj {to so umisla podgotvuva izvr{uvawe na krivi~no delo,<br />
}e se kazni samo koga toa zakonot izre~no go opredeluva.<br />
(2) Podgotvuvaweto na krivi~no delo mo`e so zakon da se opredeli<br />
kako posebno krivi~no delo ili so zakon mo`e da se propi{e kaznuvawe<br />
za podgotvuvawe na opredeleno krivi~no delo.<br />
546
(3) Koga zakonot propi{uva kaznuvawe za podgotvuvawe na<br />
opredeleno krivi~no delo podgotvuvaweto mo`e da se sostoi vo nabavuvawe<br />
ili vo prisposobuvawe na sredstva za izvr{uvawe na krivi~no<br />
delo, vo otstranuvawe na pre~kite za izvr{uvawe na krivi~no delo, vo<br />
dogovorawe, planirawe ili organizirawe so drugi izvr{iteli na krivi~no<br />
delo, kako i vo drugi dejstvija so koi se sozdavaat uslovi za neposredno<br />
izvr{uvawe na krivi~noto delo, a koi ne pretstavuvaat dejstvie<br />
na izvr{uvawe.<br />
Obid<br />
^len 19<br />
(1) Toj {to so umisla }e zapo~ne izvr{uvawe na krivi~no delo,<br />
no nema da go dovr{i, }e se kazni za obid na krivi~no delo za koe spored<br />
zakon mo`e da se izre~e zatvor od pet godini ili pote{ka kazna, a<br />
za obid na drugo krivi~no delo samo koga zakonot izre~no propi{uva<br />
kaznuvawe i za obid.<br />
(2) Storitelot }e se kazni za obid vo granicite na kaznata propi{ana<br />
za krivi~noto delo, a mo`e da se kazni i poblago.<br />
Nepodoben obid<br />
^len 20<br />
Storitelot koj }e se obide da izvr{i krivi~no delo so nepodobno<br />
sredstvo ili sprema nepodoben predmet, mo`e da se oslobodi od<br />
kazna.<br />
Dobrovolno otka`uvawe<br />
^len 21<br />
(1) Storitel koj podgotvuval ili se obidel da izvr{i krivi~no<br />
delo, no dobrovolno se otka`al od negovoto izvr{uvawe, mo`e da se<br />
oslobodi od kazna.<br />
(2) Storitelot se otka`al od podgotvuvaweto na deloto koga<br />
prestanal so natamo{noto podgotvuvawe ili go spre~il ili seriozno<br />
nastojuval da go spre~i zapo~nuvaweto na izvr{uvaweto na krivi~noto<br />
delo.<br />
(3) Vo slu~aj na dobrovolno otka`uvawe, storitelot }e se kazni<br />
za onie dejstvija {to pretstavuvaat nekoe drugo samostojno krivi~no<br />
delo.<br />
3. Sou~esni{tvo vo krivi~no delo<br />
Soizvr{itelstvo<br />
^len 22<br />
Ako dve ili pove}e lica, so u~estvo vo dejstvie na izvr{uvawe<br />
ili so drug osoben pridones kon izvr{uvaweto na deloto, zaedni~ki<br />
storat krivi~no delo, sekoe od niv }e se kazni so kaznata propi{ana<br />
da toa delo.<br />
547
Pottiknuvawe<br />
^len 23<br />
(1) Toj {to drug so umisla }e go pottikne da stori krivi~no<br />
delo }e se kazni kako da go storil samiot.<br />
(2) Toj {to drug so umisla go pottiknuva na izvr{uvawe krivi-<br />
~no delo za koe spored zakonot mo`e da se izre~at pet godini zatvor<br />
ili pote{ka kazna, a nema da se napravi ni obid za delo, }e se kazni<br />
kako za obid na krivi~no delo.<br />
Pomagawe<br />
^len 24<br />
(1) Toj {to na drug so umisla }e mu pomogne vo izvr{uvawe na<br />
krivi~no delo }e se kazni kako da go storil samiot, a mo`e da se kazni<br />
i poblago.<br />
(2) Kako pomagawe vo izvr{uvaweto na krivi~no delo }e se<br />
smeta osobeno: davawe soveti ili upatstva kako da se izvr{i krivi-<br />
~noto delo, stavawe sredstva za raspolagawe na storitelot za izvr{uvawe<br />
na krivi~noto delo, otstranuvawe na pre~kite za izvr{uvawe na<br />
krivi~noto delo, kako i odnapred veteno prikrivawe na krivi~noto<br />
delo na storitelot, na sredstvata so koi e izvr{eno krivi~noto delo,<br />
na tragite na krivi~noto delo ili na predmetite pribaveni so krivi~noto<br />
delo.<br />
Granici na krivi~nata odgovornost i na kaznivosta na sou~esnicite<br />
^len 25<br />
(1) Soizvr{itelot e krivi~no odgovoren vo granicite na svojata<br />
umisla ili nebre`nost, a pottiknuva~ot i pomaga~ot - vo granicite<br />
na nivnata umisla.<br />
(2) Soizvr{itelot, pottiknuva~ot ili pomaga~ot koj dobrovolno<br />
go spre~il ili seriozno se obidel da go spre~i izvr{uvaweto na<br />
krivi~noto delo, mo`e da se oslobodi od kazna. Toa va`i i vo slu~aj na<br />
podgotvuvawe na krivi~no delo, bez ogled dali so zakon e opredeleno<br />
kako posebno krivi~no delo ili so zakon e propi{ano kaznuvawe za<br />
podgotvuvawe na opredeleno krivi~no delo (~len 18 stav 2).<br />
(3) Li~nite odnosi, svojstva i okolnosti poradi koi zakonot ja<br />
isklu~uva krivi~nata odgovornost ili dozvoluva osloboduvawe od kazna,<br />
ubla`uvawe ili poostruvawe na kaznata, mo`at da se zemat predvid<br />
samo za onoj izvr{itel, soizvr{itel, pottiknuva~ ili pomaga~ kaj<br />
kogo postojat takvi odnosi, svojstva i okolnosti.<br />
548
4. Posebni odredbi za krivi~nata odgovornost za krivi~ni dela<br />
storeni preku sredstvata za javno informirawe<br />
Krivi~na odgovornost na odgovoren urednik<br />
^len 26<br />
(1) Za krivi~ni dela storeni preku vesnik ili druga periodi-<br />
~na pe~atena publikacija, preku radioto, televizijata ili preku filmski<br />
vesnici, krivi~no e odgovoren odgovorniot urednik, odnosno liceto<br />
koe go zamenuvalo vo vreme na objavuvaweto na informacijata<br />
ako:<br />
1) do zavr{uvaweto na glavniot pretres pred prvostepeniot sud<br />
avtorot ostanal nepoznat,<br />
2) informacijata e objavena bez soglasnost na avtorot i<br />
3) vo vreme na objavuvaweto na informacijata postoele fakti-<br />
~ki ili pravni pre~ki za gonewe na avtorot, {to traat i natamu.<br />
(2) Ne e krivi~no odgovoren odgovorniot urednik, odnosno liceto<br />
koe go zamenuva, ako od opravdani pri~ini ne znael za nekoja od<br />
okolnostite predvideni vo to~kite 1, 2 i 3 na stav 1.<br />
Krivi~na odgovornost na izdava~ot, pe~atarot i proizvoditelot<br />
^len 27<br />
(1) Koga postojat uslovite od ~len 26, krivi~no se odgovorni:<br />
1) izdava~ot - za krivi~no delo storeno preku neperiodi~na pe-<br />
~atena publikacija, a ako nema izdava~ ili ako postojat fakti~ki ili<br />
pravni pre~ki za negovoto gonewe pe~atarot {to znael za toa i<br />
2) proizvoditelot - za krivi~no delo storeno preku gramofonska<br />
plo~a, magnetofonska lenta, film za javno i privatno prika`uvawe,<br />
dijapozitiv, fonogrami, videosredstva, auditivni sredstva ili<br />
sli~ni sredstva za komunicirawe, nameneti za po{irok krug lica.<br />
(2) Ako izdava~ot, pe~atarot ili proizvoditelot e pravno lice<br />
ili dr`aven organ, krivi~no e odgovorno liceto koe e odgovorno za<br />
izdavaweto, pe~ateweto ili proizvodstvoto.<br />
Krivi~na odgovornost na uvoznikot i distributerot na sredstvoto za javno<br />
informirawe<br />
^len 27-a<br />
(1) Ako krivi~noto delo e storeno vo sredstvo za javno informirawe<br />
{to se izdava, pe~ati, proizveduva ili emituva vo stranstvo, a<br />
se rastura vo zemjata pod uslovite od ~lenot 26, krivi~no e odgovoren<br />
uvoznikot ili distributerot na toa sredstvo.<br />
(2) Ako uvoznikot ili distributerot e pravno lice ili dr`aven<br />
organ, krivi~no e odgovorno odgovornoto ili slu`benoto lice vo<br />
pravnoto lice ili dr`avniot organ.<br />
549
Primenuvawe na op{tite odredbi za krivi~nata odgovornost<br />
^len 28<br />
Odredbite za krivi~nata odgovornost na licata navedeni vo<br />
~lenovite 26, 27 i 27-a se primenuvaat samo ako tie lica ne se krivi~no<br />
odgovorni spored op{tite odredbi za krivi~nata odgovornost vo<br />
ovoj zakonik.<br />
5. Krivi~na odgovornost na pravno lice<br />
Uslovi za krivi~na odgovornost na pravno lice<br />
^len 28-a<br />
(1) Vo slu~aite opredeleni so Posebniot del na ovoj zakonik,<br />
ili so drug zakon so koj se propi{ani krivi~ni dela, pravnoto lice e<br />
krivi~no odgovorno ako do izvr{uvawe na deloto do{lo so dejstvie<br />
ili so propu{tawe na dol`niot nadzor od strana na organot na upravuvawe<br />
ili na odgovornoto lice vo pravnoto lice, ili na drugo lice<br />
koe bilo ovlasteno da postapuva od imeto na pravnoto lice vo ramkite<br />
na negovite ovlastuvawa, ili koga toa gi pre~ekorilo svoite ovlastuvawa<br />
zaradi ostvaruvawe korist za pravnoto lice.<br />
(2) Krivi~nata odgovornost na pravnoto lice ne ja isklu~uva<br />
odgovornosta na storitelot na krivi~noto delo.<br />
(3) Za delata opredeleni so zakon krivi~no odgovorni se site<br />
pravni lica, so isklu~ok na dr`avata.<br />
(4) Stranski pravni lica se krivi~no odgovorni ako deloto go<br />
storile na teritorijata na Republika Makedonija, bez ogled dali imaat<br />
svoe pretstavni{tvo ili podru`nica koja vr{i dejnost na nejzina<br />
teritorija.<br />
6. Na~in, vreme i mesto na izvr{uvawe krivi~no delo<br />
Na~in na izvr{uvawe krivi~no delo<br />
^len 29<br />
(1) Krivi~noto delo mo`e da se izvr{i so storuvawe ili so nestoruvawe.<br />
(2) Krivi~noto delo mo`e da bide izvr{eno so nestoruvawe<br />
samo koga storitelot go propu{til storuvaweto {to bil pravno dol-<br />
`en da go izvr{i, a propu{taweto ima ednakvo zna~ewe kako predizvikuvaweto<br />
na posledicata na deloto so storuvawe.<br />
Vreme na izvr{uvawe krivi~no delo<br />
^len 30<br />
Krivi~noto delo e storeno vo vreme koga storitelot rabotel<br />
ili bil dol`en da raboti, bez ogled koga nastapila posledicata.<br />
550
Mesto na izvr{uvawe krivi~no delo<br />
^len 31<br />
(1) Krivi~noto delo e izvr{eno kako vo mestoto kade {to storitelot<br />
rabotel ili bil dol`en da raboti, taka i vo mestoto kade {to<br />
nastapila posledicata.<br />
(2) Podgotvuvaweto i obidot na krivi~no delo se smetaat za<br />
izvr{eni kako vo mestoto kade {to storitelot rabotel, taka i vo mestoto<br />
kade {to spored negovata umisla posledicata trebalo da nastapi<br />
ili mo`ela da nastapi.<br />
(3) Dejstvieto na sou~esnikot e izvr{eno kako vo mestoto na<br />
prezemawe na dejstvieto na izvr{itelot ili soizvr{itelot, taka i vo<br />
mestoto kade {to sou~esnikot rabotel ili bil dol`en da raboti.<br />
G l a v a t r e t a<br />
KAZNI<br />
1. Cel na kaznuvaweto, vidovi kazni i uslovi za nivno izrekuvawe<br />
Cel na kaznuvaweto<br />
^len 32<br />
Pokraj ostvaruvawe na pravdata, cel na kaznuvaweto e:<br />
1) spre~uvawe na storitelot da vr{i krivi~ni dela i negovo<br />
prevospituvawe i<br />
2) vospitno da se vlijae vrz drugite da ne vr{at krivi~ni dela.<br />
Vidovi kazni<br />
^len 33<br />
(1) Za krivi~ni dela na krivi~no odgovornite storiteli mo`e<br />
da im se izre~at slednite kazni:<br />
1) kazna zatvor;<br />
2) pari~na kazna;<br />
3) zabrana na vr{ewe profesija, dejnost ili dol`nost;<br />
4) zabrana na upravuvawe so motorno vozilo;<br />
5) proteruvawe stranec od zemjata.<br />
(2) Kaznata zatvor mo`e da se izre~e samo kako glavna kazna.<br />
(3) Pari~nata kazna mo`e da se izre~e kako glavna i kako sporedna<br />
kazna zaedno so kaznata zatvor ili so uslovnata osuda so koja e<br />
utvrdena kazna zatvor.<br />
(4) Ako za edno krivi~no delo se propi{ani kaznata zatvor ili<br />
pari~nata kazna, kako glavna kazna mo`e da se izre~e samo ednata od<br />
niv, osven koga so zakon e propi{ano deka mo`e da se izre~at i dvete<br />
kazni.<br />
(5) Zaedno so glavnata kazna mo`e da se izre~at edna ili pove}e<br />
sporedni kazni, pod uslovite za nivnoto izrekuvawe predvideni vo zakonot.<br />
So zakon mo`e da se propi{e i zadol`itelno izrekuvawe na<br />
sporedna kazna.<br />
551
(6) Kaznata zabrana na vr{ewe profesija, dejnost ili dol`nost<br />
mo`e da se izre~e samo kako sporedna kazna zaedno so kaznata zatvor<br />
ili so uslovna osuda so koja e utvrdena kazna zatvor.<br />
(7) Kaznite zabrana na upravuvawe so motorno vozilo i proteruvawe<br />
stranec od zemjata mo`e da se izre~at ako na storitelot mu e<br />
izre~ena kazna zatvor ili pari~na kazna, uslovna osuda ili sudska<br />
opomena.<br />
(8) Kaznata zabrana na upravuvawe so motorno vozilo mo`e da<br />
se izre~e i kako edinstvena kazna na storitelot na nebre`no delo za<br />
koe e propi{ana pari~na kazna ili kazna zatvor do edna godina, ako<br />
deloto go storil pod osobeno olesnuva~ki okolnosti.<br />
Zakonitost vo izrekuvaweto na kaznata<br />
^len 34<br />
(1) Na storitel na krivi~no delo mu se izrekuva kaznata propi-<br />
{ana za storenoto krivi~no delo, a poblaga kazna od propi{anata<br />
mo`e da se izre~e samo pod uslovite predvideni so ovoj zakonik.<br />
(2) Za krivi~ni dela storeni od koristoqubie pari~na kazna<br />
kako sporedna mo`e da se izre~e i koga ne e propi{ana so zakon ili<br />
koga so zakon e propi{ano deka storitelot }e se kazni so zatvor ili<br />
so pari~na kazna, a sudot kako glavna kazna }e izre~e kazna zatvor.<br />
Zatvor<br />
^len 35<br />
(1) Zatvorot ne mo`e da bide pokratok od trieset dena, nitu podolg<br />
od petnaeset godini. Za krivi~nite dela za koi e propi{ana i<br />
kazna do`ivoten zatvor, mo`e da se izre~e kazna zatvor od 20 godini.<br />
(2) Ako za krivi~no delo storeno so umisla e propi{an zatvor<br />
vo traewe od petnaeset godini, za te{ki formi na toa delo mo`e da se<br />
propi{e i kazna do`ivoten zatvor.<br />
(3) Kaznata do`ivoten zatvor ne mo`e da se propi{e kako edinstvena<br />
glavna kazna.<br />
(4) Kaznata do`ivotei zatvor ne mo`e da se izre~e na storitel<br />
koj vo vreme na izvr{uvawe na krivi~noto delo ne navr{il dvaeseti i<br />
edna godina od `ivotot.<br />
(5) Zatvorot se izrekuva na polni godini i meseci, a do {est<br />
meseci i na polni denovi.<br />
(6) Koga za krivi~nite dela e propi{ana kazna zatvor bez nazna~uvawe<br />
na najmalata mera, a najgolemata mera ne e pogolema od tri<br />
godini, pokraj taa kazna zadol`itelno se propi{uva i pari~na kazna.<br />
(7) Zatvorot se izdr`uva vo ustanovi za izdr`uvawe na kazna<br />
opredeleni so zakon.<br />
552
Usloven otpust<br />
^len 36<br />
(1) Osudeniot mo`e da se otpu{ti od izdr`uvawe na kazna zatvor<br />
pod uslov do istekot na vremeto za koe e izre~ena kazna da ne<br />
stori novo krivi~no delo, ako se popravil taka {to osnovano mo`e da<br />
se o~ekuva deka na sloboda dobro }e se odnesuva, a osobeno deka nema da<br />
vr{i krivi~ni dela. Pri ocenata dali osudeniot uslovno }e se otpu-<br />
{ti }e se zeme predvid negovoto povedenie za vreme na izdr`uvaweto<br />
ia kaznata, izvr{uvaweto na rabotnite obvrski so ogled na negovata<br />
rabotna sposobnost i drugi okolnosti {to poka`uvaat deka e postignata<br />
celta na kaznuvaweto.<br />
(2) Uslovno mo`e da se otpu{ti osudeniot koj izdr`al polovina<br />
od kaznata zatvor.<br />
(3) Po isklu~ok, uslovno mo`e da se otpu{ti i osuden koj izdr-<br />
`al samo edna tretina od kaznata zatvor pod uslovite od stav 1 i ako<br />
posebni okolnosti, {to se odnesuvaat na li~nosta na osudeniot, o~igledno<br />
poka`uvaat deka e postignata celta na kaznuvaweto.<br />
(4) Osudeniot na kazna do`ivoten zatvor uslovno ne mo`e da se<br />
otpu{ti pred da izdr`i najmalku petnaeset godini kazna zatvor.<br />
(5) Na uslovno otpu{teniot sudot mo`e da mu odredi za{titen<br />
nadzor, {to se sostoi vo posebni merki na pomo{, gri`a, nadzor ili<br />
za{tita koi gi sproveduva socijalniot organ.<br />
(6) Maloletnik uslovno mo`e da se otpu{ti od izdr`uvawe na<br />
kaznata maloletni~ki zatvor ako izdr`al edna tretina od kaznata, no<br />
ne pred da pomine edna godina od izdr`uvaweto na kaznata i ako od postignatnot<br />
uspeh vo vospituvaweto i prevospituvaweto osnovano mo`e<br />
da se o~ekuva deka na sloboda dobro }e se odnesuva, }e go prodol`i<br />
{koluvaweto i rabotata i deka nema vo idnina da vr{i krivi~ni dela.<br />
Za vreme na uslovniot otpust sudot mo`e da opredeli merka na zasilen<br />
nadzor.<br />
Otpovikuvawe na uslovniot otpust<br />
^len 37<br />
(1) Sudot }e go otpovika uslovniot otpust ako osudeniot dodeka<br />
e na usloven otpust stori edno ili pove}e krivi~ni dela za koi e izre-<br />
~ena kazna zatvor ili maloletni~ki zatvor nad dve godini.<br />
(2) Sudot mo`e da go otpovika uslovniot otpust ako uslovno<br />
otpu{teniot stori edno ili pove}e krivi~ni dela za koi e izre~ena<br />
kazna zatvor ili maloletni~ki zatvor do dve godini ili ako po dve pismeni<br />
opomeni od strana na nadle`niot organ ne gi ispolnuva obvrskite<br />
od za{titniot nadzor (~len 36 stav 5). Pri ocenata dali }e go<br />
otpovika uslovniot otpust, sudot osobeno }e ja zeme predvid srodnosta<br />
na storenite krivi~ni dela, nivnoto zna~ewe, pobudite od koi se storeni<br />
i drugi okolnosti {to uka`uvaat na opravdanosta za otpovikuvawe<br />
na uslovniot otpust.<br />
553
(3) Koga sudot }e go otpovika uslovniot otpust }e izre~e kazna<br />
so primena na odredbite od ~len 44 i ~len 46 stav 2, zemaj}i ja porano<br />
izre~enata kazna kako ve}e utvrdena. Delot od kaznata {to osudeniot<br />
ja izdr`al spored porane{nata osuda se zasmetuva vo novata kazna, a<br />
vremeto pominato na usloven otpust ne se zasmetuva.<br />
(4) Odredbite od stavovite 1, 2 i 3 }e se primenat i koga na<br />
uslovno otpu{teniot mu se sudi za delo {to go storil pred da bide<br />
uslovno otpu{ten.<br />
(5) Ako uslovno otpu{teniot bide osuden na kazna zatvor ili<br />
maloletni~ki zatvor do dve godini, a sudot ne go otpovika uslovniot<br />
otpust, uslovniot otpust se prodol`uva za vremeto {to osudeniot go<br />
pominal na izdr`uvawe na kaznata zatvor, odnosno maloletni~ki zatvor.<br />
Pari~na kazna<br />
^len 38<br />
(1) Pari~nata kazna se izrekuva vo dnevni globi, pri {to brojot<br />
na dnevnite globi ne mo`e da bide pomal od pet, nitu pogolem od<br />
360 dnevni globi.<br />
(2) Sudot go odmeruva brojot na dnevnite globi spored op{tite<br />
pravila za odmeruvawe na kaznata.<br />
(3) Visinata na dnevnata globa sudot ja odreduva imaj}i gi predvid<br />
imotnite i li~nite priliki na storitelot, poa|aj}i po pravilo<br />
od ~istiot dneven prihod {to storitelot go ostvaruva ili mo`e da go<br />
ostvaruva, kako i od semejnite i drugi obvrski na storitelot i negovata<br />
imotna sostojba vo vremeto na donesuvaweto na sudskata odluka.<br />
Najmalata vrednost na dnevnata globa e edno evro vo denarska protivvrednost,<br />
a najgolemata pet iljadi evra vo denarska protivvrednost.<br />
(4) Sudskata odluka go sodr`i iznosot na pari~nata kazna {to<br />
se dobiva so mno`ewe na brojot na dnevnite globi so utvrdenata vrednost<br />
na dnevnata globa.<br />
(5) Zaradi utvrduvawe na vrednosta na dnevnata globa sudot<br />
mo`e da bara izvestuvawa od banki, finansiski i drugi ustanovi,<br />
dr`avni organi i pravni lica, koi se dol`ni da gi dostavat baranite<br />
izvestuvawa i ne mo`e da se povikaat na za{tita na delovna ili druga<br />
tajna.<br />
(6) Koga pari~nata kazna se izrekuva kako sporedna kazna pokraj<br />
kaznata zatvor, sudot ja utvrduva vo pari~en iznos, bez primena na<br />
odredbite od stavovite 1 do 5. Pari~nata kazna kako sporedna kazna ne<br />
mo`e da bide pomala od 20 evra vo denarska protivvrednost, nitu pogolema<br />
od pet iljadi evra vo denarska protivvrednost.<br />
554
Napla}awe na pari~nata kazna<br />
^len 38-a<br />
(1) Vo presudata se opredeluva rokot za pla}awe na pari~nata<br />
kazna, koj ne mo`e da bide pokratok od 15 dena nitu podolg od tri meseci,<br />
no vo opravdani slu~ai sudot mo`e da dozvoli osudeniot da ja<br />
isplati pari~nata kazna i vo otplati, so toa {to rokot na isplatata<br />
da ne mo`e da bide podolg od dve godini. Ako storitelot e stranec, sudot<br />
}e odlu~i pari~nata kazna da se isplati bez odlagawe, ili da se<br />
obezbedi nejzinoto pla}awe na drug na~in.<br />
(2) Ako osudeniot ne ja plati pari~nata kazna vo opredeleniot<br />
rok, sudot mo`e da opredeli nov rok ili ako oceni deka osudeniot ne<br />
saka da ja plati, da naredi nejzino prisilno izvr{uvawe vo postapka<br />
utvrdena so zakon. Ako davaweto nov rok koj ne mo`e da bide podolg od<br />
tri meseci ili prisilnoto izvr{uvawe ostanat bez uspeh, sudot }e ja<br />
izvr{i taka {to za sekoja dnevna globa }e opredeli eden den zatvor<br />
ili, koga pari~nata kazna e izre~ena kako sporedna kazna, za sekoi zapo~nati<br />
20 evra vo denarska protivvrednost }e opredeli eden den zatvor,<br />
so toa {to zatvorot ne mo`e da bide podolg od {est meseci.<br />
(3) Ako osudeniot isplati samo del od pari~nata kazna, ostatokot<br />
srazmerno }e se pretvori vo zatvor, a ako osudeniot go isplati<br />
ostatokot na pari~nata kazna, izvr{uvaweto na zatvorot }e se zapre.<br />
(4) Po smrtta na osudenot pari~nata kazna nema da se izvr{i.<br />
Zabrana na vr{ewe profesija, dejnost ili dol`nost<br />
^len 38-b<br />
(1) Sudot mo`e na storitelot na koj mu izrekol kazna zatvor<br />
ili uslovna osuda so koja e utvrdena kazna zatvor da mu zabrani vr{ewe<br />
opredelena profesija ili dejnost, na dol`nosti ili raboti svrzani<br />
so raspolagawe, koristewe, upravuvawe i rakuvawe so imot ili za<br />
~uvawe na toj imot, ako ja zloupotrebil svojata profesija, dejnost ili<br />
dol`nosta zaradi izvr{uvawe na krivi~no delo i ako vrz osnova na<br />
prirodata na izvr{enoto delo i okolnostite pod koi e storeno mo`e<br />
da se o~ekuva deka takvata dejnost }e ja zloupotrebi za povtorno vr{ewe<br />
krivi~no delo.<br />
(2) Sudot go opredeluva traeweto na zabranata od stavot 1, koe<br />
ne mo`e da bide pokratko od edna nitu podolgo od deset godini, smetaj}i<br />
od denot na <strong>pravo</strong>silnosta na odlukata, so toa {to vremeto pominato<br />
vo zatvor ne se zasmetuva vo vremeto na nejzinoto traewe.<br />
(3) Pri izrekuvaweto uslovna osuda sudot mo`e da opredeli<br />
deka taa }e se otpovika ako storitelot ja prekr{i zabranata na vr{ewe<br />
profesija, dejnost ili dol`nost.<br />
555
Zabrana na upravuvawe so motorno vozilo<br />
^len 38-v<br />
(1) Na storitelot na krivi~noto delo so koe se zagrozuva javniot<br />
soobra}aj sudot mo`e da mu izre~e zabrana na upravuvawe so motorno<br />
vozilo od opredelen vid ili kategorija, ako najde deka okolnostite<br />
pod koi e storeno deloto ili porane{noto kr{ewe na soobra}ajnite<br />
propisi poka`uvaat deka storitelot mo`e povtorno da izvr{i<br />
takvo delo.<br />
(2) Pri izrekuvaweto na kaznata od stavot 1, sudot mo`e da<br />
odredi da se odzeme voza~kata dozvola ili da se zabrani izdavawe na<br />
voza~ka dozvola na storitelot za vreme na traeweto na zabranata.<br />
(3) Sudot }e ja izre~e kaznata od stavot 1 ako deloto e storeno<br />
vo sostojba na pijanstvo.<br />
(4) Sudot go opredeluva traeweto na zabranata, koe ne mo`e da<br />
bide pokratko od tri meseci nitu podolgo od pet godini, smetaj}i od<br />
denot na <strong>pravo</strong>silnosta na odlukata, so toa {to vremeto pominato vo<br />
zatvor ne se zasmetuva vo nejzinoto traewe. Koga storitelot po zanimawe<br />
e voza~ na motorno vozilo, traeweto na zabranata ne mo`e da<br />
bide pokratko od edna nitu podolgo od deset godini.<br />
(5) Ako kaznata od stavot 1 mu e izre~ena na lice {to ima stranska<br />
dozvola za upravuvawe na motorno vozilo, taa opfa}a zabrana za<br />
nejzino koristewe na teritorijata na Republika Makedonija.<br />
(6) Pri izrekuvaweto uslovna osuda, sudot mo`e da opredeli<br />
deka taa }e se otpovika ako storitelot ja prekr{i zabranata na upravuvawe<br />
so motorno vozilo.<br />
(7) Pri izrekuvaweto na kaznata zabrana na upravuvawe so motorno<br />
vozilo kako edinstvena kazna, sudot istovremeno }e utvrdi pari~na<br />
kazna ili kazna zatvor {to }e se izvr{i ako storitelot ja prekr{i<br />
zabranata.<br />
Proteruvawe stranec od zemjata<br />
^len 38-g<br />
(1) Sudot mo`e na storitelot koj ne e dr`avjanin na Republika<br />
Makedonija da mu izre~e kazna proteruvawe od zemjata, koga }e oceni<br />
deka prirodata na deloto, pobudite na storitelot i okolnostite pod<br />
koi e storeno uka`uvaat na nepo`elnost za natamo{en prestoj na storitelot<br />
vo zemjata.<br />
(2) Kaznata od stav 1 mo`e da trae od edna do deset godini ili<br />
zasekoga{, i zapo~nuva od denot na proteruvaweto na storitelot od<br />
teritorijata na Republika Makedonija.<br />
(3) Kaznata od stav 1 ne mo`e da se izre~e na storitelot koj<br />
u`iva za{tita vo soglasnost na ratifikuvan me|unaroden dogovor.<br />
556
Zamena na izre~enata kazna zatvor so pari~na kazna<br />
^len 38-d 598<br />
(1) Povisokiot sud mo`e na barawe na storitelot na krivi~no<br />
delo ako mu e izre~ena kazna zatvor do edna godina, da ja zameni so pari~na<br />
kazna, imaj}i gi predvid negovite li~ni priliki i negovoto<br />
odnesuvawe po storenoto krivi~no delo, stepenot na krivi~nata odgovornost,<br />
pobudite od koi e storeno deloto, kako i imotnata sostojba na<br />
storitelot, vodej}i pritoa smetka za negovite drugi prihodi, za negoviot<br />
imot i za negovite semejni obvrski.<br />
(2) Izre~enata kazna zatvor od stavot (1) ne mo`e da se zameni<br />
so pari~na kazna, dokolku storitelot krivi~noto delo go storil vo<br />
povrat.<br />
(3) Pri zamenuvaweto na izre~enata kazna zatvor so pari~na<br />
kazna od stavot (1), sudot }e go zameni sekoj den zatvor so pari~na kazna<br />
vo visina na dnevna globa, pri {to brojot na dnevnite globi za sekoj<br />
den zatvor {to se zamenuva ne mo`e da bide pomal od 50 dnevni globi.<br />
(4) Pari~nata kazna so koja se zamenuva izre~enata kazna zatvor<br />
do edna godina, ne mo`e pove}e da se zamenuva so druga kazna.<br />
2. Odmeruvawe na kaznata<br />
Op{ti pravila za odmeruvawe na kaznata<br />
^len 39<br />
(1) Sudot }e mu odmeri kazna na storitelot na krivi~no delo vo<br />
granicite {to se propi{ani so zakon za toa delo, imaj}i gi predvid<br />
krivi~nata odgovornost na storitelot, te`inata na deloto i celite na<br />
kaznuvaweto.<br />
(2) Sudot }e gi ima predvid site okolnosti {to vlijaat kaznata<br />
da bide pomala ili pogolema (olesnuva~ki i ote`nuva~ki okolnosti),<br />
a osobeno: stepenot na krivi~nata odgovornost, pobudite od koi e storeno<br />
deloto, ja~inata na zagrozuvaweto ili povredata na za{titnoto<br />
dobro, okolnostite pod koi e storeno deloto, pridonesot na `rtvata<br />
vo izvr{uvaweto na deloto, porane{niot `ivot na storitelot, negovite<br />
li~ni pripiki i negovoto odnesuvawe po storenoto krivi~no<br />
delo, kako i drugi okolnosti {to se odnesuvaat na li~nosta na storitelot.<br />
(3) Pri odmeruvaweto na kaznata sudot posebno }e vodi smetka<br />
za vkupnoto dejstvo na kaznata i nejzinite posledici vrz li~nosta na<br />
storitelot i potrebite na negovata resocijalizacija.<br />
(4) Koga sudot mu ja odmeruva kaznata na storitelot za krivi~no<br />
delo storeno vo povrat, posebno }e ima predvid dali porane{noto<br />
delo e od ist vid kako i novoto delo, dali delata se storeni od isti po-<br />
598<br />
^lenot e vnesen so Zakonot za dopolnuvawe na Krivi~niot zakonik<br />
"SV RM," 8/2005, no nabrzo ukinat so Odluka na Ustavniot sud na Republika<br />
Makedonija U. br. 228/2005 od 5. 04. 2006.<br />
557
udi i kolku vreme pominalo od porane{nata osuda, odnosno od izdr-<br />
`anata ili prostenata kazna.<br />
(5) Pri odmeruvaweto na pari~nata kazna, sudot }e ja ima predvid<br />
i imotnata sostojba na storitelot, vodej}i pritoa smetka za negovite<br />
drugi prihodi, za negoviot imot i za negovite semejni obvrski.<br />
Ubla`uvawe na kaznata<br />
^len 40<br />
Sudot mo`e na storitelot da mu odmeri kazna pod granicata<br />
propi{ana so zakon ili da primeni poblag vid kazna koga:<br />
1) zakonot predviduva deka storitelot mo`e da se kazni poblago.<br />
2) }e utvrdi deka postojat osobeno olesnuva~ki okolnosti koi<br />
uka`uvaat deka i so ubla`enata kazna mo`e da se postigne celta na kaznuvaweto.<br />
Granici na ubla`uvaweto na kaznata<br />
^len 41<br />
(1) Koga postojat uslovi za ubla`uvawe na kaznata od ~len 40,<br />
sudot }e ja ubla`i kaznata vo ovie granici ako:<br />
1) za krivi~noto delo kako najmala mera na kazna e propi{an<br />
zatvor vo traewe od deset ili pove}e godini, kaznata mo`e da se ubla-<br />
`i do pet godini zatvor,<br />
2) za krivi~noto delo kako najmala mera na kazna e propi{an<br />
zatvor vo traewe od osum ili pove}e godini, kaznata mo`e da se ubla-<br />
`i do ~etiri godini zatvor,<br />
3) za krivi~noto delo kako najmala mera na kazna e propi{an<br />
zatvor vo traewe od pet ili pove}e godini, kaznata mo`e da se ubla`i<br />
do tri godini zatvor,<br />
4) za krivi~noto delo kako najmala mera na kazna e propi{an<br />
zatvor vo traewe od ~etiri ili pove}e godini, kaznata mo`e da se<br />
ubla`i do dve godini zatvor,<br />
5) za krivi~noto delo kako najmala mera na kazna e propi{an<br />
zatvor vo traewe od tri godini ili pove}e, kaznata mo`e da se ubla`i<br />
do edna godina zatvor,<br />
6) za krivi~noto delo kako najmala mera na kazna e propi{an<br />
zatvor vo traewe od edna godina ili pove}e, kaznata mo`e da se ubla`i<br />
do tri meseci zatvor,<br />
7) za krivi~noto delo e propi{ana najmala mera na kazna zatvor<br />
pod edna godina, kaznata mo`e da se ubla`i do 30 dena zatvor,<br />
8) za krivi~noto delo e propi{ana kazna zatvor do tri godini<br />
so nazna~uvawe na najmalata mera, namesto kazna zatvor mo`e da se<br />
izre~e pari~na kazna i<br />
9) za krivi~noto delo e propi{ana pari~na kazna so nazna~uvawe<br />
na najmalata mera, kaznata mo`e da se ubla`i do op{tiot zakonski<br />
558
minimum.<br />
(2) Pri odlu~uvaweto vo koja mera kaznata }e ja ubla`i spored<br />
pravilata od stav 1, sudot posebno }e ja ima predvid najmalata i najgolemata<br />
mera na kazna propi{ana za krivi~noto delo.<br />
Osloboduvawe od kazna<br />
^len 42<br />
(1) Sudot mo`e da go oslobodi od kazna storitelot na krivi~noto<br />
delo samo koga toa zakonot izre~no go predviduva.<br />
(2) Koga sudot e ovlasten storitelot na krivi~noto delo da go<br />
oslobodi od kazna, mo`e da mu ja ubla`i kaznata bez ograni~uvawata<br />
propi{ani za ubla`uvawe na kaznata ili da mu izre~e sporedna kazna<br />
zabrana na upravuvawe so motorno vozilo ili proteruvawe na stranec<br />
od zemjata.<br />
Posebna osnova za osloboduvawe od kazna<br />
^len 43<br />
Sudot mo`e da go oslobodi od kazna storitelot na krivi~no<br />
delo storeno od nebre`nost koga posledicite na deloto storitelot go<br />
pogoduvaat taka te{ko {to izrekuvaweto na kazna vo takov slu~aj ne<br />
bi odgovaralo na celta na kaznuvaweto.<br />
Osloboduvawe poradi otstranuvawe na {tetnite posledici na krivi~noto<br />
delo<br />
^len 43-a<br />
Za krivi~noto delo za koe e propi{ana pari~na kazna ili kazna<br />
zatvor do tri godini izvr{eno pod osobeno olesnuva~ki okolnosti,<br />
ako za toa postoi soglasnost i na o{teteniot sudot mo`e da go oslobodi<br />
od kazna storitelot {to do zavr{uvaweto na krivi~nata postapka<br />
}e ja vrati odzemenata korist na o{teteniot, }e ja nadomesti {tetata,<br />
ili na drug na~in }e gi nadomesti ili popravi {tetnite posledici<br />
na krivi~noto delo.<br />
Stek na krivi~na dela<br />
^len 44<br />
(1) Ako storitelot so edno dejstvie ili so pove}e dejstvija storil<br />
pove}e krivi~ni dela za koi istovremeno mu se sudi, sudot prethodno<br />
}e gi utvrdi kaznite za sekoe od tie dela, pa za site dela }e izre~e<br />
edinstvena kazna.<br />
(2) Edinstvena kazna sudot }e izre~e spored slednive pravila<br />
ako:<br />
1) za nekoe krivi~no delo vo stek utvrdi kazna do`ivoten zatvor,<br />
}e ja izre~e samo taa kazna,<br />
2) za krivi~ni dela vo stek utvrdil kazna zatvor, edinstvenata<br />
kazna mora da bide pogolema od sekoja oddelna utvrdena kazna, no ne<br />
smee da go dostigne zbirot na utvrdenite kazni nitu da premine petna-<br />
559
eset godini zatvor,<br />
3) za site krivi~ni dela vo stek se propi{ani kazni zatvor do<br />
tri godini, edinstvenata kazna ne mo`e da bide pogolema od osum godini<br />
zatvor,<br />
4) za krivi~ni dela vo stek utvrdil samo pari~ni kazni, }e ja<br />
zgolemi najvisokata utvrdena kazna, no taa ne smee da go premine zbirot<br />
na utvrdenite kazni nitu, 600 dnevni globi, koga pari~nite kazni<br />
se utvrdeni kako glavni, odnosno deset iljadi evra vo denarska protivvrednost<br />
koga se utvrdeni kako sporedni kazni. Ako za nekoe krivi~no<br />
delo vo stek e utvrdena pari~na kazna vo dnevni globi a za drugo<br />
vo pari~en iznos, pari~niot iznos se pretvora vo dnevna globa i edinstvenata<br />
kazna ne smee da go nadmine zbirot na utvrdenite dnevni globi<br />
nitu 360 dnevni globi.<br />
5) za nekoi krivi~ni dela vo stek utvrdil kazni zatvor, a za<br />
drugi dela pari~ni kazni, }e izre~e edna kazna zatvor i edna pari~na<br />
kazna, spored odredbite na to~kite 2, 3 i 4 od ovoj stav,<br />
6) sporedna kazna sudot }e izre~e ako e utvrdena makar i za edno<br />
krivi~no delo vo stek, a ako utvrdil pove}e pari~ni kazni, }e izre~e<br />
edna pari~na kazna spored odredbata na to~ka 4 od ovoj stav i<br />
7) sudot za krivi~ni dela vo stek utvrdil kazni zatvor i maloletni~ki<br />
zatvor, }e izre~e zatvor kako edinstvena kazna so primena na<br />
pravilata predvideni vo to~kite 1, 2 i 3 od ovoj stav.<br />
Prodol`eno krivi~no delo<br />
^len 45<br />
(1) Na storitelot koj so umisla }e izvr{i dve ili pove}e vremenski<br />
povrzani dejstvija {to pretstavuvaat pove}ekratno ostvaruvawe<br />
na isto delo, iskoristuvaj}i ist traen odnos, isti priliki ili drugi<br />
sli~ni okolnosti, sudot }e mu izre~e edinstvena kazna vo granicite<br />
na kaznata propi{ana za toa delo.<br />
(2) Na storitelot koj pod uslovite od stav 1 }e izvr{i dve ili<br />
pove}e vremenski povrzani dejstvija {to pretstavuvaat ostvaruvawe<br />
na istorodni dela, sudot }e mu izre~e kazna vo granicite na kaznata<br />
propi{ana za najte{koto delo.<br />
(3) Ako so dejstvijata od stavovite 1 i 2 storitelot kako vkupna<br />
posledica ja ostvari posledicata na nekoe pote{ko krivi~no delo, }e<br />
se kazni so kaznata propi{ana za toa delo.<br />
(4) Odredbite od stavovite 1 i 2 ne se primenuvaat na dejstvijata<br />
izvr{eni po podigawe na obvinenieto.<br />
Odmeruvawe kazna na osudeno lice<br />
^len 46<br />
(1) Ako na osudeno lice mu se sudi za krivi~no delo storeno<br />
pred da zapo~nalo izdr`uvaweto na kaznata po porane{nata osuda ili<br />
za krivi~no delo storeno za vreme na izdr`uvawe na zatvor ili malo-<br />
560
letni~ki zatvor, sudot }e izre~e edinstvena kazna za site krivi~ni<br />
dela so primena na odredbite na ~len 44 zemaj}i ja porano izre~enata<br />
kazna kako ve}e utvrdena. Kaznata ili del od kaznata {to osudeniot ja<br />
izdr`al, }e mu se zasmeta vo izre~enata kazna zatvor.<br />
(2) Za krivi~no delo storeno vo tekot na izdr`uvaweto na kaznata<br />
zatvor ili maloletni~ki zatvor, sudot na storitelot }e mu izre-<br />
~e kazna nezavisno od porano izre~enata kazna, ako so primenata na<br />
odredbite od ~len 44 ne bi mo`ela da se ostvari celta na kaznuvaweto<br />
so ogled na traeweto na neizdr`aniot del od porano izre~enata kazna.<br />
(3) Osudeniot koj za vreme na izdr`uvawsto na kaznata zatvor<br />
ili maloletni~ki zatvor, }e stori krivi~no delo za koe zakonot propi{uva<br />
pari~na kazna ili zatvor do edna godina, }e se kazni discilinski.<br />
Zasmetuvawe na pritvorot i na porane{nata kazna<br />
^len 47<br />
(1) Vremeto pominato vo pritvor, kako i sekoe li{uvawe od<br />
sloboda vo vrska so krivi~no delo, se zasmetuvaat vo izre~enata kazna<br />
zatvor, maloletni~ki zatvor i pari~na kazna.<br />
(2) Zatvor ili pari~na kazna {to osudeniot ja izdr`al, odnosno<br />
ja platil za prekr{ok se zasmetuva vo kaznata izre~ena za krivi-<br />
~no delo ~ii obele`ja gi opfa}a i obele`jata na prekr{okot.<br />
(3) Pri sekoe zasmetuvawe se izedna~uva den na pritvor, den na<br />
li{uvawe od sloboda, den na maloletni~ki zatvor, den na zatvor i<br />
edna dnevna globa ili 20 evra vo denarska protivvrednost.<br />
G l a v a ~ e t v r t a<br />
ALTERNATIVNI MERKI<br />
1. Cel i vidovi na alternativni merki<br />
Cel na alternativnite merki<br />
^len 48<br />
Celta na alternativnite merki e sprema krivi~no odgovorniot<br />
storitel da ne se primeni kazna za polesni dela koga toa ne e nu`no<br />
zaradi krivi~nopravna za{tita i koga mo`e da se o~ekuva deka celta<br />
na kaznuvaweto mo`e da se ostvari so predupreduvawe so zakana na kazna<br />
(uslovna osuda), samo predupreduvawe (sudska opomena) ili so merki<br />
na pomo{ i nadzor na odnesuvaweto na storitelot na sloboda.<br />
Vidovi alternativni merki<br />
^len 48-a<br />
Na storitelite na krivi~nite dela mo`e da im se izre~at ovie<br />
alternativni merki:<br />
1) uslovna osuda;<br />
2) uslovna osuda so za{titen nadzor;<br />
3) uslovno prekinuvawe na krivi~nata postapka;<br />
561
4) op{tokorisna rabota;<br />
5) sudska opomena;<br />
6) ku}en zatvor.<br />
2. Uslovna osuda<br />
Uslovno odlagawe na izvr{uvawe na kaznata<br />
^len 49<br />
(1) So uslovva osuda na storitelot na krivi~no delo sudot mu ja<br />
utvrduva kaznata i istovremeno opredeluva deka taa nema da se izvr{i<br />
ako osudeniot za vremeto {to }e go opredelil sudot, a koe ne mo`e da<br />
bide pokratko od edna nitu podolgo od pet godini (vreme za proveruvawe)<br />
ne stori novo krivi~no delo.<br />
(2) Sudot mo`e vo uslovnata osuda da opredeli deka kaznata }e<br />
se izvr{i i ako osudeniot vo opredeleniot rok ne ja vrati imotnata<br />
korist pribavena so izvr{uvaweto na krivi~noto delo, ne ja nadomesti<br />
{tetata {to ja predizvikal so krivi~noto delo ili ne gi ispolni<br />
drugite obvrski predvideni vo krivi~nopravnite odredbi. Rokot za<br />
ispolnuvawe na tie obvrski go utvrduva sudot vo ramkite na opredelenoto<br />
vreme za proveruvawe.<br />
(3) Merkite na bezbednost, izre~eni so uslovnata osuda, se izvr{uvaat.<br />
Uslovi za izrekuvawe uslovna osuda<br />
^len 50<br />
(1) Uslovna osuda mo`e da se izre~e koga na storitelot mu e<br />
utvrdena kazna zatvor vo traewe do dve godini ili pari~na kazna.<br />
(2) Uslovnata osuda mo`e da se izre~e i koga e utvrdena kazna<br />
zatvor vo traewe do dve godini ili pari~na kazna so primena na odredbite<br />
za ubla`uvawe na kaznata (~lenovi 40, 41 i 42 stav 2).<br />
(3) Pri odlu~uvaweto dali }e izre~e uslovna osuda, vodej}i<br />
smetka za celta na uslovnata osuda, sudot posebno }e gi zeme predvid<br />
li~nosta na storitelot, negoviot porane{en `ivot, negovoto odnesuvawe<br />
po izvr{enoto krivi~no delo, stepenot na krivi~nata odgovornost<br />
i drugite okolnosti pod koi e storeno deloto.<br />
(4) Ako na storitelot mu e utvrdena i kazna zatvor i pari~na<br />
kazna, uslovna osuda mo`e da se izre~e za obete kazni ili samo za kaznata<br />
zatvor.<br />
Otpovikuvawe na uslovnata osuda poradi novo krivi~no delo<br />
^len 51<br />
(1) Sudot }e ja otpovika uslovnata osuda ako osudeniot vo vremeto<br />
na proveruvawe stori edno ili pove}e krivi~ni dela za koi e<br />
izre~ena kazna zatvor od dve godini ili vo podolgo traewe.<br />
(2) Ako vo vremeto za proveruvawe osudeniot stori edno ili<br />
pove}e krivi~ni dela za koi e izre~ena kazna zatvor pomala od dve go-<br />
562
dini ili pari~na kazna, sudot, otkako }e gi oceni site okolnosti {to<br />
se odnesuvaat na storenite krivi~ni dela i na storitelot, a posebno<br />
srodnosta na storenite krivi~ni dela, nivnoto zna~ewe i pobudite od<br />
koi se storeni, }e odlu~i dali }e ja otpovika uslovnata osuda. Pritoa<br />
sudot e vrzan so zabranata na izrekuvawe uslovna osuda, ako na storitelot<br />
za krivi~nite dela utvrdeni vo uslovnata osuda i za novite krivi~ni<br />
dela treba da mu izre~e kazna nad dve godini zatvor (~len 50<br />
stav 1).<br />
(3) Ako ja otpovika uslovnata osuda, so primena na odredbite od<br />
~len 44 sudot }e izre~e edinstvena kazna i za porano storenoto i za novoto<br />
krivi~no delo, zemaj}i ja kaznata od otpovikanata uslovna osuda<br />
kako utvrdena.<br />
(4) Ako ne ja otpovika uslovnata osuda, sudot mo`e za novoto<br />
storeno krivi~no delo da izre~e uslovna osuda ili kazna. Ako sudot<br />
najde deka i za novoto krivi~no delo treba da izre~e uslovna osuda, so<br />
primena na odredbite na ~len 44 }e utvrdi edinstvena kazna i za porano<br />
storenoto i za novoto krivi~no delo i }e opredeli novo vreme za<br />
proveruvawe koe ne mo`e da bide pokratko od edna nitu podolgo od pet<br />
godini, smetaj}i od denot na <strong>pravo</strong>silnosta na novata presuda. Na osudeniot<br />
komu {to za novo krivi~no delo }e mu bide izre~en zatvor, vremeto<br />
pominato na izdr`uvawe na ovaa kazna ne mu se smeta vo vremeto<br />
za proveruvawe utvrdeno so uslovnata osuda za porane{noto delo.<br />
Otpovikuvawe na uslovnata osuda poradi porano storeno krivi~no delo<br />
^len 52<br />
(1) Sudot }e ja otpovika uslovnata osuda ako po nejzinoto izrekuvawe<br />
utvrdi deka osudeniot izvr{il krivi~no delo pred da bide<br />
uslovno osuden i ako oceni deka ne bi imalo osnova za izrekuvawe na<br />
uslovna osuda da se znaelo za toa delo. Vo toj slu~aj }e ja primeni odredbata<br />
na ~len 51 stav 3 .<br />
(2) Ako sudot ne ja otpovika uslovnata osuda, }e ja primeni<br />
odredbata na ~len 51 stav 4 .<br />
Otpovikuvawe na uslovnata osuda poradi neispolnuvawe na opredeleni<br />
obvrski<br />
^len 53<br />
Ako so uslovnata osuda na osudeniot mu e opredeleno ispolnuvawe<br />
na nekoja obvrska od ~len 49 stav 2, a toj ne ja ispolni taa obvrska<br />
vo rokot opredelen vo presudata, sudot mo`e, vo ramkite na vremeto za<br />
proveruvawe, da go prodol`i rokot za ispolnuvawe na obvrskata ili<br />
mo`e da ja otpovika uslovnata osuda i da ja izre~e kaznata {to e utvrdena<br />
vo uslovnata osuda. Ako utvrdi deka osudeniot od opravdani pri-<br />
~ini ne mo`e da ja ispolni postavenata obvrska, sudot }e go oslobodi<br />
od ispolnuvawe na taa obvrska ili }e ja zameni so druga soodvetna<br />
obvrska predvidena so zakon.<br />
563
Rokovi za otpovikuvawe na uslovnata osuda<br />
^len 54<br />
(1) Uslovnata osuda mo`e da se otpovika vo tekot na vremeto za<br />
proveruvawe. Ako osudeniot vo toa vreme stori krivi~no delo {to povlekuva<br />
otpovikuvawe na uslovnata osuda, a toa so presudata e utvrdeno<br />
duri po istekot na vremeto za proveruvawe, uslovnata osuda mo`e<br />
da se otpovika najdocna vo rok od edna godina od denot koga izminalo<br />
vremeto za proveruvawe.<br />
(2) Ako osudeniot vo opredeleniot rok ne ispolni nekoja obvrska<br />
od ~len 49 stav 2, sudot mo`e, najdocna vo rok od edna godina od denot<br />
koga izminalo vremeto za proveruvawe, da opredeli da se izvr{i<br />
utvrdenata kazna vo uslovnata osuda.<br />
3. Uslovna osuda so za{titen nadzor<br />
Uslovi za odreduvawe za{titen iadzor<br />
^len 55<br />
(1) Za{titen nadzor sudot }e odredi koga }e najde deka uslovnata<br />
osuda nema dovolno da vlijae vrz storitelot pove}e da ne vr{i krivi~ni<br />
dela, a okolnostite svrzani so li~nosta na storitelot ili sredinata<br />
vo koja `ivee go pravat opravdano o~ekuvaweto deka celta na<br />
uslovnata osuda }e se postigne ako se opredelat i merki na pomo{,<br />
gri`a, nadzor ili za{tita.<br />
(2) Traeweto na za{titniot nadzor sudot go odreduva na opredeleno<br />
vreme vo tekot na vremeto za proveruvawe.<br />
Obvrski kaj za{titniot nadzor<br />
^len 56<br />
(1) Pri izrekuvaweto na za{titniot nadzor sudot mo`e na osudeniot<br />
da mu odredi edna ili pove}e od slednive obvrski:<br />
1) osposobuvawe, ostru~uvawe i prekvalifikuvawe za da mo`e<br />
osudeniot da go zadr`i rabotnoto mesto {to go zazema ili da bidat sozdadeni<br />
pretpostavki za vrabotuvawe,<br />
2) prifa}awe na vrabotuvawe {to odgovara na sposobnostite i<br />
sklonosta na osudeniot,<br />
3) izvr{uvawe na obvrskite za izdr`uvawe na semejstvoto, podigawe<br />
na decata i drugi semejni obvrski,<br />
4) ovozmo`uvawe uvid i soveti vo vrska so rasporeduvaweto i<br />
tro{eweto na sredstvata od platata i drugite prihodi {to gi ostvaruva,<br />
5) neposetuvawe opredeleni vidovi lokali ili drugi mesta kade<br />
{to se to~i alkoholen pijalak ili se igra na sre}a,<br />
6) zabrana na upotreba na alkoholni pijaloci, drogi i drugi<br />
psihotropni supstancii,<br />
7) koristewe na slobodnoto vreme spored ocena na socijalniot<br />
564
organ,<br />
8) odbegnuvawe i nedru`ewe so lica koi negativno vlijaat vrz<br />
osudeniot i<br />
9) podlo`uvawe na lekuvawe ili socijalna rehabilitacija vo<br />
soodvetni specijalizirani ustanovi.<br />
(2) Pri izborot na vidot na obvrskata sudot }e ja zeme predvid<br />
pred sî li~nosta na storitelot, negovata zdravstvena sostojba i psihi-<br />
~kite svojstva, vozrasta, materijalnite i semejnite uslovi, okolnostite<br />
pod koi go storil deloto, povedenieto na storitelot po izvr{uvaweto<br />
na deloto, pobudite za izvr{uvawe na deloto i drugite okolnosti<br />
svrzani so li~nosta na storitelot {to se od zna~ewe pri izborot<br />
na vidot na obvrskata, vodej}i smetka da ne se povreduva ~ove~koto dostoinstvo<br />
nitu da se predizvikuvaat nepotrebni te{kotii vo negovoto<br />
prevospituvawe.<br />
(3) Za vremeto dodeka trae uslovnoto odlagawe na izvr{uvaweto<br />
na utvrdenata kazna sudot mo`e, po predlog na socijalniot organ<br />
ili na osudenoto lice, da ja zameni odredenata obvrska so druga ili da<br />
ja ukine.<br />
Organi za sproveduvawe na za{titen nadzor<br />
^len 57<br />
(1) Pomo{ i gri`a, nadzor i za{tita vo ispolnuvaweto na<br />
obvrskata od strana na osudeniot vr{i socijalniot organ.<br />
(2) Socijalniot organ e dol`en:<br />
1) so prakti~ni soveti da go pottiknuva i da mu pomaga na osudeniot<br />
da ja ispolni obvrskata {to ja odredil sudot, da go sfati zna~eweto<br />
na uslovnata osuda so za{titniot nadzor za da se ispolnat nejzinite<br />
celi i<br />
2) povremeno da go izvestuva sudot za sostojbata vo ispolnuvaweto<br />
na odredenata obvrska.<br />
Posledici od neispolnuvaweto na odredenata obvrska<br />
^len 58<br />
(1) Ako uslovno osudeniot ne gi ispolnuva odredenite obvrski,<br />
sudot mo`e da go opomene na ispolnuvawe na odredenata obvrska ili<br />
nea da ja zameni so druga.<br />
(2) Ako osudeniot i natamu ne ja ispolnuva odredenata obvrska,<br />
sudot mo`e vo ramkite na vremeto za proveruvawe da go prodol`i traeweto<br />
na za{titniot nadzor ili da ja otpovika uslovnata osuda.<br />
(3) Ako po <strong>pravo</strong>silnosta na odlukata so koja e odreden za{titniot<br />
nadzor pomine pove}e od {est meseci, a nadzorot ne po~nal, sudot<br />
povtorno }e odlu~i za potrebata od negovoto izvr{uvawe.<br />
565
4. Uslovno prekinuvawe na krivi~nata postapka<br />
Uslovi za prekinuvawe<br />
^len 58-a<br />
(1) Za krivi~no delo za koe e propi{ana pari~na kazna ili kazna<br />
zatvor do edna godina sudot mo`e da odlu~i, po raspitot na obvinetiot<br />
i soslu{uvawe i soglasnosta na o{teteniot, da ja prekine postapkata,<br />
pod uslov storitelot vo rokot vo koj trae prekinuvaweto na postapkata<br />
da ne stori novo krivi~no delo.<br />
(2) Postapkata mo`e so sudskata odluka da bide prekinata najmnogu<br />
vo rok do edna godini. Rokot na prekinuvaweto na postapkata ne<br />
se zasmetuva vo rokot na zastarenost na krivi~noto gonewe.<br />
(3) Ako storitelot vo rokot na proveruvaweto ne stori novo<br />
krivi~no delo ili ako vo toj rok ne se otkrie nekoe porano storeno<br />
krivi~no delo, postapkata se zapira.<br />
(4) Pri odlu~uvaweto za primena na ovaa merka sudot }e go zeme<br />
predvid osobeno izrazenoto kaewe i izvinuvaweto na storitelot, otstranuvaweto<br />
na posledicite na deloto i nadomestuvaweto na {tetata<br />
predizvikana so krivi~noto delo.<br />
5. Op{tokorisna rabota<br />
Uslovi za izrekuvawe merka na op{tokorisna rabota<br />
^len 58-b<br />
(1) Za krivi~ni dela za koi e propi{ana pari~na kazna ili kazna<br />
zatvor do tri godini sudot mo`e, so soglasnost na storitelot, da<br />
mu izre~e merka na op{tokorisna rabota na sloboda, ako deloto e storeno<br />
pod olesnuva~ki okolnosti, a storitelot porano ne bil osuduvan.<br />
(2) Merkata se izrekuva vo traewe od 40 do 240 ~asovi, {to osudeniot<br />
e obvrzan da gi odraboti bez nadomestok vo dr`aven organ, javno<br />
pretprijatie, javna ustanova ili humanitarna organizacija, za vreme<br />
na dr`avni praznici, sabotni i nedelni denovi, i ne pokratko od<br />
pet ~asa nedelno, vo period najmnogu do dvanaeset meseci. Koga postojat<br />
zdravstveni ili opravdani li~ni i semejni pri~ini sudot mo`e da<br />
go prodol`i izvr{uvaweto na merkata najmnogu u{te za {est meseci.<br />
(3) Koga sudot }e izre~e pari~na kazna do devedeset dnevni globi<br />
ili iljada i osumstotini evra vo denarska protivvrednost ili kazna<br />
zatvor do tri meseci, mo`e istovremeno da odlu~i, po barawe na<br />
osudeniot, za zamena na kaznata so op{tokorisna rabota, pri {to eden<br />
den zatvor, dnevna globa ili dvaeset evra vo denarska protivvrednost<br />
se zamenuvaat so tri ~asa op{tokorisna rabota so toa {to vkupniot<br />
zbir na ~asovi ne mo`e da nadmine 240 ~asa. Pri odlu~uvaweto za zamena<br />
na kaznata so merkata na op{tokorisna rabota sudot }e ja zeme<br />
predvid te`inata na deloto, stepenot na krivi~nata odgovornost, porane{nata<br />
neosuduvanost na storitelot i izvr{enoto nadomestuvawe<br />
na {tetata ili otstranuvawe na drugite {tetni posledici na deloto.<br />
566
(4) Nadzor nad ispolnuvaweto na obvrskite na osudeniot vr{i<br />
sudot, vo postapka uredena so zakon.<br />
(5) Ako osudeniot ne gi ispolnuva ili neuredno gi ispolnuva<br />
svoite rabotni obvrski, sudot pismeno go opomenuva, a ako toj prodol-<br />
`i so takvoto odnesuvawe sudot mo`e da odlu~i da go zgolemi brojot<br />
na ~asovite ili da go prodol`i izvr{uvaweto na merkata za najmnogu<br />
tri meseci, ako za toa postojat opravdani pri~ini ili da go zameni<br />
neizvr{eniot del od merkata so pari~na kazna ili kazna zatvor, taka<br />
{to za sekoi tri ~asa op{tokorisna rabota se zasmetuva edna dnvena<br />
globa ili eden den zatvor. Pri odlu~uvaweto za zamenata so pari~na<br />
kazna ili kazna zatvor sudot }e se rakovodi od te`inata na deloto,<br />
stepenot na krivi~nata odgovornost i odnosot na osudeniot kon izre-<br />
~enata merka na op{tokorisna rabota.<br />
(6) Ako osudeniot na je izvr{uva op{tokorisnata rabota, izre-<br />
~ena kako zamena za pari~nata kazna ili kaznata zatvor (stav 3), sudot<br />
donesuva odluka za izvr{uvawe na izre~enata kazna. Rabotnata obvrska<br />
{to storitelot ja ispolnil se zasmetuva vo kaznata, pri {to za sekoi<br />
tri ~asa op{tokorisna rabota se zasmetuva eden den zatvor ili<br />
edna dnevna globa ili dvaeset evra vo denarska protivvrednost.<br />
6. Sudska opomsna<br />
Uslovi za izrekuvawe sudska opomena<br />
^len 59<br />
(1) Sudska opomena mo`e da se izre~e za krivi~ni dela za koi e<br />
propi{an zatvor do edna godina ili pari~na kazna, a se storeni pod<br />
takvi olesnuva~ki okolnosti koi gi pravat osobeno lesni.<br />
(2) Za opredeleni krivi~ni dela i pod uslovi predvideni so zakon,<br />
sudska opomena mo`e da se izre~e i koga e propi{an zatvor do tri<br />
godini.<br />
(3) Sudot mo`e da izre~e sudska opomena za pove}e krivi~ni<br />
dela storeni vo stek, ako za sekoe od tie dela postojat uslovi od stavovite<br />
1 i 2.<br />
(4) Pri odlu~uvaweto dali }e izre~e sudska opomena sudot, vodej}i<br />
smetka za celta na sudskata opomena, posebno }e gi zeme predvid<br />
li~nosta na storitelot, negoviot porane{en `ivot, negovoto odnesuvawe<br />
po izvr{enoto krivi~no delo, stepenot na krivi~nata odgovornost<br />
i drugite okolnosti pod koi e storeno deloto.<br />
7. Ku}en zatvor<br />
Uslovi za izrekuvawe na ku}en zatvor<br />
^len 59-a<br />
(1) Ako storitelot na krivi~noto delo za koe e propi{ana pari~na<br />
kazna ili kazna zatvor do edna godina e star i iznemo{ten, te{-<br />
ko bolen ili e bremena `ena, sudot mo`e da mu izre~e kazna zatvor i<br />
istovremeno da odlu~i, so negova soglasnost kaznata da ja izdr`uva vo<br />
567
ku}en zatvor.<br />
(2) Sudot mo`e da ja zameni kaznata zatvor so ku}en zatvor ako<br />
postojat uslovi so sovremeni elektronski ili telekomunikaciski<br />
sredstva da se kontrolira izvr{uvaweto na ku}niot zatvor {to se sostoi<br />
vo zabrana za napu{tawe na domot od strana na osudeniot.<br />
(3) Nadzor nad izvr{uvaweto na ku}niot zatvor vr{i sudot, koj<br />
mo`e da odredi prezemawe na opredeleni merki na nadzor i od policijata<br />
vo mestoto vo koe se nao|a domot na osudeniot so obvrska za redovno<br />
izvestuvawe za nivnoto vr{ewe.<br />
(4) Ako osudeniot ja prekr{i zabranata za napu{tawe na domot,<br />
sudot mo`e da odredi zamenetata kazna zatvor da se izvr{i vo celost<br />
vo ustanova za izvr{uvawe na kaznata zatvor.<br />
G l a v a p e t t a<br />
MERKI NA BEZBEDNOST<br />
Cel na merkite na bezbednost<br />
^len 60<br />
Cel na merkite na bezbednost e da se otstranat sostojbite ili<br />
uslovite {to mo`at da vlijaat storitelot vo idnina da vr{i krivi~ni<br />
dela.<br />
Vidovi merki na bezbednost<br />
^len 61<br />
Na storitelite na krivi~ni dela mo`e da im se izre~at ovie<br />
merki na bezbednost:<br />
1) zadol`itelno psihijatrisko lekuvawe i ~uvawe vo zdravstvena<br />
ustanova,<br />
2) zadol`itelno psihijatrisko lekuvawe na sloboda,<br />
3) zadol`itelno lekuvawe na alkoholi~ari i narkomani,<br />
Izrekuvawe merki na bezbednost<br />
^len 62<br />
(1) Na storitelot na krivi~no delo sudot mo`e da mu izre~e<br />
edna ili pove}e merki na bezbednost, koga postojat uslovi za nivno<br />
izrekuvawe predvideni so ovoj zakon.<br />
(2) Zadol`itelno psihijatrisko lekuvawe i ~uvawe vo zdravstvena<br />
ustanova i zadol`itelno psihijatrisko lekuvawe na sloboda, mu<br />
se izrekuvaat na nepresmetliv storitel na krivi~no delo samostojno.<br />
(3) So odlukata za izrekuvawe na merkite od stav (2), sudot<br />
mo`e da odredi privremena zabrana na vr{ewe profesija, dejnost ili<br />
dol`nost, ili zabrana na upravuvawe so motorno vozilo, koi traat dodeka<br />
tre primenata na merkite. Odlukata na sudot se dostavuva do nadle`niot<br />
organ ili pravnoto lice vo koe storitelot e vraboten, do registerskiot<br />
sud ili do organot koj e nadle`en za vr{ewe na nadzor nad<br />
sproveduvaweto na zabranata na upravuvawe so motorno vozilo.<br />
568
(4) Zadol`itelno psihijatrisko lekuvawe i ~uvawe vo zdravstvena<br />
ustanova i zadol`itelnoto psihijatrisko lekuvawe na sloboda mu<br />
se izrekuvaat na storitel ~ija presmetlivost e bitno namalena ako mu<br />
e izre~ena kazna zatvor, uslovna osuda so koja e utvrdena kazna zatvor<br />
ili uslovna osuda so za{titen nadzor.<br />
(5) Zadol`itelno lekuvawe na alkoholi~ari i narkomani,<br />
mo`e da se izre~e ako na storitelot mu e izre~ena kazna, uslovna osuda,<br />
uslovna osuda so za{titen nadzor, sudska opomena ili osloboduvawe<br />
od kazna.<br />
Zadol`itelno psihijatrisko lekuvawe i ~uvawe vo zdravstvena ustavova<br />
^len 63<br />
(1) Na storitel koj storil krivi~no delo vo sostojba na nepresmetlivost<br />
ili bitno namalena presmetlivost, sudot }e mu izre~e zadol`itelno<br />
psihijatrisko lekuvawe i ~uvawe vo zdravstvena ustanova,<br />
ako utvrdi deka poradi taa sostojba povtorno mo`e da stori krivi~no<br />
delo i deka za otstranuvawe na ovaa opasnost e potrebno negovo lekuvawe<br />
i ~uvawe vo takva ustanova.<br />
(2) Merkata od stav 1 sudot }e ja zapre koga }e utvrdi deka prestanala<br />
potrebata od lekuvawe i ~uvawe na storitelot vo zdravstvena<br />
ustanova.<br />
(3) Na storitel koj izvr{il krivi~no delo vo sostojba na bitno<br />
namalena presmetlivost i koj e osuden na zatvor, vremeto pominato vo<br />
zdravstvena ustanova mu se zasmetuva vo vremeto na traeweto na izre-<br />
~enata kazna. Ako toa vreme e pokuso od traeweto na izre~enata kazna,<br />
sudot mo`e da opredeli osudeniot da se upati na izdr`uvawe na ostatokot<br />
na kaznata ili da se pu{ti na usloven otpust nezavisno od uslovite<br />
propi{ani vo ~len 36. Pri odlu~uvaweto za pu{tawe na usloven<br />
otpust, sudot osobeno }e gi zeme predvid uspehot na lekuvaweto na osudeniot,<br />
negovata zdravstvena sostojba, vremeto pominato vo zdravstvenata<br />
ustanova i ostatokot na kaznata {to osudeniot ne ja izdr`al.<br />
(4) Sudot ja preispituva potrebata od lekuvawe i ~uvawe na<br />
storitelot vo zdravstvena ustanova sekoja godina.<br />
Zadol`itelno psihijatrisko lekuvawe na sloboda<br />
^len 64<br />
(1) Na storitel koj storil krivi~no delo vo sostojba na nepresmetlivost<br />
ili bitno namalena presmetlivost, sudot }e mu izre~e zadol`itelno<br />
psihijatrisko lekuvawe na sloboda ako utvrdi deka poradi<br />
takvata sostojba povtorno mo`e da stori krivi~no delo, a za otstranuvawe<br />
na ovaa opasnost e dovolno negovo lekuvawe na sloboda.<br />
(2) Merkata od stav 1 mo`e da mu se izre~e na nepresmetliv storitel<br />
ili storitel ~ija presmetlivost e bitno namalena sprema koj e<br />
opredeleno zadol`itelno psihijatrisko lekuvawe i ~uvawe vo zdravstvena<br />
ustanova, krga sudot vrz osnova na rezultatite od lekuvaweto }e<br />
569
utvrdi deka ve}e ne e potrebno negovo ~uvawe i lekuvawe vo zdravstvena<br />
ustanova, tuku samo na sloboda.<br />
(3) Pod uslovite od stav 1 sudot mo`e da mu izre~e zadol`itelno<br />
psihijatrisko lekuvawe na sloboda koga se izrekuva na storitel<br />
~ija presmetlivost e bitno namalena i na storitel ~ija presmetlivost<br />
e bitno namalena i koj vrz osnova na ~len 63 stav 3 e pu{ten na usloven<br />
otpust.<br />
(4) Zadol`itelnoto psihijatrisko lekuvawe na sloboda ne<br />
mo`e da trae podolgo od dve godini.<br />
(5) Na storitel ~ija presmetlivost e bitno namalena i koj e<br />
osuden na kazna zatvor, vremeto pominato na zadol`itelno psihijatrisko<br />
lekuvawe na sloboda ne mu se zasmetuva vo kaznata.<br />
(6) Ako vo slu~aite od stavovite 1, 2 i 3 storitelot ne se podlo-<br />
`i na lekuvawe na sloboda ili ako samovolno go napu{ti ili ako se<br />
steknati uslovite za izrekuvawe na merkata od ~len 63, sudot mo`e da<br />
ja zameni so taa merka.<br />
Zadol`itelno lekuvawe na alkoholi~ari i narkomani<br />
^len 65<br />
(1) Na storitel na krivi~no delo poradi zavisnost od postojana<br />
upotreba na alkoholni pijalaci, drogi i drugi psihotropni supstancii<br />
koga postoi opasnost poradi ovaa zavisnost i natamu da vr{i krivi~ni<br />
dela, sudot mo`e da mu izre~e zadol`itelno lekuvawe.<br />
(2) Merkata od stav 1 se izvr{uva vo ustanova za izvr{uvawe na<br />
kazna ili vo zdravstvena ili druga specijalizirana ustanova. Vremeto<br />
pominato vo takva ustanova se zasmetuva vo kaznata.<br />
(3) Pri izrekuvaweto na uslovna osuda sudot mo`e na storitelot<br />
da mu nalo`i lekuvawe na sloboda, dokolku storitelot e soglasen<br />
da se podlo`i na takvo lekuvawe. Ako storitelot bez opravdana pri-<br />
~ina ne se podlo`i na lekuvawe na sloboda ili lekuvaweto go napu-<br />
{ti samovolno, sudot mo`e da opredeli da se otpovika uslovnata osuda<br />
ili merkata na zadol`itelno lekuvawe na alkoholi~ari i narkomani<br />
prisilno da se izvr{i vo zdravstvena ili vo druga specijalizirana<br />
ustanova.<br />
(4) Ako ovaa merka e izre~ena so kazna, osven kaznata zatvor,<br />
ili so uslovna osuda, uslovna osuda so za{titen nadzor, sudska opomena<br />
ili osloboduvawe od kazna uslovnata osuda, mo`e da trae najdolgo dve<br />
godini.<br />
570
G l a v a { e s t a<br />
VOSPITNI MERKI I KAZNUVAWE NA MALOLETNICI 599<br />
Glava {estta<br />
KAZNUVAWE NA PRAVNO LICE<br />
Vidovi kazni<br />
^len 96-a<br />
(1) Za krivi~ni dela na pravni lica mo`e da se izre~at slednite<br />
kazni:<br />
1) pari~na kazna;<br />
2) privremena zabrana za vr{ewe oddelna dejnost;<br />
3) trajna zabrana za vr{ewe oddelna dejnost; i<br />
4) prestanok na pravnoto lice.<br />
(2) Pari~nata kazna se izrekuva vo iznos koj ne mo`e da bide<br />
pomal od 100 iljadi denari, nitu pogolem od 30 milioni denari. Za<br />
krivi~ni dela storeni od kristoqubie ili za krivi~ni dela so koi se<br />
predizvikuva pogolema imotna {teta, mo`e da se propi{e pari~na kazna<br />
do dvojniot iznos od maksimumot na ovaa kazna ili vo srazmer so<br />
visinata na pri~inetata {teta ili pribavenata korist, no najmnogu do<br />
dvaesetkraten iznos.<br />
(3) Privremena zabrana za vr{ewe oddelna dejnost vo traewe od<br />
edna do tri godini se izrekuva zaedno so pari~nata kazna, ako pri<br />
vr{ewe na dejnosta na pravnoto lice e izvr{eno krivi~no delo za koe<br />
za fizi~ko lice e propi{ana pari~na kazna ili kazna zatvor do tri<br />
godini, a od na~inot na izvr{uvawe na deloto proizleguva opasnosta<br />
od povtorno vr{ewe na takvo ili sli~no delo.<br />
(4) Trajna zabrana za vr{ewe oddelna dejnost, od dejnostite {to<br />
gi vr{i pravnoto lice se izrekuva zaedno so pari~na kazna, ako e<br />
izvr{eno delo za koe za fizi~ko lice e propi{ana kazna zatvor od najmalku<br />
tri godini, a od na~inot na izvr{uvawe na deloto proizleguva<br />
opasnost od povtorno vr{ewe na takvo ili sli~no delo. Ovaa kazna sudot<br />
}e ja izre~e i koga e izvr{eno krivi~no delo po prethodna osuda so<br />
koja na pravnoto lice mu e izre~ena privremena zabrana za vr{ewe<br />
dejnost.<br />
(5) Kaznata prestanok na pravnoto lice se izrekuva zaedno so<br />
pari~nata kazna, ako e izvr{eno delo za koe za fizi~ko lice e propi-<br />
{ana kazna zatvor od najmalku pet godini, a od na~inot na izvr{uvaweto<br />
na deloto proizleguva opasnost od povtorno vr{ewe na takvo ili<br />
sli~no delo. Ovaa kazna sudot }e ja izre~e i koga e izvr{eno krivi~no<br />
delo po prethodna osuda so koja na pravnoto lice mu e izre~ena trajna<br />
zabrana za vr{ewe dejnost.<br />
599<br />
Odredbite od Glava {estta od Krivi~niot zakonik (~l. 70 - 96) prestanaa<br />
da va`at so denot na zapo~nuvaweto na primenata na Zakonot za maloletni~ka<br />
pravda.<br />
571
(6) Kaznata privremena ili trajna zabrana za vr{ewe dejnost i<br />
prestanok na pravnoto lice ne mo`e da se izre~e na pravno lice osnovano<br />
so zakon, kako i na politi~ka partija. Vrz osnova na <strong>pravo</strong>silna<br />
presuda so koja e izre~ena kaznata prestanok na pravnoto lice, nadle-<br />
`niot sud pokrenuva so zakon utvrdena postapka za likvidacija na pravnoto<br />
lice vo rok od 30 dena od <strong>pravo</strong>silnosta na presudata.<br />
(7) Pravnoto lice nad koe e otvoren ste~aj, }e se kazni za krivi~ni<br />
dela storeni pred otvaraweto na ste~ajnata postapka.<br />
Odmeruvawe na kaznata<br />
^len 96-b<br />
(1) Pri odmeruvawe na kaznata sudot }e go zeme predvid bilansot<br />
na sostojbite i bilansot na uspehot na pravnoto lice, vidot na dejnosta<br />
i prirodata i te`inata na izvr{enoto delo.<br />
(2) Ako sudot utvrdi pari~na kazna za dve ili pove}e dela vo<br />
stek, edinstvenata kazna ne mo`e da go dostigne zbirot na poedine~no<br />
utvrdenite kazni, nitu da go nadminuva zakonskiot maksimum na kaznata<br />
propi{ana za pravnoto lice.<br />
Izvr{uvawe na pari~nata kazna<br />
^len 96-v<br />
(1) Ako osudenoto pravno lice ne ja plati pari~nata kazna vo<br />
rok opredelen od sudot, koj ne mo`e da bide pokratok od 15 dena nitu<br />
podolg od 30 dena, sudot }e naredi prisilno izvr{uvawe.<br />
(2) Ako pari~nata kazna ne mo`e da se izvr{i od imotot na pravnoto<br />
lice, poradi toa {to pravnoto lice nema takov imot ili prestanalo<br />
da postoi pred izvr{uvawe na kaznata, kaznata }e se izvr{i od<br />
imotot na osnova~ot ili osnova~ite na pravnoto lice, srazmerno na<br />
vlo`enite udeli, odnosno kaj trgovskoto dru{tvo od imotot na akcionerite,<br />
odnosno sodru`nicite srazmerno na nivnite udeli.<br />
(3) Pari~nata kazna na stranski pravni lica se izvr{uva od<br />
imotot konfiskuvan vo Republika Makedonija ili, so primena na me-<br />
|unaroden dogovor, od imotot vo stranstvo.<br />
Uslovna osuda<br />
^len 96-g<br />
(1) Sudot mo`e da odredi uslovno odlagawe na izvr{uvawe, za<br />
vreme od edna do tri godini, na pari~nata kazna i zabranata za vr{ewe<br />
dejnost, koga e izvr{eno krivi~no delo za koe e propi{ana pari~na<br />
kazna ili kazna zatvor do tri godini, ako pravnoto lice go deponira<br />
iznosot na izre~enata pari~na kazna vo sudot i garantira deka nema da<br />
bide izvr{eno krivi~no delo vo rokot na proveruvaweto.<br />
(2) Ako vo rokot na proveruvaweto e izvr{eno novo krivi~no<br />
delo ili e otrkieno porano storeno krivi~no delo na pravnoto lice,<br />
572
kaznata se izvr{uva.<br />
Konfiskacija na imot, imotna korist<br />
i odzemawe na predmeti<br />
^len 96-d<br />
(1) Na konfiskuvaweto imot i imotna korist pribavena so krivi~no<br />
delo na pravno lice soodvetno se primenuvaat odredbite od ~lenovite<br />
98 do 100 od ovoj zakonik.<br />
(2) Ako od pravnoto lice ne mo`e da se konfiskuva imot ili<br />
imotna korist poradi toa {to prestanalo da postoi pred izvr{uvawe<br />
na konfiskacijata, osnova~ot ili osnova~ite na pravnoto lice, odnosno<br />
kaj trgovskoto dru{tvo, akcionerite ili sodru`nicite solidarno<br />
}e se obvrzat da platat pari~en iznos {to odgovara na pribavenata<br />
imotna korist.<br />
(3) Na odzemaweto predmeti od pravnoto lice soodvetno se primenuvaat<br />
odredbite od ~len 100-a od ovoj zakonik.<br />
Posebni odredbi za zastarenost na krivi~no<br />
gonewe i izvr{uvawe na kaznata<br />
^len 96-|<br />
(1) Krivi~noto gonewe na pravnoto lice ne mo`e da se prezeme<br />
koga }e pominat pet godini od izvr{uvaweto na krivi~noto delo.<br />
(2) Zastaruvaweto na izvr{uvaweto na pari~nata kazna, nastapuva<br />
koga }e pominat tri godini od denot na <strong>pravo</strong>silnosta na presudata<br />
so koe e izre~ena.<br />
(3) Zastaruvaweto na izvr{uvaweto na kaznata privremena zabrana<br />
za vr{ewe oddelna dejnost, nastapuva koga }e pomine vremeto za<br />
koe e izre~ena taa kazna.<br />
(4) Zastaruvaweto na izvr{uvaweto na kaznata trajna zabrana<br />
za vr{ewe oddelna dejnost, nastapuva koga }e pominat pet godini od<br />
denot na <strong>pravo</strong>silnosta na presudata za koe e izre~ena taa kazna.<br />
(5) Zastaruvaweto na izvr{uvaweto na kaznata prestanok na<br />
pravnoto lice, nastapuva koga }e pominat deset godini od denot na<br />
<strong>pravo</strong>silnosta na presudata so koe e izre~ena taa kazna.<br />
G l a v a s e d m a<br />
KONFISKACIJA NA IMOT I IMOTNA KORIST I ODZEMAWE NA<br />
PREDMETI<br />
1. Konfiskacija na imot i imotna korist<br />
Osnova za konfiskacija<br />
^len 97<br />
(1) Nikoj ne mo`e da ja zadr`i posrednata ili neposrednata<br />
imotna korist pribavena so krivi~no delo.<br />
(2) Imotnata korist od stav 1 }e se konfiskuva so sudskata<br />
odluka so koja e utvrdeno izvr{uvaweto na krivi~noto delo pod uslo-<br />
573
vite predvideni so ovoj zakonik.<br />
(3) Odluka za konfiskacija sudot }e donese vo postapka opredelena<br />
so zakon i koga od fakti~ki ili pravni pre~ki ne e mo`no vodewe<br />
na krivi~na postapka sprema storitelot na krivi~noto delo.<br />
(4) Pod uslovi opredeleni so ratifikuvan me|unaroden dogovor,<br />
konfiskuvaniot imot mo`e da bide vraten na druga dr`ava.<br />
Na~in na konfiskacija<br />
^len 98<br />
(1) Od storitelot }e se konfisikuva imotnata korist pribavena<br />
so krivi~noto delo {to se sostoi vo pari, podvi`ni ili nedvi-<br />
`ni predmeti od vrednost, kako i sekoja druga sopstvenost, imot ili<br />
aktiva, materijalni ili nematerijalni prava, a ako nivnata konfiskacija<br />
ne e mo`na na storitelot }e mu se konfiskuva drug imot {to<br />
odgovara na pribavenata imotna korist.<br />
(2) Imotnata korist se konfiskuva i od treti lica na koi e<br />
prenesena bez soodveten nadomestok, ako ne znaele, a mo`ele ili bile<br />
dol`ni da znaat deka e pribavena so krivi~no delo.<br />
(3) Predmetite {to se proglaseni za spomenici na kultura,<br />
arhivski ili bibliote~en materijal ili prirodna retkost, kako i<br />
onie za koi o{teteniot e li~no vrzan, se konfiskuvaat od treti lica,<br />
bez ogled na toa {to ne znaele ili ne mo`ele nitu bile dol`ni da<br />
znaat deka se pribaveni so krivi~no delo, i bez ogled na toa dali<br />
istite im bile preneseni so soodveten nadomest.<br />
(4) Konfiskuvanoto mu se vra}a na o{teteniot, a ako nema<br />
o{teten, stanuva sopstvenost na dr`avata.<br />
(5) Ako na o{teteniot vo krivi~nata postapka mu e dosudeno<br />
imotno-pravno barawe, sudot }e izre~e konfiskacija na imotnata korist<br />
dokolku toa go preminuva iznosot na ova barawe.<br />
Za{tita na o{teteniot<br />
^len 99<br />
(1) O{teteniot koj vo krivi~nata postapka vo odnos na svoeto<br />
imotno-pravno barawe e upaten na spor mo`e da bara da se namiri od<br />
iznosot na plenetata vrednost, ako povede spor vo rok od {est meseci<br />
od denot na <strong>pravo</strong>silnosta na odlukata so koja e upaten na spor i ako vo<br />
rok od tri meseci od denot na <strong>pravo</strong>silnosta na odlukata so koja e utvrdeno<br />
negovoto barawe pobara namiruvawe na konfiskuvanata vrednost.<br />
(2) O{teteniot koj vo krivi~nata postapka ne prijavil imotnopravno<br />
barawe mo`e da bara namiruvawe na konfiskuvanata vrednost<br />
ako zaradi utvrduvawe na svoeto barawe povel spor vo rok od tri meseci<br />
od denot na uznavaweto za presudata so koja se konfiskuva imotnata<br />
korist, a najdocna vo rok od dve godini od <strong>pravo</strong>silnosta na<br />
odlukata za konfiskacija na imotnata korist i ako vo rok od tri mes-<br />
574
eci od denot na <strong>pravo</strong>silnosta na odlukata so koja e utvrdeno negovoto<br />
barawe pobara namiruvawe na plenetata vrednost.<br />
Konfiskuvawe<br />
^len 100<br />
Ako so krivi~noto delo na storitelot e pribavena imotna korist<br />
za pravno lice, korista }e se konfiskuva od nego.<br />
2. Odzemawe predmeti<br />
Uslovi za odzemawe na predmeti<br />
^len 100-a<br />
(1) Nikoj ne mo`e da gi zadr`i ili prisvoi predmetite {to nastanale<br />
od izvr{uvawe na krivi~noto delo.<br />
(2) Od storitelot na krivi~noto delo }e se odzemat i predmetite<br />
{to bile nameneti ili se upotrebeni za izvr{uvawe na krivi~noto<br />
delo bez ogled dali se negova sopstvenost ili sopstvenost na treto<br />
lice ako toa go baraat interesite na op{tata bezbednost, zdravjeto na<br />
lu|eto ili pri~inite na moralot.<br />
(3) Predmetite {to se upotrebeni ili bile nameneti za izvr-<br />
{uvawe na krivi~noto delo mo`e da se odzemat ako postoi opasnost<br />
povtorno da bidat upotrebeni za izvr{uvawe na krivi~no delo. Nema<br />
da se odzemat predmeti {to se vo sopstvenost na treto lice, osven ako<br />
toa znaelo ili mo`elo i bilo dol`no da znae deka se upotrebeni ili<br />
bile nameneti za izvr{uvawe na krivi~noto delo.<br />
(4) Sudot }e donese odluka za odzemawe na predmeti vo postapka<br />
opredelena so zakon i koga od fakti~ki ili pravni pre~ki ne e mo`no<br />
vodewe na krivi~na postapka sprema storitelot na krivi~noto delo.<br />
(5) So primena na ovaa merka ne se zasega vo <strong>pravo</strong>to na treti<br />
lica za nadomestok na {tetata od storitelot na krivi~noto delo.<br />
(6) Pod uslovi opredeleni so ratifikuvan me|unaroden dogovor,<br />
predmetite mo`at da bidat vrateni na druga dr`ava.<br />
G l a v a o s m a<br />
PRAVNI POSLEDICI OD OSUDATA<br />
Nastapuvawe na pravnite posledici od osudata<br />
^len 101 600<br />
(1) Pravnite posledici od osudata {to se nadovrzuvaat na osudite<br />
za opredeleni krivi~ni dela, mo`e da nastapat samo koga za krivi~noto<br />
delo na storitelot mu e izre~ena kazna zatvor.<br />
(2) Pravni posledici mo`at da se predvidat samo so zakon i nastapuvaat<br />
po sila na zakonot so koj se predvideni.<br />
600<br />
Delot od odredbata: "i nastapuvaat po sila na zakonot so koj se<br />
predvideni" e ukinat so Odluka na Ustavniot sud U. br. 210/2001 od 6. 02. 2002<br />
godina.<br />
575
Po~etok i traewe na pravnite posledici od osudata<br />
^len 102<br />
(1) Pravnite poslsdici od osudata nastapuvaat so denot na <strong>pravo</strong>silnosta<br />
na presudata.<br />
(2) Pravnite posledici od osudata {to se sostojat vo zabrana na<br />
steknuvawe na opredeleni prava traat najdolgo deset godini od denot<br />
na izdr`anata, prostenata ili zastarenata kazna.<br />
(3) So bri{ewe na osudata prestanuvaat pravnite posledici od<br />
osudata.<br />
G l a v a d e v e t t a<br />
REHABILITACIJA<br />
Rehabilitacija<br />
^len 103<br />
(1) Rehabilitacijata na osudeno lice mo`e da nastapi po sila<br />
na zakon (zakonska rehabilitacija) ili vrz osnova na sudska odluka<br />
(sudska rehabilitacija).<br />
(2) Rehabilitacijata zna~i predvremen prestanok na kaznite<br />
{to se sostojat vo zabrani i na kaznata proteruvawe stranec od zemjata<br />
i pravnite posledici od osudata i bri{ewe na osudata od kaznenata<br />
evidencija.<br />
(3) Rehabilitiranoto lice se smeta za neosuduvano, a podatocite<br />
za bri{anata osuda ne se davaat nikomu.<br />
(4) So rehabilitacijata ne se giba vo pravata na treti lica koi<br />
se zasnovaat vrz osudata.<br />
Zakonska rehabilitacija<br />
^len 104<br />
(1) Osudata za izre~enata alternativna merka osven uslovnta<br />
osuda i osudata so koja storitelot na krivi~noto delo e osloboden od<br />
kazna se bri{at od kaznenata evidencija ako osudeniot vo rok od edna<br />
godina od denot na <strong>pravo</strong>silnosta na sudskata odluka ne stori novo<br />
krivi~no delo.<br />
(2) Uslovnata osuda se bri{e od kaznenata evidencija po edna<br />
godina otkako }e pomine vremeto za proverka ako za toa vreme osudeniot<br />
ne stori novo krivi~no delo.<br />
(3) Osudata na pari~na kazna i kaznata zabrana na upravuvawe<br />
so motorno vozilo, izre~ena kako edinstvena kazna, se bri{e od kaznenata<br />
evideicija koga }e pominat tri godini od denot na izvr{enata,<br />
zastarenata ili prostenata kazna ako za toa vreme osudeniot ne stori<br />
novo krivi~no delo.<br />
(4) Osudite na zatvor do tri godini i na maloletni~ki zatvor<br />
se bri{at od kaznenata evidencija koga }e pominat pet godini od denot<br />
na izdr`anata, zastarenata ili prostenata kazna ako za toa vreme<br />
576
osudeniot ne stori novo krivi~no delo.<br />
(5) Pove}e osudi na isto lice mo`at da se bri{at od kaznenata<br />
evidencija samo istovremeno i toa ako postojat uslovi za bri{ewe na<br />
sekoja od tie osudi.<br />
Sudska rehabilitacija<br />
^len 105<br />
(1) Po protekot na tri godini od denot na izdr`anata, zastarenata<br />
ili prostenata kazna sudot mo`e da opredeli da prestanat pravnite<br />
posledici od osudata {to se odnesuvaat na zabrana na steknuvawe<br />
na opredeleni prava.<br />
(2) Po protekot na edna godina od denot na primenata na kaznata<br />
privremena zabrana za vr{ewe oddelna dejnost na pravnoto lice,<br />
sudot mo`e da odlu~i zabranata da prestane.<br />
(3) Po protekot na tri godini od denot na primenuvaweto na<br />
kaznite zabrana na vr{ewe na profesija, dejnost ili dol`nost i zabrana<br />
za upravuvawe so motorno vozilo i vremeno proteruvawe stranec<br />
od zemjata, kako i na kaznata trajna zabrana za vr{ewe dejnost na<br />
pravnoto lice, sudot mo`e da odlu~i da prestanat.<br />
(4) Pri odlu~uvaweto za rehabilitacija sudot }e go zeme predvid<br />
odnesuvaweto na osudeniot po osudata, okolnosta dali ja nadomestil<br />
{tetata, dali ja vratil imotnata korist, kako i drugi okolnosti<br />
od zna~ewe za ovaa odluka.<br />
(5) Sudot mo`e, na molba na osudeniot da opredeli da se bri{e<br />
od kaznena evidencija osudata na zatvor: nad tri godini do pet godini<br />
vo rok od pet godini; nad pet godini do deset godini vo rok od deset godini;<br />
nad deset godini do petnaeset godini vo rok od petnaeset godini<br />
od 20 godini vo rok od 20 godini, od denot na izdr`anata, zastarenata<br />
ili prostenata kazna, ako vo toa vreme osudeniot ne izvr{i novo krivi~no<br />
delo. Pri odlu~uvaweto za bri{eweto na osudata, sudot }e vodi<br />
smetka za povedenieto na osudeniot po izdr`anata kazna, za prirodata<br />
na krivi~noto delo i za drugite okolnosti {to mo`at da bidat od zna-<br />
~ewe za ocenata za opravdanosta na bri{eweto na osudata.<br />
Kaznena evidencija<br />
^len 106<br />
(1) Kaznenata evidencija ja vodi prvostepeniot sud nadle`en<br />
spored mestoto na ra|awe na osudeniot.<br />
(2) Za licata rodeni vo stranstvo, ili za onie ~ie mesto na ra-<br />
|awe e nepoznato, kako i za pravnite lica kaznenata evidencija ja vodi<br />
sudot opredelen so zakon.<br />
(3) Podatocite od kaznenata evidencija mo`e da mu se dadat na<br />
sudot i na javnoto obvinitelstvo vo vrska so krivi~nata postapka {to<br />
se vodi protiv porano osudeniot i na nadle`nite organi {to u~estvuvaat<br />
vo postapkata za davawe amnestija i pomiluvawe.<br />
577
(4) Podatoci od kaznenata evidencija mo`at na obrazlo`eno<br />
barawe da im se dadat i na dr`avni organi, pravni ili fizi~ki lica<br />
ako u{te traat opredeleni pravni posledici od osudata ili kazni {to<br />
se sostojat vo zabrani ili ako za toa postoi opravdan interes zasnovan<br />
vrz zakon.<br />
(5) Nikoj nema <strong>pravo</strong> da bara od gra|anite da podnesuvaat dokazi<br />
za svojata osuduvanost ili neosuduvanost.<br />
(6) Na gra|anite po nivno barawe, mo`e da im se dadat podatoci<br />
za nivnata osuduvanost ili neosuduvanost samo ako ovie podatoci im<br />
se potrebni zaradi ostvaruvawe na nivnite prava vo stranstvo.<br />
G l a v a d e s e t t a<br />
ZASTARENOST<br />
Zastarenost na krivi~noto gonewe<br />
^len 107<br />
(1) Ako vo ovoj zakonik ne e poinaku opredeleno, krivi~noto<br />
gonewe ne mo`e da se prezeme koga }e pominat:<br />
1) trieset godini od izvr{uvaweto na krivi~no delo za koe spored<br />
zakonot mo`e da se izre~e kazna do`ivoten zatvor,<br />
2) dvaeset godini od izvr{uvaweto na krivi~no delo za koe<br />
spored zakonot mo`e da se izre~e zatvor nad deset godini,<br />
3) deset godini od izvr{uvaweto na krivi~no delo za koe spored<br />
zakonot mo`e da se izre~e zatvor nad pet godini,<br />
4) pet godini od izvr{uvaweto na krivi~no delo za koe spored<br />
zakonot mo`e da se izre~e zatvor nad tri godini,<br />
5) tri godini od izvr{uvaweto na krivi~no delo za koe spored<br />
zakonot mo`e da se izre~e zatvor nad edna godina i<br />
6) dve godini od izvr{uvaweto na krivi~no delo za koe spored<br />
zakonot mo`e da se izre~e zatvor do edna godina ili pari~na kazna.<br />
(2) Ako za krivi~noto dslo se propi{ani pove}e kazni, rokot<br />
na zastarenosta se opredeluva spored najte{kata propi{ana kazna.<br />
Tek i prekin na zastaruvaweto na krivi~noto gonewe<br />
^len 108<br />
(1) Zastaruvaweto na krivi~noto gonewe po~nuva od denot koga<br />
e storeno krivi~noto delo.<br />
(2) Zastaruvaweto ne te~e za vremeto za koe spored zakonot goneweto<br />
ne mo`e da zapo~ne ili da prodol`i.<br />
(3) Zastaruvaweto se prekinuva so sekoe procesno dejstvie {to<br />
se prezema zaradi gonewe na storitelot poradi storenoto krivi~no<br />
delo.<br />
(4) Zastaruvaweto se prekinuva i koga storitelot vo vremeto<br />
dodeka te~e rokot na zastarenost }e stori, isto taka, te{ko ili pote-<br />
{ko krivi~no delo.<br />
(5) Za sekoj prekin zastaruvaweto po~nuva povtorno da te~e.<br />
578
(6) Zastarenost na krivi~noto gonewe nastapuva vo sekoj slu~aj<br />
koga }e pomine dvapati onolku vreme kolku {to spored zakonot se<br />
bara za zastarenost na krivi~noto gonewe.<br />
Zastarenost na izvr{uvaweto na kaznata<br />
^len 109<br />
Ako so ovoj zakonik ne e poinaku opredeleno izre~enata kazna<br />
ne mo`e da se izvr{i koga }e pominat:<br />
1) trieset godini od osuda na do`ivoten zatvor,<br />
2) dvaeset godini od osuda na zatvor nad deset godini,<br />
3) deset godini od osuda na zatvor nad pet godini,<br />
4) pet godini od osuda na zatvor nad tri godini,<br />
5) tri godini od osuda na zatvor nad edna godina i<br />
6) dve godini od osuda na zatvor do edna godina ili na pari~na<br />
kazna.<br />
Zastarenost na izvr{uvaweto na sporednite kazni a na merkite na bezbednost<br />
alternativnite merki, konfiskacija na imotot i odzemawe na predmeti<br />
^len 110<br />
(1) Zastarenost na izvr{uvaweto na pari~na kazna kako sporedna<br />
kazna nastapuva koga }e pominat dve godini od denot na <strong>pravo</strong>silnosta<br />
na presudata so koja e izre~ena taa kazna.<br />
(2) Zastarenost na izvr{uvaweto na merkite na bezbednost zadol`itelno<br />
psihijatrisko lekuvawe i ~uvawe vo zdravstvena ustanova,<br />
zadol`itelno psihijatrisko lekuvawe na sloboda i zadol`itelno lekuvawe<br />
na alkoholi~ari i narkomani nastapuva koga }e pominat pet<br />
godiii od denot na <strong>pravo</strong>silnosta na odlukata, so koja se izre~eni tie<br />
merki.<br />
(3) Zastarenost na izvr{uvaweto na kaznite zabrana na vr{ewe<br />
na profesija, dejnost ili dol`nost, zabrana na upravuvawe so motorno<br />
vozilo i vremeno proteruvawe stranec od zemjata, nastapuva koga }e<br />
pomine vremeto za koe se izre~eni tie kazni.<br />
(4) Zastarenost na alternativnite merki op{tokorisna rabota<br />
i ku}en zatvor nastapuva koga }e pominat dve godini od denot na <strong>pravo</strong>silnosta<br />
na presudata so koja se izre~eni tie merki.<br />
(5) Izvr{uvaweto na posebnite merki na konfiskacija na imot<br />
i odzemawe na predmeti ne zastaruva.<br />
Tek i prekin na zastaruvaweto na izvr{uvaweto na kaznata<br />
^len 111<br />
(1) Zastaruvaweto na izvr{uvaweto na kaznata po~nuva od denot<br />
koga presudata stanala <strong>pravo</strong>silna, a ako uslovnata osuda e otpovikana<br />
od denot koga odlukata za otpovikuvawe stanala <strong>pravo</strong>silna.<br />
(2) Zastaruvaweto ne te~e za vremeto za koe spored zakonot izvr{uvaweto<br />
na kaznata ne mo`e da se prezeme.<br />
579
(3) Zastaruvaweto se prekinuva so sekoe dejstvie na nadle`niot<br />
organ {to se prezema zaradi izvr{uvawe na kaznata.<br />
(4) So sekoj prekin zastaruvaweto po~nuva povtorno da te~e.<br />
(5) Zastarenost na izvr{uvaweto na kaznata nastapuva vo sekoj<br />
slu~aj koga }e pomine dvapati onolku vreme kolku {to spored zakonot<br />
se bara za zastarenost na izvr{uvaweto na kaznata.<br />
(6) Odredbite od stavovite 2 do 5 soglasno se primenuvaat i vrz<br />
zastaruvaweto na izvr{uvaweto na merkite na bezbednost i alternativnite<br />
merki.<br />
Nezastarlivost na krivi~nite dela genocid i voeni zlostorstva<br />
^len 112<br />
Krivi~noto gonewe i izvr{uvaweto na kaznata ne zastaruva za<br />
krivi~nite dela predvideni vo ~lenovite od 403 do 407-b i 416-a, kako<br />
ni za krivi~ni dela za koi so ratifikuvani me|unarodni dogovori e<br />
predvidena nezastarlivost.<br />
G l a v a e d i n a e s e t t a<br />
AMNESTIJA I POMILUVAWE<br />
Amnestija<br />
^len 113<br />
Na licata koi se opfateni so akt za amnestija im se dava osloboduvawe<br />
od gonewe ili potpolno ili delumno osloboduvawe od izvr-<br />
{uvawe na kaznata, im se zamenuva izre~enata kazna so poblaga kazna,<br />
im se opredeluva bri{ewe na osudata ili im se ukinuva opredelena<br />
pravna posledica od osudata.<br />
Pomiluvawe<br />
^len 114<br />
(1) So pomiluvaweto na poimeni~no opredeleno lice mu se dava<br />
osloboduvawe od gonewe ili potpolno ili delumno osloboduvawe od<br />
izvr{uvawe na kaznata, mu se zamenuva izre~enata kazna so poblaga kazna<br />
ili so alternativni merki ili mu se opredeluva bri{ewe na osudata<br />
ili mu se ukinuva, odnosno mu se opredeluva pokratko traewe na<br />
opredelena pravna posledica od osudata ili na kaznata.<br />
(2) So pomiluvaweto mo`e da se opredeli ukinuvawe ili pokratko<br />
traewe na ovie kazni, zabrana na vr{ewe na profesija, dejnost ili<br />
dol`nost, zabrana na upravuvawe so motorno vozilo na storitelite<br />
koi se voza~i po zanimawe i proteruvawe na stranec od zemjata.<br />
Dejstvo na amnestijata i pomiluvaweto vrz pravata na treti lica<br />
^len 115<br />
So davaweto amnestija ili pomiluvawe ne se zasega vo pravata<br />
na treti lica zasnovani vrz osudata.<br />
G l a v a d v a n a e s e t t a<br />
580
VA@EWE NA KRIVI^NOTO ZAKONODAVSTVO SPORED<br />
MESTOTO NA IZVR[UVAWE NA KRIVI^NOTO DELO<br />
Va`ewe na krivi~noto zakonodavstvo za sekoj koj na teritorijata na<br />
Republika Makedonija }e stori krivi~no delo<br />
^len 116<br />
(1) Krivi~noto zakonodavstvo va`i za sekoj koj na teritorijata<br />
na Republika Makedonija }e stori krivi~no delo.<br />
(2) Krivi~noto zakonodavstvo va`i i za sekoj koj }e stori krivi~no<br />
delo na doma{en brod, bez ogled kade se nao|a brodot vo vremeto<br />
na izvr{uvaweto na deloto.<br />
(3) Krivi~noto zakonodavstvo va`i i za sekoj koj }e stori krivi~no<br />
delo vo doma{en civilen vodzuhoplov dodeka e vo let ili vo doma{en<br />
voen vozduhoplov bez ogled kade se nao|al vozduhoplovot vo<br />
vreme na izvr{uvaweto na deloto.<br />
Va`ewe na krivi~noto zakonodavstvo za opredeleni krivi~ni dela izvr{eni<br />
vo stranstvo<br />
^len 117<br />
Krivi~noto zakonodavstvo va`i za sekoj koj vo stranstvo }e<br />
stori krivi~no delo od ~lenovite 305 do 326 ili od ~len 268, ako falsifikuvaweto<br />
se odnesuva na doma{ni pari.<br />
Va`ewe na krivi~noto zakonodavstvo za dr`avjanin na Republika<br />
Makedonija koj }e stori krivi~no delo vo stranstvo<br />
^len 118<br />
Krivi~noto zakonodavstvo va`i za dr`avjanin na Republika<br />
Makedonija i koga vo stranstvo }e stori nekoe krivi~no delo, osven<br />
krivi~nite dela navedeni vo ~len 117, ako se zate~e na teritorijata na<br />
Republika Makedonija ili bide ekstradiran.<br />
Va`ewe na krivi~noto zakonodavstvo za stranec koj }e stori krivi~no delo<br />
vo stranstvo<br />
^len 119<br />
(1) Krivi~noto zakonodavstvo va`i i za stranec koj nadvor od<br />
teritorijata na Republika Makedonija }e stori sprema nea ili sprema<br />
nejzin dr`avjanin krivi~no delo i koga ne se vo pra{awe krivi~nite<br />
dela navedeni vo ~len 117, ako se zate~e na teritorijata na Republika<br />
Makedonija ili bide ekstradiran.<br />
(2) Krivi~noto zakonodavstvo va`i i za stranec koj sprema<br />
stranska dr`ava ili sprema stranec }e stori vo stranstvo krivi~no<br />
delo za koe spored toa zakonodavstvo mo`e da se izre~e zatvor od pet<br />
godini ili pote{ka kazna, koga }e se zate~e na teritorijata na Republika<br />
Makedonija, a ne }e i bide ekstradiran na stranskata dr`ava.<br />
Ako so ovoj zakonik ne e poinaku opredeleno, sudot vo takov slu~aj ne<br />
581
mo`e da izre~e pote{ka kazna od kaznata {to e propi{ana so zakon na<br />
zemjata vo koja e storeno krivi~noto delo.<br />
Posebni uslovi za gonewe<br />
^len 120<br />
1) Ako vo slu~aite od ~len 116 e povedena ili dovr{ena krivi-<br />
~nata postapka vo stranska dr`ava, gonewe vo Republika Makedonija<br />
}e se prezeme samo po odobrenie na javniot obvinitel na Republika<br />
Makedonija.<br />
(2) Vo slu~aite od ~lenovite 118 i 119 nema da se prezeme gonewe<br />
ako:<br />
1) storitelot potpolno ja izdr`al kaznata na koja e osuden vo<br />
stranstvo,<br />
2) sprema storitelot vo stranstvo e primeneta soodvetna merka<br />
na bezbednost, {to se sostoi vo li{uvawe od sloboda,<br />
3) storitelot vo stranstvo e osloboden so <strong>pravo</strong>silna presuda<br />
ili kaznata mu e zastarena ili prostena i<br />
4) za krivi~no delo spored stranski zakon se goni po barawe od<br />
o{teteniot, a takvo barawe ne e podneseno.<br />
(3) Vo slu~aite od ~lenovite 118 i 119 }e se prezeme gonewe<br />
samo koga za krivi~no delo se kaznuva spored zakonot na zemjata vo<br />
koja e storeno deloto. Koga vo slu~aite od ~len 118 i 119 stav 1 spored<br />
zakonot na zemjata vo koja e storeno deloto za toa delo ne se kaznuva,<br />
mo`e da se prezeme gonewe samo po odobrenie od javniot obvinitel na<br />
Republika Makedonija.<br />
(4) Samo po odobrenie od javniot obvinitel na Republika Makedonija<br />
mo`e vo Republika Makedonija da se prezeme gonewe po slu-<br />
~aite od ~len 119 stav 2 bez ogled na zakonot na zemjata vo koja e storeno<br />
krivi~noto delo, ako e vo pra{awe delo {to vo vremeto koga e<br />
izvr{eno e smetano za krivi~no delo spored op{tite pravni na~ela<br />
priznati od strana na me|unarodnata zaednica.<br />
(5) Vo slu~aite od ~len 116, gonewe na stranec mo`e, pod uslov<br />
na zaemnost, da se otstapi na stranska dr`ava.<br />
Zasmetuvawe na pritvor i na kazna izdr`ani vo stranstvo<br />
^len 121<br />
Pritvorot, li{uvaweto od sloboda vo tekot na ekstradicionata<br />
postapka, kako i kaznata, ili merkata na bezbednost {to se sostoi<br />
vo li{uvawe od sloboda {to storitelot ja izdr`al po presuda na<br />
stranski sud, }e se zasmeta vo kaznata {to }e ja izre~e doma{niot sud<br />
za istoto krivi~no delo, a ako kaznite ne se od ist vid zasmetuvaweto<br />
}e se izvr{i po ocena na sudot.<br />
582
Primena na odredbite od ovoj zakonik na krivi~nite sankcii izre~eni vo<br />
stranstvo<br />
^len 121-a<br />
Koga vrz osnova na me|uanroden dogovor krivi~nata sankcija<br />
izre~ena vo stranstvo se izvr{uva vo Republika Makedonija, soglasno<br />
se primenuvaat odredbite za usloven otpust, rehabilitacija, zastarenost,<br />
amnestija i pomiluvawe od ovoj zakonik.<br />
G l a v a t r i n a e s e t t a<br />
ZNA^EWE NA IZRAZITE NA OVOJ ZAKONIK<br />
^len 122<br />
(1) Pod krivi~no zakonodavstvo na Republika Makedonija se<br />
podrazbiraat odredbite na ovoj krivi~en zakonik i odredbite sodr`ani<br />
vo drugite zakoni.<br />
(2) Pod teritorija na Republika Makedonija se podrazbiraat<br />
suvozemnata teritorija, vodenite povr{ini vnatre vo nejzinite granici,<br />
kako i vozdu{niot prostor nad niv.<br />
(3) Pod poimot voeno lice se smetaat: voeni stare{ini-oficeri<br />
i podoficeri, profesionalni vojnici, vojnici na slu`ewe na voeniot<br />
rok, pitomci na Voenata akademija, lica na stru~no osposobuvawe<br />
i usovr{uvawe za oficeri i podoficeri, voeni obvrznici vo rezervniot<br />
sostav na Armijata na Republika Makedonija dodeka se povikani<br />
da izvr{uvaat prava i dol`nosti od oblasta na odbranata vo<br />
vrska so izvr{uvawe na voenata obvrska i civilni lica na slu`ba vo<br />
Armijata na Republika Makedonija.<br />
(4) Kako slu`beno lice, koga toa e ozna~eno kako storitel na<br />
krivi~no delo se smeta:<br />
a) pretsedatelot na Republika Makedonija, postavenite ambasadori<br />
i pratenici na Republika Makedonija vo stranstvo i imenuvani<br />
lica od pretsedatelot na Republika Makedonija, izbran ili imenuvan<br />
funkcioner vo Sobranieto na Republika Makedonija, vo Vladata na<br />
Republika Makedonija, vo organite na dr`avnata uprava, vo sudovite i<br />
drugi organi i organizacii {to vr{at opredeleni stru~ni, upravni i<br />
drugi raboti vo ramkite na pravata i dol`nostite na Republikata, vo<br />
lokalnata samouprava, kako i lica koi postojano ili povremeno vr{at<br />
slu`bena dol`nost vo ovie organi i organizacii,<br />
b) dr`aven slu`benik koj vr{i stru~ni, normativno-pravni,<br />
izvr{ni, upravno-nadzorni raboti i upravni raboti vo soglasnost so<br />
Ustavot i so zakonot,<br />
v) ovlasteno lice vo pravno lice na koe so zakon ili so drug<br />
propis donesen vrz osnova na zakon mu e dovereno vr{ewe na javni<br />
ovlastuvawa, koga dol`nosta ja vr{i vo ramkite na tie ovlastuvawa,<br />
g) lice {to vr{i opredeleni slu`beni dol`nosti vrz osnova<br />
na ovlastuvawe dadeno so zakon ili so drugi propisi doneseni vrz<br />
583
osnova na zakon,<br />
d) voeno lice koga se vo pra{awe krivi~ni dela kaj koi kako<br />
izvr{itel e ozna~eno slu`beno lice i<br />
|) pretstavnik na stranska dr`ava ili na me|unarodna organizacija<br />
vo Republika Makedonija.<br />
(5) Kako stransko slu`beno lice, koga toa e ozna~eno kako storitel<br />
na krivi~no delo, se smeta liceto koe vo stranska dr`ava vr{i<br />
nekoja od funkciite ili dol`nostite opredeleni vo to~kite od a) do<br />
d) od stavot 6 na ovoj ~len. Stransko slu`beno lice }e se smeta kako<br />
slu`beno lice kaj krivi~nite dela kaj koi kako izvr{itel e opredeleno<br />
slu`beno lice koga vo takvo svojstvo izvr{il slu`beno dejstvie,<br />
postapuvaj}i na teritorijata na Republika Makedonija vrz osnova na<br />
me|unaroden dogovor.<br />
(6) Pod pravno lice se podrazbiraat: Republika Makedonija,<br />
edinici na lokalnata samouprava, politi~ki partii, javni pretprijatija,<br />
trgovski dru{tva, ustanovi i drugi zdru`enija, fondovi, finansiski<br />
organizacii i drugi so zakon odredeni organizacii registrirani<br />
kako pravni lica i drugi zaednici i organizacii na koi im e priznato<br />
svojstvoto na pravno lice. Pod stransko pravno lice se podrazbira<br />
javno pretprijatie, ustanova, fond, banka, trgovsko dru{tvo ili<br />
drug oblik na organiziranost spored zakonite na stranska dr`ava vo<br />
vr{ewe na stopanski, finansiski, bankarski, trgovski, uslu`ni ili<br />
drugi dejnosti, koj ima sedi{te vo druga dr`ava, ili pretstavni{tvo<br />
vo Republika Makedonija, ili e osnovano kako me|unarodno dru{tvo,<br />
fond, banka ili ustanova.<br />
(7) Kako odgovorno lice vo pravno lice se smeta lice vo pravno<br />
lice na koe so ogled na negovata funkcija ili vrz posebno ovlastuvawe<br />
vo pravnoto lice mu e doveren opredelen krug na raboti {to se<br />
odnesuvaat na izvr{uvawe na zakonskite propisi ili na propisite<br />
doneseni vrz osnova na zakon ili op{t akt na pravnoto lice vo upravuvaweto,<br />
koristeweto i raspolagaweto so imot, rakovodeweto so proizvodniot<br />
ili deloven potfat, nekoj drug stopanski proces ili nadzorot<br />
nad niv. Kako odgovorno lice se smeta i slu`beno lice koga se vo<br />
pra{awe dela kaj koi kako storitel e ozna~eno odgovorno lice, a ne se<br />
predvideni vo glavata za krivi~ni dela protiv slu`benata dol`nost<br />
odnosno kako krivi~ni dela na slu`beno lice predvideni vo nekoja<br />
druga glava na ovoj zakonik. Koga e toa posebno predvideno so ovoj zakonik,<br />
kako odgovorno lice se smeta i liceto koe vr{i posebna funkcija<br />
ili ovlastuvawe ili na koe mu e dovereno samostojno vr{ewe na<br />
opredeleni raboti vo stransko pravno lice, kako i liceto koe e pretstavnik<br />
na stransko pravno lice vo Republika Makedonija.<br />
(8) Koga kako izvr{itel na krivi~no delo e ozna~eno slu`beno<br />
ili odgovorno lice, site lica navedeni vo stavovite 4, 5 i 7 mo`at da<br />
bidat storiteli na tie dela dokolku od zakonskite obele`ja na oddelno<br />
delo ne proizleguva deka storitel mo`e da bide samo nekoe od tie<br />
584
lica.<br />
(9) Kako lice koe vr{i raboti od javen interes se smeta liceto<br />
koe vr{i funkcii, dol`nosti ili raboti od javen, odnosno op{t interes,<br />
kako {to se nastavnik, vospituva~, lekar, socijalen rabotnik, novinar,<br />
notar, advokat ili drugo lice, koe tie raboti gi vr{i samostojno<br />
ili vo pravno lice {to vr{i dejnost od javen, odnosno op{t interes<br />
opredelen so zakon.<br />
(10) Kako izbori i glasawe se smetaat izborite za pretstavnici<br />
na gra|ani vo Sobranieto na Republika Makedonija i vo lokalnata samouprava,<br />
za pretsedatel na Republika Makedonija i izjasnuvaweto na<br />
gra|anite na referendum.<br />
(11) Isprava e sekoj predmet {to e podoben ili odreden da slu-<br />
`i kako dokaz na nekoj fakt {to ima vrednost za pravnite odnosi. Javna<br />
isprava e isprava izdadena od nadle`en organ, organizacija ili<br />
lice {to vr{i raboti od javen interes vrz osnova na zakon ili drug<br />
propis zasnovan vrz zakon.<br />
(12) Pari se metalni i kni`ni pari {to vrz osnova na zakonot<br />
se vo optek vo Republika Makedonija ili vo stranska dr`ava.<br />
(13) Pod znaci za vrednost se podrazbiraat i stranski znaci za<br />
vrednost.<br />
(14) Kako hartija od vrednost se smetaat: akcija, obvrznica ili<br />
druga hartija od vrednost {to se nao|a vo promet vrz osnova na zakon.<br />
(15) Kako podvi`en predmet se smeta i sekoja proizvedena ili<br />
sobrana energija za davawe svetlina, toplina ili dvi`ewe, kako i telefonskite<br />
impulsi i drugi sredstva za prenos na glas, slika ili tekst<br />
na dale~ina ili kompjuterski uslugi.<br />
(16) Kako sila se smeta i primenata na hipnoza i zamajni sredstva<br />
so cel nekoj da se dovede protiv svoja volja vo nesvesna sostojba<br />
ili da se onesposobi za otpor.<br />
(17) Pod socijalen organ se smetaat centrite za socijalna rabota<br />
i drugite ustanovi {to vr{at socijalna dejnost.<br />
(18) Kako motorno vozilo se smeta sekoe soobra}ajno sredstvo<br />
na motoren pogon vo suvozemniot, vodeniot i vozdu{niot soobra}aj.<br />
(19) Pod semejno nasilstvo se podazbira maltretirawe, grubo<br />
navreduvawe, zagrozuvawe na sigurnosta, telesno povreduvawe, polovo<br />
ili drugo psihi~ko ili fizi~ko nasilstvo so koe se predizvikuva ~uvstvo<br />
na nesigurnost, zagrozuvawe ili strav, sprema bra~en drugar, roditelite<br />
ili decata ili drugi lica {to `iveat vo bra~na ili vonbra-<br />
~na zaednica ili zaedni~ko doma}instvo, kako i sprema porane{en<br />
bra~en drugar ili lica koi imaat zaedni~ko dete ili se nao|aat vo<br />
bliski li~ni odnosi.<br />
(20) Pod `rtva na krivi~no delo se podrazbira sekoe lice koe<br />
pretrpelo {teta, vklu~uvaj}i fizi~ka ili mentalna povreda, emotivno<br />
stradawe, materijalna zaguba ili druga povreda ili zagrozuvawe<br />
585
na negovite osnovni slobodi i prava kako posledica na storeno krivi-<br />
~no delo.<br />
Pod dete kako `rtva na krivi~no delo se podrazbira maloletno<br />
lice do osumnaeset godini.<br />
(21) Pod detska pornografija se podrazbira pornografski materijal<br />
koj vizuelno prika`uva o~igledni polovi dejstvija so maloletnik,<br />
ili o~igledni polovi dejstvija so lice koe izgleda kako maloletnik,<br />
ili realni sliki koi prika`uvaat o~igledni polovi dejstvija so<br />
maloletnik.<br />
(22) Pod kompjuterski sistem se podrazbira bilo kakov ured<br />
ili grupa na me|usebno povrzani uredi od koi, eden ili pove}e od niv,<br />
vr{i avtomatska obrabotka na podatoci spored odredena programa.<br />
(23) Pod kompjuterski podatoci se podrazbira prezentirawe na<br />
fakti, informacii ili koncepti vo oblik pogoden za obrabotuvawe<br />
preku kompjuterski sistem, vklu~uvaj}i i programa podobna kompjuterskiot<br />
sistem da go stavi vo funkcija.<br />
(24) Pod grupa, banda ili drugo zlostorni~ko zdru`enie ili<br />
organizacija se podrazbiraat najmalku tri lica {to se zdru`ile za<br />
vr{ewe krivi~ni dela, vo koj broj vleguva i organizatorot na zdru`enieto.<br />
(25) Pod sud, sudija i sudska postapka se podrazbira i me|unaroden<br />
sud ~ija nadle`nost ja priznava Republika Makedonija, sudija i postapka<br />
pred toj sud.<br />
(26) Pod pijanstvo se podrazbira sostojba na alkohol vo krvta<br />
nad 1,5 gram-promil.<br />
(27) Pod eskplozivna ili druga smrtonosna naprava se podrazbira<br />
sekakvo oru`je ili eksplozivna ili zapaliva naprava, {to mo`e<br />
da predizvika smrt, telesna povreda ili pogolema imotna {teta preku<br />
fizi~ka povreda, emisija ili {irewe na {tetni hemiski materii, biolo{ki<br />
agensi, toksi~ni ili sli~ni supstancii ili zra~ewe na radioaktivni<br />
materii, kako i sekoe oru`je ili naprava sozdadena za takva<br />
namena.<br />
(28) Pod javno mesto se podrazbiraat zgradi, delovi od zgradi,<br />
dvorovi, objekti za vr{ewe trgovska, kulturna, slu`bena, obrazovna,<br />
religiozna, rekreativna ili druga dejnost, javni pati{ta, otvoreni<br />
prostori, vodni poovr{ini i drugi mesta otvoreni i dostapni za neograni~en<br />
krug lica<br />
(29) Pod pomala imotna korist, vrednost ili {teta, se podrazbira<br />
korist, vrednost ili {teta {to odgovara na iznosot na slu`beno<br />
objavena edna polovina prose~na mese~na plata vo stopanstvoto vo Republika<br />
Makedonija vo vremeto na izvr{uvaweto na deloto.<br />
(30) Pod pogolema imotna korist, vrednost ili {teta, se podrazbira<br />
korist, vrednost ili {teta {to odgovara na iznosot na pet prose~ni<br />
mese~ni plati vo stopanstvoto vo vremeto na izvr{uvaweto na<br />
deloto.<br />
586
(31) Pod zna~itelna imotna korist, vrednost ili {teta, se podrazbira<br />
korist, vrednost ili {teta {to odgovara na iznosot na 50 prose~ni<br />
mese~ni plati vo stopanstvoto vo vremeto na izvr{uvaweto na<br />
deloto.<br />
(32) Pod korist, vrednost ili {teta od golemi razmeri, se podrazbira<br />
korist, vrednost ili {teta {to odgovara na iznosot na 250<br />
prose~ni mese~ni plati vo stopanstvoto vo vremeto na izvr{uvaweto<br />
na deloto.<br />
(33) Pod ~ist dneven prihod se podrazbira neto nadomest na ime<br />
plata ili drugi nadomestoci od raboten odnos na ime plata, kako i<br />
drugi neto prihodi od vr{ewe dejnosti ili imot i imotni prava. ^ist<br />
dneven prihod se dobiva po odbivaweto na danocite ili drugite zakonski<br />
obvrski. Ako sudot i na toj na~in ne mo`e da go utvrdi ~istiot<br />
dneven prihod ili negovoto utvrduvawe bi predizvikalo zna~itelno<br />
oddolgovlekuvawe na postapkata, kako osnova za negovo utvrduvawe, se<br />
zema ednodnevnata zarabotuva~ka spored prose~nata plata vo stopanstvoto<br />
vo poslednite tri meseci vo vremeto na presuduvaweto.<br />
P O S E B E N D E L<br />
G l a v a ~ e t i r i n ae s et t a<br />
KRIVI^NI DELA PROTIV @IVOTOT I TELOTO<br />
Ubistvo<br />
^len 123<br />
(1) Toj {to drug }e li{i od `ivot }e se kazni so zatvor najmalku<br />
pet godini.<br />
(2) So zatvor najmalku deset godini ili so do`ivoten zatvor }e<br />
se kazni toj {to:<br />
1) drug }e li{i od `ivot na svirep ili podmolen na~in,<br />
2) drug }e li{i od `ivot pri vr{ewe na semejno nasilstvo,<br />
3) drug }e li{i od `ivot i pritoa so umisla }e go dovede vo<br />
opasnost `ivotot na u{te nekoe lice,<br />
4) drug }e li{i od `ivot od koristoqubie, zaradi izvr{uvawe<br />
ili prikrivawe na drugo krivi~no delo, od bezobyirna odmazda ili od<br />
drugi niski pobudi,<br />
5) drug }e li{i od `ivot po pora~ka,<br />
6) }e li{i od `ivot `ensko lice za koe znae deka e bremeno ili<br />
maloletno lice i<br />
7) }e li{i od `ivot sudija, javen obvinitel ili advokat, pri<br />
vr{eweto na negovata funkcija, odnosno dejnost ili slu`beno ili voeno<br />
lice pri vr{eweto na rabotite na javnata ili dr`avnata bezbednost<br />
ili na dol`nosta ~uvawe na javniot red, fa}awe na storitel na<br />
krivi~no delo ili ~uvawe na lice li{eno od sloboda.<br />
(3) So zatvor od najmalku deset godini ili so do`ivoten zatvor<br />
}e se kazni toj koj so umisla }e li{i od `ivot dve ili pove}e lica, za<br />
koi prethodno ne mu bilo sudeno, osven ako ne se raboti za krivi~ii<br />
587
dela od ~len 9 stav (3), ~len 10 stav (3) i ~lenovite 124, 125 i 127.<br />
Ubistvo od blagorodni pobudi<br />
^len 124<br />
Toj {to drug }e li{i od `ivot od blagorodni pobudi, }e se kazni<br />
so zatvor od {est meseci do pet godini.<br />
Ubistvo na mig<br />
^len 125<br />
Toj {to drug }e li{i od `ivot na mig, doveden bez svoja vina vo<br />
sostojba na silna razdraznetost so napad ili so te{ko navreduvawe<br />
ili kako posledica na semejno nasilstvo od strana na ubieniot }e se<br />
kazni so zatvor od edna do pet godini.<br />
Ubistvo od nebre`nost<br />
^len 126<br />
Toj {to drug }e li{i od `ivot od nebre`nost, }e se kazni so<br />
zatvor od {est meseci do pet godini.<br />
Ubistvo na dete pri pora|awe<br />
^len 127<br />
(1) Majka koja{to }e go li{i od `ivot svoeto dete za vreme na<br />
pora|aweto ili neposredno po pora|aweto vo sostojba na rastrojstvo<br />
predizvikano so pora|aweto }e se kazni so zatvor od tri meseci do tri<br />
godini.<br />
(2) Obidot e kazniv.<br />
Naveduvawe na samoubistvo i pomagawe vo samoubistvo<br />
^len 128<br />
(1) Toj {to drug }e navede na samoubistvo ili }e mu pomogne vo<br />
izvr{uvaweto na samoubistvoto i toa }e bide izvr{eno, }e se kazni so<br />
zatvor od tri meseci do tri godini.<br />
(2) Ako deloto od stav 1 e storeno sprema maloletnik {to napolnil<br />
14 godini ili sprema lice koe se nao|a vo sostojba na bitno namalena<br />
presmetlivost, storitelot }e se kazni so zatvor od edna do deset<br />
godini.<br />
(3) Ako deloto od stav 1 e storeno sprema maloletnik koj ne napolnil<br />
14 godini ili sprema nepresmetlivo lice, storitelot }e se kazni<br />
spored ~len 123.<br />
(4) Toj {to surivo ili ne~ove~no postapuva so lice koe sprema<br />
nego se nao|a vo odnos na nekoja podredenost ili zavisnost, pa toa poradi<br />
takvoto postapuvawe }e izvr{i samoubistvo koe mo`e da se propi{e<br />
na nebre`nost na storitelot, }e se kazni so zatvor od {est meseci<br />
do pet godini.<br />
588
(5) Ako poradi delata od stavovite od 1 do 4 samoubistvoto e<br />
samo vo obid, sudot mo`e storitelot da go kazni poblago.<br />
Protivpravno prekinuvawe na bremenost<br />
^len 129<br />
(1) Toj {to sprotivno na propisite za prekinuvawe na bremenost,<br />
na bremena `ena so nejzina soglasnost }e izvr{i, }e zapo~ne da<br />
vr{i ili }e pomogne da izvr{i prekinuvawe na bremenosta, }e se kazni<br />
so zatvor od tri meseci do tri godini.<br />
(2) Toj {to se zanimava so vr{ewe na deloto od stav 1, }e se kazni<br />
so zatvor od edna do pet godini.<br />
(3) Toj {to na bremena `ena bez nejzina soglasnost }e izvr{i<br />
ili }e zapo~ne da vr{i prekinuvawe na bremenosta, }e se kazni so zatvor<br />
od edna do pet godini.<br />
(4) Ako poradi deloto od stavovite 1, 2 i 3 }e nastapi te{ko naru{uvawe<br />
na zdravjeto ili smrt na bremena `ena, storitelot }e se kazni<br />
za deloto od stav 1 so zatvor od {est meseci do pet godini, a za deloto<br />
od stavovite 2 i 3 so zatvor najmalku edna godina.<br />
Telesna povreda<br />
^len 130<br />
(1) Toj {to drug telesno }e go povredi ili }e mu go naru{i<br />
zdravjeto, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
(2) Toj {to }e go stori deloto od stav 1 pri vr{ewe semejno nasilstvo,<br />
}e se kazni so zatvor od {est meseci do tri godini.<br />
(3) Sudot mo`e na storitelot na deloto od stav 1 da mu izre~e<br />
sudska opomena ako bil predizvikan so osobeno navredlivo ili grubo<br />
odnesuvawe na o{teteniot.<br />
(4) Goneweto za deloto od stav 1 se prezema po privatna tu`ba a<br />
za stav (2) po predlog.<br />
Te{ka telesna povreda<br />
^len 131<br />
(1) Toj {to drug te{ko telesno }e go povredi ili zdravjeto te-<br />
{ko }e mu go naru{i, }e se kazni so zatvor od {est meseci do pet godini.<br />
(2) Toj {to }e go stori deloto od stav 1 pri vr{ewe semejno<br />
nasilstvo, }e se kazni so zatvor od edna do pet godini.<br />
(3) Toj {to drug te{ko telesno }e go povrdi ili zdravjeto te-<br />
{ko }e mu go naru{i i poradi toa }e bide doveden vo opasnost `ivotot<br />
na povredeniot ili }e mu bide uni{ten ili trajno i vo zna~itelna<br />
mera oslaben nekoj va`en del od teloto ili nekoj va`en organ ili }e<br />
bide predizvikana trajna nesposobnost za rabota voop{to ili za rabotata<br />
za koja e osposoben ili trajno i te{ko }e mu bide naru{eno negovoto<br />
zdravje ili }e bide nagrden, }e se kazni so zatvor od edna do de-<br />
589
set godini.<br />
(4) Ako poradi te{kata telesna povreda od stavovite stavovite<br />
1 do 3 povredeniot }e umre, storitelot }e se kazni so zatvor najmalku<br />
edna godina.<br />
(5) Toj {to deloto od stavovite 1, 2 i 3 }e go stori od nebre`nost,<br />
}e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
(6) Toj {to deloto }e go stori na mig, doveden bez svoja vina vo<br />
sostojba na silna razdraznetost so napad ili so te{ko navreduvawe<br />
ili kako posledica na semejno nasilstvo od strana na povredeniot, }e<br />
se kazni za deloto od stavovite 1 i 2 so pari~na kazna ili so zatvor do<br />
tri godini, a za deloto od stavovite stavovite 3 i 4 so zatvor od edna<br />
do pet godini.<br />
U~estvo vo tepa~ka<br />
^len 132<br />
(1) Toj {to u~estvuva vo tepa~ka vo koja nekoj e li{en od `ivot<br />
ili na drug mu e nanesena te{ka telesna povreda, }e se kazni so zatvor<br />
od tri meseci do tri godini.<br />
(2) Nema krivi~no delo od stav 1 za lice koe bez svoja vina bilo<br />
vovle~eno vo tepa~ka ili samo razdvojuvalo drugi u~esnici vo tepa-<br />
~kata.<br />
Zagrozuvawe so opasno orudie pri te~a~ka ili karanica<br />
^len 133<br />
Toj {to pri kakva i da e tepa~ka ili karanica }e posegne po<br />
oru`je, opasno orudie ili drugo sredstvo so koe mo`e teloto te{ko da<br />
go povredi ili zdravjeto te{ko da go naru{i, }e se kazni so pari~na<br />
kazna ili so zatvor do {est meseci.<br />
Izlagawe na opasnost<br />
^len 134<br />
(1) Toj {to drug }e ostavi bez pomo{ vo sostojba na opasnost za<br />
`ivotot, koja samiot ja predizvikal, }e se kazni so zatvor od tri meseci<br />
do tri godini.<br />
(2) Ako liceto izlo`eno na opasnost poradi toa go zagubi `ivotot<br />
ili e te{ko telesno povredeno ili zdravjeto mu e te{ko naru{eno,<br />
storitelot }e se kazni so zatvor od edna do pet godini.<br />
Napu{tawe nemo}no lice<br />
^len 135<br />
(1) Toj {to nemo}no lice koe mu e dovereno ili za koe e dol`en<br />
da se gri`i, }e go ostavi bez pomo{ vo priliki opasni za `ivotot ili<br />
zdravjsto, }e se kazni so zatvor od tri meseci do tri godini.<br />
(2) Ako ostavenoto lice poradi toa go zagubi `ivotot ili e te-<br />
{ko telesno povredeno ili zdravjeto mu e te{ko naru{eno, storitelot<br />
590
}e se kazni so zatvor od edna do pet godini.<br />
Neuka`uvawe pomo{<br />
^len 136<br />
Toj {to nema da mu uka`e pomo{ na lice koe se nao|a vo sostojba<br />
na opasnost za `ivotot, iako toa mo`elo da go stori bez opasnost<br />
za sebe ili za drug, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do<br />
edna godina.<br />
G l a v a p e t n a e s e t t a<br />
KRIVI^NI DELA PROTIV SLOBODITE I PRAVATA NA<br />
^OVEKOT I GRA\ANINOT<br />
Povreda na ramnopravnosta na gra|anite<br />
^len 137<br />
(1) Toj {to vrz osnova na razlika na podot, rasata, bojata na ko-<br />
`ata, nacionalnoto i socijalnoto poteklo, politi~koto i verskoto<br />
uveruvawe, imotnata i op{testvenata polo`ba, jazikot ili drugo li-<br />
~no svojstvo ili okolnost, }e mu odzeme ili ograni~i prava na ~ovekot<br />
i gra|aninot, utvrdeni so Ustavot, zakon ili so ratifikuvan me|unaroden<br />
dogovor ili koj vrz osnova na ovie razliki im dava na gra|anite<br />
povlastici sprotivni na Ustavot, zakon ili ratifikuvan me|unaroden<br />
dogovor, }e se kazni so zatvor od tri meseci do tri godini.<br />
(2) Ako deloto od stav 1 go stori slu`beno lice vo vr{ewe na<br />
slu`bata, }e se kazni so zatvor od {est meseci do pet godini.<br />
(3) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so<br />
pari~na kazna.<br />
Povreda na <strong>pravo</strong>to na upotreba na jazikot i pismoto<br />
^len 138<br />
(1) Toj {to }e im go odzeme ili ograni~i na gra|anite so Ustavot,<br />
zakon ili ratifikuvan me|unaroden dogovor zagarantiranoto <strong>pravo</strong><br />
na upotreba na jazikot i pismoto, }e se kazni so zatvor od tri meseci<br />
do tri godini.<br />
(2) Ako deloto od stav 1 go stori slu`beno lice vo vr{ewe na<br />
slu`bata, }e se kazni so zatvor od {est meseci do pet godini.<br />
(3) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so pari~na<br />
kazna.<br />
Prisilba<br />
^len 139<br />
(1) Toj {to so sila ili so seriozna zakana }e prisili drug da<br />
stori ili da ne stori ili da trpi ne{to, }e se kazni so pari~na kazna<br />
ili so zatvor do edna godina.<br />
(2) Ako deloto od stav 1 e storeno pri vr{ewe semejno nasilstvo,<br />
storitelot }e se kazni so zatvor od {est meseci do tri godini.<br />
591
(3) Ako deloto od stav 1 go stori slu`beno lice vo vr{ewe na<br />
slu`bata, }e se kazni so zatvor od {est meseci do pet godini.<br />
(4) Goneweto za deloto od stav 1 se prezema po privatna tu`ba.<br />
Protivpravno li{uvawe od sloboda<br />
^len 140<br />
(1) Toj {to drug protivpravno }e zatvori, }e go dr`i zatvoren<br />
ili na drug na~in }e mu ja odzeme ili ograni~i slobodata na dvi`ewe,<br />
}e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
(2) Ako deloto od stav 1 e storeno pri vr{ewe semejno nasilstvo,<br />
storitelot }e se kazni so zatvor od {est meseci do tri godini.<br />
(3) Obidot se kaznuva.<br />
(4) Ako protivpravnoto li{uvawe od sloboda go stori slu`beno<br />
lice so zloupotreba na slu`benata polo`ba ili ovlastuvawe, }e se<br />
kazni so zatvor od {est meseci do pet godini.<br />
(5) Ako protivpravnoto li{uvawe od sloboda traelo podolgo<br />
od trieset dena ili e vr{eno na svirep na~in ili ako na liceto protivpravno<br />
li{eno od sloboda poradi toa te{ko mu e naru{eno zdravjeto<br />
ili nastapile drugi te{ki posledici, storitelot }e se kazni so zatvor<br />
od edna do pet godnni.<br />
(6) Ako liceto protivpravno li{eno od sloboda poradi toa go<br />
zagubilo `ivotot, storitelot }e se kazni so zatvor najmalku ~etiri<br />
godini.<br />
Grabnuvawe<br />
^len 141<br />
(1) Toj {to }e izvr{i grabnuvawe na nekoe lice so namera nego<br />
ili nekoj drug da go prisili da stori, da ne stori ili da trpi ne{to,<br />
}e se kazni so zatvor od edna do deset godini.<br />
(2) Toj {to deloto od stav 1 go stori sprema maloletno lice ili<br />
toj {to zaradi ostvaruvawe na celta na grabnuvaweto od stav 1 se zakanuva<br />
deka }e go li{i od `ivot grabnatoto lice ili deka te{ko telesno<br />
}e go povredi, }e se kazni so zatvor najmalku ~etiri godini.<br />
(3) Storitelot na deloto od stavovite 1 i 2 koe dobrovolni }e<br />
go pu{ti na sloboda grabnatoto lice pred ispolnuvawe na baraweto<br />
poradi koe go izvr{il grabnuvaweto, mo`e da se oslobodi od kazna.<br />
Ma~ewe i drugo surovo, ne~ove~no ili poni`uva~ko postapuvawe i kaznuvawe<br />
^len 142<br />
(1) Toj {to vo vr{eweto na slu`bata, kako i toj {to naveden od<br />
slu`beno lice ili vrz osnova na negova soglasnost, }e upotrebi sila,<br />
zakana ili drugo nedopu{teno sredstvo ili nedopu{ten na~in so namera<br />
da iznudi priznanie ili nekoja druga izjava od obvinetiot, svedokot,<br />
ve{takot ili drugo lice, ili }e predizvika kaj drug te{ko telesno<br />
ili du{evno stradawe za da go kazni za krivi~no delo {to go sto-<br />
592
ilo ili za {to e osomni~en toj ili drugo lice, ili za da go zapla{i<br />
ili da go prisili na otka`uvawe od nekoe negovo <strong>pravo</strong>, ili }e predizvika<br />
takvo stradawe poradi kakov bilo oblik na diskriminacija, }e<br />
se kazni so zatvor od edna do pet godini.<br />
(2) Ako poradi deloto od stav 1 nastapi te{ka telesna povreda<br />
ili drugi osobeno te{ki posledici za o{teteniot, storitelot }e se<br />
kazni so zatvor od edna do deset godini.<br />
Maltretirawe vo vr{ewe na slu`bata<br />
^len 143<br />
Toj {to vo vr{eweto na slu`bata maltretira drug, go zastra-<br />
{uva, go navreduva ili voop{to sprema nego postapuva na na~in so koj<br />
se poni`uva ~ove~koto dostoinstvo i ~ovekovata li~nost, }e se kazni<br />
so zatvor od {est meseci do pet godini.<br />
Zagrozuvawe na sigurnosta<br />
^len 144<br />
(1) Toj {to }e ja zagrozi sigurnosta na drug so seriozna zakana<br />
deka }e napadne vrz negoviot `ivot ili telo ili `ivotot ili teloto<br />
na nemu blisko lice, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do<br />
{est meseci.<br />
(2) Toj {to }e go stori deloto od stav 1 pri vr{ewe semejno nasilstvo,<br />
}e se kazni so zatvor od tri meseci do tri godini.<br />
(3) So kaznata od stav 2 }e se kazni toj {to deloto od stav 1 }e<br />
go stori sprema slu`beno lice vo vr{eweto na slu`bata ili sprema<br />
pove}e lica.<br />
(4) Toj {to po pat na informati~ki sistem }e se zakani deka }e<br />
stori krivi~no delo za koe e propi{ana kazna zatvor od pet godini<br />
ili pote{ka kazna protiv nekoe lice poradi negovata pripadnost kon<br />
opredelena nacionalna, etni~ka ili rasna grupa ili verska opredelba,<br />
}e se kazni so kazna zatvor od edna do pet godini.<br />
(5) Goneweto za deloto od stavot (4) se prezema po privatna tu-<br />
`ba.<br />
Naru{uvawe na nepovredlivosta na domot<br />
^len 145<br />
(1) Toj {to neovlasteno }e vleze vo tu| dom, zatvoren ili zagraden<br />
prostor {to mu pripa|a na toj dom ili privaten deloven prostor<br />
ozna~en kako takov ili po barawe od ovlastenoto lice ottamu ne<br />
se oddale~i, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
(2) Ako deloto od stav 1 go stori slu`beno lice vo vr{ewe na<br />
slu`bata, }e se kazni so zatvor od {est meseci do pet godini.<br />
(3) Obidot za delata od stavovite 1 i 2 e kazniv.<br />
(4) Goneweto na deloto od stav 1 se prezema po privatna tu`ba.<br />
593
Protivzakonito vr{ewe pretres<br />
^len 146<br />
(1) Toj {to protivzakonito }e vr{i pretres na lice, dom zatvoren<br />
ili zagraden prostor {to mu pripa|a na domot ili na privaten deloven<br />
prostor, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
(2) Slu`beno lice koe vo vr{ewe na slu`bata protivzakonito<br />
izvr{i pretres, }e se kazni so zatvor od {est meseci do pet godini.<br />
(3) Obidot za delata od stavovite 1 i 2 e kazniv.<br />
(4) Goneweto za deloto od stav 1 se prezema po privatna tu`ba.<br />
Povreda na tajnosta na pisma ili drugi pratki<br />
^len 147<br />
(1) Toj {to bez sudska odluka ili soglasnost na lice na koe mu<br />
se upateni }e otvori tu|o pismo, telegrama, nekoe drugo zatvoreno pismeno<br />
ili pratka ili obezbedena elektronska po{ta ili na drug na~in<br />
}e ja povredi nivnata tajnost ili }e zadr`i, prikrie, uni{ti ili na<br />
drug }e mu predade tu|o pismo, telegrama, zatvoreno pismeno ili pratka<br />
ili obezbedena elektronska po{ta, }e se kazni so pari~na kazna ili<br />
so zatvor do {est meseci.<br />
(2) Toj {to so namera za sebe ili za drug da pribavi nekoja korist<br />
ili na drug da mu nanese nekoja {teta, }e mu ja soop{ti na drug<br />
tajnata {to ja soznal so povreda na tajnosta na tu|o pismo, telegrama<br />
ili nekoe drugo zatvoreno pismeno ili pratka ili obezbedena elektronska<br />
po{ta ili }e se poslu`i so ovaa tajna, }e se kazni so pari~na<br />
kazna ili so zatvor do edna godina. '<br />
(3) Ako deloto od stavovite 1 i 2 go stori slu`beno lice vo<br />
vr{ewe na slu`bata, }e se kazni za deloto od stav 1 so zatvor od tri<br />
meseci do tri godini, a za deloto od stav 2 so zatvor od tri meseci do<br />
pet godini.<br />
(4) Goneweto za deloto od stavovite 1 i 2 se prezema po privatna<br />
tu`ba.<br />
Neovlasteno objavuvawe na li~ni zapisi<br />
^len 148<br />
(1) Toj {to bez dozvola na avtorot vo slu~aite koga takvo odobrenie<br />
e potrebno, }e objavi dnevnik, pismo ili drug li~en zapis, }e se<br />
kazni so pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
(2) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so pari~na<br />
kazna.<br />
(3) Goneweto se prezema po privatna tu`ba.<br />
594
Zloupotreba na li~ni podatoci<br />
^len 149<br />
(1) Toj {to sprotivno na uslovite utvrdeni so zakon bez soglasnost<br />
na gra|aninot pribira, obrabotuva ili koristi negovi li~ni podatoci,<br />
}e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
(2) So kazna od stav 1 se kaznuva toj {to }e navleze vo kompjuterski<br />
informati~ki sistem na li~ni podatoci so namera koristej}i<br />
gi za sebe ili za drug da osgvari nekakva korist ili na drug da mu nanese<br />
nekakva {teta.<br />
(3) Ako deloto od stavovite 1 i 2 go stori slu`beno lice vo<br />
vr{ewe na slu`bata, }e se kazni so zatvor od tri meseci do tri godiii.<br />
(4) Obidot e kazniv.<br />
(5) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so pari~na<br />
kazna.<br />
Spre~uvawe na pristap kon javen informati~ki sistem<br />
^len 149-a<br />
(1) Toj {to neovlasteno spre~uva ili ograni~uva drug vo pristapot<br />
kon javen informati~ki sistem, }e se kazni so pari~na kazna ili<br />
so zatvor do edna godina.<br />
(2) Ako deloto od stav 1 go stori slu`beno lice vo vr{ewe na<br />
slu`bata ili odgovorno lice vo javen informati~ki sistem, }e se kazni<br />
so pari~na kazna ili so zatvor od tri meseci do tri godini.<br />
(3) Goneweto se prezema po privatna tu`ba.<br />
Neovlasteno otkrivawe tajna<br />
^len 150<br />
(1) Advokat, notar, branitel, lekar, babica ili drug zdravstven<br />
rabotnik, psiholog, verski ispovednik, socijalen rabotnik ili drugo<br />
lice koe neovlasteno }e otkrie tajna {to ja soznalo vo vr{eweto na<br />
svojata profesija, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do edna<br />
godina.<br />
(2) Nema krivi~no delo od stav 1 ako tajnata e otkriena vo<br />
op{t interes ili vo interes na drugo lice koe e popreti`en od interesot<br />
za ~uvawe na tajna.<br />
(3) Goneweto se prezema po privatna tu`ba.<br />
Neovlasteno prislu{kuvawe i tonsko snimawe<br />
^len 151<br />
(1) Toj {to so upotreba na posebni uredi neovlasteno prislu-<br />
{kuva ili tonski snima razgovor ili izjava {to ne mu e nameneta, }e<br />
se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
(2) So kaznata od stav 1 }e se kazn i toj {to ke mu ovozmo`i na<br />
nepovikano lice da se zapoznae so razgovor ili izjava koja e prislu{-<br />
kuvana ili tonski snimana.<br />
595
(3) So kaznata od stav 1 }e se kazni i toj {to tonski }e snimi<br />
izjava {to mu e nameneta, bez znaewe na onoj koj ja dava, so namera da ja<br />
zloupotrebi ili da ja prenese vrz treti lica ili toj {to takvata izjava<br />
neposredno ja prenesuva vrz treti lica.<br />
(4) Ako deloto od stavovite 1, 2 i 3 go stori slu`beno lice vo<br />
vr{ewe na slu`bata, }e se kazni so zatvor od tri meseci do tri godini.<br />
(5) Slu`benoto lice od stav 4 {to deloto go storilo po naredba<br />
na pretpostaveniot i go prijavilo pred da doznae deka protiv nego<br />
e pokrenata krivi~na postapka, }e se oslobodi od kazna.<br />
(6) Goneweto za deloto od stavovite 1, 2 i 3 se prezema po privatna<br />
tu`ba.<br />
Neovlasteno snimawe<br />
^len 152<br />
(1) Toj {to neovlasteno }e napravi fotogorafski, filmski<br />
ili video snimki na drugo lice ili na negovite li~ni prostorii bez<br />
negova soglasnost, povreduvaj}i ja negovata privatnost ili toj {to takvite<br />
snimki neposredno gi prenesuva na treto lice ili mu gi poka-<br />
`uva ili na drug na~in mu ovozmo`uva so niv da se zapoznae, }e se kazni<br />
so pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
(2) Ako deloto od stav 1 protivzakonito go stori slu`beno<br />
lice vo vr{ewe na slu`bata, }e se kazni so zatvor od tri meseci do<br />
tri godini.<br />
(3) Goneweto za deloto od stav 1 se prezema po privatna tu`ba.<br />
Povreda na <strong>pravo</strong>to na podnesuvawe pravno sredstvo<br />
^len 153<br />
(1) Toj {to so sila ili seriozna zakana }e spre~i drug da go<br />
iskoristi svoeto <strong>pravo</strong> na odbrana na podnesuvawe `alba ili drugo<br />
pravno sredstvo, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
(2) Ako deloto od stav 1 go stori slu`beno lice so zloupotreba<br />
na svojata slu`bena polo`ba ili ovlastuvawe, }e se kazni so zatvor od<br />
tri meseci do tri godini.<br />
(3) Goneweto za deloto od stav 1 se prezema po privatna tu`ba.<br />
Spre~uvawe na pe~atewe i rasturawe pe~ateni raboti<br />
^len 154<br />
(1) Toj {to so sila ili seriozna zakana }e spre~i pe~atewe,<br />
proda`ba ili rasturawe na knigi, spisanija, vesnici ili drugi pe~ateni<br />
raboti, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
(2) So kaznata od stav 1 }e se kazni toj {to protivpravno }e<br />
spre~i emitirawe, proda`ba ili rasturawe na snimen materijal.<br />
596
Spre~uvawe ili sme}avawe javen sobir<br />
^len 155<br />
(1) Toj {to so sila, seriozna zakana, izmama ili na drug na~in<br />
}e spre~i ili }e sme}ava svikuvawe ili odr`uvawe miren javen sobir,<br />
}e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
(2) Ako deloto od stav 1 go stori slu`beno lice so zloupotreba<br />
na svojata slu`bena polo`ba ili ovlastuvawe, }e se kazni so zatvor od<br />
tri meseci do tri godini.<br />
Povreda na <strong>pravo</strong>to na {trajk<br />
^len 156<br />
Toj {to na drug so sila ili seriozna zakana }e mu go odzeme ili<br />
ograni~i <strong>pravo</strong>to na {trajk, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor<br />
do edna godina.<br />
Povreda na avtorsko <strong>pravo</strong> i srodni prava<br />
^len 157<br />
(1) Toj {to vo svoe ime ili vo ime na drug neovlasteno }e objavi,<br />
prika`e, reproducira, distribuira, izvede, emituva ili na drug na-<br />
~in neovlasteno }e posegne po tu|o avtorsko <strong>pravo</strong> ili srodno <strong>pravo</strong>,<br />
odnosno avtorsko delo, izvedba ili predmet na srodno <strong>pravo</strong>, }e se kazni<br />
so zatvor od {est meseci do tri godini.<br />
(2) Toj {to deloto od stav 1 go stori preku kompjuterski sistem,<br />
}e se kazni so zatvor od {est meseci do tri godini.<br />
(3) Toj {to so deloto od stav 1 pribavil pogolema imotna korist,<br />
}e se kazni so zatvor od edna do pet godini<br />
(4) Toj {to so deloto od stav 1 pribavil zna~itelna imotna<br />
korist, }e se kazni so zatvor od {est meseci do pet godini.<br />
(5) Obidot e kazniv.<br />
(6) Primerocite na avtorskite dela i predmetite na srodnite<br />
prava, kako i sredstvata za reproducirawe se odzemaat.<br />
(7) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so pari~na<br />
kazna.<br />
(8) Goneweto za povreda na moralno <strong>pravo</strong> se prezema po predlog.<br />
Povreda na <strong>pravo</strong>to na distributerot na tehni~ki posebno za{titen<br />
satelitski signal<br />
^len 157-a<br />
(1) Toj {to bez odobrenie od ovlasteniot distributer na tehni-<br />
~ki posebno za{titen satelitski signal proizveduva, uvezuva, distribuira,<br />
iznajmuva ili na drug na~in stava na raspolagawe na javnosta,<br />
odnosno pru`a uslugi na postavuvawe na materijalen ili nematerijalen<br />
ured ili sistem zaradi probivawe na takov signal, }e se kazni so<br />
zatvor od {est meseci do tri godini.<br />
597
(2) Ako so deloto od stav 1 e pribavena zna~itelna imotna korist<br />
ili e predizvikana zna~itelna {teta, }e se kazni so zatvor od edna<br />
do pet godini.<br />
(3) Toj {to prima tehni~ki posebno za{titen satelitski signal<br />
~ija za{tita e probiena bez odobruvawe na negoviot ovlasten distributer<br />
ili vr{i ponatamo{na distribucija na takviot signal }e se<br />
kazni so zatvor od {est meseci do tri godini.<br />
(4) Ako so deloto od stav 3 e pribavena zna~itelna imotna korist<br />
ili e predizvikana zna~itelna {teta, }e se kazni so zatvor od edna<br />
do pet godini.<br />
(5) Ako deloto od stavovite 1 i 3 go stori pravno lice, }e se<br />
kazni so pari~na kazna.<br />
(6) Predmetite koi bile nameneti ili koristeni za storuvawe<br />
na deloto ili koi nastanale so storuvaweto na deloto se odzemaat.<br />
Piraterija na audiovizuelno delo<br />
^len 157-b<br />
(1) Toj {to bez odobrenie filmskiot producent ili ovlasteniot<br />
distributer na koj filmskiot producent mu go prenel svoeto <strong>pravo</strong><br />
na audiovizuelnoto delo proizveduva, uvezuva, reproducira, distribuira,<br />
uskladi{tuva, iznajmuva, pu{ta vo promet ili na drug na~in<br />
stava na raspolagawe na javnosta, ili prezema drugi dejstvija zaradi<br />
distribucija, iznajmuvawe, javno prika`uvawe, pu{tawe vo promet,<br />
stavawe na raspolagawe na javnosta ili na drug na~in protivpravno go<br />
koristi audiovizuelnoto delo odnosno videogramot ili negovite neovlasteno<br />
umno`eni primeroci, }e se kazni so zatvor od {est meseci do<br />
tri godini.<br />
(2) Ako so deloto od stav 1 e pribavena zna~itelna imotna korist<br />
ili e predizvikana zna~itelna {teta, }e se kazni so zatvor od edna<br />
do pet godini.<br />
(3) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so<br />
pari~na kazna.<br />
(4) Predmetite koi bile nameneti ili koristeni za storuvawe<br />
na deloto ili koi nastanale so storuvaweto na deloto se odzemaat.<br />
Piraterija na fonogram<br />
^len 157-v<br />
(1) Toj {to bez odobrenie od proizvoditelot na fonogram ili<br />
zdru`enieto za kolektivno ostvaruvawe na pravata na proizvoditelite<br />
na fonogrami proizveduva, reproducira, distribuira, uskladi{-<br />
tuva, iznajmuva, pu{ta vo promet ili na drug na~in stava na raspolagawe<br />
na javnosta, ili prezema drugi dejstvija zaradi distribucija,<br />
iznajmuvawe, pu{tawe vo promet, stavawe na raspolaawe na javnosta<br />
ili na drug na~in protivpravno go koristi fonogramot ili negovite<br />
598
neovlasteno umno`eni primeroci, }e se kazni so zatvor od {est meseci<br />
do tri godini.<br />
(2) Ako so deloto od stav 1 e pribavena zna~itelna imotna korist<br />
ili e predizvikana zna~itelna {teta, }e se kazni so zatvor od<br />
edna do pet godini.<br />
(3) Ako deloto od stav 1 ~len go stori pravno lice, }e se kazni<br />
so pari~na kazna.<br />
(4) Predmetite koi bile nameneti ili koristeni za storuvawe<br />
na deloto ili koi nastanale so storuvaweto na deloto se odzemaat.<br />
G l a v a { e s n a e s e t t a<br />
KRIVI^NI DELA PROTIV IZBORITE I GLASAWETO<br />
Spre~uvawe na izbori i glasawe<br />
^len 158<br />
(1) Toj {to so upotreba na sila, seriozna zakana ili na drug na-<br />
~in onevozmo`uva ili spre~uva odr`uvawe izbori ili glasawe ili go<br />
onevozmo`uva ili spre~uva utvrduvaweto ili objavuvaweto na rezultatite<br />
od glasaweto, }e se kazni so zatvor od najmalku tri godini.<br />
(2) Toj {to }e go stori deloto od stav 1 so upotreba na oru`je,<br />
eksplozivni ili drugi opasni napravi, so primena na nasilstvo sprema<br />
dve ili pove}e lica ili vo organizirana grupa, ili na podra~jeto na<br />
dve ili pove}e izbira~ki mesta, }e se kazni so zatvor do najmalku pet<br />
godini.<br />
Povreda na izbira~koto <strong>pravo</strong><br />
^len 159<br />
(1) ^len na izboren organ ili drugo slu`beno lice koe vo<br />
vr{eweto na slu`bata vo vrska so izborite ili glasaweto, so namera<br />
da mu onevozmo`i na drug vr{ewe na izbira~ko <strong>pravo</strong>, protivzakonito<br />
ne }e go zapi{e vo izbira~ki spisok ili vo lista na kandidati ili }e<br />
go izbri{e od izbira~ki spisok ili od lista na kandidati ili na drug<br />
na~in }e go li{i izbira~ot od <strong>pravo</strong>to da izbira, da bide izbran ili<br />
da glasa, }e se kazni so zatvor najmalku tri godini.<br />
(2) So kaznata od stav 1 }e se kazni i ~len na izbira~ki odbor,<br />
izborna komisija ili odbor za sproveduvawe referendum ili drugo<br />
slu`beno lice koe vo vr{eweto na slu`bata vo vrska so izborite ili<br />
glasaweto, na protivzakonit na~in }e mu ovozmo`i na drug da koristi<br />
izbira~ko <strong>pravo</strong>, iako znae deka toa lice nema takvo <strong>pravo</strong>.<br />
(3) Obidot e kazniv.<br />
Povreda na slobodata na opredeluvawe na izbira~ite<br />
^len 160<br />
(1) Toj {to so upotreba na sila, seriozna zakana, izmama ili na<br />
drug na~in }e spre~i ili drug }e prisili, da go vr{i, da ne go vr{i<br />
599
ili kako da go vr{i izbira~koto <strong>pravo</strong> }e se kazni so zatvor od najmalku<br />
tri godini.<br />
(2) Ako deloto od stav 1 go stori ~len na izboren organ ili<br />
drugo slu`beno lice vo vr{eweto na slu`bata vo vrska so izborite<br />
ili glasaweto, }e se kazni so zatvor od najmalku pet godini.<br />
(3) Obidot e kazniv.<br />
Zloupotreba na izbira~koto <strong>pravo</strong><br />
^len 161<br />
(1) Toj {to na izbori ili glasawe }e glasa namesto drug ili }e<br />
glasa pove}e od edna{, }e se kazni so zatvor najmalu tri godini.<br />
(2) So kaznata od stav 1 }e se kazni i toj {to }e zeme u~estvo na<br />
izborite ili glasaweto, iako znae deka nema izbira~ko <strong>pravo</strong>.<br />
(3) Obidot e kazniv.<br />
Potkup pri izbori i glasawe<br />
^len 162<br />
(1) Toj {to na lice so izbira~ko <strong>pravo</strong> mu nudi, dava ili vetuva<br />
podarok ili druga li~na korist, so namera da go pridobie da go vr{i,<br />
da ne go vr{i ili kako da go vr{i izbira~koto <strong>pravo</strong>, }e se kazni so zatvor<br />
najmalku pet godini.<br />
(2) So kaznata od stavot (1) }e se kazni i lice so izbira~ko <strong>pravo</strong><br />
koe }e bara za sebe podarok ili druga korist ili }e primi podarok<br />
ili druga korist, za da go vr{i, da ne go vr{i ili kako da go vr{i<br />
izbira~koto <strong>pravo</strong>.<br />
(3) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so pari~na<br />
kazna.<br />
Povreda na tajnosta na glasaweto<br />
^len 163<br />
(1) Toj {to pri izbori ili pri glasawe }e ja povredi tajnosta,<br />
}e se kazni zatvor najmalku tri godini.<br />
(2) Ako deloto od stav 1 go stori ~len na izboren organ ili<br />
drugo slu`beno lice vo vr{eweto na slu`bata vo vrska so izborite<br />
ili glasaweto, }e se kazni so zatvor najmalku pet godini.<br />
(3) So kaznata od stav 2 }e se kazni i toj {to so upotreba na<br />
sila, seriozna zakana, iskoristuvawe na slu`bena, rabotna ili ekonomska<br />
zavisnost i na drug na~in, }e izdejstvuva od drug da ka`e dali<br />
glasal ili kako glasal.<br />
Uni{tuvawe na izborni ispravi<br />
^len 164<br />
(1) Toj {to }e uni{ti, prikrie, o{teti, prepravi ili na drug<br />
na~in }e stori da bide neupotrebliva isprava, kniga ili spis {to slu-<br />
`i za izborite ili glasaweto, }e se kazni so zatvor najmalku tri godi-<br />
600
ni.<br />
(2) Ako deloto od stav 1 go stori ~len na izboren organ ili<br />
drugo slu`beno lice vo vr{eweto na slu`bata vo vrska so izborite<br />
ili glasaweto, }e se kazni so zatvor najmalku pet godini.<br />
Izborna izmama<br />
^len 165<br />
^len na izboren organ ili drugo slu`beno lice vo vr{eweto na<br />
slu`bata vo vrska so izborite ili glasaweto {to pri izborite ili<br />
glasaweto, }e go izmeni brojot na dadenite glasovi so dodavawe ili<br />
odzemawe na edno ili pove}e glasa~ki liv~iwa ili }e go izmeni<br />
brojot na glasovite pri prebrojuvaweto ili pri objavuvaweto na<br />
rezultatige od izborite ili glasaweto so dodavawe ili odzemawe na<br />
eden ili pove}e glasovi, }e se kazni so zatvor od najmalku pet godini.<br />
Zloupotreba na sredstva za finansirawe na izbornata kampawa<br />
^len 165-a<br />
Organizator na izbornata kampawa koj so neprijavuvawe na<br />
izvorot na finansii na izbornata kampawa, so spre~uvawe na nadzorot<br />
nad tro{eweto na planiranite sredstva, so nepodnesuvawe na finansiski<br />
izve{taj za potro{enite sredstva, so pre~ekoruvawe na zakonskite<br />
ograni~uvawa na sredstvata dozvoleni za izbornata kampawa, so<br />
isplati sprotivni na kampawata za finansirawe na kampawata ili na<br />
drug na~in go zloupotrebi svoeto so zakon opredeleno ovlastuvawe<br />
kako organizator nakampawata, }e se kazni so zatvor od najmalku pet<br />
godini.<br />
G l a v a s e d u m n a e s e t t a<br />
KRIVI^NI DELA PROTIV RABOTNITE ODNOSI<br />
Povreda na pravata od raboten odnos<br />
^len 166<br />
(1) Toj {to svesno ne se pridr`uva kon zakon, drug propis ili<br />
kolektiven dogovor, za zasnovawe ili prestanok na rabotniot odnos,<br />
za platata i nadomestocite na platata, rabotno vreme, odmorot ili<br />
otsustvoto, za{titata na `enata, mladinata i invalidite ili za zabrana<br />
na prekuvremenata ili no}nata rabota i so toa povredi, odzeme ili<br />
ograni~i <strong>pravo</strong> {to na rabotnikot mu pripa|a, }e se kazni so pari~na<br />
kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
(2) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so<br />
pari~na kazna.<br />
Povreda na <strong>pravo</strong>to od socijalno osiguruvawe<br />
^len 167<br />
(1) Toj {to svesvo ne se pridr`uva kon zakon, drug propis ili<br />
kolektiven dogovor, za zdravstveno, penzisko i invalidsko osiguruva-<br />
601
we i drugi vidovi socijalno osiguruvawe i so toa povredi, odzeme ili<br />
ograni~i <strong>pravo</strong> {to na rabotnikot mu pripa|a, }e se kazni so pari~na<br />
kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
(2) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so pari~na<br />
kazna.<br />
Zloupotreba na pravata od socijalno osiguruvawe<br />
^len 168<br />
Toj {to so simulirawe ili predizvikuvawe bolest ili nesposobnost<br />
za rabota }e ostvari <strong>pravo</strong> na zdravstveno, penzisko i invalidsko<br />
osiguruvawe i drugi vidovi socijalno osiguruvawe, {to spored<br />
zakon, drug propis ili kolektiven dogovor ne mu pripa|a, }e se kazni<br />
so pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
Povreda na pravata za vreme na privremena nevrabotenost<br />
^len 169<br />
Toj {to so zloupotreba na slu`benata dol`nost ne se pridr-<br />
`uva kon zakon, drug propis ili kolektiven dogovor za pravata na gra-<br />
|anite za vreme na privremena nevrabotenost i so toa na drug pote{ko<br />
}e mu go povredi ili odzeme <strong>pravo</strong>to {to mu pripa|a, }e se kazni so<br />
pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
Neprezemawe merki za za{tita pri rabota<br />
^len 170<br />
(1) Odgovorno lice vo pravno lice koe svesno ne se pridr`uva<br />
kon zakon, drug propis ili kolektiven dogovor za merkite za za{tita<br />
pri rabotata, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
(2) Pri izrekuvaweto uslovna osuda sudot mo`e na storitelot<br />
da mu nalo`i vo opredelen rok da postapi spored propisite za merkite<br />
za za{tita pri rabotata.<br />
(3) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so pari~na<br />
kazna.<br />
Povreda na <strong>pravo</strong>to za u~estvo vo upravuvaweto<br />
^len 171<br />
(1) Toj {to so povreda na propisi ili op{ti akti }e mu odzeme<br />
ili ograni~i na drug <strong>pravo</strong> da u~estvuva vo upravuvaweto so pravnoto<br />
lice, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
(2) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so pari~na<br />
kazna.<br />
602
G l a v a o s u m n a e s e t t a<br />
KRIVI^NI DELA PROTIV ^ESTA I UGLEDOT<br />
Kleveta<br />
^len 172<br />
(1) Toj {to za drug iznesuva ili pronesuva ne{to nevistinito<br />
{to negovata ~est i ugled, }e se kazni so pari~na kazna.<br />
(2) Ako ona {to nevistinito se iznesuva ili se pronesuva e od<br />
takvo zna~ewe {to dovelo do te{ki posledici za o{teteniot, storitelot<br />
}e se kazni so zatvor od tri meseci do tri godini.<br />
(3) Nema da se kazni za kleveta obvinetiot ako ja doka`e vistinitosta<br />
na svoeto tvrdewe ili ako doka`e deka imal osnovana pri~ina<br />
da poveruva vo vistinitosta na ona {to go iznesuval ili pronesuval.<br />
(4) Toj {to za drug la`no iznesuva ili pronesuva deka storil<br />
krivi~no delo za koe se goni po slu`bena dol`nost }e se kazni za klevata<br />
iako imal osnovana pri~ina da poveruva vo vistinitosta na ona<br />
{to go iznesuval ili go pronesuval, dokolku iznesuvaweto ili pronesuvaweto<br />
ne e storeno pod uslovite od ~len 176 stav 2. Vistinitosta na<br />
faktot deka nekoj storil krivi~no delo za koe se goni po slu`bena dol`nost<br />
mo`e da se doka`uva samo so <strong>pravo</strong>silna presuda, a so drugi dokazni<br />
sredstva samo ako goneweto ili sudeweto ne e mo`no ili ne e dozvoleno.<br />
Navreda<br />
^len 173<br />
(1) Toj {to }e navredi drug, }e se kazni so pari~na kazna.<br />
(2) Toj {to drug javno }e go izlo`i na podbiv po pat na informati~ki<br />
sistem poradi negovata pripadnost kon opredelena zaednica,<br />
etni~ka ili rasna grupa ili verska opredelenost, }e se kazni so pari-<br />
~na kazna ili so kazna zatvor do edna godina.<br />
Iznesuvawe li~ni i semejni priliki<br />
^len 174<br />
(1) Toj {to iznesuva ili pronesuva ne{to od li~niot ili semejniot<br />
`ivot na nekoe lice {to e {tetno za negoviot ugled, }e se kazni<br />
so pari~na kazna.<br />
(2) Ako ona {to se iznesuva ili se pronesuva e od takvo zna~ewe<br />
{to dovelo ili mo`elo da dovede do te{ki posledici za o{teteniot,<br />
storitelot }e se kazni so zatvor od tri meseci do tri godini.<br />
(3) Vistinitosta ili nevistinitosta na ona {to se iznesuva<br />
ili pronesuva vo pogled na li~niot ili semejniot `ivot na nekoe lice<br />
ne mo`e da se doka`uva, osven vo slu~aj od ~len 176 stav 3.<br />
Omalova`uvawe so prefrlawe za krivi~no delo<br />
^len 175<br />
Toj {to so namera da omalova`i drug, }e mu prefrli deka<br />
603
storil nekakvo krivi~no delo ili deka e osuduvan poradi nekakvo krivi~no<br />
delo ili toa so ista namera }e mu go soop{ti nekomu, }e se kazni<br />
so pari~na kazna ili so zatvor do tri meseci.<br />
Nekaznuvawe za krivi~nite dela od ~lenovite 172 do 175<br />
^len 176<br />
(1) Nema da se kazni toj {to navredlivo }e se izrazi za drug vo<br />
nau~no, kni`evno ili umetni~ko delo, vo seriozna kritika, vo vr{ewe<br />
na slu`bena dol`nost, novinarska profesija, politi~ka ili druga<br />
op{testvena dejnost, vo odbrana na slobodata na javno izrazuvawe na<br />
mislata ili na drugi prava ili pri za{tita na javen interes ili drugi<br />
opravdani interesi, ako od na~inot na izrazuvaweto ili od drugite<br />
okolnosti na deloto proizleguva deka toa nema zna~ewe na navreda ili<br />
ne predizvikalo zna~itelna povreda na ~esta i ugledot na li~nosta.<br />
(2) Vo slu~aite od stav 1 nema da se kazni toj {to za drug iznesuva<br />
ili pronesuva deka storil krivi~no delo za koe se goni po slu`bena<br />
dol`nost iako ne postoi <strong>pravo</strong>silna presuda (~len 172 stav 4), ako doka`e<br />
deka imal osnovana pri~ina da poveruva vo vistinitosta na ona<br />
{to go iznesuval ili go pronesuval.<br />
(3) Za iznesuvawe ili pronesuvawe na li~ni i semejni priliki<br />
{to e storeno vo slu~aite od stav 1, storitelot nema da se kazni ako ja<br />
doka`e vistinitosta na svoeto tvrdewe ili ako doka`e daka imal<br />
osnovana pri~ina da poveruva vo vistinitosta na ona {to go iznesuval<br />
ili pronesuval.<br />
(4) Nema da se kazni za omalova`uvawe so prefrlawe za krivi-<br />
~no delo toj {to na drug }e mu prefrli deka storil krivi~no delo ili<br />
deka e osuduvan poradi krivi~no delo vo odbrana na nekoe <strong>pravo</strong> ili<br />
pri za{tita na javen interes.<br />
Izrekuvawe sudska opomena za krivi~nite dela od ~lenovite 172 do 175<br />
^len 177<br />
(1) Sudot mo`e na storitelot na krivi~no delo od ~lenovite<br />
172 do 175 da mu izre~e sudska opomena, ako bil predizvikan so nepristojno<br />
ili grubo postapuvawe na o{teteniot, ako pred sudot izrazil<br />
gotovnost na o{teteniot.<br />
(2) Ako navredeniot ja vozvratil navredata, sudot mo`e obete<br />
ili ednata strana da ja kazni ili da izre~e sudska opomena ili osloboduvawe<br />
od kazna.<br />
(3) Ako storitelot pred sudot mu se izvinil na o{teteniot vo<br />
slu~aite na delaat od ~lenovite 172 stav (1), 173 stav (1), 174 stav (1) i<br />
175, a vo slu~aite na krivi~nite dela od ~lenovite 172 stav (1) i 174<br />
stav (1) i ako pred sudot go otpovikal ona {to go iznesuval ili prenesuval<br />
}e se olobodi od kazna.<br />
604
Povreda na ugledot na Republika Makedonija<br />
^len 178<br />
Toj {to so namera za ismejuvawe javno }e ja izlo`i na podbiv<br />
Republika Makedonija, nejzinoto zname, grb ili himna, }e se kazni so<br />
zatvor od tri meseci do tri godini.<br />
Izlagawe na podbiv na makedonskiot narod i pripadnici na zaednicite<br />
^len 179<br />
Toj {to so namera za ismejuvawe javno }e gi izlo`i na podbiv<br />
makedonskiot narod i pripadnicite na zaednicite {to `iveat vo Republika<br />
Makedonija, }e se kazni so so zatvor od tri meseci do tri godini.<br />
Povreda na ugledot na sudot<br />
^len 180<br />
Toj {to vo postapka pred sudot }e go izlo`i na podbiv sudot,<br />
sudijata ili sudijata porotnik ili toj {to istoto delo }e go izvr{i so<br />
pismen podnesok do sudot, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor<br />
do edna godina.<br />
Povreda na ugledot na stranska dr`ava<br />
^len 181<br />
Toj {to so namera za ismejuvawe javno }e izlo`i na podbiv<br />
stranska dr`ava, nejzinoto zname, grb ili himna ili {ef na stranska<br />
dr`ava ili diplomatski pretstavnik na stranska dr`ava vo Republika<br />
Makedonija, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
Povreda na ugledot na me|unarodna organizacija<br />
^len 182<br />
Toj {to so namera za ismejuvawe javno }e izlo`i na podbiv me-<br />
|unarodna organizacija ili nejzini pretstavnici, }e se kazni so pari-<br />
~na kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
Gonewe za krivi~ni dela protiv ugledot na stranska dr`ava i me|unarodna<br />
organizacija<br />
^len 183<br />
Goneweto za krivi~nite dela od ~lenovite 181 i 182 se prezema<br />
na barawe na stranskata dr`ava, odnosno me|unarodna organizacija i<br />
po odobrenie od ministerot za pravda.<br />
Gonewe za krivi~nite dela protiv ~esta i ugledot<br />
^len 184<br />
(1) Goneweto za krivi~nite dela od ~lenovite 172 do 175, se<br />
prezema po privatna tu`ba.<br />
(2) Ako delata od ~lenovite 172, 173 i 174 se storeni sprema<br />
605
umreno lice, goneweto se prezema po privatna tu`ba od bra~niot drugar,<br />
decata, roditelite, bra}ata ili sestrite, posvoitel, posvoenik<br />
ili drugo lice so koe umrenoto lice `iveelo vo zaedni~ko doma}instvo.<br />
Objavuvawe na sudska presuda<br />
^len 185<br />
Pri osudata za krivi~no delo storeno preku sredstvata za javno<br />
informirawe, sudrt po barawe na tu`itelot }e odlu~i na smetka na<br />
osudeniot da se objavi sudskata presuda ili izvod od nea, preku istoto<br />
sredstvo ili na drug soodveten na~in ako objavuvaweto preku toa sredstvo<br />
ne e mo`no.<br />
G l a v a d e v e t n a e s e t t a<br />
KRIVI^NI DELA PROTIV POLOVATA SLOBODA I<br />
POLOVIOT MORAL<br />
Siluvawe<br />
^len 186<br />
(1) Toj {to drug so upotreba na sila ili zakana deka neposredno<br />
}e napadne vrz negoviot `ivot ili telo ili vrz `ivotot ili teloto na<br />
nemu blisko lice, }e go prisili na obquba, }e se kazni so zatvor od<br />
tri do deset godini.<br />
(2) Ako poradi deloto od stav 1 nastapila te{ka telesna povreda,<br />
smrt ili drugi te{ki posledici ili deloto e storeno od strana na<br />
pove}e lica ili na osobeno surov ili poni`uva~ki na~in, storitelot<br />
}e se kazni so zatvor najmalku ~etiri godini.<br />
(3) Toj {to drug }e prisili na obquba so seriozna zakana deka<br />
za nego ili za nemu blisko lice }e otkrie ne{to {to bi mu na{tetilo<br />
na negovata ~est i ugled ili deka }e predizvika drugo te{ko zlo, }e se<br />
kazni so zatvor od {est meseci do pet godini.<br />
(4) Toj {to vo slu~aite od stavovite 1, 2 i 3 }e izvr{i samo<br />
drugo polovo dejstvie, }e se kazni za deloto od stav 1 so zatvor od {est<br />
meseci do pet godini, za deloto od stav 2 so zatvor od edna do deset godini,<br />
a za deloto od stav 3 so zatvor od tri meseci do tri godini.<br />
Obquba vrz nemo}no lice<br />
^len 187<br />
(1) Toj {to vrz drug }e izvr{i obquba, zloupotrebuvaj}i go du-<br />
{evnoto zaboluvawe, du{evnata rastroenost, nemo}ta, zaostanatiot<br />
du{even razvoj ili druga sostojba poradi koja toa lice e nesposobno za<br />
otpor, }e se kazni so zatvor najmalku osum godini.<br />
(2) Ako poradi deloto od stav 1 nastapila te{ka telesna povreda,<br />
smrt ili druga te{ka posledica ili deloto e storeno od strana na<br />
pove}e lica, na osobeno surov ili poni`uva~ki na~in, storitelot }e<br />
se kazni so zatvor najmalku deset godini ili do`ivoten zatvor.<br />
(3) Toj {to vo slu~aite od stavovite 1 i 2 }e izvr{i samo drugo<br />
606
polovo dejstvie, }e se kazni za deloto od stav 1 so zatvor od tri godini<br />
do pet godini, a za deloto od stav 2 so zatvor od tri godini do deset<br />
godini.<br />
Polov napad vrz maloletnik koj ne napolnil ~etirinaeset godini<br />
^len 188<br />
(1) Toj {to }e izvr{i obquba ili drugo polovo dejstvie vrz<br />
maloletnik koj ne napolnil ~etirinaeset godini, }e se kazni so zatvor<br />
najmalku osum godini.<br />
(2) Ako deloto od stav 1 go izvr{i krven srodnik vo prava linija<br />
ili brat odnosno sestra, nastavnik, vospituva~, posvoitel, staratel,<br />
o~uv, ma}ea, lekar ili drugo lice so zloupotreba na svojata polo`ba<br />
ili pri vr{ewe semejno nasilstvo, }e se kazni so zatvor najmalku<br />
deset godini.<br />
(3) So kaznata od stav 2 }e se kazni i toj {to deloto od stav 1 }e<br />
go stori so maloletnik koj ne napolnil ~etirinaeset godini so zloupotreba<br />
na negovoto du{evno zaboluvawe, du{evna rastroenost, nemo},<br />
zaostanat du{even razvoj ili druga sostojba poradi koja e nesposoben<br />
za otpor.<br />
(4) Ako poradi delata od stavovite 1 i 2 nastapila te{ka telesna<br />
povreda, smrt ili drugi te{ki posledici ili deloto e storeno od<br />
strana na pove}e lica ili na osobeno surov ili poni`uva~ki na~in,<br />
storitelot }e se kazni so zatvor najmalku deset godini ili so do`ivoten<br />
zatvor.<br />
Obquba so zloupotreba na polo`bata<br />
^len 189<br />
(1) Toj {to so zloupotreba na svojata polo`ba }e navede na<br />
obquba ili drugo polovo dejstvie lice koe sprema nego se nao|a vo<br />
odnos na podredenost ili zavisnost, ili so ista namera go maltretira,<br />
zastra{uva ili sprema nego postapuva na na~in so koj se poni`uva ~ovekovoto<br />
dostoinstvo i ~ovekovata li~nost, }e se kazni so zatvor<br />
najmalku ~etiri godini<br />
(2) Nastavnik, vospituva~, posvoitel, staratel, o~uv, lekar ili<br />
drugo lice koe so zloupotreba na svojata polo`ba }e izvri{ obquba<br />
ili drugo polovo dejstvie so maloletno lice postaro od 14 godini koe<br />
mu e dovereno zaradi u~ewe, vospituvawe, ~uvawe ili nega, }e se kazni<br />
so zatvor najmalku deset godini,<br />
(3) So kaznata zatvor sudot }e izre~e i kazna od ~len 33 stav (6).<br />
Zadovoluvawe na polovi strasti pred drug<br />
^len 190<br />
(1) Toj {to pred drug vr{i polovo dejstvie na javno mesto, }e se<br />
kazni so pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
(2) Toj {to pred dete vr{i polovo dejstvie ili {to }e navede<br />
607
dete pred nego ili pred drug da vr{i takvo dejstvie, }e se kazni so<br />
zatvor od tri do pet godini<br />
Posreduvawe vo vr{ewe prostitucija<br />
^len 191<br />
(1) Toj {to vrbuva, naveduva, pottiknuva ili namamuva lice na<br />
prostitucija ili toj {to na koj i da e na~in u~estvuva vo predavawe na<br />
lice na drug zaradi vr{ewe prostitucija, }e se kazni so zatvor od pet<br />
do deset godini.<br />
(2) Toj {to zaradi zarabotuva~ka mu ovozmo`uva na drug koristewe<br />
na seksualni uslugi, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor<br />
od tri do pet godini.<br />
(3) Toj {to zaradi zarabotuva~ka so sila ili so seriozna zakana<br />
za upotreba na sila }e prisili ili so izmama }e navede drugo lice na<br />
davawe seksualni uslugi, }e se kazni so zatvor od tri do pet godini..<br />
(4) Toj {to organizira vr{ewe na delata od stavovite 1 do 3,<br />
ili delata }e gi stori pri vr{ewe na semejno nasilstvo }e se kazni so<br />
zatvor od najmalku deset godini.<br />
(5) Nedvi`nostite iskoristeni i predmetite upotrebeni za<br />
izvr{uvawe na deloto, se odzemaat.<br />
Podveduvawe i ovozmo`uvawe polovi dejstvija<br />
^len 192<br />
(1) Toj {to }e podvede na polovi dejstvija maloletno lice, }e se<br />
kazni so zatvor najmalku osum godini.<br />
(2) Toj {to }e ovozmo`i vr{ewe polovi dejstvija so maloletno<br />
lice, }e se kazni so zatvor najmalku ~etiri godini.<br />
Prika`uvawe na pornografski materijal na maloletnik<br />
^len 193<br />
(1) Toj {to na maloletnik koj ne napolnil ~etirinaeset godini<br />
}e mu prodade, prika`e ili so javno izlagawe na drug na~in }e mu napravi<br />
dostapni sliki, audiovizuelni i drugi predmeti so pornografska<br />
sodr`ina ili }e mu prika`e pornografska pretstava, }e se kazni so<br />
pari~na kazna ili so zatvor od edna do deset godini.<br />
(2) Ako deloto e storeno preku sredstva za javno informirawe,<br />
storitelot }e se kazni so zatvor od {est meseci do tri godini.<br />
(3) Ako deloto od stav 1 e storeno so maloletno lice, storitelot<br />
}e se kazni so zatvor najmalku ~etiri godini.<br />
(4) Predmetite od stavovite 1 , 2 i 3 }e se odzemat.<br />
608
Proizvodstvo i distribucija na detska pornografija preku kompjuterski<br />
sistem<br />
^len 193 – a<br />
(1)Toj {to proizveduva detska pornografija so cel nejzina distribucija,<br />
distribuira ili prenesuva ili nudi ili na drug na~in pravi<br />
dostapna detska pornografija preku kompjuterski sistem, }e se kazni<br />
so zatvor od tri do pet godini.<br />
(2) Toj {to nabavuva detska pornografija preku kompjuterski<br />
sistem za sebe ili za drug ili poseduva detska pornografija vo kompjuterski<br />
sistem ili medium koj slu`i za ~uvawe na kompjuterski podatoci<br />
so namera za prika`uvawe na drug ili za distribucija }e se<br />
kazni so pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
Rodoskvernavewe<br />
^len 194<br />
(1) Toj {to }e izvr{i obquba so krven srodnik vo prava linija<br />
ili so brat, odnosno sestra, }e se kazni so zatvor pet do deset godini.<br />
(2) Ako deloto od stav 1 e storeno so maloletnik koj ne napolnil<br />
~etirinaeset godini, storitelot }e se kazni so zatvor najmalku<br />
deset godini.<br />
G l a v a d v a e s e t t a<br />
KRIVI^NI DELA PROTIV BRAKOT, SEMEJSTVOTO I<br />
MLADINATA<br />
Dvobra~nost<br />
^len 195<br />
(1) Toj {to }e sklu~i brak, iako ve}e e vo brak, }e se kazni so<br />
zatvor od tri meseci do tri godini.<br />
(2) So kaznata od stav 1 }e se kazni i toj {to }e sklu~i brak so<br />
lice za koe znae deka se nao|a vo brak.<br />
Ovozmo`uvawe da se sklu~i nedozvolen brak<br />
^len 196<br />
Slu`beno lice koe vo vr{ewe na svojata slu`bena dol`nost }e<br />
ovozmo`i sklu~uvawe brak iako znaelo za zakonskite pre~ki poradi<br />
koi brakot e zabranet ili ni{toven, }e se kazni so pari~na kazna ili<br />
so zatvor do tri godini.<br />
Vonbra~en `ivot so maloletno lice<br />
^len 197<br />
(1) Polnoletno lice koe `ivee vo vonbra~na zaednica so maloletno<br />
lice koe navr{ilo 14 godini, a ne navr{ilo 16 godini, }e se kazni<br />
so zatvor od tri meseci do tri godini.<br />
(2) So kaznata od stav 1 }e se kazni i roditelot, posvoitelot<br />
ili staratelot koj na maloletno lice koe navr{ilo 14 godini, a ne na-<br />
609
vr{ilo 16 godini, }e mu dopu{ti da `ivee vo vonbra~na zaednica so<br />
drugo lice ili }e go navede na toa.<br />
(3) Ako deloto od stav 2 e storeno od koristoqubie, storitelot<br />
}e se kazni so zatvor od edna do pet godini.<br />
Odzemawe maloletnik<br />
^len 198<br />
(1) Toj {to protivpravno }e odzeme maloletno lice od roditel,<br />
posvoitel, staratel, od ustanova ili od lice na koe mu e dovereno ili<br />
spre~uva toa da bide kaj lice koe ima <strong>pravo</strong> na toa ili onevozmo`uva<br />
izvr{uvawe na izvr{na odluka za dodeluvawe na maloletno lice, }e se<br />
kazni so pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
(2) Ako deloto od stav 1 e storeno od koristoqubie ili drugi<br />
niski pobudi ili so primena na sila, zakana ili izmama ili ako poradi<br />
toa pote{ko e zagrozeno zdravjeto, vospituvaweto, izdr`uvaweto<br />
ili {koluvaweto na maloletnoto lice, storitelot }e se kazni so zatvor<br />
od tri meseci do tri godini.<br />
(3) Pri izrekuvaweto uslovna osuda, sudot mo`e da mu nalo`i<br />
na storitelot da go vrati maloletnoto lice ili da ovozmo`i izvr{uvawe<br />
na izvr{nata odluka za dodeluvawe na maloletnoto lice.<br />
(4) Ako storitelot na deloto od stav 1 dobrovolno go vrati maloletnoto<br />
lice ili ovozmo`i izvr{uvawe na izvr{na odluka, mo`e da<br />
se oslobodi od kazna.<br />
Promena na semejna sostojba<br />
^len 199<br />
(1) Toj {to so podmetnuvawe, zamena ili na drug na~in }e ja<br />
promeni semejnata sostojba na deteto, }e se kazni so zatvor od tri meseci<br />
do tri godini.<br />
(2) Obidot e kazniv.<br />
Napu{tawe nemo}no dete<br />
^len 200<br />
Roditel, posvoitel, staratel nli drugo lice na koe mu e dovereno,<br />
nemo}no dete koe }e go napu{ti, so namera trajno da se oslobodi od<br />
nego, }e se kazni so zatvor od tri do pet godini.<br />
Zapu{tawe i maltretirawe na maloletno lice<br />
^len 201<br />
(1) Roditel, posvoitel, staratel ili drugo lice koe so grubo zapostavuvawe<br />
na svojata dol`nost za gri`a i vospituvawe }e go zapu-<br />
{ti maloletnoto lice ili }e go maltretira, }e se kazni so zatvor<br />
najmalku pet godini.<br />
(2) So kaznata od stav 1 }e se kazni roditel, posvoitel, staratel<br />
ili drugo lice koe prisiluva maloletno lice na rabota {to ne<br />
610
odgovara na negovata vozrast i fizi~ka sila ili od koristoqubie go<br />
naveduva na pitawe ili na vr{ewe drugi dejstvija {to se {tetni za<br />
negoviot razvitok.<br />
(3) Ako poradi delata od stavovite 1 i 2 nastapila te{ka telesna<br />
povreda ili te{ko naru{uvawe na zdravjeto na maloletnoto lice<br />
ili maloletnoto lice se oddalo na pitawe, prostitucija ili drugi<br />
oblici na asocijalno odnesuvawe, storitelot }e se kazni so zatvor<br />
najmalku deset godini.<br />
Nepla}awe izdr{ka<br />
^len 202<br />
(1) Toj {to odbegnuva da dava izdr{ka opredelena vrz osnova na<br />
izvr{na sudska odluka ili poramnuvawe, }e se kazni so pari~na kazna<br />
ili so zatvor do edna godina.<br />
(2) Pri izrekuvaweto uslovna osuda, sudot mo`e na storitelot<br />
da mu nalo`i da gi isplati pristignatite obvrski i vo idnina uredno<br />
da ja pla}a izdr{kata.<br />
Povreda na semejni obvrski<br />
^len 203<br />
(1) Toj {to so gruba povreda na svoite zakonski semejni obvrski<br />
}e ostavi vo te{ka sostojba ~len na semejstvoto koj ne e vo sostojba da<br />
se gri`i za sebe, }e se kazni so zatvor od tri meseci do tri godini.<br />
(2) Ako poradi deloto od stav 1 ~lenot na semejstvoto go zagubi<br />
`ivotot ili ako zdravjeto mu bide te{ko naru{eno, storitelot }e se<br />
kazni so zatvor najmalku ~etiri godini.<br />
(3) Pri izrekuvaweto uslovna osuda, sudot mo`e na storitelot<br />
da mu nalo`i uredno ispolnuvawe na zakonskite obvrski.<br />
To~ewe alkoholni pijalaci na maloletnici<br />
^len 204<br />
(1) Toj {to vo ugostitelski ili drug du}an ili mesto kade {to<br />
se to~at i prodavaat alkoholni pijalaci }e poslu`i maloletnik, }e se<br />
kazni so pari~na kazna ili so zatvor od tri meseci do tri godini.<br />
(2) Ako deloto od stav 1 e storeno sprema pijan maloletnik,<br />
storitelot }e se kazni so zatvor od {est meseci do tri godini.<br />
(3) Ako deloto od stav 1 e storeno sprema dete, storitelot }e se<br />
kazni so zatvor od edna do pet godini.<br />
(4) Ako deloto od stavovite 1, 2 i 3 go stori pravno lice }e se<br />
kazni so pari~na kazna.<br />
(5) Ako na storitelot mu izre~e kazna zatvor ili uslovna osuda<br />
so utvrdena kazna zatvor, sudot }e mu izre~e i kazna zabrana za vr{ewe<br />
na dejnost.<br />
611
G l a v a d v a e s e t i p r v a<br />
KRIVI^NI DELA PROTIV ZDRAVJETO NA LU\ETO<br />
Prenesuvawe zarazna bolest<br />
^len 205<br />
(1) Toj {to so kr{ewe na propisi ili naredbi so koi nadle`en<br />
organ opredeluva pregledi, dezinfekcija, izdvojuvawe na bolni ili<br />
nekoi drugi merki za suzbivawe ili spre~uvawe na zarazni bolesti kaj<br />
lu|eto ili so vrabotuvawe ili dr`ewe na lice koe boleduva od zarazna<br />
bolest so vr{ewe na polovo dejstvie ili na drug na~in, predizvika<br />
prenesuvawe na zarazna bolest, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor<br />
do tri godina.<br />
(2) So kaznata od stav 1 }e se kazni i toj {to ne postapuva spored<br />
propisite ili naredbite od stav 1 vo pogled na suzbivaweto ili<br />
spre~uvaweto na zaraznite bolesti kaj `ivotni koi mo`at da se prenesat<br />
na lu|eto i so toa predizvikuva prenesuvawe na zarazna bolest.<br />
(3) Ako kako posledica od deloto od stav 1 e prenesena neizle-<br />
~iva zarazna bolest, storitelot }e se kazni so zatvor od edna do deset<br />
godini.<br />
(4) Obidot za deloto od stav 1 na ovoj ~len za prenesuvawe na<br />
neizle~liva zarazna bolest e kazniv.<br />
(5) Toj {to }e ja zagrozi sigurnosta na drug so la`na zakana za<br />
prenesuvawe ili so {irewe na nevistiniti tvrdewa za postoewe na neizle~liva<br />
zarazna bolest }e se kazni so pari~na kazna ili zatvor do<br />
{est meseca.<br />
(6) Toj {to deloto od stavovite 1 i 2 }e go stori od nebre`nost,<br />
}e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do {est meseci.<br />
Nepostapuvawe spored zdravstvenite propisi za vreme na epidemija<br />
^len 206<br />
(1) Toj {to za vreme na epidemija na nekoja opasna zarazna bolest<br />
ne postapi spored propisite ili naredbite so koi se opredeluvaat<br />
merki za nejzinoto suzbivawe ili spre~uvawe, }e se kazni so pari~na<br />
kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
(2) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so pari~na<br />
kazna.<br />
Nesovesno lekuvawe bolni<br />
^len 207<br />
(1) Lekar koj pri uka`uvawe lekarska pomo{ }e primeni o~igledno<br />
nepodobno sredstvo ili na~in na lekuvawe ili nema da primeni<br />
soodvetni higienski merki ili voop{to nesovesno postapuva i so toa<br />
}e predizvika vlo{uvawe na zdravstvenata sostojba na nekoe lice, }e<br />
se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
(2) So kaznata od stav 1 }e se kazni i babica ili drug zdravstven<br />
rabotnik koj pri uka`uvawe medicinska pomo{ ili nega postapuva ne-<br />
612
sovesno i so toa predizvika vlo{uvawe na zdravstvenata sostojba na<br />
nekoe lice.<br />
(3) Ako deloto od stavovite 1 i 2 e storeno od nebre`nost, storitelot<br />
}e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
Neuka`uvawe medicinska pomo{<br />
^len 208<br />
(1) Lekar ili drug zdravstven rabotnik koj sprotivno na svojata<br />
dol`nost nema da mu uka`e neodlo`na medicinska pomo{ na lice koe<br />
se nao|a vo opasnost za `ivotot, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor<br />
do edna godina.<br />
(2) Ako poradi deloto od stav 1 nastapi smrt na liceto na koe<br />
ne mu e uka`ana medicinska pomo{, storitelot }e se kazni so zatvor<br />
od {est meseci do pet godini.<br />
Nadrilekarstvo<br />
^len 209<br />
Toj {to bez propi{ana stru~na podgotovka se zanimava so lekuvawe<br />
ili so davawe medicinska pomo{, }e se kazni so zatvor do edna<br />
godina i so pari~na kazna.<br />
Nedopu{teno presaduvawe delovi od ~ove~koto telo<br />
^len 210<br />
(1) Toj {to }e zeme del od teloto na drug zaradi presaduvawe<br />
ili na drug }e mu presadi del od teloto iako zemaweto ili presaduvaweto<br />
e sprotivno na medicinskata struka ili nauka, }e se kazni so zatvor<br />
od tri meseci do pet godini.<br />
(2) So kaznata od stav 1 }e se kazni toj {to so namera za presaduvawe<br />
}e zeme del od ~ove~koto telo pred da e utvrdena smrtta, spored<br />
propi{an na~in.<br />
(3) Toj {to }e zeme del od teloto na drug ili na drug mu presadi<br />
del od teloto bez soglasnost na davatelot ili primatelot ili na<br />
nivniot zakonski zastapnik, ako davatelot ili primatelot ne bil vo<br />
sostojba da dade soglasnost, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor<br />
do tri godini.<br />
(4) So kaznata od stav 3 }e se kazni toj kojpggo sprotivno na zakonot<br />
za nagrada prodava ili posreduva pri davawe delovi od teloto<br />
na `ivi ili umreni lica zaradi presaduvawe.<br />
Nesovesno vr{ewe aptekarska dejnost<br />
^len 211<br />
(1) Aptekar ili drugo lice ovlasteno za podgotvuvawe ili izdavawe<br />
na lekovi koj }e podgotvi lek sprotivno na pravilata od svojata<br />
struka ili }e izdade pogre{en lek, pa poradi toa }e bide dovedeno vo<br />
opasnost `ivotot ili zdravjeto na nekoe lice, }e se kazni so pari~na<br />
613
kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
(2) Ako deloto od stav 1 e storeno od nebre`nost, storitelot }e<br />
se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do {est meseci.<br />
(3) Podgotvenite lekovi se odzemaat.<br />
Proizvodstvo i pu{tawe vo promet {tetni sredstva za lekuvawe<br />
^len 212<br />
(1) Toj {to proizveduva, prodava ili na drug na~in stava vo promet<br />
lekovi ili drugi sredstva za le~ewe {to se {tetni za zdravjeto,<br />
}e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
(2) Ako deloto e storeno od nebre`nost, }e se kazni so pari~na<br />
kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
(3) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so pari~na<br />
kazna.<br />
(4) Proizvodite i sredstvata za proizvodstvo se odzemaat.<br />
Proizvodstvo i pu{tawe vo promet {tetni prehranbeni i drugi produkti<br />
^len 213<br />
(1) Toj {to proizveduva zaradi proda`ba, prodava ili na drug<br />
na~in pu{ta vo promet {tetni prehranbeni produkti ili pijalaci<br />
ili sredstva za li~na higiena, nega ili drugi {tetni produkti so {to<br />
}e predizvika opasnost za `ivotot ili zdravjeto na lu|eto, }e se kazni<br />
so zatvor od tri meseci do tri godini.<br />
(2) Ako deloto od stav 1 e storeno od nebre`nost, storitelot }e<br />
se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do {est meseci.<br />
(3) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so<br />
pari~na kazna.<br />
(4) [tetnite prehranbeni i drugi produkti }e se odzemat.<br />
Nesovesno vr{ewe pregled na meso za ishrana<br />
^len 214<br />
(1) Veterinar ili drug ovlasten veterinaren rabotnik koj nesovesno<br />
vr{i pregled na dobitok za kolewe ili na meso nameneto za<br />
ishrana ili sprotivno na propisite ne izvr{i pregled i so toa ovozmo`i<br />
da se pu{ti vo promet meso {tetno za zdravjeto na lu|eto, }e se<br />
kazni so zatvor od {est meseci do tri godini.<br />
(2) Ako deloto od stav 1 e storeno od nebre`nost, storitelot }e<br />
se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do {est meseci.<br />
(3) Mesoto se odzema.<br />
Neovlasteno proizvodstvo i pu{tawe vo promet na narkoti~ni drogi,<br />
psihotropni supstancii i prekurzori<br />
^len 215<br />
(1) Toj {to neovlasteno proizveduva, prerabotuva, prodava ili<br />
nudi na proda`ba ili zaradi proda`ba kupuva, dr`i ili prenesuva ili<br />
posreduva vo proda`ba ili kupuvawe ili na drug na~in neovlasteno<br />
614
pu{ta vo promet narkoti~ni drogi, psihotropni supstancii i prekursori,<br />
}e se kazni so zatvor od edna do deset godini.<br />
(2) Ako deloto od stav 1 go izvr{ile pove}e lica ili storitelot<br />
na ova delo organiziral mre`a na preprodava~i ili posrednici,<br />
storitelot }e se kazni so zatvor najmalku pet godini.<br />
(3) Toj {to neovlasteno pravi, nabavuva, posreduva ili dava na<br />
upotreba oprema, materijal ili supstancii za koi znae deka se nameneti<br />
za proizvodstvo na narkoti~ni drogi, psihotropni supstancii i<br />
prekursori, }e se kazni so zatvor od edna do pet godini.<br />
(4) Storitelot od stav 2, so isklu~ok na organizatorot, {to }e<br />
go otkrie deloto ili }e pridonese za negovoto otkrivawe, }e se oslobodi<br />
od kazna.<br />
(5) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so<br />
pari~na kazna.<br />
(6) Narkoti~nite drogi, psihotropnite supstancii i prekursorite,<br />
kako i podvi`nite ili nedvi`nite predmeti upotrebeni za nivnoto<br />
pravewe, prenesuvawe ili rasturawe, }e se odzemat.<br />
Ovozmo`uvawe na upotreba narkoti~ni drogi i prekurzori<br />
^len 216<br />
(1) Toj {to naveduva drug na u`ivawe narkoti~ni drogi, psihotropni<br />
supstancii i prekurzori ili mu dava narkoti~ni drogi i prekurzori<br />
da gi u`iva toj ili drugo lice ili }e stavi na raspolagawe<br />
prostorii zaradi u`ivawe narkoti~ni drogi, psihotropni supstancii<br />
ili na drug na~in mu ovozmo`uva na drug da u`iva narkoti~ni drogi i<br />
psihotropni supstancii i prekurzori, }e se kazni so zatvor od edna do<br />
pet godini.<br />
(2) Ako deloto od stav 1 e storeno sprema maloletnik ili sprema<br />
pove}e lica ili predizvikalo osobeno te{ki posledici, storitelot<br />
}e se kazni so zatvor od edna do deset godini.<br />
(3) Narkoti~nite drogi, kako i podvi`nite ili nedvi`nite<br />
predmeti upotrebeni za nivnoto prenesuvawe ili rasturawe, ili posebno<br />
nameneti ili staveni za upotreba, }e se odzemat.<br />
Te{ki dela protiv zdravjeto na lu|eto<br />
^len 217<br />
(1) Ako poradi deloto od ~lenovite 205 stavovi 1 i 2, 207 stavovi<br />
1 i 2, 209, 211 stav 1, 212 stav 1, 213 stav 1, 214 stav 1, 215 stav 1 i<br />
216 stavovi 1 i 2 nekoe lice e te{ko telesno povredeno ili zdravjeto<br />
mu e te{ko naru{eno, storitelot }e se kazni so zatvor od edna do deset<br />
godini.<br />
(2) Ako poradi deloto od ~lenovite 205 stavovi 1 i 2, 207 stavovi<br />
1 i 2, 209, 211 stav 1, 212 stav 1, 213 stav 1, 214 stav 1, 215 stav 1 i 216<br />
stavovi 1 i 2 nastapila smrt na edno ili pove}e lica, storitelot }e se<br />
615
kazni so zatvor najmalku ~etiri godini.<br />
(3) Ako poradi deloto od ~lenovite 205 stav 3, 207 stav 3, 211<br />
stav 2, 212 stav 2, 213 stav 2 i 214 stav 2 nekoe lice }e bide te{ko telesno<br />
povredeno ili zdravjeto mu e te{ko naru{eno, storitelot }e se<br />
kazni so zatvor od tri meseci do tri godini.<br />
(4) Ako poradi deloto od ~lenovite 205 stav 4, 207 stav 3, 211<br />
stav 2, 212 stav 2, 213 stav 2 i 214 stav 2 nastapila smrt na edno ili pove}e<br />
lica, storitelot }e se kazni so zatvor od {est meseci do pet godini.<br />
G l a v a d v a e s e t i v t o r a<br />
KRIVI^NI DELA PROTIV @IVOTNATA SREDINA I PRIRODATA<br />
Zagaduvawe na `ivotnata sredina i prirodata<br />
^len 218<br />
(1) Toj {to so nepridr`uvawe kon propisite za za{tita i unapreduvawe<br />
na `ivotnata sredina }e zagadi vozduh, po~va, voda, vodna povr{ina<br />
ili vodotek vo pogolem obem ili na po{iroko podra~je i so<br />
toa }e predizvika opasnost za `ivotot ili zdravjeto na lu|eto ili<br />
uni{tuvawe na `ivotinskiot ili rastitelniot svet vo pogolemi razmeri,<br />
}e se kazni so zatvor od ~etiri do deset godini.<br />
(2) So istata kazna }e se kazni i slu`beno ili odgovorno lice<br />
koe so nepridr`uvawe kon propisite za za{tita i unapreduvawe na<br />
`ivotnata sredina }e propu{ti da postavi uredi za pre~istuvawe ili<br />
}e dozvoli izgradba, pu{tawe vo dejstvo ili koristewe na pogon koj ja<br />
zagaduva `ivotnata sredina ili na drug na~in }e propu{ti prezemawe<br />
merki za spre~uvawe ili onevozmo`uvawe na zagaduvawe na vozduh, po-<br />
~va, voda, vodna povr{ina ili vodotek koe ja nadminuva dozvolenata<br />
granica ili za spre~uvawe bu~ava {to zna~itelno ja nadminuva dozvolenata<br />
granica i so toa }e predizvika opasnost za `ivotot ili zdravjeto<br />
na lu|eto ili uni{tuvawe na `ivotinskiot i rastitelniot svet<br />
vo pogolemi razmeri.<br />
(3) Ako deloto od stavovite 1 i 2 e storeno od nebre`nost, storitelot<br />
}e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
(4) Pri izrekuvaweto uslovna osuda, sudot mo`e na storitelot<br />
na deloto od stavovite 1 i 2 da mu nalo`i uslov vo opredelen rok da gi<br />
prezeme propi{anite merki za za{tita i unapreduvawe na `ivotnata<br />
sredina.<br />
(5) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so pari~na<br />
kazna.<br />
Zagaduvawe voda za piewe<br />
^len 219<br />
(1) Toj {to so nekoja {tetna materija }e ja napravi neupotrebliva<br />
vodata za piewe vo izvori, bunari, cisterni ili rezervoari ili<br />
nekoja druga voda za piewe, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor<br />
616
do tri godini.<br />
(2) Ako poradi deloto od stav 1 do{lo do pojava na epidemija na<br />
zarazna bolest, storitelot }e se kazni so zatvor od edna godina do pet<br />
godini.<br />
(3) Ako deloto od stav 1 e storeno od nebre`nost, storitelot }e<br />
se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do {est meseci.<br />
(3) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so<br />
pari~na kazna.<br />
Proizvodstvo na {tetni sredstva za lekuvawe dobitok ili `ivina<br />
^len 220<br />
(1) Toj {to zaradi proda`ba }e proizvede ili }e pu{ti vo promet<br />
sredstva za lekuvawe ili spre~uvawe zaraza kaj dobitok ili `ivina<br />
opasni za nivniot `ivot ili zdravjeto, }e se kazni so pari~na kazna<br />
ili so zatvor do tri godini.<br />
(2) Ako poradi deloto od stav 1 }e pcovisa pogolem broj dobitok<br />
ili `ivina, storitelot }e se kazni so zatvor od edna godina do pet<br />
godini.<br />
(3) Ako deloto od stav 1 e storeno od nebre`nost, storitelot }e<br />
se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do {est meseci.<br />
(4) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so pari~na<br />
kazna.<br />
Nesovesno uka`uvawe veterinarna pomo{<br />
^len 221<br />
(1) Veterinar ili ovlasten veterinaren rabotnik koj pri uka-<br />
`uvaweto na veterinarna pomo{ propi{e ili primeni o~igledno nepodobno<br />
sredstvo ili o~igledno nepravilen na~in na lekuvawe ili voop{to<br />
nesovesno postapuva pri lekuvaweto i so toa predizvika pcovisuvawe<br />
na dobitok ili na `ivina od pogolema vrednost, }e se kazni so<br />
pari~na kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
(2) Ako deloto od stav 1 e storeno od nebre`enost, storitelot<br />
}e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do {est meseci.<br />
Prenesuvawe zarazni bolesti kaj `ivotniot i rastitelniot svet<br />
^len 222<br />
(1) Toj {to za vreme na epidemija na nekoja dobito~na bolest<br />
{to mo`e da go zagrozi sto~arstvoto ne postapi spored odluka na nadle`en<br />
organ donesena vrz osnova na propis so koja se opredeluvaat<br />
merki za otstranuvawe ili spre~uvawe na bolest, }e se kazni so pari-<br />
~na kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
(2) So kaznata od stav 1 }e se kazni i toj {to za vremetraeweto<br />
na opasnosta od bolest i {tetnici koi mo`at da go zagrozat rastitelniot<br />
svet ne postapi spored odluka na nadle`en organ donesena vrz<br />
osnova na propis so koja se opredeluvaat merki za otstranuvawe ili<br />
617
spre~uvawe na bolest ili {tetnici.<br />
(3) Ako poradi deloto od stavovite 1 i 2 nastapi zna~itelna<br />
{teta, storitelot }e se kazni so zatvor od edna do pet godini.<br />
(4) Ako deloto od stavovite 1 i 2 e storeno od nebre`iost, storitelot<br />
}e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
(5) Ako deloto od stav (1) go stori pravno lice, }e se kazni so<br />
pari~na kazna.<br />
Zagaduvawe na dobito~na hrana ili voda<br />
^len 223<br />
(1) Toj {to so nekoja {tetna materija }e zagadi dobito~na hrana<br />
ili voda vo reki, potoci, izvori, bunari, cisterni ili nekoja druga<br />
voda {to slu`i za poewe na dobitok, `ivina ili dive~ i so toa go dovede<br />
vo opasnost `ivotot ili zdravjeto na `ivotnite, }e se kazni so pari~na<br />
kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
(2) So kaznata od stav 1 }e se kazni toj {to so nekoja {tetna materija<br />
}e zagadi vodi na ribnici, ezera, reki i potoci i so toa }e predizvika<br />
opasnost za opstanokot na ribite.<br />
(3) Ako poradi deloto od stavovite 1 i 2 nastapilo pcovisuvawe<br />
na `ivotni ili ribi od pogolema vrednost, storitelot }e se kazni so<br />
zatvor od tri meseci do tri godini.<br />
(4) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so pari~na<br />
kazna.<br />
Uni{tuvawe nasadi so upotreba na {tetna materija<br />
^len 224<br />
Toj {to so upotreba na nekoja {tetna materija }e predizvika<br />
uni{tuvawe na rastenija, ovo{ki ili druti nasadi i so toa }e predizvika<br />
{teta od pogolemi razmeri, }e se kazni so pari~na kazna ili so<br />
zatvor do tri godiii.<br />
Uzurpacija na nedvi`nosti<br />
^len 225<br />
(1) Toj {to so namera za vladenie }e zazeme tu|a nedvi`nost<br />
{to so propis e proglasena za imot vo op{ta upotreba, dobro pod privremena<br />
za{tita ili kulturno nasledstvo, prirodna retkost ili drugo<br />
prirodno bogatstvo, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do tri<br />
godini.<br />
(2) So kaznata od stav 1 }e se kazni toj {to, so namera da go upotrebi<br />
za gradba, }e zazeme tu|o zemji{te.<br />
(3) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so pari~na<br />
kazna.<br />
618
Pusto{ewe na {uma<br />
^len 226<br />
(1) Toj {to sprotivno na propis ili naredba od nadle`ni organi<br />
ili organizacii vr{i prenamena, se~e ili kopa~i {umi ili podbeluva<br />
stebla ili na drug na~in pusto{i {uma, }e se kazni so pari~na<br />
kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
(2) Ako deloto od stav 1 e izvr{eno vo za{titena {uma, nacionalen<br />
park ili vo druga {uma so specijalna namena, storitelot }e se<br />
kazni so zatvor od edna do pet godini.<br />
(3) Toj {to deloto od stav 1 }e go stori vo sopstvena {uma, }e se<br />
kazni so pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
(4) Sredstvata upotrebeni za izvr{uvawe na deloto }e se odzemat.<br />
(5) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so<br />
pari~na kazna.<br />
Predizvikuvawe {umski po`ar<br />
^len 227<br />
(1) Toj {to }e predizvika {umski po`ar pa poradi toa }e nastapi<br />
{teta od pogolemi razmeri, }e se kazni so zatvor najmalku osum<br />
godini.<br />
(2) So kaznata od stav 1 }e se kazni i toj {to }e predizvika<br />
po`ar vo za{titena {uma, nacionalen park ili vo druga {uma so specijalna<br />
namena.<br />
(3) Toj {to }e predizvika dva ili pove}e {umski po`ari, }e se<br />
kazni so zatvor najmalku deset godini ili do`ivoten zatvor.<br />
(4) Ako deloto od stavovite 1 i 2 e storeno od nebre`nost, storitelot<br />
}e se kazni so zatvor od tri do pet godini.<br />
Nezakonit lov<br />
^len 228<br />
(1) Toj {to lovi dive~ za vreme na lovostoj, }e se kazni so pari-<br />
~na kazna ili so zatvor do {est meseci.<br />
(2) Toj {to neovlasteno lovi vo zabraneto lovi{te, ubie, rani<br />
ili fati `iv dive~, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do edna<br />
godina.<br />
(3) Ako deloto od stav 2 e storeno sprema visok dive~, storitelot<br />
}e se kazni so zatvor od tri meseci do tri godini.<br />
(4) Toj {to lovi redok ili proret~en dive~ ~ij lov e zabranet<br />
ili lovi bez posebna dozvola dive~ za ~ie lovewe e potrebna takva dozvola<br />
ili lovi na na~in ili so sredstva so koi dive~ot masovno se sotira,<br />
}e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do tri godnni.<br />
(5) Uloveniot dive~ i sredstvata za lov }e se odzemat.<br />
619
Nezakonit ribolov<br />
^len 229<br />
(1) Toj koj lovi riba so eksploziv, struja, otrov, zamajni sredstva,<br />
sredstva za podvoden ribolov, osti, neposredno so race, mre`a<br />
ili drugi sredstva so koi e zabranet ribolovot, }e se kazni so pari~na<br />
kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
(2) Ako poradi deloto od stav 1 nastapi imotna {teta od golemi<br />
razmeri ili e pribavena pogolema imotna korist, storitelot }e se<br />
kazni so pari~na kazna ili so zatvor od tri meseci do tri godini.<br />
(3) Ako poradi deloto od stav 1 e predizvikan pomor na riba vo<br />
golemi razmeri, storitelot }e se kazni so zatvor od {est meseci do<br />
pet godini.<br />
(4) Ulovenata riba i sredstvata za ribolov }e se odzemat.<br />
Zagrozuvawe na `ivotnata sredina i prirodata so otpadni materii<br />
^len 230<br />
(1) Toj {to sprotivno na propisite za za{tita na `ivotnata<br />
sredina i prirodata skladira, ostava ili rasfrla otpadni materni<br />
ili so niv postapuva na na~in so koj se menuva kvalitetot na vozduhot,<br />
po~vata, vodata ili vodotekot, vo mera {to mo`e da gi vlo{i uslovite<br />
za `nvot na lugeto ili `ivotnite ili rastenijata i da go zagrozi nivniot<br />
opstanok, }e se kazni so zatvor od tri meseci do tri godini.<br />
(2) So kazna od stav 1 }e se kazni toj {to skladira, ostava ili<br />
rasfrla otpadni materii ili so niv postapuva na na~in so koj se menuva<br />
kvalitetot na vozduhot, po~vata, vodata, vodotekot i so toa }e<br />
predizvika uni{tuvawe ili zna~itelno o{tetuvawe na {umi, rastenija<br />
ili drugi nasadi.<br />
(3) Toj {to skladira, rasfrla ili ostava opasen otpad {to sodr`i<br />
supstancii koi imaat svojstvo na eksplozivnost, reaktivnost, zapalivost,<br />
nadrazlivost, toksi~nost, infektivnost, kancerogenost, mutagenost,<br />
teratogenost, ekotoksi~nost ili svojstvo na ispu{tawe<br />
otrovni gasovi preku hemiska reakcija i biolo{ko razlo`uvawe, }e se<br />
kazni so zatvor od edna do pet godini.<br />
(4) Toj {to deloto od stavovite 1, 2 i 3 }e go stori od nebre`nost,<br />
}e se kazni so pari~na kazna ili zatvor do edna godina.<br />
(5) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so pari~na<br />
kazna.<br />
Neovlasteno pribavuvawe i raspolagawe so nuklearni materii<br />
^len 231<br />
(1) Toj {to so sila ili zakana, so izvr{upawe krivi~no delo<br />
ili na drug na~in neovlasteno }e pribavi, posreduva, koristi, prevezuva,<br />
}e mu dade na drug nuklearni materii ili }e mu ovozmo`i na drug<br />
da dojde do niv, }e se kazni so zatvor od edna do pet godini.<br />
(2) Toj {to so deloto od stav 1 }e predizvika opasnost za `ivo-<br />
620
tot na lu|eto ili za imotot od pogolem obem, }e se kazni so zatvor od<br />
edna do deset godini.<br />
(3) Ako poradi delata od stavovite 1 i 2 nastapi smrt na edno<br />
ili pove}e lica ili imotna {teta od golemi razmeri, storitelot }e se<br />
kazni so zatvor najmalku pet godini.<br />
(4) Ako deloto od stav 1 e storeno od nebre`enost, storitelot<br />
}e se kazni so zatvor od tri meseci do tri godini.<br />
(5) Ako poradi deloto od stav 4 nastapila smrt na pove}e lica<br />
ili {teta od golemi razmeri, storitelot }e se kazni so zatvor od edna<br />
do pet godini.<br />
(6) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so pari~na<br />
kazna.<br />
Vnesuvawe opasni materii vo zemjata<br />
^len 232<br />
(1) Toj {to sprotivno na propisite }e vnese vo zemjata radioaktivni<br />
ili drugi materii ili otpadoci, {tetni za `ivotot ili zdravjeto<br />
na lu|eto, }e se kazni so zatvor od {est meseci do pet godini.<br />
(2) Slu`beno lice koe sprotivno na propisite }e ovozmo`i vo<br />
zemjata da se vnesat materii ili otpadoci od stav 1, }e se kazni so zatvor<br />
od edna do deset godini.<br />
(3) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so pari~na<br />
kazna.<br />
Ma~ewe `ivotni<br />
^len 233<br />
(1) Toj {to grubo zloupotrebuva `ivotno ili go izlo`uva na<br />
nepotrebni maki ili mu nanesuva nepotrebni bolki ili zaradi iz`ivuvawe<br />
go izlo`uva na stradawe, }e se kazni so pari~na kazna ili so<br />
zatvor do {est meseci.<br />
(2) Toj {to so nehranewe, nepoewe ili na drug na~in izlo`uva<br />
`ivotno podolgo vreme na tegobna sostojba, }e se kazni so pari~na kazna<br />
ili so zatvor do tri meseci.<br />
Te{ki dela protiv `ivotnata sredina i prirodata<br />
^len 234<br />
(1) Ako poradi dslata od ~lenovite 218 stavovi 1 i 2, 219 stav 1,<br />
230 stavovi 1 i 2 i 232 stavovi 1 i 2 nastapi te{ka telesna povreda ili<br />
te{ko naru{uvawe na zdravjeto na pove}e lica ili nastapi smrt na<br />
edno ili pove}e lica ili promenite od zagaduvaweto ne mo`at podolgo<br />
vreme da se otstranat, storitelot }e se kazni so zatvor od edna do<br />
deset godini.<br />
(2) Ako poradi delata od ~lenovite 218 stav 3, 219 stav 3 i 230<br />
stav 3 nastapi te{ka telesna povreda ili te{ko naru{uvawe na zdravjeto<br />
na pove}e lica ili nastapi smrt na edno ili pove}e lica ili<br />
621
promenite od zagaduvaweto ne mo`at dolgo vreme da se otstranat, storitelot<br />
}e se kazni so zatvor od edna do pet godini.<br />
(3) Ako poradi delata od ~lenovite 220 stav 1, 221 stav 1, 222<br />
stav 1, 226 stav 1 i 230 stavovi 1 i 2 nastapi imotna {teta od golemi<br />
razmeri, storitelot }e se kazni so zatvor od edna do pet godini.<br />
(4) Ako poradi delata od ~lenovite 220 stav 3, 221 stav 2, 222<br />
stav 4 i 230 stav 3 }e nastapi imotna {teta od golemi razmeri, storitelot<br />
}e se kazni so zatvor od edna do tri godini.<br />
G l a v a d v a e s e t i t r e t a<br />
KRIVI^NI DELA PROTIV IMOTOT<br />
Kra`ba<br />
^len 235<br />
(1) Toj {to od drug }e odzeme tu| podvi`en predmet so namera<br />
protivpravno da go prisvoi, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor<br />
do tri godini.<br />
(2) Ako vrednosta na ukradeniot predmet e pomala i storitelot<br />
odel kon toa da prisvoi predmet od takva vrednost, }e se kazni so pari-<br />
~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
(3) Goneweto za deloto od stav 2 se prezema po privatna tu`ba.<br />
(4) Obidot za delata od stavovite 1 i 2 e kazniv.<br />
(5) Kako kra`ba se smeta i odzemawe od tu|a {uma drvja ~ie koli~estvo<br />
e pogolemo od eden kuben metar so namera za protivpravno<br />
prisvojuvawe.<br />
Te{ka kra`ba<br />
^len 236<br />
(1) Ako kra`bata e storena:<br />
1) so kr{ewe ili provaluvawe vo zatvoreni prostorii, so sovladuvawe<br />
prepreki ili na drug na~in sovladuvawe pogolemi pre~ki,<br />
2) od strana na pove}e lica zdru`eni zaradi vr{ewe kra`ba,<br />
3) na drzok na~in,<br />
4) od strana na lice koe kaj sebe imalo nekakvo oru`je ili opasno<br />
orudie zaradi napad ili odbrana,<br />
5) za vreme na po`ar, poplava ili sli~na nesre}a i<br />
6) so iskoristuvawe na nemo}ta ili nesre}ata na drug, storitelot<br />
}e se kazni so zatvor od edna do deset godini.<br />
(2) So kaznata od stav 1 }e se kazni storitelot na kra`ba na<br />
predmeti od zna~itelna vrednost.<br />
(3) Ako ukradeniot predmet e dobro pod privremena za{tita<br />
ili kulturno nasledstvo, storitelot }e se kazni so zatvor najmalku ~etiri<br />
godini.<br />
(4) Ako vrednosta na ukradeniot predmet e mala i storitelot<br />
odel kon toa da prisvoi predmet od takva vrednost, }e se kazni so pari-<br />
~na kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
622
Razbojni{tvo<br />
^len 237<br />
(1) Toj {to so upotreba na sila ili zakana deka neposredno }e<br />
napadne vrz `ivotot ili teloto na drug }e odzeme tu| podvi`en predmet<br />
so namera protivpravno da go prisvoi, }e se kazni so zatvor najmalku<br />
pet godini.<br />
(2) Ako vrednosta na odzemeniot predmet e od golemi razmeri,<br />
storitelot }e se kazni so zatvor najmalku ~etiri godini.<br />
(3) Ako pri izvr{uvaweto na deloto od stav 1 na nekoe lice so<br />
umisla mu e nanesena te{ka telesna povreda ili ako deloto e storeno<br />
vo sostav na grupa, banda ili ako e upotrebeno ogneno oru`je ili opasno<br />
orudie, storitelot }e se kazni so zatvor najmalku deset godini.<br />
(4) Ako pri izvr{uvaweto na deloto od stav 1 nekoe lice so<br />
umisla e li{eno od `ivot, storitelot }e se kazni so zatvor najmalku<br />
deset godini ili so do`ivoten zatvor.<br />
Razbojni~ka kra`ba<br />
^len 238<br />
(1) Toj {to, zate~en vo kra`ba, }e upotrebi sila ili zakana<br />
deka neposredno }e napadne vrz `ivotot ili teloto na drug so namera<br />
ukradeniot predmet da go zadr`i, }e se kazni so zatvor najmalku pet<br />
godini.<br />
(2) Ako vrednosta na ukradenite predmeti e od golemi razmeri,<br />
storitelot }e se kazni so zatvor najmalku osum godini.<br />
(3) Ako pri izvriguvaweto na deloto od stav 1 na nekoe lice so<br />
umisla mu e nanesena te{ka telesna povreda ili ako razbojni~ka kra-<br />
`ba e storena vo sostav na grupa ili banda ili ako e upotrebeno ogneno<br />
oru`je ili opasno orudie, storitelot }e se kazni so zatvor<br />
najmalku deset godini.<br />
(4) Ako pri izvr{uvaweto na deloto od stav 1 nekoe lice so<br />
umisla e li{eno od `ivot, storitelot }e se kazni so zatvor najmalku<br />
deset godini ili so do`ivoten zatvor.<br />
Zatajuvawe<br />
^len 239<br />
(1) Toj {to protivpravno za sebe ili za drug }e prisvoi tu|<br />
podvi`en predmet {to mu e doveren, }e se kazni so pari~na kazna ili<br />
so zatvor do tri godini.<br />
(2) Ako vrednosta na zataenite predmeti e pomala i storitelot<br />
odel kon toa da prisvoi predmeti od takva vrednost, }e se kazni so pari~na<br />
kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
(3) Ako deloto od stavovite 1 i 2 go stori staratel ili lice na<br />
koe vo pravnoto lice predmetite mu se dovereni vo vrska so negovata<br />
rabota, }e se kazni so zatvor od tri meseci do pet godini.<br />
623
(4) Ako vrednosta na zataenite predmeti e zna~itelna ili predmetite<br />
se dobra pod privremena za{tita ili kulturno nasledstvo,<br />
storitelot }e se kazni so zatvor od edna do pet godini.<br />
(5) Toj {to protivpravno }e prisvoi tu| podvi`en predmet {to<br />
go na{ol ili do koj slu~ajno do{ol, }e se kazni so pari~na kazna ili<br />
so zatvor do edna godina.<br />
(6) Za delata od stavovite 2 i 5 goneweto se prezema po privatna<br />
tu`ba, a za stavovite 1, 3 i 4 po predlog.<br />
Poslu`uvawe<br />
^len 240<br />
(1) Toj {to neovlasteno }e se poslu`i so pari, hartii od vrednost<br />
ili drugi podvi`ni predmeti {to mu se dovereni ili ovie predmeti<br />
neovlasteno }e mu gi dade na posluga na drug, }e se kazni so pari-<br />
~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
(2) Goneweto se prezema po predlog.<br />
Odzemawe tu|i predmeti<br />
^len 241<br />
(1) Toj {to bez namera za prisvojuvawe od drug protivpravno }e<br />
odzeme tu| podvi`en predmet za da go zadr`i vo svoe vladenie, }e se<br />
kazni so pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
(2) Goneweto se prezema po privatna tu`ba.<br />
Odzemawe na motorno vozilo<br />
^len 242<br />
(1) Toj {to protivpravno }e odzeme tu|o motorno vozilo so namera<br />
da go upotrebi za vozewe, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor<br />
do edna godina.<br />
(2) Ako upotrebata na voziloto traela podolgo vreme ili nastapila<br />
pogolema {teta, storitelot }e se kazni so zatvor od tri meseci<br />
do tri godini.<br />
(3) Obidot za deloto od stav 1 e kazniv.<br />
O{tetuvawe tu|i predmeti<br />
^len 243<br />
(1) Toj {to }e o{teti, uni{ti ili stori neupotrebliv tu| predmet,<br />
}e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
(2) Ako {tetata e od zna~itelna vrednost ili predmetite se dobra<br />
pod privremena za{tita ili kutlurno nasledstvo, storitelot }e se<br />
kazni so zatvor od {est meseci do pet godini.<br />
(3) Goneweto za deloto od stav 1 se prezema po privatna tu`ba.<br />
624
O{tetuvawe tu|i prava<br />
^len 244<br />
(1) Toj {to so namera da go spre~i ostvaruvaweto na pravata vrz<br />
predmeti, }e otu|i, uni{ti, o{teti ili }e odzeme svoj predmet vrz koj<br />
drugo lice ima zalo`no <strong>pravo</strong> ili <strong>pravo</strong> na u`ivawe, }e se kazni so<br />
pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
(2) Toj {to }e prikrie, fiktivno }e otu|i, uni{ti, o{teti ili<br />
}e go napravi neupotrebliv celokupniot imot ili nekoj negov del ili<br />
}e priznae nevistinito pobaruvawe, }e sostavi la`en dogovor ili so<br />
nekoe drugo izmamni~ko dejstvie prividno ili vistinski }e ja zagrozi<br />
svojata imotna sostojba i so toa }e ja namali ili spre~i mo`nosta za<br />
isplatuvawe na najmalku eden od svoite doveriteli, }e se kazni so pari~na<br />
kazna ili so zatvor od tri meseci do edna godina.<br />
(3) Goneweto za deloto od stavovite 1 i 2 se prezema po predlog.<br />
Bespravno gradewe<br />
^len 244 – a<br />
(1) Toj {to gradi ili izveduva gradba ili vr{i nadzor nad gradba<br />
na sopstveno ili tu|o zemji{te bez odobrenie za gradewe ili<br />
sprotivno na odobrenieto za gradewe izdadeno od nadle`en organ, }e<br />
se kazni so zatvor najmalku ~etiri godini.<br />
(2) Ako deloto od stavot 1 e storeno zaradi proda`ba, }e se kazni<br />
so zatvor od tri do osum godini.<br />
(3) So kaznata od stav 2 }e se kazni i toj {to izveduva grade`ni<br />
raboti sprotivno na osnovniot proekt ili vr{i rekonstrukcija na konstruktivnite<br />
elementi na gradbata bez osnoven proekt i ja naru{uva<br />
mehani~kata otpornost, stabilnosta na gradbata i seizmi~kata za{-<br />
tita,<br />
(4) Slu`beno lice vo lokalna samouprava ili vo organ na dr`avna<br />
uprava nadle`en za vr{ewe na rabotite od oblasta na ureduvawe<br />
na prostorot koe }e donese re{enie za lokaciski uslovi sprotivno na<br />
va`e~ki urbanisti~ki plan ili }e izdade odobrenie za gradewe sprotivno<br />
na re{enieto za lokaciski uslovi i stori naru{uvawe na planiraniot<br />
prostor, so {to za sebe ili za drug pribavi protivpravna<br />
imotna korist ili na drug mu nanese {teta, }e se kazni so zatvor od<br />
tri do osum godini<br />
(5) Ako deloto od stavovite 1, 2 i 3 go stori pravno lice, }e se<br />
kazni so pari~na kazna.<br />
(6) Izgradenite nedvi`nosti se odzemaat.<br />
O{tetuvawe na stanbeni i delovni zgradi i prostorii<br />
^len 245<br />
(1) Korisnik na stan, stanar ili drugo lice koe od stanbena ili<br />
delovna zgrada ili od stanbeniot ili deloviot prostor }e simne ili<br />
o{teti nadvore{en ili vnatre{en ured, instalacija ili nivni del<br />
625
ili na drug na~in zna~itelno }e ja namali upotreblivosta na zgradata<br />
ili prostorot, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
(2) Ako poradi deloto od stav 1 zgradata, stanbeniot ili delovniot<br />
prostor }e stane neupotrebliv, storitelot }e se kazni so pari-<br />
~na kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
(3) Goneweto od stavovite 1 i 2 se prezema po privatna tu`ba.<br />
Nezakonito vseluvawe<br />
^len 246<br />
(1) Toj {to neovlasteno }e se vseli vo tu| stan, deloven prostor<br />
ili drugi prostorii, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do<br />
edna godina.<br />
(2) Obidot e kazniv.<br />
(3) Ako sudot izre~e uslovna osuda }e mu nalo`i na storitelot,<br />
vo opredelen rok da go isprazni stanot, delovniot prostor ili drugite<br />
prostorii.<br />
(4) Goneweto se prezema po privatna tu`ba.<br />
Izmama<br />
^len 247<br />
(1) Toj {to so namera za sebe ili za drug da pribavi protivpravna<br />
imotna korist }e dovede nekogo vo zabluda so la`no prika`uvawe<br />
ili so prikrivawe fakti ili }e go dr`i vo zabluda i so toa }e go navede<br />
da stori ili da ne stori ne{to na {teta na svojot ili tu| imot, }e<br />
se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
(2) Ako storenata {teta e od pomala vrednost, a storitelot<br />
odel kon toa da pribavi takva vrednost, }s se kazni so pari~na kazna<br />
ili so zatvor do edna godina.<br />
(3) Ako storenata {teta e od pogolema vrednost, storitelot }e<br />
se kazni so zatvor od tri meseci do pet godini.<br />
(4) Ako storenata {teta nadminuva zna~itelna vrednost, storitelot<br />
}e se kazni so zatvor od edna do deset godini.<br />
(5) Toj {to deloto od stav 1 go storil samo so namera da o{teti<br />
drug, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
(6) Obidot za deloto od stavovits 1 i 5 e kazniv.<br />
(7) Za deloto od stavovite 2 i 5 goneweto se prezema po privatna<br />
tu`ba.<br />
Izmamuvawe na kupuva~i<br />
^len 248<br />
(1) Toj {to so namera da gi izmami kupuva~ite }e pu{ti vo promet<br />
proizvodi so oznaka vo koja se vneseni podatoci {to ne odgovaraat<br />
na sodr`inata, vidot, potekloto ili kvalitetot na proizvodot ili }e<br />
626
pu{ti vo promet proizvodi {to spored svojata te`ina ili kvalitet ne<br />
odgovaraat na ona {to redovno se pretpostavuva kaj takvite proizvodi<br />
ili proizvodi bez oznaka za sodr`inata, vidot, potekloto ili kvalitetot<br />
na proizvodot koga vakvata oznaka e propi{ana, }e se kazni so<br />
pari~na kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
(2) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so pari~na<br />
kazna.<br />
Izmama pri dobivawe kredit ili druga pogodnost<br />
^len 249<br />
(1) Toj {to so namera za sebe ili za drug da pribavi kredit,<br />
investicioni sredstva, subvencija ili druga pogodnost za vr{ewe dejnost<br />
na kreditodavatelot ili na nadle`niot za odobruvawe takva pogodnost<br />
}e mu dade nevistiniti ili necelosni podatoci za imotnata sostojba<br />
ili drugi podatoci zna~ajni za dobivawe na kreditot ili druga<br />
pogodnost, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
(2) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so pari~na<br />
kazna.<br />
Osiguritelna izmama<br />
^len 250<br />
(1) Toj {to so namera od osiguritelno dru{tvo da naplati osiguruvawe,<br />
}e uni{ti ili }e o{teti predmet {to e osiguran, }e se kazni<br />
so pari~na kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
(2) So kaznata od stav 1 }e se kazni toj {to so namera od osiguritelnoto<br />
dru{tvo da naplati osiguruvawe za slu~aj na telesno o{tetuvawe,<br />
telesna povreda ili naru{uvawe na zdravjeto, }e si predizvika<br />
takvo o{tetuvawe, povreda ili naru{uvawe na zdravjeto.<br />
(3) Goneweto se prezema po predlog.<br />
(4) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so pari~na<br />
kazna.<br />
O{tetuvawe i neovlasteno navleguvawe vo kompjuterski sistem<br />
^len 251<br />
(1) Toj {to neovlateno }e izbri{e, izmeni, o{teti, prikrie<br />
ili na drug na~in }e napravi neupotrebliv kompjuterski podatok ili<br />
programa ili ured za odr`uvawe na informati~kiot sistem ili }e go<br />
onevozmo`i ili ote`ne koristeweto na kompjuterski sistem, podatokot<br />
ili programata ili na kompjuterska komunikacija, }e se kazni<br />
so pari~na kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
(2) So kaznata od stav 1 }e se kazni i toj {to neovlasteno }e<br />
navleze vo tu| kompjuter ili sistem so namera za iskoristuvawe na negovite<br />
podatoci ili programi zaradi pribavuvawe protivpravna imotna<br />
ili druga korist za sebe ili za drug ili predizvikuvawe imotna ili<br />
627
druga {teta ili zaradi prenesuawe na kompjuterskite podatoci {to ne<br />
mu se nameneti i do koi neovlasteno do{ol na nepovikano lice.<br />
(3) Toj {to delata od stavovite 1 i 2 }e gi stori sprema kompjuterski<br />
sistem, podatoci ili programi {to se za{titeni so posebni<br />
merki na za{tita ili se koristat vo raboteweto na dr`avni organi,<br />
javni pretprijatija ili javni ustanovi ili vo me|unarodni komunikacii,<br />
ili kako ~len na grupa sozdadena za vr{ewe takvi dela, }e se kazni<br />
so zatvor od edna do pet godina.<br />
(4) Ako so deloto od stavovite 1 i 2 e pribavena pogolema imotna<br />
korist ili e predizvikana pogolema {teta, storitelot }e se kazni<br />
so zatvor od {est meseci do pet godina.<br />
(5) Ako so deloto od stav 3 e pribavena pogolema imotna korist<br />
ili e predizvikana pogolema {teta, storitelot }e se kazni so zatvor<br />
od edna do deset godini.<br />
(6) Toj {to neovlasteno izrabotuva, nabavuva, prodava, dr`i<br />
ili pravi dostapni na drug posebni napravi, sredstva, kompjuterski<br />
programi ili kompjuterski podatoci nameneti ili pogodni za izvr{uvawe<br />
na delata od stavovite 1 i 2, }e se kazni so pari~na kazna ili so<br />
zatvor do edna godina.<br />
(7) Obidot za deloto od stavovite 1 i 2 e kazniv.<br />
(8) Posebnite napravi, sredstva, kompjuterski programi ili podatoci<br />
nameneti za izvr{uvawe na deloto }e se odzemat.<br />
Pravewe i vnesuvawe na kompjuterski virusi<br />
^len 251-a<br />
(1) Toj {to }e napravi ili }e prezeme od drug kompjuterski virus<br />
so namera za vnesuvawe vo tu| kompjuter ili kompjuterska mre`a,<br />
}e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
(2) Toj {to so upotreba na kompjuterski virus }e predizvika<br />
{teta vo tu| kompjuter, sistem, podatok ili programa, }e se kazni so<br />
zatvor od {eset meseci do tri godini.<br />
(3) Ako so deloto od stav 2 e predizvikana pogolema {teta ili<br />
deloto e storeno vo sostav na grupa sozdadena za vr{ewe takvo delo,<br />
storitelot }e se kazni so zatvor od edna do pet godina.<br />
(4) Obidot za deloto od stav 2 e kazniv.<br />
Kompjuterska izmama<br />
^len 251-b<br />
(1) Toj {to so namera za sebe ili za drug da pribavi protivpravna<br />
imotna korist so vnesuvawe vo kompjuter ili informati~ki sistem<br />
nevistiniti podatoci, so nevnesuvawe na vistiniti podatoci, so falsifikuvawe<br />
na elektronski potpis ili na drug na~in }e predizvika<br />
nevistinit rezulat pri elektronskata obrabotka i prenosot na podatocite,<br />
}e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
(2) Ako storitelot pribavil pogolema imotna korist, }e se ka-<br />
628
zni so zatvor od tri meseci do pet godini.<br />
(3) Ako storitelot pribavil zna~itelna imotna korist, }e se<br />
kazni so zatvor od edna do deset godini.<br />
(4) Toj {to deloto od stav 1 }e go stori samo so namera da o{teti<br />
drug, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
(5) Ako so deloto od stav 4 e predizvikana pogolema {teta, storitelot<br />
}e se kazni so zatvor od tri meseci do tri godina.<br />
(6) Toj {to neovlasteno izrabotuva, nabavuva, prodava, dr`i<br />
ili pravi dostapni na drug posebni napravi, sredstva, kompjuterski<br />
programi ili kompjuterski podatoci nameneti za izvr{uvawe na deloto<br />
od stav 1, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
(7) Obidot za deloto od stavovite 1 i 4 e kazniv.<br />
(8) Posebnite napravi, sredstva, kompjuterski programi ili podatoci<br />
nameneti za izvr{uvawe na deloto }e se odzemat.<br />
(9) Za deloto od stav 4 goneweto se prezema po privatna tu`ba.<br />
Zloupotreba na doverbata<br />
^len 252<br />
(1) Toj {to zastapuvaj}i gi imotnite interesi na nekoe lice<br />
ili gri`ej}i se za negoviot imot nema da ja ispolni svojata dol`nost<br />
ili }e gi zloupotrebi dadenite ovlastuvawa so namera da pribavi imotna<br />
korist ili da go o{teti liceto ~ii imotni interesi gi zastapuva<br />
ili za ~ij imot se gri`i, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do<br />
edna godina.<br />
(2) Ako deloto od stav 1 go stori staratel, polnomo{nik, zastapnik<br />
ili advokat, }e se kazni so zatvor od tri meseci do tri godini.<br />
(3) Goneweto se prezema po privatna tu`ba.<br />
Neovlasteno primawe podaroci<br />
^len 253<br />
(1) Toj {to zastapuvaj}i gi imotnite interesi na nekoe pravno<br />
lice }e pobara ili }e primi nagrada, podarok ili druga korist za da se<br />
sklu~i ili da ne se sklu~i spogodba ili da se izvr{i ili da ne se izvr{i<br />
drugo dejstvie na {teta na pravnoto lice, pa poradi toa za pravnoto<br />
lice }e nastapi pogolema imotna {teta, }e se kazni so pari~na<br />
kazna ili so zatvor od edna do tri godini.<br />
(2) Nagradata ili podarokot }e se odzemat.<br />
(3) Goneweto se prezema po predlog.<br />
La`en ste~aj<br />
^len 254<br />
(1) Toj {to so namera da izbegne obvrska za pla}awe }e predizvika<br />
ste~aj so prividno prodavawe na imotot ili negov del, so prefrlawe<br />
na sredstva na drugi smetki ili otstapuvawe bez nadomestok ili<br />
otu|uvawe so nesrazmerno niska vrednost, so sklu~uvawe la`ni spogo-<br />
629
dbi za dolg ili priznavawe nevistiniti pobaruvawa ili so prikrivawe,<br />
un{ituvawe, prepravawe ili vodewe delovni knigi taka {to da ne<br />
mo`e da se utvrdi negovata vistinska imotna sostojba, }e se kazni so<br />
zatvor od edna do pet godini i so pari~na kazna.<br />
(2) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so pari~na<br />
kazna.<br />
Predizvikuvawe ste~aj so nesovesno rabotewe<br />
^len 255<br />
(1) Toj {to znae deka samiot ili nekoj drug kako dol`nik e nesposoben<br />
za pla}awe so nerazumno tro{ewe i otu|uvawe predmeti i<br />
prava za nesrazmerno niska cena, so prekumerno zadol`uvawe, so prezemawe<br />
nesrazmerni obvrski, sklu~uvawe ili obnovuvawe dogovori so<br />
lica nesposobni za pla}awe, so propu{tawe da se ostvari pobaruvawe<br />
ili na drug na~in gi povreduva svoite dol`nosti pri upravuvaweto so<br />
imotot ili pri vodeweto na rabotata i so toa }e predizvika ste~aj, }e<br />
se kazni so zatvor od tri meseci do tri godini.<br />
(2) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so pari~na<br />
kazna.<br />
Zloupotreba na postapkata za ste~aj<br />
^len 256<br />
(1) Toj {to vo ste~ajnata postapka }e prijavi la`no pobaruvawe<br />
ili pobaruvawe po la`en isplaten red, za da ostvari <strong>pravo</strong> koe ne<br />
mu pripa|a, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
(2) Doveritel, ~len na odbor na doveriteli ili ste~aen upravnik,<br />
koj za sebe ili za drug }e primi imotna korist ili vetuvawe na<br />
imotna korist, za da se donese ili da ne se donese odluka vo opredelena<br />
smisla ili na drug na~in da o{teti barem eden doveritel vo postapkata<br />
ste~aj }e se kazni so pari~na kazna ili zatvor do tri godini.<br />
(3) So kaznata od stav 1 }e se kazni toj {to na doveritel, ~len<br />
na odborot na doveriteli ili ste~ajniot upravnik }e mu dade ili veti<br />
imotna korist zaradi ostvaruvawe na deloto od stav 1.<br />
(4) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so pari~na<br />
kazna.<br />
O{tetuvawe ili povlastuvawe na doverteli<br />
^len 257<br />
(1) Odgovorno lice koe znaej}i deka pravnoto lice stanalo nesposobno<br />
za pla}awe, so isplata na dolg ili na drug na~in namerno }e<br />
stavi nekoj doveritel vo popovolna polo`ba o{tetuvaj}i gi so toa<br />
drugite doveriteli, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do tri<br />
godini.<br />
(2) Odgovorno lice koe znaej}i deka pravnoto lice stanalo nesposobno<br />
za pla}awe, so namera da gi izigra ili o{teti doveritelite<br />
630
}e priznae nevistinito pobaruvawe, }e sostavi la`en dogovor ili so<br />
nekoe drugo izmamni~ko dejstvie }e o{teti doveriteli, }e se kazni so<br />
zatvor od {est meseci do pet godini.<br />
(3) Ako poradi deloto od stavovite 1 i 2 nastapila imotna {teta<br />
od golemi razmeri ili poradi toa pravnoto lice padnalo pod ste~aj,<br />
storitelot }e se kazni so zatvor od edna do dsset godini.<br />
(4) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so pari~na<br />
kazna.<br />
Iznuda<br />
^len 258<br />
(1) Toj {to so namera za sebe ili za drug da pribavi protivpravna<br />
imotna korist so sila ili so seriozna zakana }e prisili drug da<br />
stori ili da ne stori ne{to na {teta na svoj ili na tu| imot, }e se kazni<br />
so zatvor najmalku edna godina.<br />
(2) Toj {to deloto od stav 1 }e go stori vo sostav na grupa,<br />
banda ili drugo zdru`enie ili so upotreba na ogneno oru`je ili opasno<br />
orudie, na osobeno nasilen na~in ili ako pritoa e pribavena zna-<br />
~itelna imotna korist ili nastapila zna~itelna imotna {teta ili na<br />
nekoe lice so umisla mu e nanesena te{ka telesna povreda }e se kazni<br />
so zatvor najmalku~etiri godini.<br />
(3) So kaznata od stav 2 se kaznuva i toj {to deloto od stav 1 }e<br />
go stori za nagrada.<br />
(4) Ako pri izvr{uvaweto na deloto od stav 1 nekoe lice so<br />
umisla e li{eno od `ivot, storitelot }e se kazni so zatvor najmalku<br />
deset godini ili so do`ivoten zatvor.<br />
Ucena<br />
^len 259<br />
(1) Toj {to so namera za sebe ili za drug da pribavi protivpravna<br />
imotna korist }e mu se zakani na drug deka za nego ili za nemu<br />
blisko lice }e otkrie ne{to {to bi mo`elo da i na{teti na negovata<br />
ili nivnata ~est ili na negoviot ili nivniot ugled i so toa go prisili<br />
da stori ili da ne stori ne{to na {teta na svojot ili na tu| imot,<br />
}e se kazni so zatvor od tri meseci do pet godini.<br />
(2) Toj {to deloto od stav 1 }e go stori kako ~len ia grupa, banda<br />
idi drugo zdru`enie ili e pribavena zna~itelna imotna korist<br />
ili nastapila zna~itelna imotna {teta, }e se kazni so zatvor od edna<br />
do deset godini.<br />
Lihvarstvo<br />
^len 260<br />
(1) Toj {to za uslugata {to mu ja pravi na nekoe lice prima idi<br />
dogovara za sebe ili za drug nesrazmerna imotna korist iskoristuvaj}i<br />
ja negovata te{ka imotna sostojba, te{kite stanbeni priliki, nu-<br />
631
`data, nedovolno iskustvo ili lekomislenosta, }e se kazni so pari~na<br />
kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
(2) So kaznata od stav 1 }e se kazni i {to neovlasteno se zanimava<br />
so davawe pari ili drugi potro{ni predmeti na zaem so dogovor<br />
i pritoa dogovara nesrazmerna imotna korist.<br />
Prikrivawe<br />
^len 261<br />
(1) Toj {to }e kupi, }e primi vo zalog ili ia drug na~in }e pribavi,<br />
prikrie ili proturi predmet za koj znae deka e pribaven so krivi~no<br />
delo ili ona {to e dobieno za nego so proda`ba ili so zamena,<br />
}e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
(2) Toj {to }e go stori deloto od stav 1, a mo`el da znae deka<br />
predmetot e pribaven so krivi~no delo, }e se kazni so pari~na kazna<br />
ili so zatvor do edna godina.<br />
(3) Ako vrednosta na predmetot od stav 1 ili stav 2 e zna~itelna<br />
ili predmetot e dobro pod privremena za{tita ili kulturno nasledstvo<br />
ili ured ili drug predmet od posebno zna~ewe za sigurnosta na<br />
lu|eto i imotot i sigurnosta na javniot soobra}aj ili objekt na javni<br />
instalacii, storitelot }e se kazni so zatvor od tri do osum godini.<br />
(4) Predmetite od stavovite 1, 2 i 3 se odzemaat.<br />
Delotvorno kaewe<br />
^len 262<br />
Sudot mo`e da go oslobodi od kazna storitelot na delata od<br />
~lenovite 235, 239, 240, 241, 242, 243, 244, 245, 246, 248 i 255 ako go vratil<br />
predmetot, ja nadomestil {tetata ili na drug na~in gi otstranil<br />
{tetnite posledici na krivi~noto delo pred da doznae deka e otkrien.<br />
Gonewe za dela me|u bliski srodnici<br />
^len 263<br />
Osven za delata za koi se goni po privatna tuhba ili po predlog,<br />
za krivi~nite dela od ~lenovite 235, 236, 239 stav 3, 242, 252 stav<br />
1 i 261 ako se storeni sprema bra~en drugar, krven srodnik vo prava<br />
linija, brat ili sestra, posvoitel ili posvoenik ili sprema drugo<br />
lice so koe storitelot `ivee vo zaedni~ko doma}instvo, goneweto se<br />
prezema po privatna tu`ba.<br />
G l a v a d v a e s e t i ~ e t v r t a<br />
KRIVI^NI DELA PROTIV KULTURNOTO NASLEDSTVO I<br />
PRIRODNITE RETKOSTI<br />
O{tetuvawe ili uni{tuvawe na dobra pod privremena za{tita ili kulturno<br />
nasledstvo ili prirodni retkosti<br />
^len 264<br />
(1) Toj {to }e o{teti ili uni{ti dobro pod privremena za{ti-<br />
632
ta ili kulturno nasledstvo ili prirodna retkost, }e se kazni so pari-<br />
~na kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
(2) Toj {to bez dozvola na nadle`en organ }e izvr{i konzervatorski<br />
ili restavratorski raboti ili bez dozvola ili sprotivno na<br />
zabranata vr{i arheolo{ki iskopuvawa ili istra`uvawa ili drugi<br />
istra`uva~ki raboti na dobra pod privremena za{tita ili kulturno<br />
nasledstvo ili prirodna retkost, pa poradi toa tie se te{ko o{teteni<br />
ili }e go zagubat svojstvoto, }e se kazni so zatvor od edna do pet godini.<br />
(3) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so pari~na<br />
kazna.<br />
Prisvojuvawe na dobra pod privremena za{tita ili kulturno nasledstvo ili<br />
prirodni retkosti<br />
^len 265<br />
(1) Toj {to pri arheolo{ki iskopuvawa, arhivski istra`uvawa,<br />
geolo{ko-paleontolo{ki i minerolo{ko-petrografski isra`uvawa,<br />
iskopuvawa ili na drug na~in }e prisvoi iskopina, materijal<br />
ili najden predmet {to pretstavuva dobro pod privremena za{tita<br />
ili kulturno nasledstvo ili prirodna retkost, }e se kazni so zatvor<br />
od edna do deset godini.<br />
(2) Toj {to so namera da pribavi protivpravna imotna korist,<br />
prisvoi arheolo{ki predmet, }e se kazni so zatvor od edna do pet godini.<br />
Iznesuvawe, odnosno izvezuvawe vo stranstvo na dobra pod privremena<br />
za{tita ili kulturno nasledstvo ili prirodni retkosti<br />
^len 266<br />
(1) Toj {to bez dozvola od nadle`en organ }e iznese, odnosno<br />
izveze vo stranstvo dobro pod privremena za{tita ili kulturno nasledstvo<br />
ili predmet {to pretstavuva prirodna retkost, }e se kazni so<br />
zatvor od edna do deset godini.<br />
(2) Ako deloto od stav (1) go stori pravno lice, }e se kazni so<br />
pari~na kazna.<br />
Ottu|uvawe na kulturno nasledstvo od osobeno zna~ewe vo dr`avna<br />
opstvenost<br />
^len 266-a<br />
Toj {to }e prodade, podari ili na drug na~in trajno }e ottu|i<br />
kulturno nasledstvo od osobeno zna~ewe vo dr`avna sopstvenost, }e se<br />
kazni so zatvor od edna do pet godini.<br />
Zabrana na uvoz na ukradeno kulturno nasledstvo<br />
^len 266-b<br />
Toj {to }e uveze dvi`no kulturno nasledstvo ukradeno od mu-<br />
633
zei, verski i drugi sli~ni javni objekti ili ustanovi na teritorijata<br />
na druga dr`ava, }e se kazni so zatvor od edna do deset godini.<br />
Uni{tuvawe ili prikrivawe na neobraboten arhivski materijal<br />
^len 2b7<br />
Toj {to }e uni{ti ili prikrie dokumentaren materijal pred da<br />
bide odbran od nego arhivskiot materijal taka {to toj ne mo`e da poslu`i<br />
kako izvor na arhivska gra|a, }e se kazni so pari~na kazna ili so<br />
zatvor do tri godini.<br />
G l a v a d v a e s e t i p e t t a<br />
KRIVI^NI DELA PROTIV JAVNITE FINANSII, PLATNIOT<br />
PROMET I STOPANSTVOTO<br />
Falsifikuvawe pari<br />
^len 268<br />
(1) Toj {to }e napravi la`ni pari so namera da gi pu{ti vo<br />
optek kako vistinski ili toj {to }e preina~i vistinski pari so namera<br />
da gi pu{ti vo optek ili toj {to takvi la`ni pari }e pu{ti vo<br />
optek, }e se kazni so zatvor od edna do deset godini.<br />
(2) So kaznata od stav 1 }e se kazni toj {to pribavuva la`ni<br />
pari so namera da gi pu{ti vo optek kako vistinski.<br />
(3) Ako poradi delata od stavovite 1 i 2 do{lo do rastrojstvo<br />
vo stopanstvoto na zemjata, storitelot }e se kazni so zatvor najmalku<br />
pet godini.<br />
(4) Toj {to la`ni pari {to gi primil kako vistinski }e gi pu-<br />
{ti vo optek ili toj {to znael deka se napraveni la`ni pari ili deka<br />
la`ni pari se pu{teni vo optek, pa toa nema da go prijavi, }e se kazni<br />
so pari~na kazia ili so zatvor do tri godini.<br />
(5) La`nite pari }e se odzemat.<br />
Falsifikuvawe na hartii od vrednost<br />
^len 269<br />
(1) Toj {to }e napravi la`ni hartii od vrednost ili toj {to }e<br />
preina~i vistinska hartija od vrednost, so namera da gi upotrebi kako<br />
vistinski ili da mu gi dade na drug na upotreba ili toj {to takvite la-<br />
`ni hartii }e gi upotrebi kako vistinski, }e se kazni so zatvor od<br />
edna do deset godini.<br />
(2) So kaznata od stav 1 }e se kazni toj {to pribavuva la`ni<br />
hartii od vrednost so namera da gi pu{ti vo optek kako vistinski.<br />
(3) Toj {to la`ni hartii od vrednost {to gi primil kako vistinski<br />
}e gi pu{ti vo optek ili toj {to znae deka se napraveni la`ni<br />
hartii od vrednost ili deka la`ni hartii od vrednost se pu{teni vo<br />
optek, pa toa nema da go prijavi, }e se kazni so pari~na kazna ili so<br />
zatvor do tri godini.<br />
(4) La`nite hartii od vrednost }e se odzemat.<br />
634
Falsifikuvawe na znaci za vrednost<br />
^len 270<br />
(1) Toj {to }e napravi la`ni takseni ili po{tenski marki ili<br />
drugi znaci za vrednost ili toj {to }e preina~i nekoj od tie vistinski<br />
znaci, so namera da gi upotrebi kako vistinski ili da mu gi dade na<br />
drug na upotreba ili toj {to takvite la`ni znaci }e gi upotrebi kako<br />
vistinski ili so takva namera }e gi pribavi, }e se kazni so pari~na<br />
kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
(2) So kaznata od stav 1 }e se kazni toj {to so otstranuvawe na<br />
`igot so koj znacite od stav 1 se poni{tuvaat ili na nekoj drug na~in<br />
na ve}e upotrebeni znaci im dava izgled kako da ne se upotrebeni ili<br />
toj {to tie upotrebeni znaci }e gi upotrebi ili prodade kako da<br />
va`at.<br />
(3) La`nite znaci za vrednost }e se odzemat.<br />
Pravewe, nabavuvawe ili otu|uvawe sredstva za falsifikuvawe<br />
^len 271<br />
(1) Toj {to pravi, nabavuva, prodava ili dava na upotreba sredstva<br />
za pravewe la`ni znaci za vrednost }e se kazni so pari~na kazna<br />
ili so zatvor do edna godina.<br />
(2) Toj {to pravi, nabavuva, prodava ili dava na upotreba sredstva<br />
za pravewe la`ni pari ili la`ni hartii od vrednost, }e se kazni<br />
so zatvor od {est meseci do pet godini.<br />
(3) Sredstvata od stavovite 1 i 2 }e se odzemat.<br />
Falsifikuvawe znaci za obele`uvawe na stoki, meri i tegovi<br />
^len 272<br />
(1) Toj {to so namera da gi upotrebi kako vistinski }e napravi<br />
la`ni znaci za obele`uvawe na doma{na ili stranska stoka, kako pe~ati,<br />
`igovi ili meri so koi se `igosuva zlato, srebro, dobitok, drvo<br />
ili nekakvi drugi stoki ili }e preina~i vistinski znaci ili toj {to<br />
la`ni znaci }e upotrebi kako vinstinski }e se kazni so zatvor od tri<br />
meseci do pet godini.<br />
(2) So kaznata od stav 1 }e se kazni i toj {to }e izvr{i falsifikuvawe<br />
na meri ili tegovi.<br />
(3) Toj {to neovlasteno pravi, nabavuva, prodava ili dava na<br />
upotreba sredstva za pravewe znaci za obele`uvawe na stoka, kako i<br />
la`ni meri i tegovi, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do tri<br />
godini.<br />
(4) La`nite znaci, meri i tegovi, kako i sredstvata za nivno<br />
pravewe }e se odzemat.<br />
Perewe pari i drugi prinosi od kaznivo delo<br />
^len 273<br />
(1) Toj {to }e pu{ti vo optek, }e primi, prezeme, zameni ili<br />
635
asitni pari od pogolema vrednost {to gi pribavil so kaznivo delo<br />
ili za koi znae deka se pribaveni so kaznivo delo, ili so konverzija<br />
ili prenos na drug na~in }e prikrie deka poteknuvaat od takov izvor<br />
ili }e ja prikrie nivnata lokacija, dvi`ewe ili sopstvenost, }e se<br />
kazni so zatvor od edna do deset godini.<br />
(2) So kaznata od stav 1 }e se kazni i toj {to }e prodade, podari<br />
ili pu{ti vo drug vid promet imot ili predmeti od pogolema vrednost<br />
pribaveni so kaznivo delo, ili }e kupi, }e primi vo zalog, ili na drug<br />
na~in }e pribavi, prikrie ili proturi imot ili predmeti za koi znae<br />
deka se pribaveni so izvr{uvawe na kaznivo delo ili so falsifikuvawe<br />
na ispravi, neprijavuvawe na fakti ili na drug na~in }e prikrie<br />
deka poteknuvaat od takov izvor, ili }e ja prikrie nivnata lokacija,<br />
dvi`ewe i sopstvenost.<br />
(3) Ako deloto od stavovite 1 i 2 e storeno vo bankarsko, finansisko<br />
ili drugo stopansko rabotewe ili ako so razdeluvawe na transakcijata<br />
ja izbegnuva dol`nosta za prijavuvawe vo slu~aite opredeleni<br />
so zakon, storitelot }e se kazni so zatvor najmalku tri godini.<br />
(4) Toj {to }e go stori deloto od stavovite 1, 2 i 3, a bil dol-<br />
`en i mo`el da znae deka parite, imotot i drugata imotna korist ili<br />
predmeti se pribaveni so kaznivo delo, }e se kazni so pari~na kazna<br />
ili so zatvor do tri godini.<br />
(5) Toj {to deloto od stavovite 1, 2 i 3 }e go stori kako ~len na<br />
grupa ili drugo zdru`enie {to se zanimava so perewe pari, protivpravno<br />
pribavuvawe na imot ili imotna korist, ili so pomo{ na stranski<br />
banki, finansiski ustanovi ili lica, }e se kazni so zatvor najmalku<br />
pet godini.<br />
(6) Slu`beno lice, odgovorno lice vo banka, osiguritelno dru-<br />
{tvo, dru{tvo {to se zanimava so prireduvawe igri na sre}a, menuva~nica,<br />
berza ili druga finansiska ustanova, advokat, osven koga postapuva<br />
kako branitel, notar ili drugo lice {to vr{i javni ovlastuvawa<br />
ili raboti od javen interes, {to }e go ovozmo`i ili nema da go prijavi<br />
pereweto pari, imot ili imotna korist, za koe doznalo vo vr{eweto<br />
na svojata funkcija ili dol`nost, }e se kazni so zatvor najmalku<br />
tri godini.<br />
(7) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so<br />
pari~na kazna.<br />
(8) Parite, nezakonski steknatiot imot, predmetite ili drug<br />
prinos od kaznivoto delo }e se odzemat, a ako odzemaweto ne e mo`no<br />
od storitelot }e se odzeme drug imot {to odgovara na nivnata vrednost.<br />
Izdavawe ~ek bez pokritie i zloupotreba na kreditna karti~ka<br />
^len 274<br />
(1) Toj {to so namera za sebe ili za drug da pribavi protivpravna<br />
imotna korist }e izdade ili }e pu{ti vo promet ~ek za koj znae deka<br />
636
nema pokritie vo iznos koj e izre~no zabranet so dogovorot za upotreba<br />
na ~ekot, pa so toa }e pribavi pogolema protivpravna imotna korist,<br />
}e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
(2) So kaznata od stav 1 }e se kazni i toj {to so namera za pribavuvawe<br />
protivpravna imotna korist }e upotrebi bankovna kreditna<br />
ili bankomat karti~ka za podigawe pari ili pla}awe na stoki i uslugi,<br />
za koi znae deka nema pokritne vo iznos koj izre~no e zabranet so<br />
dogovorot za upotreba na karti~kata, pa so toa pribavi pogolema imotna<br />
korist.<br />
(3) Ako so deloto od stavovite 1 i 2 e pribavena zna~itelna<br />
imotna korist, storitelot }e se kazni so zatvor od edna do pet godini.<br />
(4) Ako storitelot na deloto od stavovige 1 i 2 obezbedi pokritie<br />
pred da doznae deka e otkrien, mo`e da se oslobodi od kazna.<br />
(5) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so pari~na<br />
kazna.<br />
Izdavawe akcepten nalog bez pokritie.<br />
^len 274-a<br />
(1) Toj koj }e izdade akcepten nalog, za koj znae deka vo momentot<br />
na pristignuvawe na naplatata }e nema sredstva na negovata smetka<br />
vo iznos na koj e izdaden akceptniot nalog, }e se kazni so pari~na<br />
kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
(2) Ako storitelot mo`el da znae deka vo momentot na pristignuvawe<br />
na naplatata }e nema sredstva na negovata smetka vo iznos na<br />
koj glasi akceptniot nalog, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor<br />
do edna godina.<br />
(3) Goneweto se prezema po predlog.<br />
Izmama pri raboteweto so hartii od vrednost i udeli<br />
^len 275<br />
(1) Toj {to pri prezemawe na acionersko dru{tvo ili pu{tawe<br />
vo promet hartii od vrednost ili udeli i druga dokumentacija koja se<br />
odnesuva na hartiite od vrednost ili udelite, vrz osnova na nevistinita,<br />
necelosna ili pristrasna informacija la`no }e ja prika`e imotnata<br />
sostojba na pravnoto lice koe gi pu{ta vo promet hartiite od<br />
vrednost ili udelite, podatocite za dobivkata ili zagubite, negovoto<br />
finanisko rabotewe ili drugi podatoci za raboteweto na pravnoto<br />
lice {to vlijaat vrz pazarnata vrednost na hartiite od vrednost ili<br />
udelite, so {to }e navede edno ili pove}e lica da gi prodavaat ili kupuvaat<br />
akciite ili drugite hartii od vrednost ili udelite, }e se kazni<br />
so pari~na kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
(2) So kaznata od stav 1 }e se kazni i toj {to vo pravnoto lice<br />
sprotivno na svojata dol`nost za ~uvawe delovna tajna, }e soop{ti na<br />
neovlasteno lice ili na drug na~in }e iskoristi podatok koj pretstavuva<br />
delovna tajna {to vlijae vrz cenata na hartiite od vrednost ili<br />
637
udelite i so toa }e gi dovede vo neednakva polo`ba fizi~kite ili pravnite<br />
lica na pazarot na hartiite od vrednost ili udelite.<br />
(3) Odgovorno lice vo pravno lice, lice so posebni ovlastuvawa,<br />
ili drug vraboten vo pravnoto lice {to vo svoeto rabotewe }e se<br />
stekne so doverlivi ili drugi vnatre{ni informacii od zna~ewe za<br />
raboteweto na pravnoto lice i vrednosta na hartiite od vrednost ili<br />
udelite i niv neovlasteno }e gi prenese na treto lice {to vrz osnova<br />
na tie informacii so kupuvawe ili prodavawe na hartii od vrednost<br />
ili udelite na pravnoto lice }e pribavi za sebe ili za drug pogolema<br />
imotna korist, }e se kazni so zatvor od edna do pet godini.<br />
(4) Ako so deloto od stavovite 1, 2 i 3 storitelot pribavil za<br />
sebe ili za drug pogolema imotna korist ili za drug predizvikal pogolema<br />
imotna {teta, ili se o{teteni pogolem broj lica, }e se kazni<br />
so zatvor od edna do deset godini.<br />
(5) Ako deloto od stav 1 go stori pravn lice, }e se kazni so pari~na<br />
kazna.<br />
Nedozvoleno proizvodstvo<br />
^len 276<br />
(1) Toj {to proizveduva ili prerabotuva stoki ~ie proizvodstvo<br />
ili prerabotuvawe e zabraneto, ako ne postojat obele`ja na nekoe<br />
drugo pote{ko delo, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do edna<br />
godina.<br />
(2) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so pari~na<br />
kazna.<br />
(3) Stokite i sredstvata za proizveduvawe ili za prerabotuvawe<br />
}e se odzemat.<br />
Nedozvolena trgovija<br />
^len 277<br />
(1) Toj {to neovlasteno kupuva, prodava ili razmenuva predmeti<br />
ili stoki od pogolema vrednost, ~ij{to promet e zabranet ili<br />
ograni~en, ako ne postojat obele`ja na nekoe drugo delo, }e se kazni so<br />
pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
(2) Ako storitelot na deloto od stav 1 organiziral mre`a na<br />
preprodava~i ili posrednici, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor<br />
do tri godini.<br />
(3) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so pari~na<br />
kazna.<br />
(4) Predmetite i stokata na nedozvolenata trgovija }e se odzemat.<br />
Krium~arewe<br />
^len 278<br />
(1) Toj {to se zanimava so prenesuvawe stoki preku carinska<br />
linija, izbegnuvaj}i ja carinskata kontrola, ili toj {to izbegnuvaj}i<br />
638
ja carinskata kontrola }e prenese stoka od pogolema vrednost, }e se<br />
kazni so pari~na kazna ili so zatvor do ~etiri godini.<br />
(2) Ako stokata e od zna~itelna vrednost, storitelot }e se kazni<br />
so pari~na kazna ili so zatvor od {est meseci do pet godini.<br />
(3) Toj {to organizira banda, grupa ili drugo zdru`enie zaradi<br />
vr{ewe na deloto od stav 1 ili za rasturawe na neocarineti stoki<br />
ili deloto go izvr{i voru`en so ogneno oru`je ili so upotreba na<br />
sila ili zakana, }e se kazni so zatvor od edna do pet godini.<br />
(4) Slu`benoto lice {to go pomaga, ovozmo`uva ili prikriva<br />
ili ne }e go spre~i vr{eweto na delata od stavovite 1 i 2, }e se kazni<br />
so zatvor od edna do deset godini.<br />
(5) Obidot za deloto od stav 1 e kazniv.,<br />
(6) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so pari~na<br />
kazna.<br />
(7) Stokite {to se predmet na deloto od stavovite 1 do 3 i sredstvata<br />
za nivnoto prenesuvawe i rasturawe, }e se odzemat, ako nivnoto<br />
odzemawe ne e mo`no od storitelot, }e se odzeme drug imot {to odgovara<br />
na nivnata vrednost vo vremeto na izvr{uvawe na deloto.<br />
(8) Sredstvata za prenesuvawe i rasturawe na stokata, se odzemaat<br />
i koga se vo sopstvenost na treto lice, koe znaelo ili bilo dol-<br />
`no i mo`elo da znae deka }e bidat upotrebeni za prenesuvawe ili rasturawe.<br />
Sredstvata }e se odzemat sekoga{ ako se specijalno konstruirani,<br />
adaptirani, izmeneti ili prilagodeni na koj bilo na~in, so cel<br />
kriewe na stoki.<br />
Carinska izmama<br />
^len 278-a<br />
(1) Toj {to so namera samiot ili nekoj drug da izbegne celosno<br />
ili delumno pla}awe na dava~ki i danoci koi se pla}aat pri uvoz ili<br />
izvoz na koj e obvrzan so zakon, na carinskiot organ mu dade la`ni podatoci<br />
za stoki i drugi fakti od vlijanie za presmetkata za naplata<br />
ili vra}awe na dava~kite i danocite, ili ne ispolni obvrska spored<br />
zakonot {to e od vlijanie na presmetkata na dava~kite i danocite koi<br />
se pla}aat pri uvoz ili izvoz ili na drug na~in go dovede vo zabluda<br />
carinskiot organ, a iznosot na dava~kite i danocite koi se pla}aat<br />
pri uvoz ili izvoz e od pogolema vrednost, }e se kazni so zatvor od<br />
{est meseci do tri godini i so pari~na kazna.<br />
(2) Ako iznosot na dava~kite i danocite koi se pla}aat pri<br />
uvoz ili izvoz e od golemi razmeri, }e se kazni so zatvor od edna do pet<br />
godini i so pari~na kazna.<br />
(3) Ako iznosot na dava~kit i danocite e od golemi razmeri,<br />
storitelot }e se kazni so zatvor najmalku ~etiri godini i so pari~na<br />
kazna.<br />
(4) Obidot za deloto od stav 1 e kazniv.<br />
(5) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so<br />
639
pari~na kazna.<br />
Prikrivawe na stoki koi se predmet na<br />
krium~arewe i carinska izmama<br />
^len 278-b<br />
(1) Toj {to kupuva, prodava, rastura, prima podarok, krie, prima<br />
na ~uvawe, koristi ili prifa}a na ~uvawe stoki so pogolema vrednost<br />
po bilo koja osnova i za koi znae ili bil dol`en da znae deka se<br />
predmet na deloto od ~len 278 i ~len 278-a, }e se kazni so pari~na kazna<br />
ili so zatvor do tri godini.<br />
(2) Obidot za deloto od stav 1 e kazniv.<br />
(3) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so pari~na<br />
kazna.<br />
Dano~no zatajuvawe<br />
^len 279<br />
(1) Toj {to so namera samiot ili nekoj drug da odbegne celosno<br />
ili delumno pla}awe danok, pridones ili nekoja druga dava~ka na koja<br />
e obvrzan so zakon, dava la`ni podatoci za svoite prihodi, predmetite<br />
ili drugite fakti od vlijanie za utvrduvaws na iznosot ia vakvite<br />
obvrski ili toj {to so ista namera vo slu~aj na zadol`itelna prijava<br />
ne prijavi prihod, odnosno predmet ili drug fakt od vlijanie za utvrduvawe<br />
na vakvite obvrski, a iznosot na obvrskata e od pogolema vrednost,<br />
}e se kazni so zatvor od {est meseci do pet godini i so pari~na<br />
kazna.<br />
(2) Ako iznosot na obvrskata od stav 1 e zna~itelen, storitelot<br />
}e se kazni so zatvor najmalku ~etiri godini.<br />
(3) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so pari~na<br />
kazna.<br />
Falsifikuvawe ili uni{tuvawe delovni knigi<br />
^len 280<br />
(1) Toj {to vo delovna isprava, kniga ili spis, {to e dol`en da<br />
go vodi vrz osnova na zakon ili drug propis, }e vnese nevistiniti podatoci<br />
ili ne }e vnese nekoj va`en podatok ili so svojot potpis ili<br />
pe~at }e zaveri delovna isprava, kniga ili spis so nevistinita sodr-<br />
`ina ili so svojot potpis ili pe~at }e ovozmo`i pravewe na isprava,<br />
kniga ili spis so nevistinita sodr`ina, }e se kazni so pari~na kazna<br />
ili so zatvor do tri godini.<br />
(2) So kaznata od stav 1 }e se kazni i toj {to nevistinita delovna<br />
isprava, kniga ili spis }e upotrebi kako da se vistiniti ili delovna<br />
isprava, kniga ili spis }e uni{ti, prikrie, o{teti ili na drug na-<br />
~in }e gi napravi neupotreblivi.<br />
(3) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so pari~na<br />
kazna.<br />
640
Oddavawe i neovlasteno pribavuvawe delovna tajna<br />
^len 281<br />
(1) Toj {to na nepovikano lice }e mu soop{ti, }e mu predade<br />
ili na drug na~in }e mu gi napravi dostapni podatocite {to so zakon<br />
se proglaseni za delovna tajna, kako i toj {to pribavuva vakvi podatoci<br />
so namera da gi predade na nepovikano lice, }e se kazni so zatvor od<br />
edna do pet godini.<br />
(2) Toj {to na nepovikano lice }e mu soop{ti, }e mu predade<br />
ili na drug na~in }e mu gi napravi dostapni podatocite {to so propis<br />
ili so odluka na nadle`en organ na upravuvawe se proglaseni za delovna<br />
tajna, ako oddavaweto na ovie podatoci predizvikalo ili mo`elo<br />
da predizvika pote{ki {tetni posledici, kako i toj {to pribavuva<br />
vakvi podatoci so namera da gi predade na nepovikano lice, }e se kazni<br />
so zatvor od tri meseci do tri godini.<br />
(3) Ako podatocite od stavovite 1 i 2 se od osobena va`nost ili<br />
ako oddavaweto, odnosno pribavuvaweto na podatocite e izvr{eno zaradi<br />
nivno iznesuvawe vo stranstvo ili ako storitelot primil potkup,<br />
}s se kazni so zatvor od edna do deset godini.<br />
Povreda na ramnopravnosta vo vr{eweto na stopanska dejnost<br />
^len 282<br />
(1) Toj {to so zloupotreba na svojata slu`bena polo`ba ili<br />
ovlastuvawe }e go ograni~i slobodnoto dvi`ewe na sredstva za reprodukcija<br />
na opredeleno podra~je, }e go odzeme ili ograni~i <strong>pravo</strong>to na<br />
pretprijatie i drugo pravno lice na opredeleno podra~je da se zanimava<br />
so promet na stoki i uslugi, }e stavi pravno lice vo neramnopravna<br />
polo`ba sprema drugi pravni lica vo pogled na uslovite za rabota ili<br />
za vr{ewe promet na stoki i uslugi ili }e go ograni~i slobodnoto<br />
vr{ewe na dejnosta ili slobodnata razmena na stoki i uslugi, }e se<br />
kazni so zatvor od {est meseci do pet godini.<br />
(2) So kaznata od stav 1 }e se kazni toj {to }e ja iskoristi svojata<br />
op{testvena polo`ba ili vlijanie da se izvr{i deloto.<br />
Sozdavawe monopolska polo`ba i predizvikuvawe rastrojstvo na pazarot<br />
^len 283<br />
(1) Toj {to vo vr{ewe na dejnost sprotivno na zakon ili drug<br />
propis }e sklu~i spogodba so koja drugo pravno lice se ograni~uva vo<br />
slobodniot promet na stoki i uslugi na opredeleno podra~je ili so<br />
opredeleno pravno lice }e sklu~i spogodba so koja na drug na~in se sozdava<br />
monopolska polo`ba na pazarot, pa poradi toa pravnoto lice }e<br />
se zdobie so zna~itelna imotna korist ili za drug nastapi zna~itelna<br />
{teta, }e se kazni so zatvor od {est meseci do pet godini.<br />
(2) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so pari~na<br />
kazna.<br />
641
Nelojalna konkurencija vo raboti na nadvore{no-trgovskiot promet<br />
^len 284<br />
(1) Zastapnik ili pretstavnik na doma{no pravno lice koj znaej}i<br />
deka drugo doma{no pravno lice prethodno postignalo spogodba<br />
so stranska firma za rabota vo nadvore{no-trgovskiot promet ili<br />
deka pretstoi sklu~uvawe dogovor za taa rabota, }e i dade ponuda na<br />
taa firma za proda`ba ili za kupuvawe na ist vid stoka, odnosno za<br />
izvr{uvawe na ista usluga, pa poradi toa stranskata firma }e se otka-<br />
`e od sklu~uvawe na dogovorot ili dogovorot }e se sklu~i pod ponepovolni<br />
uslovi za doma{noto pravno lice, }e se kazni so zatvor od {est<br />
meseci do pet godini.<br />
(2) Ako storitelot na deloto od stav 1 postignal pogolema korist<br />
ili za drug nastapila pogolema {teta, }e se kazni so zatvor od<br />
edna do deset godini.<br />
(3) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so pari~na<br />
kazna.<br />
Neovlastena upotreba na tu|a firma<br />
^len 285<br />
(1) Toj {to so namera da izmami kupuva~i ili korisnici na<br />
uslugi }e se poslu`i so tu|a firma, tu| `ig ili za{titen znak ili so<br />
tu|a posebna oznaka na stoki, na poteklo na proizvod ili usluga, }e se<br />
kazni so pari~na kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
(2) So kaznata od stav 1 se kaznuva toj {to so namera da gi izmami<br />
kupuva~ite vo proizvodstvoto neovlasteno }e iskoristi tu|i mostri<br />
ili modeli ili }e pu{ti vo promet predmeti izraboteni vrz<br />
osnova na niv.<br />
(3) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so pari~na<br />
kazna.<br />
(4) Predmetite od stavovite 1 i 2 }e se odzemat.<br />
Neovlastena upotreba na tu| pronajdok ili softver<br />
^len 286<br />
(1) Toj {to neovlasteno }e upotrebi, objavi, otstapi ili prenese<br />
tu| prijaven ili za{titen pronajdok, }e se kazni so pari~na kazna<br />
ili so zatvor do tri godini.<br />
(2) So kaznata od stav 1 }e se kazni toj {to neovlasteno }e upotrebi<br />
tu| softver.<br />
(3) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so pari~na<br />
kazna.<br />
(4) Predmetite }e se odzemat.<br />
(5) Goneweto se prezema po predlog.<br />
642
Zloupotreba na ovlastuvawe vo stopanstvoto<br />
^len 287<br />
(1) Odgovorno lice koe so namera da pribavi protivpravna imotna<br />
korist za pravnoto lice vo koe raboti ili za drugo pravno lice:<br />
sozdava ili dr`i nedozvoleni fondovi vo zemjata ili vo stranstvo ili<br />
so sostavuvawe na isprava so nevistinita sodr`ina, so la`en bilans,<br />
procena ili inventarisuvawe ili so drugo la`no prika`uvawe ili so<br />
prikrivawe na fakti ja prika`uva nevistinito sostojbata i dvi`eweto<br />
na sredstvata i na rezultatite na raboteweto i na toj na~in }e gi<br />
dovede vo zabluda organite na upravuvawe vo pravnoto lice pri donesuvaweto<br />
na odluki, }e se kazni so zatvor od edna do pet godini.<br />
(2) So kaznata od stav 1 }e se kazni odgovorno lice vo pravno<br />
lice so koe e sklu~en dogovor za smestuvawe na stokovni rezervi, koe<br />
stokite neovlasteno gi koristi ili gi ottu|i ili im ja promeni namenata<br />
ili skladi{niot prostor, ili na drug na~in raspolaga so stokite<br />
sprotivno na dogovorot.<br />
(3) Ako so deloto od stav 1 e pribavena zna~etelna imotna korist,<br />
storitelot }e se kazni so zatvor od edna do deset godini.<br />
G l a v a d v a e s e t i { e s t t a<br />
KRIVI^NI DELA PROTIV OP[TATA SIGURNOST NA<br />
LU\ETO I IMOTOT<br />
Predvizvikuvawe op{ta opasnost<br />
^len 288<br />
(1) Toj {to so po`ar, poplava, eksplozija, otrov ili otroven<br />
gas, jonizira~ko zra~ewe, motorna sila, elektri~na ili druga energija<br />
ili so drugo op{toopasno dejstvie ili sredstvo }e predizvika zna~itelna<br />
opasnost za `ivotot ili teloto na lu|eto ili za imot od golemi<br />
razmeri, }e se kazni so zatvor od {est meseci do pet godini.<br />
(2) So kaznata od stav 1 }e se kazni slu`beno ili odgovorno<br />
lice koe nema da postavi propi{ani uredi za za{tita od po`ar, eksplozija,<br />
poplava, otrovi, otrovni gasovi ili joinzira~ki zra~ewa ili<br />
ovie uredi ne gi odr`uva vo ispravna sostojba ili vo slu~aj na upotreba<br />
ne gi stavi vo dejstvo ili voop{to ne postapuva spored propisite<br />
ili tehni~kite pravila za merkite za za{tita i so toa predizvika<br />
opasnost za `ivotot ili teloto na lu|eto ili za imotot od golemi razmeri.<br />
(3) Ako deloto od stavovite 1 i 2 e storeno na mesto kade {to se<br />
sobrani pogolem broj lu|e, storitelot }e se kazni so zatvor od edna do<br />
pet godini.<br />
(4) Toj {to deloto od stavovite 1, 2 i 3 go stori od nebre`nost,<br />
}e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
(5) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so pari~na<br />
kazna.<br />
643
Predvzvikuvawe opasnost pri grade`ni raboti<br />
^len 289<br />
(1) Odgovorno lice koe pri proektirawe, rakovodewe ili izveduvawe<br />
na nekakva gradba ili grade`ni raboti }e postapi sprotivno<br />
na propisite ili na op{topriznatite tehni~ki pravila i so toa predizvika<br />
opasnost za `ivotot ili teloto na lu|eto ili za imot od golemi<br />
razmeri, }e se kazni so zatvor od tri meseci do pet godini.<br />
(2) Ako deloto od stav 1 e storeno od nebre`nost, storitelot }e<br />
se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
(3) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so pari~na<br />
kazna.<br />
O{tetuvawe na za{titni uredi<br />
^len 290<br />
(1) Toj {to vo rudnici, fabriki, rabotilnici ili voop{to vo<br />
rabotata }e uni{ti, o{teti, }e napravi neupotreblivi ili }e otstrani<br />
za{titni uredi i so toa }e predizvika opasnost za `ivotot ili teloto<br />
na lu|eto ili za imot od golemi razmeri, }e se kazni so zatvor od<br />
edna do pet godini.<br />
(2) Odgovorno lice vo rudnik, fabrika, rabotilnica ili voop-<br />
{to na rabota {to nema da postavi za{titni uredi ili ne gi odr`uva<br />
vo ispravna sostojba ili vo slu~aj na potreba ne gi stavi vo dejstvo ili<br />
voop{to ne postapuva spored propisite i tehni~kite pravila za za{tita<br />
vo rabotata i so toa predizika opasnost za `ivotot ili teloto na<br />
lu|eto ili za imot od golemi razmeri, }e se kazni so zatvor od tri meseci<br />
do pet godini.<br />
(3) Ako deloto od stavovite 1 i 2 e storeno od nebre`nost, storitelot<br />
}e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
(4) Pri izrekuvawe uslovna osuda za deloto od stavovite 1, 2 i 3<br />
sudot na storitelot }e mu nalo`i uslov vo opredelen rok da gi postavi<br />
za{titnite uredi ili da gi osposobi za dejstvo.<br />
Uni{tuvawe ili o{tetuvawe javni instalacii<br />
^len 291<br />
(1) Toj {to }e uni{ti, o{teti, otstrani, izmeni ili }e gi napravi<br />
neupotreblivi instalaciite za javna upotreba na voda, toplina,<br />
plin ili energija ili instalaciite na sistemite za vrski i so toa }e<br />
predizvika zna~itelno naru{uvawe na redovniot `ivot na gra|anite<br />
ili stopanskoto rabotewe, }e se kazni so zatvor od {est meseci do pet<br />
godini.<br />
(2) Toj {to deloto od stav 1 }e go stori od nebre`nost, }e se kazni<br />
so pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
644
Te{ki dela protiv op{tata sigurnost<br />
^len 292<br />
(1) Ako poradi deloto od ~lenovite 288 stavovi 1, 2 i 3 , 289<br />
stav 1, 290 stavovi 1 i 2 i 291 stav 1 nastapi te{ka telesna povreda na<br />
nekoe lice ili pogolema imotna {teta, storitelot }e se kazni so zatvor<br />
od edna do deset godini.<br />
(2) Ako poradi deloto od ~lenovite 288 stavovi 1, 2 i 3, 289 stav<br />
1, 290 stavovi 1 i 2 i 291 stav 1, nastapi smrt na edno ili pove}e lica,<br />
storitelot }e se kazni so zatvor najmalku tri godini.<br />
(3) Ako poradi deloto od ~lenovite 288 stav 4, 289 stav 2, 290<br />
stav 3 i 291 stav 2 nastapi te{ka telesna povreda na nekoe lice ili pogolema<br />
imotna {teta, storitelot }e se kazni so zatvor od tri meseci<br />
do pet godini.<br />
(4) Ako poradi deloto od ~lenovite 288 stav 4, 289 stav 2, 290<br />
stav 3 i 291 stav 2 nastali smrt na edno ili pove}e lica, storitelot }e<br />
se kazni so zatvor od edna do pet godini.<br />
O{tetuvawe brani<br />
^len 293<br />
Toj {to }e o{teti brani ili uredi {to slu`at kako za{tita od<br />
prirodni nepogodi, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do edna<br />
godina.<br />
Neotstranuvawe opasnost<br />
^len 294<br />
(1) Toj {to so navremena prijava do nadle`en organ ili na drug<br />
na~in ne }e prezeme merki za otstranuvawe po`ar, poplava, eksplozija,<br />
soobra}ajna nesre}a ili nekakva druga opasnost za `ivotot ili teloto<br />
na lu|eto ili za imot od zna~itelen obem iako toa mo`el da gi<br />
stori bez rizik za sebe ili za drug, }e se kazni so pari~na kazna ili so<br />
zatvor do edna godina.<br />
(2) Toj {to so odvra}awe ili na drug na~in }e spre~i drug vo<br />
prezemawe merki za otstranuvawe na po`ar, eksplozija, soobra}ajna<br />
nesre}a ili druga opasnost za `ivotot ili teloto na lu|eto ili za<br />
imot od golemi razmeri, }e se kazni so zatvor od tri meseci do tri godini.<br />
Neovlasteno proizvodstvo i promet so op{toopasni materii<br />
^len 295<br />
(1) Toj {to jonizira~ki ili drugi materii koi mo`at da predizvikaat<br />
op{ta opasnost za `ivotot na lu|e ili imot od zna~itelna<br />
vrednost, neovlasteno izrabotuva, proizveduva, sobira, krie ili na<br />
drug mu ovozmo`uva do niv neovlasteno da dojde ili nepropisno da gi<br />
prenese, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
645
(2) So kaznata od stav 1 }e se kazni toj {to sprotivno na propisite<br />
za promet na eksploziv ili lesno zapaliv materijal }e go predade<br />
takviot materijal za prevoz so javni prevozni sredstva ili samiot go<br />
prenesuva koristej}i javni prevozni sredstva.<br />
Neu~estvo vo otstranuvawe op{ta opasnost<br />
^len 296<br />
Toj {to sprotivno na naredba ili povik na nadle`en organ ili<br />
organizacija bez opravdana pri~ina }e odbie da u~estvuva vo otstranuvawe<br />
opasnost od po`ar, poplava ili sli~na op{ta nepogoda, }e se kazni<br />
so pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
G l a v a d v a e s e t i s e d m a<br />
KRIVI^NI DELA PROTIV BEZBEDNOSTA NA JAVNIOT<br />
SOOBRA]AJ<br />
Zagrozuvawe na bezbednosta na soobra}ajot<br />
^len 297<br />
(1) U~esnik vo soobra}aj na javnite pati{ta koj ne se pridr`uva<br />
kon propisite i so toa go zagrozi javniot soobra}aj taka {to }e gi<br />
dovede vo opasnost `ivotot ili teloto na lu|eto ili imot od zna~itelen<br />
obem, pa poradi toa nekoe lice telesno }e bide povredeno ili }e<br />
nastapi zna~itelna imotna {teta, }e se kazni so pari~na kazna ili so<br />
zatvor do tri godini.<br />
(2) Toj {to ne se pridr`uva kon propisite za bezbednosta vo<br />
avtobuski, `elezni~ki, vozdu{en i brodski soobra}aj, soobra}aj na<br />
`i~ari ili soobra}aj so drugi sredstva za masoven javen prevoz i so<br />
toa }e predizvika opasnost za `ivotot ili teloto na lu|eto ili za<br />
imotot od zna~itelen obem, }e se kazni so zatvor od {est meseci do pet<br />
godini.<br />
(3) Toj {to deloto od stavovite 1 i 2 }e go stori od nebre`nost,<br />
}e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
Zagrozuvawe na bezbednosta na soobra}ajot so opasno dejstvie ili sredstvo<br />
^len 298<br />
(1) Toj {to }e uni{ti, otstrani ili pote{ko o{teti soobra-<br />
}aen ured, sredstvo ili znak ili ured za signalizacija {to slu`i za<br />
bezbednost na soobra}ajot ili }e dade pogre{en signal ili znak ili }e<br />
postavi pre~ka na soobra}ajnicata ili na drug na~ii }e ja zagrozi bezbednosta<br />
na soobra}ajot i so toa }e predizvika opasnost za `ivotot<br />
ili teloto na lu|eto ili za imot od zna~itelen obem, }e se kazni so pari~na<br />
kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
(2) Toj {to deloto od stav 1 }e go stori od nebre`nost, }e se<br />
kazni so pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
646
Nesovesno vr{ewe nadzor nad soobra}ajot<br />
^len 299<br />
(1) Odgovorno lice na koe mu e doveren nadzor vrz sostojbata i<br />
odr`uvaweto na soobra}ajnici i objekti na niv, vrz prevoznite sredstva<br />
ili javniot soobra}aj ili vrz ispolnuvaweto na propi{anite<br />
uslovi za rabota na voza~ ili na koe{to mu e dovereno rakovodewe so<br />
prevoz, {to so nesovesno vr{ewe na dol`nosta }e predizvika opasnost<br />
za `ivotot ili teloto na lu|eto ili za imot od zna~itelen obem, }e se<br />
kazni so zatvor od {est meseci do pet godini.<br />
(2) So kaznata od stav 1 }e se kazni odgovorno lice koe }e izdade<br />
nalog za vozewe i }e dade dozvola za prevoz iako znael deka voza~ot<br />
poradi zamor, bolest, zamaenost ili poradi drugi pri~ini ne e vo sostojba<br />
bezbedno da upravuva so voziloto ili deka voziloto ne e ispravno<br />
i so toa }e predizvika opasnost za `ivotot ili teloto na lu|eto<br />
ili za imot od zna~itelen obem.<br />
(3) Toj {to deloto od stav 1 }e go stori od nebre`nost, }e se kazni<br />
so pari~na kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
Te{ki dela protiv bezbednosta na lu|eto i imotot vo soobra}ajot<br />
^len 300<br />
(1) Ako poradi deloto od ~lenovite 297 stavovi 1 i 2, 298 stav 1<br />
i 299 stavovi 1 i 2 ili nekoe lice e te{ko telesno povredeno ili nastapi<br />
imotna {teta od golemi razmeri, storitelot }e se kazni so zatvor<br />
od edna do deset godini.<br />
(2) Ako poradi deloto od ~lenovite 297 stavovi 1 i 2, 298 stav 1<br />
i 299 stavovi 1 i 2 nastapi smrt na edno ili pove}e lica, storitelot }e<br />
se kazni so zatvor najmalku ~etiri godini.<br />
(3) Ako poradi deloto od ~lenovite 297 stav 3, 298 stav 2 i 299<br />
stav 3 nastapi te{ka telesna povreda na nekoe lice ili imotna {teta<br />
od golemi razmeri, storitelot }e se kazni so zatvor od tri meseci do<br />
tri godini.<br />
(4) Ako poradi deloto od ~lenoviee 297 stav 3, 298 stav 2 i 299<br />
stav 3 nastapi smrt na edno ili pove}e lica, storitelot }e se kazni so<br />
zatvor od edna do pet godini.<br />
Neuka`uvawe pomo{ na lice povredeno vo soobra}ajna nezgoda<br />
^len 301<br />
(1) Voza~ na motorno vozilo ili na drugo prevozno sredstvo koj<br />
}e ostavi bez pomo{ lice povredeno so toa prevozno sredstvo, }e se<br />
kazni so pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
(2) Ako poradi neuka`uvawe pomo{ nastapila te{ka telesna<br />
povreda ili smrt na povredeniot, storitelot }e se kazni so zatvor od<br />
tri meseci do pet godini.<br />
647
Grabnuvawe vozduhoplov ili brod<br />
^len 302<br />
(1) Toj {to so sila ili seriozna zakana }e ja prezeme kontrolata<br />
nad vozduhoplov vo let ili brod {to plovi, }e se kazni so zatvor<br />
najmalku edna godina.<br />
(2) Ako poradi deloto od stav 1 nastapila smrt na edno ili pove}e<br />
lica ili e predizvikano uni{tuvawe na vozduhoplovot ili brodot,<br />
storitelot }e se kazni so zatvor najmalku pet godini.<br />
(3) Ako pri izvr{uvaweto na deloto od stav 1 storitelot so<br />
umisla li{il nekoe lice od `ivot, }e se kazni so zatvor najmalku deset<br />
godini ili so do`ivoten zatvor.<br />
Zagrozuvawe na bezbednosta na vozdu{niot soobra}aj<br />
^len 303<br />
(1) Toj {to vo vozduhoplov }e vnese eksplozivna ili sli~na<br />
naprava ili supstancija, }e gi uni{ti ili o{teti uredite za navigacija<br />
ili }e predizvika druga {teta na vozduhoplovot, }e dade la`ni<br />
izvestuvawa vo vrska so letot, nepropisno ili nepravilno }e upravuva<br />
so letot, }e ja propu{ti dol`nosta za nadzor vrz bezbednosta na vozdu-<br />
{niot soobra}aj ili na drug na~in }e ja dovede vo opasnost bezbednosta<br />
na letot vo vozduhoplovot, }e se kazni so zatvor od edna do deset<br />
godini.<br />
(2) Ako poradi deloto od stav 1 nastapila smrt na edno ili pove}e<br />
lica ili e predizvikano uni{tuvawe pa vozduhoplovot, storitelot<br />
}e se kazni so zatvor najmalku pet godini.<br />
(3) Ako pri izvr{uvaweto na deloto od stav 1 nekoe lice so<br />
umisla e li{eno od `ivot, storitelot }e se kazni so zatvor najmalku<br />
deset godini ili so do`ivoten zatvor.<br />
(4) Ako deloto od stav 1 e storeno od nebre`nost, storitelot }e<br />
se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
(5) Ako poradi deloto od stav 4 nastapila smrt na edno ili pove}e<br />
lica, ili e predizvikano uni{tuvawe na vozduhoplovot, storitelot<br />
}e se kazni so zatvor od edna do pet godini.<br />
Uni{tuvawe ili otstranuvawe znak {to slu`i za bezbednost na vozdu{niot<br />
soobra}aj<br />
^len 304<br />
Toj {to }e uni{ti, o{teti ili otstrani znak za bezbednost na<br />
vozdu{niot soobra}aj, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do<br />
tri godini.<br />
648
G l a v a d v a e s e t i o s m a<br />
KRIVI^NI DELA PROTIV DR@AVATA<br />
Velepredavstvo<br />
^len 305<br />
Toj {to so upotreba na sila ili seriozna zakana }e se obide da<br />
go izmeni ustavniot poredok na Republika Makedonija ili da gi sobori<br />
najvisokite dr`avni organi, }e se kazni so zatvor najmalhu pet godini.<br />
Priznavawe na okupacija<br />
^len 306<br />
Gra|anin na Republika Makedonija koj }e priznae okupacija na<br />
Republika Makedonija ili na nejzin oddelen del, }e se kazni so zatvor<br />
najmalku deset godini ili do`ivoten zatvor.<br />
Zagrozuvawe na teritorijalnata celina<br />
^len 307<br />
(1) Toj {to so upotreba na sila ili seriozna zakana so upotreba<br />
na sila }e se obide da zaposedne, da otcepi del od teritorijata na Republika<br />
Makedonija ili del od taa teritorija da pripoi kon druga<br />
dr`ava, }e se kazni so zatvor najmalku pet godini.<br />
(2) Toj {to so upotreba na sila ili seriozna zakana so upotreba<br />
na sila }e se obide da gi izmeni granicite na Republika Makedonija,<br />
}e se kazni so zatvor najmalku ~etiri godini.<br />
Zagrozuvawe na nezavisnosta<br />
^len 308<br />
Gra|anin na Republika Makedonija koj }e ja dovede Republika<br />
Makedonija vo polo`ba na pot~inetost ili zavisnost sprema nekoja<br />
druga dr`ava, }e se kazni so zatvor najmalku pet godini.<br />
Ubistvo na pretstavnici od najvisokite dr`avni organi<br />
^len 309<br />
Toj {to so namera da go zagrozi ustavniot poredok ili bezbednosta<br />
na Republika Makedonija }e go li{i od `ivot pretsedatelot na<br />
Republikata, na Sobranieto, na Vladata, na Ustavniot sud ili na<br />
Vrhovniot sud na Republika Makedonija, }e se kazni so zatvor najmalku<br />
deset godini ili so do`ivoten zatvor.<br />
Grabnuvawe pretstavnici na najvisokite dr`avni organi<br />
^len 310<br />
(1) Toj {to so namera da go zagrozi ustavniot poredok ili bezbednosta<br />
na Republika Makedonija }e izvr{i grabnuvawe na pretsedatel<br />
na Republikata, na Sobranieto, na Vladata, na Ustavniot sud ili<br />
na Vrhovniot sud na Republika Makedonija, }e se kazni so zatvor naj-<br />
649
malku tri godini.<br />
(2) Storitelot na deloto od stav 1 koj grabnatata li~nost dobrovolno<br />
}e ja pu{ti na sloboda pred da bide otkrien, mo`e da se oslobodi<br />
od kazna.<br />
Nasilstvo sprema pretstavnici na najvisokite dr`avni organi<br />
^len 311<br />
Toj {to so namera da go zagrozi ustavniot poredok ili bezbednosta<br />
na Republika Makedonnja so sila ili so seriozna zakana }e go<br />
spre~i ne{to da stori ili }e go prisili ne{to da stori ili da ne stori<br />
vo vr{eweto na negovata dol`nost pretsedatelot na Republikata,<br />
na Sobranieto, na Vladata, na Ustavniot sud ili na Vrhovniot sud na<br />
Republika Makedonija, }e se kazni so zatvor najmalku ~etiri godini.<br />
Vooru`en bunt<br />
^len 312<br />
(1) Toj {to u~estvuva vo vooru`en bunt naso~en kon zagrozuvawe<br />
na ustavniot poredok ili bezbednosta na Republika Makedonija, }e<br />
se kazni so zatvor najmalku ~etiri godini.<br />
(2) Organizatorot ili pottiknuva~ot na buntot, }e se kazni so<br />
zatvor najmalku pet godini.<br />
Teroristi~ko zagrozuvawe na ustavniot poredok i bezbednosta<br />
^lsn 313<br />
Toj {to so namera da go zagrozi ustavniot poredok ili bezbednosta<br />
na Republika Makedonija }e predizvika ili seriozno }e se zakani<br />
so predizvikuvawe eksplozija, po`ar, poplava ili drugo op{toopasno<br />
dejstvie ili akt na nasilstvo, sozdavaj}i ~uvstvo na nesigurnost<br />
ili strav kaj gra|anite, }e se kazni so zatvor najmalku deset godini.<br />
Diverzija<br />
^len 314<br />
Toj {to so namera da go zagrozi ustavniot poredok ili bezbednosta<br />
na Republika Makedonija }e uni{ti ili }e o{teti industriski,<br />
zemjodelski ili drug stopanski objekt, soobra}ajno sredstvo, sistem<br />
za vrski, sistem za snabduvawe so voda, toplina, gas ili drug vid<br />
energija, brana ili drug objekt od pogolemo zna~ewe za stopanstvoto<br />
ili za redovniot `ivot na gra|anite, }e se kazni so zatvor najmalku<br />
~etiri godini.<br />
Sabota`a<br />
^len 315<br />
Toj {to vo vr{eweto na svojata rabotna obvrska so namera da go<br />
zagrozi ustavniot poredok ili bezbednosta na Republika Makedonija<br />
na prikrien, podmolen ili drug na~in, }e predizvika zna~itelna<br />
{teta za dr`aven organ, ustanova ili pravno lice vo koe raboti ili za<br />
650
drug dr`aven organ, ustanova ili pravno lice, }e se kazni so zatvor<br />
najmalku ~etiri godini.<br />
[piona`a<br />
^len 316<br />
(1) Toj {to dr`avnata tajna }e ja soop{ti, predade ili }e ja stori<br />
dostapna na stranska dr`ava, organizacija ili na lice koe im slu-<br />
`i, }e se kazni so zatvor najmalku ~etiri godini.<br />
(2) Toj {to za stranska dr`ava ili organizacija }e sozdade razuznava~ka<br />
slu`ba vo Republika Makedonija ili }e rakovodi so nea, }e<br />
se kazni so zatvor najmalku ~etiri godini.<br />
(3) Toj {to }e stapi vo stranska razuznava~ka slu`ba, }e pribira<br />
za nea podatoci ili na drug na~in }e ja pomaga nejzinata rabota, }e<br />
se kazni so zatvor od edna do deset godini.<br />
(4) Toj {to pribavuva tajni podatoci ili dokumenti so namera<br />
da gi soop{ti ili predade na stranska dr`ava, organizacija ili na<br />
lice koe im slu`i, }e se kazni so zatvor od edna do deset godini.<br />
(5) Ako deloto od stavovits 1 i 4 e storeno za vreme na vojna ili<br />
neposredna voena opasnost ili predizvikalo te{ki posledici za bezbednosta,<br />
ekonomskata ili voenata mo} na Republika Makedonija, storitelot<br />
}e se kazni so zatvor najmalku ~etiri godini.<br />
(6) Kako dr`avna tajna se smetaat podatocite ili dokumentite<br />
{to so zakon ili so drug propis ili so odluka na nadle`niot organ doneseni<br />
vrz osnova na zakon, se proglaseni za dr`avna tajna i ~ie otkrivawe<br />
imalo ili mo`elo da ima {tetni posledici za politi~kite, ekonomskite<br />
ili voenite interesi na Republika Makedonija.<br />
Oddavawe dr`avna tajna<br />
^lsn 317<br />
(1) Toj {to na javnosta ili na nepovikano lice }e soop{ti, predade<br />
ili stori dostapna dr`avna tajna {to mu e doverena, }e se kazni<br />
so zatvor od edna do deset godini.<br />
(2) Toj {to na javnosta ili na nepovikano lice }e mu soop{ti,<br />
predade ili stori dostapni podatoci ili dokumenti za koi znae deka<br />
se dr`avna tajna, a do koi do{ol na protivpraven na~in, }e se kazni so<br />
zatvor od edna do pet godini.<br />
(3) Ako deloto od stav 1 e izvr{eno za vreme na vojna ili neposredna<br />
voena opasnost ili dovelo do zagrozuvawe na bezbednosta na<br />
ekonomskata ili voenata mo} na Republika Makedonija storitelot }e<br />
se kazni so zatvor najmalku ~etiri godini.<br />
(4) Ako deloto od stav 1 e storeno od nebre`nost, storitelot }e<br />
se kazni so zatvor od {est meseci do pet godini.<br />
651
Povikuvawe na nasilna promena na ustavniot poredok<br />
^len 318<br />
Toj {to so namera da go zagrozi ustavniot poredok ili bezbednosta<br />
na Republika Makedonija, javno ili so {irewe spisi povikuva<br />
ili pottiknuva na neposredno izvr{uvawe ili go poddr`uva izvr{uvaweto<br />
na delata od ~lenovite 307 do 317, }e se kazni so zatvor od tri<br />
meseci do pet godini.<br />
Predizvikuvawe nacionalna, rasna i verska omraza, razdor i netrpelivost<br />
^len 319<br />
(1) Toj {to so prisilba, maltretirawe, zagrozuvawe na sigurnosta,<br />
izlagawe na podbiv na nacionalnite, etni~kite ili verskite simboli,<br />
so o{tetuvawe tu|i predmeti, so skvernavewe spomenici, grobovi<br />
ili na drug na~in }e predizvika ili }e razgori nacionalna, rasna<br />
ili verska omraza, razdor ili netrpelivost, }e se kazni so zatvor od<br />
edna do pet godini.<br />
(2) Toj {to deloto od stav 1 go vr{i so zloupotreba na polo`bata<br />
ili na ovlastuvaweto ili ako poradi tie dela do{lo do bezredie<br />
i nasilstva sprema lu|e ili do imotna {teta od golemi razmeri, }e se<br />
kazni so zatvor od edna do deset godini.<br />
Povreda na teritorijalniot suverenitet<br />
^len 320<br />
Toj {to so namera da go zagrozi ustavniot poredok ili bezbednosta<br />
na Republika Makedonija povreduvaj}i gi pravilata na me|unarodnoto<br />
<strong>pravo</strong> }e navleze na teritorijata na Republika Makedonija, }e<br />
se kazni so zatvor od edna do pet godini.<br />
Spre~uvawe na borba protiv neprijatelot<br />
^len 321<br />
(1) Gra|anin na Republika Makedonija koj za vreme na vojna ili<br />
vooru`en sudir gi spre~uva gra|anite na Republika Makedonija ili<br />
gra|anite na nejzinite sojuznici da vodat borba protiv neprijatelot,<br />
}e se kazni so zatvor najmalku ~etiri godini.<br />
(2) Gra|anin na Republika Makedonija koj za vreme na vojna ili<br />
vooru`en sudir gi odvra}a gra|anite na Republika Makedonija ili<br />
gra|anite na nejzinite sojuznici da vodat borba protiv neprijatvlot,<br />
}e se kazni so zatvor najmalku edna godina.<br />
Slu`ba vo neprijatelska vojska<br />
^len 322<br />
(1) Gra|anin na Republika Makedonija koj za vreme na vojna ili<br />
vooru`en sudir slu`i vo neprijatelska vojska ili vo drugi neprijatelski<br />
vooru`eni formacii ili u~estvuva vo vojna ili vooru`en sudir<br />
652
kako borec protiv Republika Makedonija ili nejzinite sojuznici, }e<br />
se kazni so zatvor najmalku tri godini.<br />
(2) Toj {to vrbuva gra|anin na Republika Makedonija za slu`ba<br />
vo neprijatelska vojska ili vo drugi neprijatelski vooru`eni formacii<br />
ili za u~estvo vo vojna ili vooru`en sudir protiv Republika Makedonija<br />
ili nejzinite sojuznici, }e se kazni so zatvor najmalku ~etiri<br />
godini.<br />
Pomagawe na neprijatelot<br />
^len 323<br />
Gra|anin na Republika Makedonija koj za vreme na vojna go pomaga<br />
neprijatelot vo sproveduvaweto na rekvizicija, odzemawe hrana<br />
ili drug imot ili vo sproveduvawe drugi prisilni merki sprema naselenieto,<br />
}e se kazni so zatvor najmalku edna godina.<br />
Zdru`uvawe zaradi neprijatelska dejnost<br />
^len 324<br />
(1) Toj {to sozdava zagovor, banda, grupa ili drugo zdru`enie<br />
na lica ili organizacija zaradi vr{ewe na krivi~nite dela od ~lenovite<br />
305 do 311, 313, 314, 315, 321 i 322 stav 2, }e se kazni so zatvor najmalku<br />
~etiri godini.<br />
(2) Toj {to }e stane pripadnik na zdru`enieto od stav 1, }e se<br />
kazni so zatvor od edna do pet godini.<br />
(3) Storitelot na deloto od stav 1 koj so otkrivawe na zdru`enieto<br />
ili na drug na~in, }e go spre~i izvr{uvaweto na krivi~nite<br />
dela predvideni vo stav 1, }e se kazni so zatvor od tri meseci do tri<br />
godini, a mo`e i da se oslobodi od kaznata.<br />
(4) Pripadnik na zdru`enie od stav 1 koj }e go otkrie zdru`enieto<br />
pred da stori vo negov sostav ili za nego nekoe krivi~no delo<br />
predvideno vo toj stav, }e se oslobodi od kaznata.<br />
(5) Predmetite i sredstvata nameneti za podgotvuvawe na delata,<br />
kako i sredstvata za finansirawe na zdru`enieto se odzemaat.<br />
Kriewe i pomagawe na storitel po izvr{eno krivi~no delo<br />
^len 325<br />
(1) Toj {to krie storitel na krivi~no delo od ~lenovite 305 do<br />
317 i 324 mu dava zasolni{te, hrana, pari ili drugi sredstva, mu slu`i<br />
za odr`uvawe vrska, prezema dejstvija naso~eni kon spre~uvawe na negovoto<br />
otkrivawe ili fa}awe ili na drug na~in mu uka`uva pomo{, }e<br />
se kazni so zatvor od edna do deset godini.<br />
(2) Kaznata za deloto od stav 1 ne mo`e da bide pote{ka spored<br />
vidot nitu spored visinata od kaznata propi{ana za krivi~noto delo<br />
izvr{eno od storitelot na kogo mu e pomognato.<br />
(3) Nema da se kazni liceto na koe storitelot od delata navedeni<br />
vo stav 1 mu e bra~en drutar, lice koe so nego `ivee vo trajna von-<br />
653
a~na zaednica, krven srodnik vo prava linija, brat ili sestra, posvoitel<br />
ili posvoenik, kako i nivnite bra~ni drugari ili licata so<br />
koi `iveat vo trajna vonbra~na zaednica.<br />
Kaznuvawe za podgotvuvawe<br />
^len 326<br />
Toj {to podgotvuva izvr{uvawe na krivi~no delo (~len 18 stav<br />
3) od ~lenovite 309, 312, 313 i 314, }e se kazni so zatvor od tri do deset<br />
godini.<br />
Kaznuvawe za najte{kite formi na krivi~ni dela<br />
^len 327<br />
(1) Ako so krivi~noto delo od ~len 305, ~len 307 i od ~lenovite<br />
312 do 315 e predizvikana smrt na edno ili pove}e lica ili imotna<br />
{teta od golemi razmeri storitelot }e se kazni so zatvor najmalku<br />
deset godini.<br />
(2) Ako pri izvr{uvaweto na deloto od stav 1 storitelot so<br />
umisla li{il od `ivot edno ili pove}e lica, }e se kazni so zatvor<br />
najmalku deset godini ili so do`ivoten zatvor.<br />
(3) So kaznata od stav 2 }e se kazni i toj {to }e stori krivi~no<br />
delo od ~lenovite 305, 306 i 307, od 312 do 316 i ~len 324 za vreme na<br />
vojna ili neposredna voena opasnost.<br />
G l a v a d v a e s e t i d e v e t t a<br />
KRIVI^NI DELA PROTIV VOORU@ENITE SILI<br />
Neizvr{uvawe i odbivawe izvr{uvawe naredba<br />
^len 328<br />
(1) Voeno lice koe ne }e izvr{i ili }e odbie da izvr{i naredba<br />
na pretpostaven vo vrska so slu`bata, pa poradi toa }e nastapat<br />
pote{ki {tetni posledici za slu`bata ili slu`bata e pote{ko zagrozena,<br />
}e se kazni so zatvor od tri meseci do tri godini.<br />
(2) Voeno lice koe od nebre`nost ne }e ja izvr{i naredbata na<br />
pretpostaveniot od stav 1, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor<br />
do edna godina.<br />
(3) Nema krivi~no delo ako voenoto lice odbie da izvr{i nezakonita<br />
naredba.<br />
Odbivawe na primawe i upotreba na oru`je<br />
^len 329<br />
(1) Voeno lice koe nadvor od slu~ajot opredelen so zakon }e<br />
odbie da primi oru`je ili da go upotrebi po naredba ili spored pravilata<br />
na slu`bata, }e se kazni so zatvor od edna do pet godini.<br />
(2) Voen obvrznik koj bez opravdana pri~ina }e odbie da primi<br />
oru`je od nadle`niot organ {to nadvor od slu~aite opredeleni so zakon<br />
mu se dodeduva vo vrska so slu`bata vo rezervniot sostav na vo-<br />
654
oru`enite sili, }e se kazni so zatvor od tri meseci do tri godini.<br />
Svrotivstavuvawe na pretpostaven<br />
^len 330<br />
(1) Voeno lice koe zaedno so drugi voeni lica }e se sprotivstavi<br />
na naredba na pretpostaven vo vrska so slu`bata i ne saka da ja izvr{i<br />
ili }e odbie da ja vr{i svojata dol`nost, }e se kazni so zatvor od<br />
tri meseci do pet godini.<br />
(2) Ako deloto od stav 1 e izvr{eno organizirano, storitelot<br />
}e se kazni so zatvor od edna do deset godini.<br />
(3) Ako deloto od stavovite 1 i 2 e izvr{eno so upotreba na<br />
oru`je, storitelot }e se kazni so zatvor najmalku edna godina.<br />
(4) Voenoto lice koe pri izvr{uvaaeto na deloto od stav 3 }e<br />
li{i od `ivot drug poradi nebre`nost, }e se kazni so zatvor najmalku<br />
tri godini.<br />
(5) Voenoto lice koe pri izvr{uvaweto na deloto od stavovite<br />
1 i 2 }e li{i od `ivot drug so umisla, }e se kazni so zatvor najmalku<br />
pet godini ili so do`ivoten zatvor.<br />
(6) Voen stare{ina koj vo slu~aj na deloto od stavovite 1, 2 i 3<br />
i stav 5 ne }e prezeme potrebni merkn da se vospostavi red, }e se kazni<br />
so zatvor od edna do pet godini.<br />
Sprotivstavuvawe na stra`ar, stra`a, patrola, de`uren ili na drugo voeno<br />
lice vo sli~na slu`ba<br />
^len 331<br />
Voeno lice koe mu se sprotivstavuva na stra`ar, stra`a, patrola,<br />
na de`uren ili na drugo voeno lice vo sli~na slu`ba dodeka ja<br />
vr{i svojata slu`bena dol`nost, kako i voeno lice koe ne }e go poslu-<br />
{a nivniot povik ili ne }e ja izvr{i ili }e odbie da ja izvr{i nivnata<br />
naredba, pa poradi toa }e nastapat pote{ki {tetni posledici za<br />
slu`bata ili slu`bata e pote{ko zagrozena, }e se kazni so zatvor od<br />
{est meseci do tri godini.<br />
Prisilba sprema voeno lice vo vr{eweto na slu`benata dol`nost<br />
^len 332<br />
(1) Toj {to so sila ili so zakana deka neposredno }e upotrebi<br />
sila, }e spre~i voeno lice vo vr{eweto na slu`benata dol`nost ili<br />
}e go prisili na vr{ewe na slu`bena dol`nost, }e se kazni so zatvor<br />
od {est meseci do tri godini.<br />
(2) Obidot za deloto od stav 1 e kazniv.<br />
(3) Ako poradi izvr{uvawe na deloto od stav 1 nastapile te{ki<br />
posledici za slu`bata, storitelot }e se kazni so zatvor od {est meseci<br />
do pet godini.<br />
655
Napad vrz voeno lice vo vr{eweto na slu`bata<br />
^len 333<br />
(1) Toj {to }e napadne ili seriozno se zakanuva deka }e napadne<br />
voeno lice vo vr{eweto na slu`bata, }e se kazni so pari~na kazna ili<br />
so zatvor do tri godini.<br />
(2) Ako pri izvr{uvaweto na deloto od stav 1 storitelot mu nanel<br />
na voenoto lice telesna povreda ili se zakanuval so upotreba na<br />
oru`je, }e se kazni so zatvor od {est meseci do pet godini.<br />
(3) Ako pri izvr{uvaweto na deloto od stav 1 na voeno lice mu<br />
e nanesena te{ka telesna povreda ili nastapile te{ki posledici za<br />
slu`bata, storitelot }e se kazni so zatvor od edna do deset godini.<br />
(4) Ako pri izvr{uvaweto na deloto od stav 1 storitelot so<br />
umisla go li{il od `ivot voenoto lice, }e se kazni so zatvor najmalku<br />
deset godini ili so do`ivoten zatvor.<br />
Poblago kaznuvawe za delata od ~len 328 i ~lenovte 330 do 333<br />
^len 334<br />
Ako storitelot na delata od ~len 328 stavovi 1 i 3, ~len 330<br />
stav 1, ~len 331, ~len 332 stavovi 1 i 2 i ~len 333 stavovi 1 i 2 bil predizvikan<br />
so nezakonito ili grubo postapuvawe na voenoto lice, mo`e<br />
da se kazni poblago ili da se oslobodi od kazna.<br />
Maltretirawe na pot~inet ili pomlad<br />
^len 335<br />
(1) Voen stare{ina koj vo slu`bata ili vo vrska so slu`bata<br />
maltretira pot~inet ili pomlad ili so nego postapuva na na~in so koj<br />
se navreduva ~ove~koto dostoinstvo, }e se kazni so zatvor od tri meseci<br />
do tri godini.<br />
(2) Ako deloto od stav 1 e izvr{eno sprema pove}e lica, storitelot<br />
}e se kazni so zatvor od edna do pet godini.<br />
Povreda na stra`arska, patrolna ili na druga sli~na slu`ba<br />
^len 336<br />
(1) Voeno lice koe }e postapi sprotivno na propisite za stra-<br />
`arska patrolna, slu`ba, slu`ba na de`uren ili za druga sli~na slu-<br />
`ba, pa poradi toa }e nastapat pote{ki {tetni posledici za slu`bata<br />
ili slu`bata e pote{ko zagrozena, }e se kazni so pari~na kazna kli so<br />
zatvor do edna godina.<br />
(2) Ako deloto od stav 1 e storeno kaj sklad za oru`je, municija<br />
ili eksploziven materijal ili kaj drug objekt od golemo zna~ewe, storitelot<br />
}e se kazni so zatvor od tri meseci do tri godini.<br />
(3) Ako poradi deloto od stavovite 1 i 2 nastapila te{ka telesna<br />
povreda na nekoe lice ili imotna {teta od golemi razmeri ili<br />
nastapile drugi te{ki posledici, storitelot }e se kazni so zatvor od<br />
{est meseci do pet godini.<br />
656
(4) Ako poradi deloto od stavovite 1 i 2 nastapila smrt na<br />
nekoe lice, storitelot }e se kazni so zatvor od edna do deset godini.<br />
(5) Ako delata od stavovite 1 do 4 se storeni od nebre`nost,<br />
storitelot }e se kazni za deloto od stav 1 so zatvor do {est meseci, za<br />
deloto od stav 2 so pa-ri~na kazna ili so zatvor do edna godina, za deloto<br />
od stav 3 so pari~na kazna ili so zatvor do tri godini i za deloto<br />
od stav 4 so pari~na kazna ili so zatvor do pet godini.<br />
Povreda na ~uvaweto na dr`avnata granica<br />
^len 337<br />
(1) Voeno lice koe vr{ej}i ja slu`bata na granicata }e postapi<br />
sprotivno na propisite za ~uvaweto na dr`avnata granica, pa poradi<br />
toa }e nastapat pote{ki {tetni posledici za slu`bata ili slu`bata e<br />
pote{ko zagrozena, }e se kazni so zatvor od tri meseci do tri godini.<br />
(2) Ako poradi deloto od stav 1 nastapila te{ka telesna povreda<br />
ili imotna {teta od golemi razmeri ili nastapile drugi te{ki posledici,<br />
storitelot }e se kazni so zatvor od {est meseci do pet godini.<br />
(3) Ako poradi deloto od stav 1 nastapila smrt na nekoe lice,<br />
storitelot }e se kazni so zatvor od edna do deset godini.<br />
(4) Ako deloto od stav 1 e storeno od nebre`nost, storitelot }e<br />
se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
(5) Ako poradi deloto od stav 4 nastapila posledica od stav 2,<br />
storitelot }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do tri godini, a<br />
ako nastapila posledica od stav 3, storitelot }e se kazni so zatvor od<br />
edna do pet godini.<br />
Podnesuvawe na nevistiniti raporti i izve{tai<br />
^len 338<br />
(1) Voeno lice koe vo vr{eweto na dol`nosta }e podnese raport<br />
ili izve{taj so nevistinita sodr`ina ili vo raportot ili izve{-<br />
tajot }e premol~i nekoj fakt {to ne smeelo da go premol~i, pa poradi<br />
toa }e nastapat pote{ki {tetni posledici za slu`bata ili slu`bata e<br />
pote{ko zagrozena, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do edna<br />
godina.<br />
(2) Ako deloto od stav 1 e izvr{eno so podnesuvawe izve{taj<br />
ili raport od osobena va`nost poradi {to nastapile te{ki posledici,<br />
storitelot }e se kazni so zatvor od edna do pet godini.<br />
(3) Ako deloto od stav 2 e storeno od nebre`nost, storitelot }e<br />
se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
Neprezemawe merki za za{tita na voena edinica<br />
^len 339<br />
(1) Voen stare{ina koj ne }e prezeme propi{ani, dadeni so naredba<br />
ili druga o~igledno potrebni merki za ~uvawe na `ivotot i<br />
657
zdravjeto na lu|eto {to mu se dovereni, za osiguruvawe i odr`uvawe vo<br />
ispravna sostojba na objektite, predmetite i sredstvata {to slu`at za<br />
borbena gotovnost, za uredno snabduvawe na edinicata {to mu e doverena<br />
so hrana, oprema ili materijal, za ~uvawe i nega na dobitok ili<br />
navreme i uredno da se izvr{at osiguritelni raboti ili obezbeduvawe<br />
na objektite {to mu se dovereni, pa so toa }e go dovede vo opasnost `ivotot<br />
na lu|eto ili te{ko }e go zagrozi zdravjeto na lu|eto ili imotot<br />
od golema vrednost, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do<br />
tri godini.<br />
(2) Ako poradi deloto od stav 1 nastapila te{ka telesna povreda<br />
ili imotna {teta od pogolemi razmeri ili nastapile drugi te{ki<br />
posledici, storitelot }e se kazni so zatvor od {est meseci do pet godini.<br />
(3) Ako poradi deloto od stav 1 nastapila smrt na nekoe lice,<br />
storitelot }e se kazni so zatvor od edna do deset godini.<br />
(4) Ako deloto od stav 1 e storeno od nebre`nost, storitelot }e<br />
se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
(5) Ako poradi deloto od stav 4 nastapila posledicata od stav<br />
2, storitelot }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do tri godini,<br />
a ako nastalila posledicata od stav 3, storitelot }e se kazni so zatvor<br />
od edna do pet godini.<br />
Neobezbeduvawe pri voeni ve`bi<br />
^len 340<br />
(1) Voeno lice koe pri ve`ba, obuka ili vo vr{eweto opit ne<br />
}e prezeme propi{ani, dadeni so naredba ili o~igledno potrebni merki<br />
za obezbeduvawe ili pretpazlivost, pa so toa }e go dovede vo opasnost<br />
`ivotot na lu|eto ili te{ko }e go zagrozi zdravjeto na lu|eto<br />
ili imotot od golema vrednost, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor<br />
do tri godini.<br />
(2) Ako poradi deloto od stav 1 nastapila te{ka telesna povreda<br />
ili imotna {teta od pogolemi razmeri ili nastapile drugi te{ki<br />
posledici, storitelot }e se kazni so zatvor od {est meseci do pet godini.<br />
(3) Ako poradi deloto od stav 1 nastapila smrt na nekoe lice,<br />
storitelot }e se kazni so zatvor od edna do deset godnni.<br />
(4) Ako deloto od stav 1 e storeno od nebre`nost, storitelot }e<br />
se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
(5) Ako poradi deloto od stav 4 nastapila posledicata od stav<br />
2, storitelot }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do tri godini,<br />
a ako nastapila posledicata od stav 3, storitelot }e se kazni so zatvor<br />
od edna do pet godini.<br />
658
Neodzivawe na poziv i odbegnuvawe na voena slu`ba<br />
^len 341<br />
(1) Toj koj bez opravdana pri~ina, iako e povikan so poedine~na<br />
pokana ili so op{ta pokana nema da se javi vo opredeleno vreme kaj<br />
nadle`niot dr`aven organ vo vrska so voveduvaweto na voena evidencija,<br />
lekarski pregled, regrutirawe, slu`ewe ia voeniot rok, soop{-<br />
tuvawe na voen raspored ili u~estvo na voena ve`ba, }e se kazni so pari~na<br />
kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
(2) Toj {to se krie za da ja odbegne obvrskata od stav 1, iako e<br />
povikan so poedine~na ili so op{ta pokana, }e se kazni so zatvor od<br />
tri meseci do tri godini.<br />
(3) Toj {to }e ja napu{ti zemjata ili }e ostane vo stranstvo za<br />
da odbegne regrutirawe ili slu`ewe na voeniot rok, voena ve`ba ili<br />
druga voena slu`ba, }e se kazni so zatvor od edna do pet godini.<br />
(4) Toj {to povikuva ili pottiknuva pove}e lica na izvr{uvawe<br />
na delata od stavovite 1, 2 i 3, }e se kazni za deloto od stav 1 so<br />
pari~na kazna ili zatvor do tri godini, a za deloto od stavovite 2 i 3,<br />
so zatvor od edna do deset godini.<br />
(5) Storitelot na deloto od stavovite 2 i 3 {to dobrovolno }e<br />
mu se prijavi na nadle`niot dr`aven organ, mo`e da se kazni poblago<br />
ili da se oslobodi od kaznata.<br />
Odbegnuvawe na voena slu`ba so onesposobuvawe ili izmama<br />
^len 342<br />
(1) Toj {to so namera da ja odbegne voenata slu`ba ili da bide<br />
rasporeden na polesna dol`nost, }e se rani ili na drug na~in privremeno<br />
}e se onesposobi za voena slu`ba ili }e mu dozvoli na drug<br />
privremeno da go onesposobi, kako i onoj {to drug so negovo odobrenie<br />
ili bez odobrenie so ista namera privremeno }e go onesposobi,<br />
}e se kazni so zatvor od tri meseci do pet godini.<br />
(2) Ako so izvr{uvawe na deloto od stav 1 nastapila trajna nesposobnost<br />
za voena slu`ba, storitelot }e se kazni so zatvor od edna<br />
do pet godini.<br />
(3) Toj {to so namera od stav 1 simulira bolest ili }e upotrebi<br />
la`na isprava za sebe ili za drug ili }e postapi na drug izmamni~ki<br />
na~in, }e se kazni so zatvor od tri meseci do tri godini.<br />
Protivzakonito osloboduvawe od voena slu`ba<br />
^len 343<br />
Toj {to so zloupotreba na svojata polo`ba ili ovlastuvawe }e<br />
stori da se oslobodi od dol`nost ili da se rasporedi na polesna dol-<br />
`nost voeno lice ili lice koe podle`i na voena obvrska, }e se kazni<br />
so zatvor od edna do pet godini.<br />
659
Samovolno oddale~uvawe i begstvo od vooru`enite sili<br />
^len 344<br />
(1) Voeno lice koe samovolno }e ja napu{ti svojata edinica ili<br />
slu`ba i nema da se vrati na dol`nost vo rok od deset dena ili vo<br />
istiot rok nema da se vrati na dol`nost od dozvolen prestoj nadvor od<br />
ednicata ili slu`bata, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do<br />
edna godina.<br />
(2) So kazna od stav 1 }e se kazni i voeno lice koe pove}e od<br />
dvapati i pokratko od deset dena nedozvoleno prestojuva nadvor od<br />
svojata edinica ili slu`ba.<br />
(3) Voeno lice koe samovolno }e ja napu{ti svojata edinica ili<br />
slu`ba za vreme na izvr{uvawe na va`na zada~a ili zgolemen stepen<br />
na borbena gotovnost na edinicata }e se kazni so zatvor od tri meseci<br />
do tri godini.<br />
(4) Voeno lice koe se krie za da ja odbegne slu`bata vo vooru-<br />
`enits sili ili koe samovolno }e ja napu{ti svojata edinica ili slu-<br />
`ba i nema da se vrati na dol`nost vo rok od 30 dena ili vo istiot rok<br />
nema da se vrati od dozvolen prestoj nadvor od edinicata ili slu`bata,<br />
}e se kazni so zatvor od {est meseci do pet godini.<br />
(5) Voeno lice koe }e ja napu{ti zemjata ili }e ostane vo stranstvo<br />
za da ja odbegne slu`bata vo vooru`enite sili, }e se kazni so zatvor<br />
od edna do deset godini.<br />
(6) Voeno lice koe podgotvuva begstvo vo stranstvo za da ja<br />
odbegne slu`bata vo vooru`enite sili, }e se kazni so zatvor od {est<br />
meseci do pet godini.<br />
(7) Storitelot na deloto od stavovite 3 i 4 koj dobrovolno }e<br />
mu se javi na nadle`niot dr`aven organ, mo`e da se kazni poblago.<br />
Nesovesna izrabotka i prezemawe na voen materijal<br />
^len 345<br />
(1) Voeno ili drugo lice na koe vo pretprijatie, vo druga organizacija,<br />
zaednica ili ustanova koja raboti za potrebite na odbranata<br />
mu e dovereno rakovodeweto i kontrolata so proizvodstveniot ili so<br />
drug stopanski proces ili nadzorot nad niv, koe nesovesno ja vr{i obvrskata<br />
{to mu e doverena, pa poradi toa oru`jeto, municijata, eksplozivot<br />
ili drugo borbeno sredstvo ne }e bidat izraboteni navreme ili<br />
ne mu odgovaraat na opredeleniot kvalitet, }e se kazni so zatvor od<br />
tri meseci do tri godini.<br />
(2) So kazna od stav 1 }e se kazni voeno lice koe vr{ej}i ja nesovesno<br />
slu`bata }e primi predmeti za snabduvawe, oprema ili vooru-<br />
`uvawe na vojskata {to ne im odgovaraat na propi{anite uslovi ili<br />
na dogovorot.<br />
(3) Ako poradi delata od stavovite 1 i 2 nastapile te{ki posledici,<br />
storitelot }e se kazni so zatvor od edna do pet godini.<br />
(4) Ako delata od stavovite 1 i 2 se storeni od nebre`nost, sto-<br />
660
itelot }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
(5) Ako poradi deloto od stav 4 nastapila posledicata od stav<br />
3, storitelot }e se kazni so zatvor od tri meseci do tri godini.<br />
Nepropisen i nevnimatelen odnos sprema dovereno oru`je<br />
^len 346<br />
(1) Toj {to nepropisno ili nevnimatelno dr`i, ~uva ili rakuva<br />
so dovereno oru`je, municija ili eksploziv {to mu pripa|a na voena<br />
edinica ili voena ustanova i so toa predizvika nivno o{tetuvawe vo<br />
pogolema mera, uni{tuvawe ili is~eznuvawe, }e se kazni so pari~na<br />
kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
(2) Rakuva~ na sklad za oru`je, municija, eksploziv i na drugi<br />
borbeni srsdstva, koj ne }e prezeme merki za nivno obezbeduvawe ili<br />
odr`uvawe, pa poradi toa }e nastapi o{tetuvawe, uni{tuvawe ili<br />
is~eznuvawe na tie borbeni sredstva, }e se kazni so zatvor od tri meseci<br />
do pet godini.<br />
(3) Ako poradn deloto od stav 2 nastapila imotna {teta od golemi<br />
razmeri, storitelot }e se kazni so zatvor od edna do deset godini.<br />
(4) Ako deloto od stav 2 e storeno od nebre`nost storitelot }e<br />
se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
(5) Ako poradi deloto od stav 4 nastapila posledicata od stav<br />
3, storitelot }e se kazni so zatvor od trm meseci do pet godini.<br />
Protivzakonito raspolagawe so dovereno oru`je<br />
^len 347<br />
Toj {to }e prisvoi, otu|i, zalo`i, mu predade na drug na koristewe,<br />
o{teti ili uni{ti oru`je, municija ili eksoloziv {to mu se<br />
dovereni na upotreba koi slu`at za potrebite na odbranata na Republika<br />
Makedonija, }e se kazni so zatvor od {est meseci do pet godini.<br />
Kra`ba na oru`je ili del od borbeno sredstvo<br />
^len 348<br />
(1) Toj {to }e ukrade oru`je, municija, eksploziv ili del od borbeno<br />
sredstvo koe slu`i za potrebite na odbranata na Republika Makedonija,<br />
}e se kazni so zatvor od tri meseci do pet godini.<br />
(2) Ako vrednosta na predmetite od stav 1 preminuva pogolema<br />
imotna vrednost ili ako kra`bata e storena so obivawe ili so provaluvawe<br />
na zatvoreni zgradi, sobi, kasi, ormani ili drugi zatvoreni<br />
prostorii ili od strana na pove}e lica koi se zdru`ile za vr{ewe na<br />
kra`ba ili na osobeno opasen ili drzok na~in ili od strana na lice<br />
koe kaj sebe imalo oru`je ili opasno orudie zaradi napad ili odbrana<br />
ili za vreme na po`ar, poplava ili sli~na nesre}a, storitelot }e se<br />
kazni so zatvor od edna do deset godini.<br />
(3) Ako vrednosta na predmetite od stav 1 e zna~itelna, storitelot<br />
}e se kazni so zatvor najmalku pet godini.<br />
661
Oddavawe na voena tajna<br />
^len 349<br />
(1) Voeno ili drugo lice koe, sprotivno na svoite dol`nosgi za<br />
~uvawe na voena tajna, }e mu soop{ti, predade na drug ili na drug na-<br />
~in }e mu gi stori dostapni podatocite koi se voena tajna ili pribavuva<br />
takvi podatoci so namera da mu gi predade na nepovikano lice, }e<br />
se kazni so zatvor od tri meseci do pet godini.<br />
(2) Ako deloto od stav 1 e storeno od koristoqubie ili vo<br />
odnos na osobeno doverlivi podatoci ili zaradi objavuvawe ili koristewe<br />
na podatocite vo stranstvo, storitelot }e se kazni so zatvor najmalku<br />
edna godina.<br />
(3) Ako deloto od stav 1 e storeno od nebre`nost, storitelot }e<br />
se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
(4) Kako voena tajna se smetaat podatocite ili dokumentite koi<br />
so propis ili so odluka na nadle`en organ donesena vrz osnova na zakon<br />
se proglaseni kako voena tajna i ~ie otkrivawe imalo ili mo`elo<br />
da ima pote{ki {tetni posledici za vooru`enite sili i za nivnite<br />
podgotovki za odbrana na Republika Makedonija.<br />
Neovlasteno vleguvawe vo voeni objekti i pravewe skici ili crte`i na<br />
voeni objekti i borbeni sredstva<br />
^len 350<br />
(1) Toj {to zaradi izviduvawe neovlasteno }e vleze vo voen<br />
objekt iako znael deka pristapot e zabranet, }e se kazni so pari~na kazna<br />
ili so zatvor do edna godina.<br />
(2) Toj {to neovlasteno pravi skici ili crte`i na voeni objekti<br />
ili na borbeni sredstva ili gi fotografira, odnosno na drug na-<br />
~in gi snima, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
Uslovi za izrekuvawe na disciplinska kazna, odnosno merka<br />
^len 351<br />
Za krivi~no delo protiv vooru`enite sili za koe e propi{ana<br />
kazna zatvor do tri godini, namesto krivi~na sankcija, mo`e na voeno<br />
lice da mu se izre~e disciplinska kazna, odnosno merka utvrdena so zakon<br />
ako deloto dobilo osobeno lesen vid i ako toa go baraat interesite<br />
na slu`bata.<br />
Odgovornost za krivi~no delo izvr{eno po naredba na pretpostaveniot<br />
^len 352<br />
Nema da se kazni pot~inetiot ako stori krivi~no delo po naredba<br />
na pretpostaveniot, a taa naredba se odnesuva na slu`benata dol`nost,<br />
osven ako naredbata bila naso~ena kon izvr{uvawe na voeno zlostorstvo<br />
ili drugo te{ko krivi~no delo ili ako znael deka izvr{uvaweto<br />
na naredbata pretstavuva krivi~no delo.<br />
662
G l a v a t r i e s e t t a<br />
KRIVI^NI DELA PROTIV SLU@BENATA DOL@NOST<br />
Zlouotreba na slu`benata polo`ba i ovlastuvawe<br />
^len 353<br />
(1) Slu`beno lice koe so iskoristuvawe na svojata slu`bena<br />
polo`ba ili ovlastuvawe, so pre~ekoruvawe na granicite na svoeto<br />
slu`beno ovlastuvawe ili so neizvr{uvawe na svojata slu`bena dol`nost<br />
}e pribavi za sebe ili za drug nekakva korist.ili na drug }e mu<br />
nanese {teta, }e se kazni so zatvor od {est meseci do tri godini.<br />
(2) Ako storitelot na deloto od stav 1 }e pribavi pogolema<br />
imotna korist ili }e predizvika pogolema imotna {teta ili pote{ko<br />
}e gi povredi pravata na drug, }e se kazni so zatvor od {est meseci do<br />
pet godini.<br />
(3) Ako storitelot na deloto od stav 1 pribavi zna~itelna imotna<br />
korist ili nanese zna~itelna {teta, storitelot }e se kazni so zatvor<br />
od edna do deset godini.<br />
(4) So kazna od stavovite 1, 2 i 3 }e se kazni i odgovorno lice,<br />
odgovorno lice vo stransko pravno lice {to ima pretstavni{tvo ili<br />
vr{i dejnost vo Republika Makedonija ili lice {to vr{i raboti od<br />
javen interes, ako deloto e storeno vo vr{ewe na negovoto posebno<br />
ovlastuvawe ili dol`nost.<br />
(5) Ako deloto od stavot 1 e storeno pri vr{ewe javni nabavki<br />
ili na {teta na sredstvata od Buxetot na Republika Makedonija, od<br />
javnite fondovi ili od drugi sredstva na dr`avata, storitelot }e se<br />
kazni so zatvor najmalku ~etiri godini.<br />
Povreda na ~uvawe na dr`avnata granica<br />
^len 353-a<br />
(1) Slu`beno lice {to vr{ej}i ja slu`bata na granicata }e postapi<br />
sprotivno na propisite za ~uvawe na dr`avnata granica, pa poradi<br />
toa }e nastapat pote{ki {tetni posledici za slu`bata ili slu-<br />
`bata e pote{ko zagrozena, }e se kazni so zatvor od tri meseci do tri<br />
godini.<br />
(2) Ako poradi deloto od stav 1 nastapila te{ka telesna povreda<br />
ili imotna {teta od golemi razmeri ili nastapile drugi te{ki<br />
posledici, storitelot }e se kazni so zatvor od {est meseci do pet godini.<br />
(3) Ako poradi deloto od stav 1 nastapila smrt na nekoe lice,<br />
storitelot }e se kazni so zatvor od edna do deset godini.<br />
(4) Ako deloto od stavot 1 e storeno od nebre`nost, storitelot<br />
}e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
(5) Ako poradi deloto od stav 4 nastapila posledica od stavot<br />
2, storitelot }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do tri godini,<br />
a ako nastapila posledica od stav 3, storitelot }e se kazni so zatvor<br />
od edna do pet godini.<br />
663
Neizvr{uvawe naredba<br />
^len 353-b<br />
(1) Slu`beno lice {to pri vr{ewe na dol`nost {to se odnesuva<br />
na spre~uvawe i otkrivawe na krivi~ni dela fa}awe na storiteli<br />
na krivi~ni dela ili odr`uvawe na javniot red, mir i bezbednosta na<br />
zemjata ne izvr{i ili odbie da izvr{i naredba na pretpostaven da<br />
prezeme nekoe slu`beno dejstvie, pa poradi toa }e nastapi pote{ka<br />
povreda na pravata na drug, pote{ko naru{uvawe na javniot red i mir,<br />
ili zna~itelna imotna {teta, }e se kazni so zatvor od tri meseci do<br />
tri godini.<br />
(2) Slu`beno lice {to od nebre`nost nema da ja izvr{i naredbata<br />
na pretpostaveniot od stav 1, }e se kazni so pari~na kazna ili so<br />
zatvor do edna godina.<br />
(3) Nema krivi~no delo ako slu`benoto lice odbie da izvr{i<br />
nezakonita naredba.<br />
Nesovesno rabotewe vo slu`bata<br />
^len 353-v<br />
(1) Slu`beno lice ili odgovorno lice vo javno pretprijatie<br />
ili javna ustanova {to so povreda na zakonskite propisi za sudir na<br />
interesite ili za sovesno postapuvawe pri vr{eweto na diskreciono<br />
ovlastuvawe, so propu{tawe na dol`en nadzor ili na drug na~in o~igledno<br />
nesovesno postapuva vo vr{eweto na svoite ovlastuvawa i dol`nosti<br />
i so toa }e pribavi za sebe ili za drug nekakva korist ili na<br />
drug }e mu nanese {teta, }e se kazni so zatvor od tri meseci do tri godini.<br />
(2) Ako storitelot na deloto od stavot 1 pribavi pogolema imotna<br />
korist ili predizvika pogolema imotna {teta ili pote{ko gi povredi<br />
pravata na drug, }e se kazni so zatvor od {est meseci do pet godini.<br />
(3) Ako storitelot na deloto od stav 1 pribavi zna~itelna<br />
imotna korist ili nanese zna~itelna {teta, }e se kazni so zatvor od<br />
edna do deset godini.<br />
(4) So kaznata od stavovite 1, 2 i 3 }e se kazni i odgovorno lice,<br />
odgovorno lice vo stransko pravno lice {to ima pretstavni{tvo vo<br />
Republika Makedonija ili lice {to vr{i raboti od javen interes, ako<br />
deloto e storeno vo vr{ewe na negovoto posebno ovlastuvawe ili dol-<br />
`nost, opredeleno so zakon.<br />
Pronevera vo slu`bata<br />
^len 354<br />
(1) Slu`beno lice koe so namera da pribavi za sebe ili za drug<br />
protivpravna imotna korist }e prisvoi pari, hartii od vrednost ili<br />
drugi podvi`ni predmeti dovereni vo slu`bata, }e se kazni so zatvor<br />
664
od {est meseci do pet godini.<br />
(2) Ako storitelot na deloto od stav 1 pribavil pogolema imotna<br />
korist, }e se kazni so zatvor od edna do deset godini.<br />
(3) Ako storitelot na deloto od stav 1 pribavil zna~itelna<br />
imotna korist, }e se kazni so zatvor najmalku ~etiri godini.<br />
(4) Ako storitelot na deloto od stav 1 pribavil mala imotna<br />
korist i odel kon toa da pribavi takva imotna korist, }e se kazni so<br />
pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
Izmama vo slu`bata<br />
^len 355<br />
(1) Slu`beno lice koe vo vr{ewe na slu`bata so namera za sebe<br />
ili za drug da pribavi protivpravna imotna korist so podnesuvawe la-<br />
`ni smetki ili na drug na~in }e dovede vo zabluda ovlasteno lice da<br />
izvr{i nezakonita isplata, }e se kazni so zatvor sd {est meseci do<br />
pet godini.<br />
(2) Ako so deloto od stav 1 e pribavena pogolema imotna korist,<br />
storitelot }e se kazni so zatvor od edna do deset godini.<br />
(3) Ako so deloto od stav 1 e pribavena zna~itelna imotna korist,<br />
storitelot }e se kazni so zatvor najmalku tri godini.<br />
(4) So kazna od stavovite 1, 2 i 3 }e se kazni i odgovorno lice,<br />
odgovorno lice vo stransko pravno lice {to ima pretstavni{tvo ili<br />
vr{i dejnost vo Republika Makedonija, ili lice koe vr{i raboti od<br />
javen interes, ako deloto e storeno vo vr{ewe na negovoto posebno<br />
ovlastuvawe ili dol`nost.<br />
Poslu`uvawe vo slu`bata<br />
^len 356<br />
Slu`beno lice koe neovlasteno }e se poslu`i so pari, so hartii<br />
od vrednost ili so drugi podvi`ni predmeti dovereni vo slu`bata<br />
ili ovie predmsti neovlasteno }e mu gi dads na drug da se poslu`i, }e<br />
se kazni so zatvor od tri meseci do pet godini.<br />
Primawe potkup<br />
^len 357<br />
(1) Slu`beno lice koe }e pobara ili }e primi podarok ili druga<br />
korist ili }e primi vetuvawe za podarok ili druga korist za da<br />
izvr{i vo ramkite na svoeto slu`beno ovlastuvawe slu`beno dejstvie<br />
{to ne bi smeelo da go izvr{i ili da ne izvr{i slu`beno dejstvie<br />
{to bi moralo da go izvr{i }e se kazni so zatvor od edna do deset godini.<br />
(2) Slu`beno lice koe }e pobara ili }e primi podarok ili druga<br />
korist ili }e primi vetuvawe za podarok ili na druga korist, za da<br />
izvr{i vo ramkite na svoeto slu`beno ovlastuvawe slu`beno dejstvie<br />
{to bi moralo da go izvr{i ili da ne izvr{i slu`beno dejstvie {to<br />
665
ne bi smeelo da go izvr{i, }e se kazni so zatvor od {est meseci do pet<br />
godini.<br />
(3) Slu`beno lice koe po izvr{uvaweto ili neizvr{uvaweto<br />
na slu`benoto dejstvie navedeno vo stavovite 1 i 2 vo vrska so nego }e<br />
pobara ili }e primi podarok ili druga korist, }e se kazni so zatvor od<br />
tri meseci do tri godini.<br />
(4) So kazna od stavovite 1, 2 i 3 }e se kazni i odgovorno lice i<br />
lice koe vr{i raboti od javen interes, ako e deloto izvr{eno vo vrska<br />
so steknuvawe, ostvaruvawe ili odzemawe prava utvrdeni so zakon ili<br />
zaradi steknuvawe korist ili nanesuvawe {teta na drug, odgovorno<br />
lice vo stransko pravno lide, kako i stransko slu`beno lice {to deloto<br />
}e go stori na {teta na Republika Makedonija, nejzin gra|anin<br />
ili pravno lice.<br />
(5) Primeniot podarok ili imotnata korist }e se odzemat.<br />
Davawe potkup<br />
^len 358<br />
(1) Toj {to na slu`beno lice }e mu dade ili }e mu veti podarok<br />
ili druga korist za da izvri{i vo ramkite na svoeto slu`beno ovlastuvawe<br />
slu`beno dejstvie {to ne bi smeelo da go izvr{i ili da ne izvr{i<br />
slu`beno dejstvie {to bi moralo da go izvr{i ili toj {to posreduva<br />
pri ova, }e se kazni so zatvor od {est meseci do pet godini<br />
(2) Toj {to na slu`beno lice }e mu dade ili }e mu veti podarok<br />
ili druga korist za da izvr{i vo ramkite na svoeto slu`beno ovlastuvawe<br />
slu`beno dejstvie {to bi moralo da go izvr{i ili da ne izvr{i<br />
slu`beno dejstvie {to ne bi smeelo da go izvr{i ili toj {to posreduva<br />
pri ova, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
(3) Za deloto od stavovite 1 i 2 nema da se kazni toj koj dal ili<br />
vetil potkup po barawe od slu`beno lice i toa go prijavi pred da doznae<br />
deka deloto e otkrieno.<br />
(4) Odredbite od stavovite 1, 2 i 3 se primenuvaat i koga potkup<br />
e daden ili veten na odgovorno lice, odgovorno lice vo stransko pravno<br />
lice, lice koe vr{i raboti od javen interes i stransko slu`beno<br />
lice, vo vrska so deloto od ~len 357.<br />
(5) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so pari~na<br />
kazna.<br />
(6) Dadeniot podarok ili imotna korist }e se odzemat, a vo slu-<br />
~ajot od stav 3 }e mu se vratat na liceto koe go dalo potkupot.<br />
Protivzakonito posreduvawe<br />
^len 359<br />
(1) Toj {to }e primi nagrada ili druga korist so iskoristuvawe<br />
na svojata slu`bena ili op{testvena polo`ba i vlijanie za da posreduva<br />
da se izvr{i ili da ve se izvr{i nekoe slu`beno dejstvie, }e se<br />
kazni so pari~na kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
666
(2) Toj {to so iskorastuvawe na svojata slu`bena ili op{testvena<br />
polo`ba ili vlijanie }e posreduva da se izvr{i slu`beno dejstvie<br />
{to ne bi smeelo da se izvr{i ili da ne se izvr{i slu`beno dejstvie<br />
{to bi moralo da se izvr{i, }s se kazni so zatvor od {est meseci<br />
do pet godini.<br />
(3) Ako deloto od stav 2 e storeno vo vrska so pokrenuvawe ili<br />
vodewe krivi~na postapka protiv opredeleno lice, storitelot }e se<br />
kazni so zatvor od edna do pet godini.<br />
(4) Toj koj so iskoristuvawe na svojata slu`bena ili druga polo`ba,<br />
op{t ugled ili vlijanie, za nagrada ili druga korist posreduva<br />
kaj odgovorno lice, odgovorno lice vo stransko pravno lice {to vr{i<br />
dejnost vo Republika Makedonija ili lice koe vr{i raboti od javen<br />
interes da izvr{i ili da ne izvr{i dejstvie {to e sprotivno na negovata<br />
dol`nost ili kaj stransko slu`beno lice da izvr{i ili da ne izvr{i<br />
dejstvie {to e sprotivno na negovata dol`nost na {teta na Republika<br />
Makedonija, nejzin gra|anin ili pravno lice, }e se kazni so pari~na<br />
kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
(5) Ako deloto od stav 4 imalo za posledica protivzakonito<br />
steknuvawe ili gubewe na prava, ili steknuvawe pogolema imotna korist<br />
ili nanesuvawe pogolema {teta za drug, doma{no ili stransko<br />
pravno lnce, storitelot }e se kazni so zatvor od tri meseci do tri godini.<br />
(6) Ako za posrsduvaweto od stavovits 2 i 3 e primena nagrada<br />
ili druga korist, storitelot }e se kazni so zatvor od edna do deset godini.<br />
Prikrivawe na potekloto na nesrazmerno steknat imot<br />
^len 359-a<br />
(1) Slu`beno lice i odgovorno lice vo javno pretprijatie ili<br />
javna ustanova {to sprotivno na zakonskata dol`nost za prijavuvawe<br />
na imotnata sostojba dava la`ni podatoci za svoite prihodi, ili koga<br />
}e se utvrdi deka negoviot imot zna~itelno gi nadminuva negovite legalni<br />
i prijaveni za odano~uvawe prihodi gi prikriva negovite vistinski<br />
izvori, }e se kazni so zatvor od {est meseci do pet godini i so<br />
pari~na kazna.<br />
(2) Imotot koj zna~itelno gi nadminuva prihodite {to gi ostvaruva<br />
i prijavenite za odano~uvawe prihodi za koi storitelot gi prikriva<br />
vistinskite izvori se odzema, a ako negovoto odzemawe ne e mo`no<br />
od storitelot se odzema drug imot {to odgovara na negovata vrednost.<br />
Imotot se odzema i od treti lica na koi e prenesen bez soodveten<br />
nadomestok.<br />
667
Odavawe slu`bena tajna<br />
^len 360<br />
(1) Toj {to na javnosta ili na nepovikano lice }e soop{ti, predade<br />
ili na drug na~in }e mu gi stori dostapni podatocite {to pretstavuvaat<br />
slu`bena tajna ili pribavuva takvi podatoci so namera da gi<br />
soop{ti ili predade na javnosta ili na nepovikano lice, }e se kazni<br />
so zatvor od tri meseci do pet godini.<br />
(2) Ako deloto od stav 1 e storeno od koristoqubie ili zaradi<br />
koristewe na podatocite vo stranstvo, storitelot }e se kazni so zatvor<br />
najmalku edna godina.<br />
(3) Ako deloto od stav 1 e storeno od nebre`nost storitelot }e<br />
se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
(4) Kako slu`bena tajna se smetaat podatocite ili dokumentite<br />
{to so zakon, so drug propis ili so odluka na nadle`niot organ doneseni<br />
vrz osnova na zakon se proglaseni kako slu`bena tajna i ~ie<br />
otkrivawe ima ili mo`e da ima {tetni posledici za slu`bata.<br />
Zloupotreba na dr`avna, slu`bena ili voena tajna<br />
^len 360-a<br />
(1) Slu`beno lice {to }e iskoristi podatoci {to pretstavuvaat<br />
dr`avna, slu`bena ili voena tajna so namera za pribavuvawe za sebe<br />
ili za drug nekakva korist ili nanesuvawe {teta na drug, }e se kazni<br />
so zatvor od tri meseci do pet godini<br />
(2) So kaznata od stav 1 }e se kazni toj {to po prestanokot na<br />
slu`bata, so ista namera }e gi iskoristi takvite podatoci ili }e mu<br />
gi soop{ti, predade ili stori dostapni na drug na koristewe.<br />
Falsifikuvawe slu`bena isprava<br />
^len 361<br />
(1) Slu`beno lice koe vo slu`bena isprava, kniga ili spis }e<br />
vnese nevistiniti podatoci ili nema da vnese nekoj va`en podatok ili<br />
so svoj potpis, odnosno so slu`ben pe~at }e zaveri slu`bena isprava,<br />
kniga ili spis so nevistinita sodr`ina ili so svoj potpis, odnosno so<br />
slu`ben pe~at }e ovozmo`i pravewe slu`bena isprava, kniga ili spis<br />
so nevistinita sodr`ina, }e se kazni so zatvor od tri meseci do pet godini.<br />
(2) So kaznata od stav 1 }e se kazni i slu`beno lice koe ispravite<br />
od toj stav }e gi upotrebi vo slu`bata kako da se vistiniti ili }e<br />
gi uni{ti, prikrie ili vo pogolema mera }e gi o{teti ili na drug na-<br />
~ip }e gi napravi neupotreblivi.<br />
(3) Odgovorno lice vo pravno lice koe raspolaga so dr`aven<br />
ili op{testven imot koe }e gi stori delata od stavovite 1 i 2 }e se kazni<br />
so kaznata propi{ana za tie dela.<br />
668
Protivzakonita naplata i isplata<br />
^len 362<br />
Slu`beno lice ili odgovorno lice vo pravno lice koe raspolaga<br />
so dr`aven ili op{testven imot koe od nekogo }e naplati iznos<br />
{to toj ne e dol`en da go plati ili }e mu naplati pove}e otkolku {to<br />
e dol`en da plati ili koe pri isplatata ili predavaweto na predmetite<br />
}e isplati ili }e predade pomalku otkolku {to bil dol`en, }e se<br />
kazni so pari~na kazna ili so zatvor do tri godini<br />
G l a v a t r i e s e t i p r v a<br />
KRIVI^NI DELA PROTIV PRAVOSUDSTVOTO<br />
Neprijavuvawe podgotvuvawe na krivi~no delo<br />
^len 363<br />
(1) Toj {to znae deka se podgotvuva izvr{uvawe na krivi~no<br />
delo za koe spored zakonot mo`e da se izre~e kazna zatvor od pet godini<br />
ili pote{ka kazna, pa vo vremeto koga se u{te bilo mo`no da se<br />
spre~i negovoto izvr{uvawe ne go prijavil toa, a deloto bilo vo obid<br />
ili izvr{eno, }e se kazni so pari~na kazra ili so zatvor do edna godina.<br />
(2) Ako ne e prijaveno podgotvuvawe na krivi~no delo za koe<br />
spored zakonot mo`e da se izre~e kazna do`ivoten zatvor, storitelot<br />
}e se kazni so kazna zatvor od edna do pet godini.<br />
(3) Nema da se kazni za neprijavuvawe na podgotvuvawe krivi-<br />
~no delo od stav 1, lice na koe storitelot mu e bra~en drugar, krven<br />
srodnik vo prava linija, brat ili sestra, posvoitel ili posvoenik ili<br />
lice koe so storitelot `ivee vo trajna vonbra~na zaednica.<br />
Neprijavuvawe krivi~no delo ili storitel<br />
^len 364<br />
(1) Slu`beno lice koe svesno }e propu{ti da prijavi krivi~no<br />
delo za koe doznalo vo vr{eweto na svojata dol`nost, ako za toa delo<br />
spored zakonot mo`e da se izre~e kazna zatvor od pet godini ili pote{ka<br />
kazna, a deloto se goni po slu`bena dol`nost, }e se kazni so pari~na<br />
kazna ili so zatvor od edna do tri godini.<br />
(2) So kaznata od stav 1 }e se kazni toj {to svesno }e propu{ti<br />
da prijavi krivi~no delo od ~lenovite 123, 141, 142, 158, 162, 165, 186,<br />
187, 188, 215, 216, 231, 232, 236, 237, 238, 258, 259, 268, 269, 273, ~lenovite<br />
305 do 326, 348, 349, ~lenovite 353 do 362, 382, 383, 394, 394-a, 396, i ~lenovite<br />
403 do 422.<br />
(3) Nema da se kazni za deloto od stav 1 i stav 2 lice na koe storitelot<br />
mu e bra~en drugar, krven srodnik vo prava linija, brat ili<br />
sestra, posvoitel ili posvoenik ili lice koe so storitelot `ivee vo<br />
trajna vonbra~na zaednica.<br />
669
Pomagawe na storitel vo izvr{eno krivi~no delo<br />
^len 365<br />
(1) Toj {to }e skrie storitel na krivi~no delo za koe goneweto<br />
se prezema po slu`bena dol`nost ili so prikrivawe na orudijata, tragite,<br />
predmetite ili na drug na~in }e mu pomogne da ne bide otkrien<br />
ili toj {to krie osudeno lice ili prezema drugi dejstvija so koi se<br />
odi kon toa da ne se izvr{i kaznata, izre~enite merki na bezbednost<br />
ili da ne se primenat vospitnite merki upatuvawe vo vospitna ustanova<br />
ili vo vospitno-popraven dom, }e se kazni so pari~na kazna ili so<br />
zatvor do edna godina.<br />
(2) Toj {to }e mu pomogne na storitel na krivi~no delo za koe e<br />
propi{ana kazna zatvor od pet godini ili pote{ka, }e se kazni so zatvor<br />
od tri meseci do pet godini.<br />
(3) Toj {to }e mu pomogne na storitel na krivi~no delo za koe e<br />
propi{ana kazna do`ivoten zatvor, }e se kazni so zatvor od edna do deset<br />
godini.<br />
(4) Kaznata za deloto od stav 1 ne mo`e da bide pote{ka spored<br />
vidot nitu spored visinata od kaznata propi{ana za krivi~noto delo<br />
izvr{eno od storitelot na deloto.<br />
(5) Nema da se kazni za deloto od stavovite 1, 2 i 3 lice na koe<br />
storitelot mu e bra~en drugar, krven srodnik vo prava linija, brat<br />
ili sestra, posvoitel ili posvoenik ili lice koe so storitelot `ivee<br />
vo trajna vonbra~na zaednica.<br />
La`no prijavuvawe na krivi~no delo<br />
^len 366<br />
(1) Toj {to }e prijavi drug deka storil krivi~no delo za koe goneweto<br />
se prezema po slu`bena dol`nost, a znae deka ne e storitel, }e<br />
se kazni so zatvor od tri meseci do tri godini.<br />
(2) Toj {to so podmetnuvawe tragi ili predmeti na krivi~no<br />
delo ili na drug na~in }e predizvika poveduvawe na krivi~na postapka<br />
za krivi~no delo za koe goneweto se prezema po slu`bena dol`nost<br />
protiv lice za koe znae deka ne e storitel }e se kazni so zatvor od<br />
edna do tri godini.<br />
(3) Toj {to }e prijavi deka storil krivi~no delo za koe goneweto<br />
se prezema po slu`bena dol`not, iako ne go stori }e se kazni so pari~na<br />
kazna ili so zatvor do tri meseci.<br />
(4) So kaznata od stav 3 }e se kazni i toj {to }e prijavi deka e<br />
storeno krivi~no delo za koe goneweto se prezema po slu`bena dol-<br />
`nost, iako znae deka toa delo ne e storeno.<br />
Podnesuvawe la`ni dokazi<br />
^len 366-a<br />
(1) Toj {to vo postapka pred sud ili vo upravna postapka }e podnese<br />
dokazi za koi znae deka se la`ni, }e se kazni so zatvor od edna do<br />
670
tri godini.<br />
(2) So kaznata od stav 1 }e se kazni i toj {to }e otstrani ili<br />
uni{ti dokazi {to se od zna~ewe za postapkata pred sud ili upravnata<br />
postapka.<br />
Davawe la`en iskaz<br />
^len 367<br />
1) Svedok, ve{tak, preveduva~ ili tolkuva~ koj pred sud ili vo<br />
upravna, prekr{o~na ili disciplinska postapka }e dade la`en iskaz,<br />
}e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do tri meseci.<br />
(2) So kaznata od stav 1 }e se kazni stranka koja pri izveduvawe<br />
dokaz so soslu{uvawe na stranki vo procesna ili vo upravna postapka<br />
}e dade la`en iskaz, a vrz ovoj iskaz e zasnovana odlukata donesena vo<br />
taa postapka.<br />
(3) Ako la`niot iskaz od stav 1 e daden vo krivi~na postapka,<br />
storitelot }e se kazni so zatvor od tri meseci do pet godini.<br />
(4) Ako poradi deloto od stav 3 nastapile osobeno te{ki posledici<br />
za obvinetiot, storitelot }e se kazni so zatvor od edna do deset<br />
godini.<br />
(5) Ako storitelot dobrovolno go otpovika svojot la`en iskaz<br />
pred da se donese <strong>pravo</strong>silna odluka, mo`e da se oslobodi od kazna.<br />
Spre~uvawe na doka`uvawe<br />
^len 368<br />
(1) Toj {to so namera da go spre~i ili ote`ne doka`uvaweto }e<br />
skrie, uni{ti, o{teti ili delumno ili celosno }e stori neupotrebliva<br />
tu|a isprava ili predmet {to slu`i za doka`uvawe, }e se kazni<br />
so pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
(2) So kaznata od stav 1 }e se kazni i toj {to so ista namera }e<br />
otstrani, uni{ti, rasipe, pomesti ili premesti me|nik, zemjomerski<br />
ili drug znak za sopstvenost ili za drugo <strong>pravo</strong> vrz nedvi`nost ili za<br />
<strong>pravo</strong> na upotreba na voda, ili toj {to so ista namera la`no }e postavi<br />
vakov znak.<br />
Nezakonito vlijanie vrz svedoci<br />
^len 368-a<br />
(1) Toj {to so zakana deka }e napadne vrz `ivotot ili teloto<br />
ili imot od pogolem obem, so nudewe potkup, so popre~uvawe ili na<br />
drug na~in vlijae nekoe lice da se pojavi ili da ne se pojavi kako svedok<br />
vo postapka pred sud ili vo upravna postapka, ili ako e povikano<br />
kako svedok da dade ili da ne dade iskaz vo opredelena smisla, }e se<br />
kazni so zatvor od edna do tri godini.<br />
(2) So kaznata od stav 1 }e se kazni i toj {to zaradi odmazda za<br />
dadeniot iskaz na liceto povikano kako svedok ili nemu blisko lice<br />
671
}e mu odzeme nekoe <strong>pravo</strong>, }e go maltretira ili telesno }e go povredi.<br />
(3) Ako poradi deloto od stavot 1 nastapile osobeno te{ki<br />
posledici za obvinetiot vo krivi~nata postapka, ili na na svedokot<br />
ili nemu blisko lice mu e nanesena te{ka telesna povreda, storitelot<br />
}e se kazni so zatvor od edna do deset godini.<br />
Povreda na tajnosta na postapkata<br />
^len 369<br />
Toj {to neovlasteno }e go otkrie ona {to go doznal vo postapka<br />
pred sud ili vo upravna, prekr{o~na ili disciplinska postapka,<br />
{to so zakon ili so odluka na sudot ili organot {to ja vodi disciplinskata<br />
postapka e proglaseno kako tajna, }e se kazni so pari~na kazna<br />
ili so zatvor do edna godina.<br />
Bunt na lica li{eni od sloboda<br />
^len 370<br />
(1) Toj {to vo ustanova vo koja se nao|a vrz osnova na zakonita<br />
odluka za li{uvawe od sloboda, }e organizira bunt na lica li{eni od<br />
sloboda, so namsra nasilno da se oslobodat ili zaedni~ki da gi napadnat<br />
slu`benite lica vo taa ustanova ili so sila ili so seriozna zakana<br />
na upotreba na sila da gi prisilat ne{to da storat ili da ne storat<br />
{to e sprotivno so nivnata dol`nost, }e se kazni so zatvor od {est<br />
meseci do tri godini.<br />
(2) U~esnikot vo buntot od stav 1, }e se kazni so zatvor od tri<br />
meseci do edna godina.<br />
(3) Sgoritelot na deloto od stavovite 1 i 2 koj }e upotrebi<br />
sila, }e se kazni so zatvor od {est meseci do pet godini.<br />
(4) Storetelot na deloto od stavovite 1 i 2 koj dobrovolno }e se<br />
otka`e od buntot pred da se upotrebi sila ili seriozna zakana, }e se<br />
oslobodi od kazna.<br />
Begstvo na lice li{eno od sloboda<br />
^len 371<br />
Toj {to }e pobegne od ustanovata vo koja so zakonita odluka e<br />
li{en od sloboda so upotreba na sila ili seriozna zakana deka neposredno<br />
}e napadne vrz `ivotot ili teloto na drug, }e se kazni so zatvor<br />
od tri meseci do pet godini.<br />
Ovozmo`uvawe begstvo na lice li{eno od sloboda<br />
^len 372<br />
(1) Toj {to so sila, seriozna zakana, so izmama ili na drug na-<br />
~in }e mu ovozmo`i begstvo na lice koe vrz osnova na zakonita odluka<br />
e li{eno od sloboda, }e se kazni so zatvor od tri meseci do pet godini.<br />
(2) Ako deloto od stav 1 e storeno vo grupa ili so upotreba na<br />
ogneno oru`je ili drugo opasno orudie, storitelot }e se kazni so zat-<br />
672
vor od edna do deset godini.<br />
Protivzakonito osloboduvawe na lice li{eno od sloboda<br />
^len 373<br />
Slu`beno lice koe sprotivno na zakonot }e oslobodi lice li-<br />
{eno od sloboda koe mu e dovereno na ~uvawe ili }e mu pomogne da pobegne,<br />
}e se kazni so zatvor od tri meseci do pet godini.<br />
Protivpravno prisvojuvawe na predmeti pri pretres ili vo postapka na<br />
izvr{uvawe<br />
^len 374<br />
Slu`beno lice koe pri pretres na dom, prostorii ili lica ili<br />
vo postapka na izvr{uvawe protivpravno }e odzeme tu| podvi`en predmet<br />
so namera da go prisvoi, }e se kazni so zatvor od edna do deset godini.<br />
Prisilba sprema <strong>pravo</strong>suden rabotnik<br />
^len 375<br />
(1) Toj {to sudija, sudija-porotnik, javen obvinitel, javen <strong>pravo</strong>branitel<br />
ili niven zamenik so sila ili so seriozna zakana }e go<br />
prisili ne{to da stori, da ne stori ili da trpi, }e se kazni so pari~na<br />
kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
(2) Ako vo vr{eweto na deloto im e nanesena telesna povreda<br />
na licata od stavot 1 ili na niv bliski lica, storitelot }e se kazni so<br />
zatvor od edna do tri godini.<br />
(3) Ako vo vr{eweto na deloto im e nanesena te{ka telesna povreda<br />
na licata od stav 1 ili na niv bliski lica, storitelot }e se kazni<br />
so zatvor od edna do deset godini.<br />
(4) Obidot za delata od stavovite 1 i 2 e kazniv.<br />
Izigruvawe na zabrani od izre~enite kazni i od pravnite posledici na<br />
osudata<br />
^len 376<br />
(1) Toj {to na drug }e mu ovozmo`i da vr{i odredeno zanimawe,<br />
profesionalna dejnost ili dol`nost ili drugi raboti, iako znae deka<br />
toa mu e zabraneto so izre~ena kazna ili so pravni posledici od osudata,<br />
}e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
(2) Ako deloto od stav 1 go stori slu`beno lice, }e se kazni so<br />
pari~na kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
(3) Ako deloto od stavot 1 go stori pravno lice, }e se kazni so<br />
pari~na kazna.<br />
Neizvr{uvawe na sudska odluka<br />
^len 377<br />
(1) Slu`beno ili odgovorno lice koe nema da postapi po <strong>pravo</strong>-<br />
673
silna odluka na sud so koja e odlu~eno za vra}awe na rabotnik na rabota,<br />
}e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
(2) Slu`beno lice ili odgovorno lice vo pravno lice {to }e<br />
odbie da izvr{i <strong>pravo</strong>silna i izvr{na sudska odluka {to e dol`no da<br />
ja izvr{i, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
(3) Slu`beno ili odgovorno lice koe }e odbie da izvr{i odluka<br />
na Ustavniot sud na Republika Makedonija {to e dol`no da ja izvr{i<br />
}e se kazni so zatvor od edna do pet godini<br />
(4) Ako deloto od stavovite 1, 2 i 3 predizvikalo pote{ka povreda<br />
na pravata na drug ili zna~itelna imotna {teta, storitelot na<br />
deloto od stavovite 1 i 2 }e se kazni so zatvor od edna do pet godini a<br />
storitelot na deloto od stav 3 so zatvor od edna do deset godini.<br />
(5) Slu`beno ili odgovorno lice ili lice zadol`eno za toa so<br />
sudskata odluka {to nema da postapi po <strong>pravo</strong>silna sudska odluka donesena<br />
vo postapka za izdavawe na naredba na za{tita na prava, }e se<br />
kazni so zatvor od edna do pet godini.<br />
(6) Ako deloto od stav (1) go stori pravno lice, }e se kazni so<br />
pari~na kazna.<br />
G l a v a t r i e s e t i v t o r a<br />
KRIVI^NI DELA PROTIV PRAVNIOT SOOBRA]AJ<br />
Falsifikuvawe isprava<br />
^len 378<br />
(1) Toj {to }e napravi la`na isprava ili }e prepravi vistinska<br />
isprava so namera takvata isprava da se upotrebi kako vistinska<br />
ili toj {to la`nata ili prepravenata isprava }e ja upotrebi kako vistinska,<br />
}e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
(2) Obidot e kazniv.<br />
(3) Ako deloto od stav 1 e storeno vo odnos na javna isprava, testament<br />
menica, ~ek, javna ili slu`bena kniga ili druga kniga {to<br />
mora da se vodi vrz osnova na zakon, storitelot }e se kazni so zatvor<br />
od tri meseci do pet godini.<br />
(4) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so<br />
pari~na kazna.<br />
Posebni slu~ai na falsifikuvawe ispravi<br />
^len 379<br />
]e se smeta deka storil delo falsifikuvawe na isprava i }e se<br />
kazni spored ~len 378:<br />
1) toj {to nekoja hartija, blanket ili na nekoj drug predmet na<br />
koj nekoe lice go stavilo svojot potpis neovlasteno }e popolni so<br />
izjava {to e od zna~ewe za pravnite odnosi,<br />
2) toj {to }e izmami drug za sodr`inata na ispravata za da go<br />
stavi svojot potpis vrz nea, smetaj}i deka se potpit{uva pod druga<br />
isprava ili pod druga sodr`ina,<br />
674
3) toj {to }e izdade isprava od imeto na nekoe lice bez negovo<br />
ovlastuvawe ili od imeto na lice koe ne postoi,<br />
4) toj {to kako izdava~ na isprava kon svojot potpis }e dodade<br />
deka ima nekakva polo`ba, zvawe ili ~in iako nema takva polo`ba,<br />
zvawe ili ~in, a ova ima bitno vlijanie vrz dokaznata sila na ispravata,<br />
i<br />
5) toj {to }e napravi isprava na toj na~in {to neovlasteno }e<br />
upotrebi vistinski pe~at ili znak.<br />
Kompjuterski falsifikat<br />
^len 379-a<br />
(1) Toj {to so namera da gi upotrebi kako vistinski neovlasteno<br />
}e izbraboti, vnese, izmeni, izbri{e ili napravi neupotreblivi<br />
kompjuterski podatoci ili programi {to se odredeni ili podobni da<br />
slu`at kako dokaz za fakti {to imaat vrednost za pravnite odnosi<br />
ili toj {to takvite podatoci ili programi }e gi upotrebi kako vistinski,<br />
}e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
(2) Ako deloto od stav 1 e storeno vo odnos na kompjuterski podatoci<br />
ili programi {to se koristat vo raboteweto na dr`avni organi,<br />
javni ustanovi, pretprijatija ili drugi pravni i fizi~ki lica {to<br />
vr{at raboti od javen interes ili vo pravniot soobra}aj so stranstvo<br />
ili ako so nivnata upotreba e predizvikana zna~itelna {teta, storitelot<br />
}e se kazni so zatvor od edna do pet godini.<br />
(3) Toj {to neovlasteno izrabotuva, nabavuva, prodava, dr`i<br />
ili pravi dostapni na drug posebni napravi, sredstva, kompjuterski<br />
programi ili kompjuterski podatoci nameneti ili pogodni za izvr{uvawe<br />
na deloto od stav 1, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do<br />
tri godini.<br />
(4) Obidot za deloto od stavovite 1 i 3 e kazniv.<br />
(5) Posebnite napravi, sredstva, kompjuterski programi ili podatoci<br />
za izvr{uvawe na deloto, }e se odzemat.<br />
Upotreba na isprava so nevistinita sodr`ina<br />
^len 380<br />
(1) Toj {to kako dokaz vo pravniot soobra}aj }e upotrebi<br />
isprava, kniga ili spis za koi znae deka se nevistiniti, }e se kazni so<br />
pari~na kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
(2) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so<br />
pari~na kazna.<br />
Ivdavawe i upotreba na nevistinito lekarsko ili veterinarno uverenie<br />
^len 381<br />
(1) Lekar ili veterinar koj }e izdade nevistinito lekarsko ili<br />
veterinarno uverenie, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do<br />
tri godini.<br />
675
(2) So kaznata od stav 1 }e se kazni toj {to }e upotrebi nevistinito<br />
lekarsko ili veterinarno uverenie kako da e vistinito.<br />
Nadripisarstvo<br />
^len 381-a<br />
Toj {to bez registrirana dejnost za nadomest dava stru~na i<br />
pravna pomo{ na gra|ani i pravni lica, a ne e advokat, }e se kazni so<br />
pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
676<br />
G l a v a t r i e s e t i t r e t a<br />
KRIVI^NI DELA PROTIV JAVNIOT RED<br />
Spre~uvawe slu`beno lice vo vr{ewe slu`beno dejstvie<br />
^len 382<br />
(1) Toj {to so sila ili seriozna zakana deka neposredno }e napadne<br />
vrz `ivotot ili teloto }e spre~i slu`beno lice vo vr{ewe slu-<br />
`beno dejstvie ili }e go prisili na vr{ewe slu`beno dejstvie, }e se<br />
kazni so pari~na kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
(2) Ako pri izvr{uvaweto na deloto od stav 1 storetelot go navredil<br />
ili maltretiral slu`benoto lice ili mu zadal telesni povredi<br />
ili mu se zakanuva so upotreba na oru`je, }e se kazni so zatvor od<br />
tri meseci do tri godini.<br />
(3) Toj {to deloto od stavovite 1 i 2 }e go stori sprema slu`beno<br />
lice ili lice koe pomaga pri vr{eweto raboti na javnata bezbednost<br />
ili na za{tita na ustavniot poredok na Republika Makedonija<br />
{to se odnesuvaat na spre~uvawe ili otkrivawe krivi~no delo, fa}awe<br />
na storitel na krivi~no delo, ~uvawe na javniot red i mir ili ~uvawe<br />
na lice li{eno od sloboda, }e se kazni so zatvor od {est meseci<br />
do pet godini.<br />
(4) Za obid na deloto od stavovite 1 i 2 se kaznuva.<br />
(5) Ako storitelot na deloto od stavovite 1, 2 i 3 bil predizvikan<br />
so nezakonito ili grubo postapuvawe na slu`benoto lice ili liceto<br />
koe pomaga, mo`e da se oslobodi od kazna.<br />
Napad vrz slu`beno lice pri vr{ewe raboti na bezbednosta<br />
^len 383<br />
(1) Toj {to }e napadne ili seriozno se zakanuva deka }e napadne<br />
slu`beno lice ili lice koe pomaga pri vr{ewe raboti na javnata bezbednost<br />
ili za{tita na ustavniot poredok na Republika Makedonija<br />
{to se odnesuvaat na spre~uvawe ili otkrivawe krivi~no delo, fa}awe<br />
na storitel na krivi~no delo, ~uvawe na javniot red i mir ili ~uvawe<br />
na lice li{eno od sloboda, }e se kazni so pari~na kazna ili so<br />
zatvor do tri godini.<br />
(2) Ako pri izvr{uvaweto na deloto od stav 1 storitelot so<br />
upotreba na oru`je ili drugo opasno orudie go maltretira ili go na-
vreduva slu`benoto lice ili liceto koe pomaga ili telesno go povredi,<br />
}e se kazni so zatvor od {est meseci do pet godini.<br />
(3) Ako pri izvr{uvaweto na deloto od stav 1 na slu`benoto<br />
lice ili na liceto koe pomaga mu e nanesena te{ka telesna povreda,<br />
storitelot }e se kazni so zatvor od edna do deset godini.<br />
(4) Ako storitelot na deloto od stavovite 1 i 2 bil predizvikan<br />
so nezakonito ili grubo postapuvawe na slu`benoto lice ili liceto<br />
koe pomaga, mo`e da se oslobodi od kazna.<br />
U~estvo vo tolpa {to }e spre~i slu`beno lice vo vr{ewe na slu`beno<br />
dejstvie<br />
^len 384<br />
(1) Toj {to u~estvuva vo tolpa {to so zaedni~ko dejstvuvawe }e<br />
spre~i ili }e se obide da spre~i slu`beno lice vo vr{ewe na slu`beno<br />
dejstvie ili na ist na~in }e go prisili da izvr{i slu`beno dejstvie,<br />
}e se kazni so zatvor od tri meseci do tri godini.<br />
(2) Voda~ot na tolpata, }e se kazni so zatvor od edna do pet godini.<br />
U~estvo vo tolpa {to }e izvr{i krivi~no delo<br />
^len 385<br />
(1) Toj {to }e u~estvuva vo tolpa {to so zaedni~ko dejstvuvawe<br />
}e stori nasilstva sprema lu|e ili }e o{teti ili }e uni{ti imot od<br />
pogolema vrednost, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do tri<br />
godini.<br />
(2) Ako pri dejstvuvaweto na tolpata nekoe lice e li{eno od<br />
`ivot ili te{ko telesno povredeno ili nastapila {teta od golemi<br />
razmeri, u~esnikot vo tolpata za samoto u~estvo, }e se kazni so zatvor<br />
od tri meseci do pet godini.<br />
(3) Voda~ot na tolpata, }e se kazni so zatvor od edna do deset<br />
godini.<br />
Nasilstvo<br />
^len Z86<br />
(1) Toj {to drug maltretira, grubo navreduva, ja zagrozuva negovata<br />
sigurnost ili vrz nego vr{i grubo nasilsgvo i so toa vo javnosta<br />
predizvikuva ~uvstvo na nesigurnost, zagrozuvawe ili strav, }e se kazni<br />
so zatvor od tri meseci do tri godini.<br />
(2) Ako deloto e izvr{eno vo grupa od dve ili pove}e lica ili<br />
nasilstvoto e izvr{eno nad pove}e gra|ani ili storitelot telesno<br />
povredil drug, }e se kazni so zatvor od {est meseci do pet godini.<br />
Organizirawe na otpor<br />
^len 387<br />
(1) Toj {to }e organizira drugi na otpor ili na neposlu{nost<br />
677
sprema zakoniti odluki ili merki na dr`aven organ, }e se kazni so<br />
pari~na kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
(2) Ako poradi deloto od stav 1 do{lo do nesproveduvawe ili<br />
do zna~itelno ote`nuvawe na sproveduvaweto na zakonita odluka ili<br />
merka na dr`aven organ ili deloto go stori kako voda~ na grupa, storitelot<br />
}e se kazni so zatvor od edna do pet godini.<br />
Protivpravno menuvawe na tertorijalnata podelba na Republika Makedonija<br />
^len 388<br />
Toj {to so upotreba na sila ili seriozna zakana so upotreba na<br />
sila ili na drug protivpraven na~in ja menuva so zakon utvrdenata teritorijalna<br />
podelba na Republika Makedonija, }e se kazni so zatvor<br />
od edna do pet godini;<br />
Simnuvawe ili o{tetuvawe na slu`ben pe~at ili znak<br />
^len 389<br />
(1) Toj {to }e simne ili o{teti slu`ben pe~at ili znak {to go<br />
stavilo ovlasteno slu`beno lice zaradi osiguruvawe na predmet ili<br />
prostorija ili toj {to bez simnuvawe ili o{tetuvawe na pe~at ili<br />
znak }e vleze vo vakva prostorija ili }e otvori osiguren predmet, }e<br />
se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
(2) Obidot e kazniv.<br />
Odzemawe ili uni{tuvawe slu`ben pe~at ili spis<br />
^len 390<br />
(1) Toj {to protivpravno }e odzeme, skrie, uni{ti, o{teti ili<br />
na drug na~in }e napravi neupotrebliv slu`ben pe~at, kniga ili spis<br />
ili isprava {to mu pripa|a na dr`aven organ ili drugo pravno lice<br />
{to vr{i javni ovlastuvawa ili {to kaj niv se nao|a, }e se kazni so<br />
pari~na kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
(2) Obidot e kazniv.<br />
La`no pretstavuvawe<br />
^len 391<br />
(1) Toj {to so namera za sebe ili za drug da pribavi korist ili<br />
na drug da mu stori {teta, la`no se pretstavuva kako slu`beno ili voeno<br />
lice ili neovlasteno nosi znaci na slu`beno ili voeno lice, }e se<br />
kazni so pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
(2) So kaznata od stav 1 }e se kazni i toj {to }e izvr{i dejstvie<br />
{to e ovlasteno da gi izvr{i samo opredeleno slu`beno ili voeno<br />
lice.<br />
Samovlastie<br />
^len 392<br />
(1) Toj {to samovlasno pribavuva nekoe svoe <strong>pravo</strong> ili <strong>pravo</strong><br />
678
{to smeta deka mu pripa|a, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor<br />
do {est meseci.<br />
(2) Toj {to samovlasno pribavuva nekoe svoe <strong>pravo</strong> ili <strong>pravo</strong><br />
{to smeta deka mu pripa|a, so upotreba na sila ili so seriozna zakana<br />
deka }e napadne na `ivotot ili teloto, }e se }azni so pari~na kazna<br />
ili so zatvor od {est meseci do tri godini.<br />
(3) So kaznata od stav 2 se kaznuva toj {to deloto od stavovite 1<br />
i 2 go stori za drug.<br />
(4) Goneweto za dejstvieto od stav 1 se prezema po privatna tu-<br />
`ba, a za stavovite 2 i 3 po predlog.<br />
Dogovor za izvr{uvawe krivi~no delo<br />
^len 393<br />
(1) Toj {to }e se dogovori so drug da izvr{i krivi~no delo za<br />
koe mo`e da se izre~e kazna zatvor od tri godini ili pote{ka kazna,<br />
}e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
(2) So kaznata od stav 1 }e se kazni i toj {to }e se soglasi na<br />
izvr{uvawe krivi~no delo za koe e propi{ana kazna zatvor od ~etiri<br />
godini ili pote{ka kazna.<br />
Zlostorni~ko zdru`uvawe<br />
^len 394<br />
(1) Toj {to }e sozdade grupa ili banda {to ima za cel vr{ewe<br />
na krivi~ni dela za koi mo`e da se izre~e kazna zatvor od tri godini<br />
ili pote{ka kazna, }e se kazni so zatvor od edna do pet godini.<br />
(2) Pripadnikot na grupata ili bandata, }e se kazni so zatvor<br />
od tri meseci do tri godini.<br />
(3) Ako grupata ili bandata ima za cel vr{ewe krivi~ni dela<br />
za koi mo`e da se izre~e kazna zatvor od najmalku osum godini, ogranizatorot<br />
}e se kazni so kazna zatvor najmalku ~etiri godini, a pripadnikot<br />
na grupata ili bandata }e se kazni so kazna zatvor od edna do pet<br />
godini.<br />
(4) Pripadnikot na grupata ili bandata koj }e ja otkrie grupata,<br />
odnosno bandata, pred da stori nekoe krivi~no delo vo nejzin sostav<br />
ili za nea, }e se oslobodi od kazna.<br />
(5) Predmetite i sredstvata {to grupata ili bandata gi koristi<br />
za podgotvuvawe na delata, kako i sredstvata za nivnoto finansirawe<br />
se odzemaat.<br />
Teroristi~ka organizacija<br />
^len 394-a<br />
(1) Toj {to sozdava grupa, banda ili druga zlostorni~ka orbganizacija<br />
za izvr{uvawe na krivi~ni dela na: ubistvo, telesno povreduvawe,<br />
grabnuvawe na lica, uni{tuvawe na javni objekti, transportni<br />
sistemi, objekti na infrastrukturata, informacioni sistemi i<br />
679
drugi objekti vo op{ta upotreba, grabnuvawe na avioni ili drugi<br />
sredstva za javen transport, proizvodstvo, poseduvawe ili trgovija so<br />
nuklearno oru`je, biolo{ki, hemiski oru`ja i drugi vidovi na oru`je<br />
i opasni materii, pu{tawe na opasni radioaktivni, otrovi i drugi<br />
opasni supstancii ili predizviukuvawe na po`ar ili eksplozija, uni-<br />
{tuvawe na postrojki za snabduvawe so voda, energija ili drugi osnovni<br />
prirodni izvori, so namera zagrozuvawe na `ivotot i teloto i sozdavawe<br />
~uvstvo na nesigurnost ili strav kaj gra|anite, }e se kazni so<br />
zatvor od najmalku osum godini.<br />
(2) Pripadnikot na grupata, bandata ili druga zlostorni~ak<br />
organizacija, kako i toj {to pomaga na koj bilo na~in }e se kazni so<br />
zatvor od ~etiri do deset godini.<br />
(3) So kaznata od stav 2 }e se kazni i toj {to javno povikuva,<br />
pottiknuva ili poddr`uva sozdavawe na teroristi~ka organizacija.<br />
(4) Storitelot na deloto od stav 3 koj so otkrivawe na organizacijata<br />
ili na drug na~in }e go spre~i izvr{uuvaweto na planiranite<br />
dela, }e se kazni so zatvor od tri meseci do tri godini, a mo`e i<br />
da se oslobodi od kazna.<br />
(5) Storitelot od stav 2 koj }e ja otkrie organizacijata pred da<br />
stori vo nejzin sostav ili za nea nekoe od delata predvideni vo stav 1,<br />
}e se oslobodi od kazna.<br />
(6) Nedvi`nostite iskoristeni i predmetite i sredstvata nameneti<br />
za podgotvuvawe na delata od stavovite 1, 2 i 3 se odzemaat."<br />
Terorizam<br />
^len 394-b<br />
(1) Toj {to }e izvr{i delo na ubistvo, telesno povreduvawe,<br />
grabnuvawe na lica, uni{tuvawe na javni objekti, transportni sistemi,<br />
objekti na infrastruktura, informacioni sistemi i drugi objekti<br />
vo op{ta upotreba, grabnuvawe na avioni ili drugi sredstva na javen<br />
transport, proizvodstvo, poseduvawe ili trgovija so nuklearni oru-<br />
`ja, biolo{ki, hemiski oru`ja i drugi vidovi oru`ja i opasni materii,<br />
pu{tawe na opasni radioaktivni, otrovni i drugi opasni supstancii<br />
ili predizvikuvawe po`ar ili eksplozija, uni{tuvawe na postrojki<br />
za snabduvawe so voda, energija ili drugi osnovni prirodni<br />
izvori, so namera za zagrozuvawe na `ivotot i teloto i sozdavawe ~uvstvo<br />
na nesigurnost ili strav kaj gra|anite, }e se kazni so zatvor najmalku<br />
deset godini ili so do`ivoten zatvor.<br />
(2) Toj {to javno povikuva, so {irewe ili stavawe na bilo koj<br />
drug na~in na raspolagawe na javnosta na poraka so koja se povikuva<br />
ili pottiknuva na izvr{uvawe na nekoe od dejstvijata predvideni so<br />
stav 1 i so toa }e predizvika opasnost za izvr{uvawe na takvo dejstvie,<br />
}e se kazni so zatvor od ~etiri do deset godini.<br />
(3) So kaznata od stav 2 }e se kazni i toj {to }e se dogovori so<br />
drugo lice za izvr{uvawe na deloto od stav 1, ili }e povika drug da se<br />
680
priklu~i kon zdru`enie ili grupa so namera za izvr{uvawe na deloto<br />
od stav 1.<br />
(4) Toj {to organizira izrabotuvawe, podgotvuva, izrabotuva,<br />
prodava, kupuva, prenesuva ili dr`i eksploziv, ogneno oru`je ili drugo<br />
oru`je ili opasni supstancii, nameneti za izvr{uvawe na deloto od<br />
stav 1, kako i toj {to vr{i obuka ili na drug na~in podgotvuva drug za<br />
izvr{uvawe na deloto od stav 1, }e se kazni so zatvor najmalku ~etiri<br />
godini.<br />
(5) Ako deloto od stavovite 2 i 4 go stori pravno lice, }e se<br />
kazni so pari~na kazna.<br />
(6) Nedvi`nostite iskoristeni i predmetite i sredstvata nameneti<br />
za podgotvuvawe, finansirawe i izvr{uvawe na delata }e se<br />
odzemat."<br />
Finansirawe na terorizam<br />
^len 394-v<br />
(1) Toj {to obezbeduva ili sobira sredstva na koj bilo na~in,<br />
direktno ili indirektno, nezakonski i svesno, so namera tie da bidat<br />
upotrebeni ili so znaewe deka tie }e bidat iskoristeni celosno ili<br />
delumno zaradi izvr{uvawe na krivi~no delo grabnuvawe na vozduhoplov<br />
ili brod (~l. 302), zagrozuvawe na bezbednosta na vozdu{niot<br />
soobra}aj (~len 303), teroristi~ko zagrozuvawe na ustavniot poredok<br />
i bezbednosta (~len 313) teroristi~ka organizacija (~l. 394-a), terorizam<br />
(~len 394-b), zlostorstvo protiv ~ove~nosta (~len 403-a), me|unaroden<br />
terorizam (~len 419), zemawe zalo`nici (~l. 421) i drugo delo<br />
na ubistvo ili te{ka telesna povreda izvr{eno so namera da se sozdade<br />
~uvstvo na nesigurnost ili strav kaj gra|anite, }e se kazni so zatvor<br />
od najmalku ~etiri godini.<br />
(2) Toj {to javno povikuva, so {irewe ili stavawe na koj bilo<br />
drug na~in na raspolagawe na javnosta na poraka so koja se povikuva<br />
ili pottiknuva na izvr{uvawe na nekoe od dejstvijata predvideni so<br />
stav 1, }e se kazni so zatvor od ~etiri do deset godini.<br />
(3) So kaznata od stav 2 }e se kazni i toj {to }e se dogovori so<br />
drugo lice za izvr{uvawe na deloto od stav 1, ili }e povika drug da se<br />
priklu~i kon zdru`enie ili grupa so namera za izvr{uvawe na deloto<br />
od stav 1.<br />
(4) Toj {to }e sozdade grupa ili banda {to ima za cel izvr{uvawe<br />
na krivi~noto delo od stav e, }e se kazni so kazna zatvor najmalku<br />
~etiri godini.<br />
(5) Pripadnikot na grupata ili bandata, }e se kazni so zatvor<br />
najmalku pet godini.<br />
(6) Pripadnikot na grupata ili bandata, koj }e ja otkrie grupata,<br />
odnosno bandata pred da stori nekoe krivi~no delo od nejzin sostav<br />
ili za nea, }e se oslobodi od kazna.<br />
681
(7) Ako deloto od stavovite 1, 2, 3 i 4 go stori pravno lice, }e<br />
se kazni so pari~na kazna.<br />
(8) Sredstvata nameneti za podgotvuvawe, finansirawe i izvr-<br />
{uvawe na delata od stavovite 1, 2, 3 i 4 }e se odzemat.<br />
Izrabotuvawe i nabavuvawe oru`je i sredstva nameneti za izvr{uvawe na<br />
krivi~no delo<br />
^len 395<br />
(1) Toj {to izrabotuva, nabavuva, krie ili na drug mu ovozmo`uva<br />
da dojde do oru`je, municija, eksplozivni materii, rasprskuva~ki<br />
materii ili sredstva potrebni za nivno pravewe, kako i otrovi za koi<br />
znael deka se nameneti za izvr{uvawe krivi~no delo, }e se kazni so zatvor<br />
od tri meseci do pet godini.<br />
(2) Ako predmet na deloto od stavot 1 e ogneno oru`je, oru`je<br />
~ija upotreba e zabraneta, ili eksplozivni ili drugi materii od pogolem<br />
obem, storitelot }e se kazni so zatvor od edna do pet godini.<br />
(3) Toj {to }e napravi ili na drug }e mu otstapi la`en klu~<br />
ili nekoe drugo sredstvo za provaluvawe iako znael deka e nameneto za<br />
izvr{uvawe na krivi~no delo, }e se kazni so zatvor od tri meseci do<br />
tri godini.<br />
(4) Predmetite od od stav 1 do 3 i sredstvata za nivno pravewe,<br />
prenesuvawe i rasturawe }e se odzemat.<br />
Nedozvoleno izrabotuvawe, dr`ewe i trguvawe so oru`je ili rasprskuva~ki<br />
materii<br />
^len 396<br />
(1) Toj koj {to neovlasteno izrabotuva, dr`i, prodava, nabavuva<br />
ili vr{i razmena so ogneno oru`je, municija ili eksplozivni materii,<br />
}e se kazni so zatvor od edna do deset godini.<br />
(2) Ako predmet na deloto od stavot 1 e pogolemo koli~estvo na<br />
ogneno oru`je, municija ili eksplozivni materii, ili ogneno oru`je,<br />
municija ili eksplozivni materii koi na gra|anite im se zabraneti,<br />
storitelot }e se kazni so zatvor najmalku pet godini.<br />
(3) Predmetite od stavovite 1 i 2 i sredstvata za nivno izrabotuvawe,<br />
prenesuvawe i rasturawe }e se odzemat.<br />
^len 396-a<br />
(1) Toj {to }e izvr{i falsifikuvawe na oznaki na ogneno oru-<br />
`je so bri{ewe, uni{tuvawe ili menuvawe na oznakite na ogneno oru-<br />
`je i delovite na ogneno oru`je ili ne izvr{i `igosuvawe i ozna~uvawe<br />
na ognenoto oru`je, delovite, komponentite na ognenoto oru`je i<br />
municijata, }e se kazni so zatvor od edna do deset godini.<br />
(2) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so<br />
pari~na kazna.<br />
682
Zloupotreba na znak za pomo{ i opasnost<br />
^len 397<br />
Toj {to so zloupotreba na znak za pomo{ ili znak za opasnost<br />
ili so nsosnovano povikuvawe za pomo{ }e predizvika bez potreba<br />
izleguvawe na dr`avni organi ili na protivpo`arna slu`ba ili drugi<br />
nadle`ni slu`bi za pomo{, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor<br />
do edna godina.<br />
Komar<br />
^len 398<br />
(1) Toj {to neovlasteno organizira komar ili druga igra na<br />
sre}a {to e zabraneta, }e se kazni so pari~na kazna ipi so zatvor do<br />
edna godina.<br />
(2) So kaznata od stav 1 }e se kazni i toj {to za nagrada stava na<br />
raspolagawe prostorii za igrawe komar ili na drug na~in za nagrada<br />
ovozmo`uva igrawe komar ili primamuva drugi na komar.<br />
(3) Toj {to pri komar }e se poslu`i so la`ni ili obele`ani<br />
karti ili so druga izmama, a ne se raboti za druto pote{ko delo, }e se<br />
kazni so zatvor od edna do pet godini i so pari~na kazna.<br />
(4) Predmetite na komarot, kako i zate~enite pari na storitelot<br />
pri komarot }e se odzemat.<br />
Spre~uvawe na verski obred<br />
^len 399<br />
Toj {to protivpravno }e spre~i vr{ewe verski obred, }e se<br />
kazni so pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
Skvernavewe na grob<br />
^len 400<br />
(1) Toj {to neovlasteno }e prekopa, razurne ili o{teti grob<br />
ili drugo mesto vo koe se zakopuvaat umrenite ili grubo }e gi povredi,<br />
}e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
(2) Toj {to so dejstvijata od stav 1 }e oskverni dva ili pove}e<br />
groba, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do tri godini.<br />
Skvernavewe na umren<br />
^len 401<br />
Toj {to protivpravno }e skrie, odnese, o{teti, uni{ti ili na<br />
drug na~in }e gi oskverni posmrtnite ostanki na umreniot, }e se kazni<br />
so pari~na kazna ili so zatvor do edna godina.<br />
Nedozvoleno preminuvawe na dr`avnata granica<br />
^len 402<br />
(1) Toj {to bez propi{ana dozvola }e ja premine ili }e se obide<br />
da ja premine granicata na Republika Maksdonija vooru`en ili so<br />
683
upotreba na nasilstvo, }e se kazni so pari~na kazna ili so zatvor do<br />
edna godina.<br />
(2) Toj koj{ggo se zanimava so nedozvoleno prefrlawe drugi<br />
lica preku granicata na Republika Makedonija, }e se kazni so zatvor<br />
od {est meseci do pet godini.<br />
(3) Toj {to organizira grupa, banda ili drugo zdru`enie za<br />
vr{ewe na delata od stavovite 1 i 2, }e se kazni so zatvor od edna do<br />
pet godini.<br />
G l a v a t r i e s e t i ~ e t v r t a<br />
KRIVI^NI DELA PROTIV ^OVE^NOSTA I<br />
ME\UNARODNOTO PRAVO<br />
Genocid<br />
^len 403<br />
Toj {to so namera napolno ili delumno da uni{ti nekoja nacionalna,<br />
etni~ka, rasna ili verska grupa, }e naredi da se vr{at ubistva<br />
ili te{ki povredi na teloto ili te{ko naru{uvawe na fizi~koto<br />
ili du{evnoto zdravje na ~lenovite na grupata ili prisilno raseluvawe<br />
na naselenieto ili grupata da se stavi vo takvi `ivotni uslovi<br />
{to doveduvaat do napolno ili delumno istrebuvawe na grupata ili<br />
da se primenat merki so koi se spre~uva ra|awe me|u pripadnicite na<br />
grupata ili da se vr{i prisilno preseluvawe na deca vo druga grupa<br />
ili toj {to so ista namera }e izvr{i nekoe od navedenite dela, }e se<br />
kazni so zatvor najmalku deset godini ili so do`ivoten zatvor.<br />
Zlostorstvo protiv ~ove~nosta<br />
^len 403-a<br />
Toj {to so namera za sistematsko uni{tuvawe na civilno naselenie,<br />
}e naredi da se vr{at ubistva, te{ki telesni povredi, fizi~ko<br />
istrebuvawe, porobuvawe, deportacija ili prisilno raseluvawe na naselenie,<br />
zatvorawe ili drug vid li{uvawe od sloboda sprotivni na me-<br />
|unarodnoto <strong>pravo</strong>, ma~ewe, siluvawe, seksualna eksploatacija ili ropstvo,<br />
prisilna prostitucija, prisilna bremenost, prisilna sterilizacija<br />
ili koj bilo drug vid te{ko seksualno nasilstvo, gonewe na koja<br />
bilo grupa ili zaednica vrz politi~ka, rasna, nacionalna, etni~ka,<br />
kulturna, verska ili polova osnova, prisilno odveduvawe i is~eznuvawe<br />
na lica, diskriminacija i podvojuvawe vrz rasna, nacionalna, etni-<br />
~ka, politi~ka, kulturna ili druga osnova i drugi nehumani postapki<br />
so koi namerno se predizvikuva fizi~ko ili psihi~ko stradawe, ili<br />
toj {to so ista namera }e izvr{i nekoe od navedenite dela, }e se kazni<br />
so zatvor najmalku deset godini ili so do`ivoten zatvor.<br />
684
Voeno zlostorstvo protiv civilno naselenie<br />
^len 404<br />
(1) Toj {to za vreme na vojna, vooru`en sudir ili okupacija povreduvaj}i<br />
gi pravilata na me|unarodnoto <strong>pravo</strong> }e naredi da se izvr-<br />
{i napad na civilnoto naselenie, na naselba, na oddelni civilni lica<br />
ili na lica onesposobeni za borba, {to imalo za posledica smrt, te-<br />
{ka telesna povreda ili te{ko naru{uvawe na zdravjeto na lu|eto; napad<br />
bez izbor na celta so koj se pogoduva civilnoto naselenie; vr{ewe<br />
sprema civilnoto naselenie ubistva, ma~ewa, ne~ove~ki postapuvawa,<br />
biolo{ki, medicinski ili drugi nau~ni eksperimenti, zemawe na tkiva<br />
ili organi zaradi transplantacija, nanesuvawe na golemi stradawa<br />
ili povredi na telesniot integritst ili na zdravjeto; raseluvawe ili<br />
preseluvawe ili prisilno odnaroduvawe ili preveduvawe vo druga<br />
vera; prisiluvawe na prostitucija ili siluvawe, seksualno ropstvo<br />
ili predizvikuvawe na prisilna bremenost, nasilna sterilizacija ili<br />
drug vid seksualno nasilstvo, primenuvawe na merki na zastra{uvawe<br />
i teror, zemawe na zalo`nici, kolektivno kaznuvawe, protivzakonito<br />
odveduvawe vo koncentracioni logori i drugi protivzakoniti zatvorawa,<br />
li{uvawe od <strong>pravo</strong>to na pravilno i nepristrasno sudewe, ili<br />
izvr{uvawe na kazna ili pogubuvawe bez prethodna presuda donesena<br />
od zakonski zasnovan sud vo postapka vo koja se obezbedeni op{toprifatenite<br />
sudski garancii, prisiluvawe na slu`ba vo vooru`enite<br />
sili na neprijatelska sila ili vo nejzina razuznava~ka slu`ba ili<br />
administracija, zapi{uvawe i regrutirawe na maloletnici pomladi<br />
od petnaeset godini vo vooru`enite sili ili nivno koristewe preku<br />
aktivno u~estvo vo vooru`enite dejstvija; iskoristuvawe na prisustvoto<br />
na civilno naselenie ili na drugi za{titeni lica kako `iv<br />
{tit na opredeleni mesta ili podra~ja na dejstvuvawe na vooru`eni<br />
sili; prisiluvawe na prinudna rabota, izgladnuvawe na naselenieto,<br />
konfiskuvawe na imot, grabe` na imotot na naselenieto, ote`nuvawe<br />
na pristapot na humanitarna pomo{, protivzakonito i samovolno uni-<br />
{tuvawe ili prisvojuvawe od pogolemi razmeri na imoti {to ne e<br />
opravdano so voenite potrebi, zemawe na nezakonita i nesrazmerno golema<br />
kontribucija i rekvizicija, namaluvawe na vrednosta na doma-<br />
{nite pari ili protivzakonito izdavawe na pari ili toj {to }e izvr{i<br />
nekoe od navedenite dela, }e se kazni so zatvor najmalku deset godini<br />
ili so do`ivoten zatvor.<br />
(2) So kaznata od stav 1 }e se kazni toj {to za vreme va vojna,<br />
vooru`en sudir ili okupacija povreduva}i gi pravilata na me|unarodnoto<br />
<strong>pravo</strong> }e naredi: da se izvr{i napad na na kulturno dobro {to e<br />
pod zasilena za{tita ili drugi objekti so posebna za{tita; objekti<br />
posebno za{titeni so me|unarodnoto <strong>pravo</strong> i na objekti i postrojki so<br />
opasna mo} kako {to se brani, nasipi i nuklearni elektrocentrali,<br />
bez izbor na celta da se ga|aat bolnici i mesta vo koi se sobiraat bolnite,<br />
ranetite i drugi civilni objekti {to se pod posebna za{tita na<br />
685
me|unarodnoto <strong>pravo</strong>; zgradi, prevozni sredstva, materijali i medicinski<br />
edinici koi koristat prepoznatlivi oznaki opredeleni so me|unarodnoto<br />
<strong>pravo</strong> ili personal, instalacii, materijali, edinici ili<br />
vozila vklu~eni vo obezbeduvawe humanitarna pomo{ ili na mirovnite<br />
misii, zabraneti mesta i demilitarizirani zoni, gradovi, sela, naselbi<br />
ili zgradi koi ne se braneti i ne pretstavuvaat voeni celi; dolgotrajno<br />
i vo golemi razmeri da se o{tetuva prirodnata okolina {to<br />
mo`e da mu {teti na zdravjeto ili na opstanokot na naselenieto ili<br />
na kulturnoto dobro {to e pod zasilena za{tita ili negova neposredna<br />
okolina da se upotrebat kako potkrepa na nekoja voena akcija, uni-<br />
{tuvawe ili prisvojuvawe od pogolem razmer na kulturno dobro, za-<br />
{titeno so me|unarodno <strong>pravo</strong>, kradewe ili ottu|uvawe ili vandalski<br />
napadi na kulturni dobra za{titeni so me|unarodno <strong>pravo</strong> toj {to }e<br />
izvr{i nekoe od navedenite dela.<br />
(3) Toj {to povreduvaj}i gi pravilata na megunarodnoto <strong>pravo</strong><br />
za vreme na vojna, vooru`en sudir ili okupacija, kako okupator, }e<br />
naredi ili }e izvr{i preseluvawe ili deportacija na celoto ili na<br />
delovi od civilnoto naselenie na okupiranata teritorija ili na okupiranata<br />
teritorija }e preseli delovi od sopstvenoto civilno naselenie<br />
}e se kazni so zatvor najmalku pet godini.<br />
Voeno zlostorstvo protiv raneti i bolni<br />
^len 405<br />
Toj {to za vreme na vojna ili vooru`en sudir povreduvaj}i gi<br />
pravilata na me|unarodnoto <strong>pravo</strong> }e naredi raneti, bolni, brodolomci<br />
ili sanitetski personal da se ubie, da se ma~i, ne~ove~no da se postapuva,<br />
da se vr{at biolo{ki, medicinski ili drugi nau~ni eksperimenti,<br />
da se zemat tkiva ili organi zaradi transplantacija ili da im<br />
se nanesuvaat golemi stradawa ili povredi na telesniot integritet<br />
ili na zdravjeto ili protivzakonito i samovolno da se uni{tuva ili<br />
da se prisvojuva vo golemi razmeri materijal, sredstva za sanitetski<br />
transport i zalihi na sanitetski ili verski ustanovi ili na edinici<br />
{to ne e opravdano so voenite potrebi ili toj {to }e izvr{i nekoe od<br />
navedenite dela, }e se kazni so zatvor najmalku deset godini ili so do-<br />
`ivoten zatvor.<br />
Voeno zlostorstvo protiv voeni zarobenici<br />
^len 406<br />
Toj {to povreduvaj}i gi pravilata na me|unarodnoto <strong>pravo</strong> }e<br />
naredi sprema voeni zarobenici da se vr{at ubistva, ma~ewa, ne~ove-<br />
~ni postapuvawa, da se vr{at biolo{ki, medicinski ili drugi nau~ni<br />
eksperimenti, zemawe tkiva ili organi zaradi transplantacija, da im<br />
se nanesuvaat golemi stradawa ili povredi na telesniot integritet<br />
ili na zdravjeto, da se prisiluvaat na vr{ewe slu`ba vo vooru`enige<br />
sili na neprijatelot ili da se li{uvaat od <strong>pravo</strong>to na pravilno i nep-<br />
686
istrasno sudewe ili da se izvr{uva kazna ili pogubuvawe bez prethodna<br />
presuda na zakonski zasnovan sud i postapka vo koja se obezbedeni<br />
op{toprifatenite sudski garancii ili nezakonski da se deportiraat,<br />
premestuvaat ili dr`at vo zarobeni{tvo ili toj {to }e izvr{i<br />
nekoe od navedenite dela, }s se kazni so zatvor najmalku deset godini<br />
ili so do`ivoten zatvor.<br />
Upotreba na nedozvoleni sredstva na borba<br />
^len 407<br />
(1) Toj {to za vreme na vojna ili vooru`en sudir }e naredi da se<br />
upotrebat otrovi ili otrovno oru`je, otrovni gasovi, gasovi za zagu{uvawe<br />
ili drug vid na gasovi ili sli~ni te~nosti, materii ili napravi,<br />
nagazni protivpe{adiski mini, kur{umi {to lesno se {irat vo<br />
~ove~koto telo, kako kur{umi so tvrda ~aura koja ne go pokriva celoto<br />
zrno ili e produp~ena, oru`je, proektili, materijali ili drug na-<br />
~in na vojuvawe, koi spored svojata priroda nanesuvaat nepotrebni povredi<br />
ili nepotrebni stradawa ili koi imaat osobini, sprotivni na<br />
me|unarodnoto voeno <strong>pravo</strong>, da ne razlikuvaat voeni od civilni celi<br />
ili drugi borbeni srsdstva ili na~in na borba {to se zabraneti so<br />
pravilata na me|unarodnoto <strong>pravo</strong> ili sam }e gi upotrebi, }e se kazni<br />
so zatvor najmalku edna godina.<br />
(2) So kaznata od stav 1 }e se kazni toj {to za vreme na vojna<br />
ili vooru`en sudir povreduvaj}i go me|unarodnoto <strong>pravo</strong> }e naredi da<br />
nema pre`iveani pripadnici na neprijatelot vo vojnata ili da se vodi<br />
borba protiv neprijatel vrz takvi osnovi.<br />
(3) Ako poradi deloto od st. 1 zaginale pove}e lica, storitelot<br />
}e se kazni so zatvor najmalku deset godini ili so do`ivoten zatvor.<br />
Odobruvawe ili opravduvawe na genocid, zlostorstva protiv ~ove~nosta ili<br />
voeni zlostorstva<br />
^len 407-a<br />
(1) Toj {to po pat na informacionen sistem javno gi negira,<br />
grubo gi minimizira, gi odobruva i opravduva delata od ~len 403 do<br />
407, }e se kazni so zatvor od edna do pet godini.<br />
(2) Ako negiraweto, minimiziraweto, odobruvaweto ili opravduvaweto<br />
e storeno so namera za pottiknuvawe omraza, diskriminacija<br />
ili nasilstvo protiv nekoe lice ili grupa na lica poradi nivnata nacionalna,<br />
etni~ka ili rasna pripadnost ili verska opredelba, storitelot,<br />
}e se kazni so kazna zatvor najmalku ~etiri godini.<br />
Zloupotreba na hemisko ili biolo{ko oru`je<br />
^len 407-b<br />
(1) Toj {to }e izraboti ili usovr{i, proizvede, nabavi, skladira,<br />
prodava ili kupuva, ili posreduva vo kupuvawe ili prodavawe; poseduva,<br />
prenesuva ili prevezuva hemisko ili biolo{ko oru`je ili<br />
687
ilo kakvo borbeno sredstvo zabraneto so pravilata na me|unarodnoto<br />
<strong>pravo</strong>, }e se kazni so zatvor od tri meseci do tri godini.<br />
(2) Toj {to za vreme na vojna ili vooru`en sudir naredi da se<br />
upotrebi hemisko ili biolo{ko oru`je ili bilo kakvi sredstva za borba<br />
ili }e vodi borba na na~in koj e zabranet so pravilata na me|unarodnoto<br />
<strong>pravo</strong>, }e se kazni so kazna zatvor najmalku edna godina.<br />
(3) Ako poradi deloto od stavovite 1 i 2 nastapi smrt na pove}e<br />
lica, storitelot }e se kazni so kazna zatvor najmalku pet godini ili<br />
do`ivoten zatvor.<br />
(4) Predmetite od stavovite 1 i 2 i sredstvata za nivno pravewe,<br />
prenesuvawe i rasturawe }e se odzemat.<br />
Protivpravno ubivawe i ranuvawe na neprijatel<br />
^len 409<br />
(1) Toj {to za vreme na vojna ili vooru`en sudir povreduvaj}i<br />
gi pravilata na me|unarodnoto <strong>pravo</strong> }e ubie ili rani neprijatel koj<br />
go ostavil oru`jeto ili bezuslovno se predal ili ostanal bez sredstva<br />
za odbrana, }e se kazni so zatvor najmalku edna godina.<br />
(2) Toj {to }e rani ili ubie neprijatel na svirep ili na podmolen<br />
na~in, od koristoqubie ili od drugi niski pobudi ili ako se ubieni<br />
pove}e lica, storitelot }e se kazni so zatvor najmalku deset godini<br />
ili so do`ivoten zatvor.<br />
Protivpravno odzemawe na predmeti od ubieni i raneti na boi{te<br />
^len 410<br />
(1) Toj {to }e naredi protivpravno da se odzemat predmeti od<br />
ubieni ili od raneti na boi{te ili toj {to vr{i takvo odzemawe, }e<br />
se kazni so zatvor od edna do pet godini.<br />
(2) Ako deloto od stav 1 e storeno na svirep na~in, storitelot<br />
}e se kazni so zatvor od edna do deset godini.<br />
Povreda na parlamentar<br />
^len 411<br />
Toj {to za vreme na vojna ili vooru`en sudir povreduvaj}i gi<br />
pravilata na me|unarodnoto <strong>pravo</strong>, navreduva, maltretira ili }e zadr`i<br />
parlamentar ili negova pridru`ba ili }e im go spre~i vra}aweto<br />
ili na drug na~in }e ja povredi nivnata neprikosnovenost, }e se kazni<br />
so zatvor od {est meseci do pet godini.<br />
Surovo postapuvawe so raneti, bolni i so voeni zarobenici<br />
^len 412<br />
Toj {to povreduvaj}i gi pravilata na me|unarodnoto <strong>pravo</strong> surovo<br />
postapuva oo raneti, bolni ili so voeni zarobenici ili onevozmo`uva<br />
ili spre~uva da gi koristat pravata {to spored tie pravila<br />
im pripa|aat, }e se kazni so zatvor od {est meseci do pet godini.<br />
688
Neopravdano odlagawe na repatrijacija na voeni zarobenici<br />
^len 413<br />
Toj {to po zavr{ena vojna ili vooru`en sudir povreduvaj}i gi<br />
pravilata na me|unarodnoto <strong>pravo</strong> }e naredi ili }e izvr{i neopravdano<br />
odlagawe na repatrijacija na voeni zarobenici ili na civilni<br />
lica, }e se kazni so zatvor od {est meseci do pet godini.<br />
Uni{tuvawe na dobra pod privremena za{tita ili kulturno nasledstvo<br />
^len 414<br />
(1) Toj {to za vreme na vojna ili vooru`en sudir povreduvaj}i<br />
gi pravilata na me|unarodnoto <strong>pravo</strong> uni{tuva dobra pod privremena<br />
za{tita ili kulturno nasledstvo i gradbi, verski objekti ili ustanovi<br />
nameneti za naukata, umetnosta, vospituvaweto ili za humanitarni<br />
celi, }e se kazni so zatvor najmalku edna godina.<br />
(2) Ako so deloto od stav 1 e uni{ten jasno prepoznatliv objekt,<br />
koj kako kulturno i duhovno nasledstvo na narodot e pod posebna<br />
za{tita na me|unarodnoto <strong>pravo</strong>, storitelot }e se kazni so zatvor najmalku<br />
pet godini.<br />
Pottiknuvawe na agresivna vojna<br />
^len 415<br />
Toj {to povikuva ili pottaknuva na agresivna vojna, }e se kazni<br />
so zatvor od edna do deset godini.<br />
Zloupotreba na me|unarodni znaci<br />
^len 416<br />
(1) Toj {to }e go zloupotrebi ili neovlasteno }e go nosi znameto<br />
ili znakot na Organizacijata na obedinetite nacii ili znacite ili<br />
znameto na Crveniot krst ili znaci {to se soodvetni na niv, me|unarodni<br />
telekomunikaciski znaci, znaci za kulturno nasledstvo ili drugi<br />
priznati me|unarodni znaci so koi se obele`uvaat opredeleni objekti,<br />
}e se kazni so zatvor od tri meseci do tri godini.<br />
(2) So kaznata od stavot 1 }e se kazni i toj {to so zloupotreba<br />
na zname na primirje, voeni znaci ili uniforma na neprijatelot }e<br />
predizvika smrt ili te{ka telesna povreda na nekoe lice.<br />
(2) Toj {to deloto od stav 1 i 2 }e go stori vo zona na voeni operacii,<br />
}e se kazni so zatvor od {est meseci do pet godini.<br />
Organizirawe na grupa i pottiknuvawe na izvr{uvawe genocid i voeni<br />
zlostorstva<br />
^len 416-a<br />
(1) Toj {to organizira grupa zaradi vr{ewe na krivi~ni dela<br />
od ~lenovite 403 do 416, }e se kazni so zatvor najmalku osum godini.<br />
(2) Toj {to }e stane pripadnik na grupata od stav 1, }e se kazni<br />
so zatvor najmalku ~etiri godini.<br />
689
(3) Pripadnik na grupata od stav 1 koj }e ja otkrie grupata pred<br />
da stori krivi~no delo vo nejziniot sostav ili za nea, }e se oslobodi<br />
od kaznata.<br />
(4) Toj {to povikuva ili pottiknuva na izvr{uvawe krivi~ni<br />
dela od ~lenovite 403 do 416, }e se kazni so zatvor od edna do deset<br />
godini.<br />
Odgovornost na komandantite i drugite pretpostaveni<br />
^len 416-b<br />
(1) Voeniot komandant ili liceto {to dejstvuva vo takvo svojstvo<br />
e krivi~no odgovoren za site krivi~ni dela od ~len 403 do 416-a,<br />
izvr{eni za vreme na vojna ili kakov bilo vooru`en sudir, me|unaroden<br />
ili vnatre{en, od pripadnici na regularni ili paramilitarni vooru`eni<br />
formacii pod negova direktna komanda i kontrola, ako znael<br />
ili vrz osnova na site okolnosti bil dol`en i mo`el da znae deka<br />
podgotvuvaat ili vr{at takvi dela, ili propu{til da gi prezeme site<br />
neophodni i razumni merki za da go spre~i nivnoto izvr{uvawe, ili<br />
spre~il ili propu{til pokrenuvawe na krivi~no gonewe na storitelite<br />
na krivi~nite dela.<br />
(2) Pretpostaveniot e krivi~no odgovoren za site krivi~ni<br />
dela od ~len 403 do 416-a, izvr{eni za vreme na vooru`en sudir ili za<br />
vreme na mir od negovite pot~ineti vo vr{eweto na slu`bena ili druga<br />
dol`nost ili rabotna obvrska, ako znael ili vrz osnova na site okolnosti<br />
bil dol`en i mo`el da znae deka podgotvuvaat ili vr{at takvi<br />
dela, ili propu{til da gi prezeme site neophodni i razumni merki za<br />
da go spre~i nivnoto izvr{uvawe, ili spre~il ili propu{til pokrenuvawe<br />
na krivi~no gonewe na storitelite na krivi~nite dela.<br />
Odgovornost na pot~inetiot za delo izvr{eno<br />
po naredba na pretpostaveniot<br />
^len 416-v<br />
(1) Izvr{uvaweto na krivi~nite dela od ~len 403 do 416-a po<br />
naredba na voen komandant ili drug pretpostaven ne go osloboduva<br />
pot~inetiot od krivi~na odgovornost.<br />
(2) Nema da se kazni pot~inetiot {to }e izvr{i krivi~no delo<br />
od ~len 404 do 416-a po naredba na pretpostaveniot ili vrz osnova na<br />
zakonita odluka, ako imal pravna obvrska da se pokori na naredbata<br />
ili odlukata, a ne znael deka e nezakonita i od site okolnosti ne bilo<br />
o~igledno deka e nezakonita.<br />
Rasna i druga diskriminacija<br />
^len 417<br />
(1) Toj {to vrz osnova na razlika na rasa, boja na ko`a, nacionalnost<br />
ili etni~ko poteklo gi povreduva osnovnite ~ovekovi prava<br />
i slobodi priznati od strana na me|unarodnata zaednica, }e se kazni so<br />
690
zatvor od {est meseci do pet godini.<br />
(2) So kaznata od stav 1 }e se kazni toj {to vr{i progonuvawe<br />
na organizacii ili na poedinci poradi nivnoto zalagawe za ramnopravnost<br />
na lu|eto.<br />
(3) Toj {to {iri idei za superiornost na edna rasa nad druga<br />
ili propagira rasna omraza ili pottiknuva na rasna diskriminacija,<br />
}e se kazni so zatvor od {est meseci do tri godini.<br />
Zasnovawe ropski odnos i prevoz na lica vo ropski odnos<br />
^len 418<br />
(1) Toj {to povreduvaj}i ga pravilata na me|unarodnoto <strong>pravo</strong>,<br />
}e stavi drug vo ropski ili nemu sli~en odnos ili go dr`i vo takov<br />
odnos, go kupi, go prodade, mu go predade na druto lice ili posreduva<br />
vo kupuvaweto, proda`bata ili predavaweto na vakvo lice ili pottiknuva<br />
drug da mu ja prodade svojata sloboda ili slobodata na liceto<br />
koe go izdr`uva ili koe se gri`i za nego, }e se kazni so zatvor od edna<br />
do deset godini.<br />
(2) Toj {to prevezuva lica koi se naogaat vo ropski ili sli~en<br />
odnos od edna zemja vo druga, }e se kazni so zatvor od {est meseci do<br />
pet godini.<br />
(3) Toj {to deloto od stavovite 1 i 2 }e go stori sprema maloletno<br />
lice, }e se kazni so zatvor najmalku pet godini.<br />
Trgovija so lu|e<br />
^len 418-a<br />
(1) Toj {to so sila, seriozni zakani doveduva vo zabludi ili<br />
drugi formi na prisilba, grabnuvawe, izmama, so zloupotreba na svojata<br />
polo`ba ili sostojbata na bremenost, nemo} ili fizi~ka ili mentalna<br />
nesposobnost na drug, ili so davawe ili primawe pari ili druga<br />
korist zaradi dobivawe soglasnost na lice koe ima kontrola na ili na<br />
drug na~in vrbuva, prevezuva, prenesuva, kupuva, prodava, zasolnuva<br />
ili prifa}a lica zaradi eksploatacija po pat na prostitucija ili<br />
drugi formi na seksualna eksploatacija, pornografija, prinudna rabota<br />
ili sluguvawe, ropstvo, prisilni brakovi, prisilna fertilizacija,<br />
nezakonito posvojuvawe ili nemu sli~en odnos ili nedopu{teno<br />
presaduvawe delovi od ~ovekovoto telo, }e se kazni so kazna zatvor<br />
najmalku ~tiri godini.<br />
(2) Toj {to }e odzeme ili uni{ti li~na karta, paso{ ili druga<br />
tu|a identifikaciona isprava zaradi vr{ewe na deloto od stavot 1 na<br />
ovoj ~len }e se kazni so zatvor od najmalku ~etiri do pet godini.<br />
(3) Toj {to koristi ili ovozmo`uva na drug koristewe na seksualni<br />
uslugi ili drug vid eksploatacija od lica za koe znael ili bil<br />
dol`en da znae deka e `rtva na trgovija so lu|e }e se kazni so zatvor<br />
od {est meseci do pet godini.<br />
(4) Soglasnosta na `rtvata na trgovija so lu|e zaradi namera za<br />
691
eksploatacija predvidena vo stav 1 od ovoj ~len, ne se od zna~ewe za<br />
postoeweto na krivi~noto delo od stav 1 na ovoj ~len.<br />
(5) Ako deloto od stavot 1 go stori pravno lice, }e se kazni so<br />
pari~na kazna.<br />
(6) Obidot e kazniv.<br />
(7) Nedvi`nostite iskoristeni i predmetite i prevoznite sredstva<br />
upotrebeni za izvr{uvawe na deloto, se odzemaat.<br />
Krium~arewe na migranti<br />
^len 418-b<br />
(1) Toj {to so sila ili so seriozna zakana deka }e napadne vrz<br />
`ivotot ili teloto, so grabnuvawe, izmama, od koristoqubie, so zloupotreba<br />
na svojata slu`bena polo`ba ili so iskoristuvawe na nemo-<br />
}ta na drug ilegalno prenesuva migranti preku dr`avnata granica,<br />
kako i toj {to pravi, nabavuva ili poseduva la`na patna ispravi so<br />
takva cel, }e se kazni so zatvor najmalku ~etiri godini.<br />
(2) Toj {to vrbuva, prevezuva, prenesuva, kupuva, prodava, zasolnuva<br />
ili prifa}a migranti, }e se kazni so zatvor od edna do pet godini.<br />
(3) Ako pri vr{eweto na delata od stavovite 1 i 2 e zagrozen<br />
`ivotot ili zdravjeto na migrant, ili so migrantot se postapuva osobeno<br />
poni`uva~ki ili surovo, ili se spre~uva toj da gi koristi pravata<br />
{to mu pripa|aat spored me|unarodnoto <strong>pravo</strong>, storitelot }e se<br />
kazni so zatvor najmalku osum godini.<br />
(4) Ako deloto od stavovite 1 i 2 e storeno so maloletno lice,<br />
storitelot }e se kazni so zatvor najmalku osum godini.<br />
(5) Predmetite i prevoznite sredstva upotrebeni za izvr{uvawe<br />
na deloto se odzemaat.<br />
Organizirawe na grupa i pottiknuvawe na izvr{uvawe na delata trgovija so<br />
lu|e, trgovija so maloletno lice i krium~arewe na migranti<br />
^len 418-v<br />
(1) Toj {to organizira grupa, banda ili drugo zdru`enie za<br />
vr{ewe na krivi~ni dela od ~lenovite 418-a, 418-b i 418-g, }e se kazni<br />
so zatvor najmalku osum godini.<br />
(2) Toj {to }e stane pripadnik na grupa, banda ili drugo zdru-<br />
`enie od stav 1 ili na drug na~in ja pomaga grubata, bandata ili zdru-<br />
`enieto, }e se kazni so zatvor najmalku edna godina.<br />
(3) Pripadnik na grupata od stav 1 koj }e ja otkrie grupata pred<br />
da stori krivi~no delo vo nejziniot sostav ili za nea, }e se oslobodi<br />
od kazna.<br />
(4) Toj {to povikuva, pottiknuva ili poddr`uva izvr{uvawe na<br />
krivi~nite dela od ~lenovite 418-a, 418-b i 418-g, }e se kazni so zatvor<br />
od edna do deset godini.<br />
692
Trgovija so maloletno lice<br />
^len 418-g<br />
(1) Toj {to vrbuva, prevezuva, prenesuva, kupuva, prodava, zasolnuva<br />
ili prifa}a maloletno lice zaradi eksploatacija po pat na prostitucija<br />
ili drugi formi na seksualna eksploatacija, pornografija,<br />
prinudna rabota ili sluguvawe, ropstvo, prisilni brakovi, prisilna<br />
fertilizacija, nezakonito posvojuvawe ili nemu sli~en odnos ili nedopu{teno<br />
presaduvawe delovi od ~ovekovo telo, }e se kazni so zatvor<br />
najmalku osum godini.<br />
(2) Toj {to deloto od stav 1 }e go stori so sila, seriozna zakana,<br />
so doveduvawe vo zabluda ili druga forma na prisilba, grabnuvawe,<br />
izmama, so zloupotreba na svojata polo`ba ili sostojba na bremenost,<br />
nemo} ili fizi~ka ili mentalna nesposobnost na drug, ili so<br />
davawe ili primawe pari ili druga korist zaradi dobivawe soglasnost<br />
na lice koe ima kontrola na drugo lice, }e se kazni so zatvor najmalku<br />
deset godini.<br />
(3) Toj {to koristi ili ovozmo`uva na drug koristewe na seksualni<br />
uslugi ili drug vid eksploatacija od maloletno lice za koe<br />
znael ili bil dol`en da znae deka e `rtva na trgovija so lu|e, }e se<br />
kazni so zatvor najmalku osum godini.<br />
(4) Toj {to }e odzeme ili uni{ti li~na karta, paso{ ili druga<br />
tu|a identifikaciona isprava zaradi vr{ewe na deloto od stavovite 1<br />
i 2 na ovoj ~len, }e se kazni so zatvor najmalku ~etiri godini.<br />
(5) Soglasnosta na maloletnoto lice so dejstvijata predvideni<br />
vo stav 1 od ovoj ~len, ne e od zna~ewe za postoeweto na krivi~noto<br />
delo od stav 1 na ovoj ~len.<br />
(6) Ako deloto od stav 1 go stori pravno lice, }e se kazni so pari~na<br />
kazna.<br />
(7) Nedvi`nostite iskoristeni i predmetite i prevoznite sredstva<br />
upotrebeni za izvr{uvawe na deloto se odzemaat."<br />
Me|unaroden terorizam<br />
^len 419<br />
(1) Toj {to so namera da na{teti na stranska dr`ava ili na me-<br />
|unarodna organizacija }e izvr{i grabnuvawe na nekoe lice ili nekoe<br />
drugo nasilstvo, }e predizvika eksplozija ili po`ar ili so nekoe<br />
op{toopasno dejstvie ili so op{toopasni sredstva }e predizvika opasnost<br />
za `ivotot na lu|eto i za imotot od zna~itelna vrednost, }e se<br />
kazni so zatvor najmalku tri godini.<br />
(2) Ako poradi delata od stav 1 nastapila smrt na edno ili na<br />
pove}e lica ili e predizvikana {teta od golemi razmeri, storitelot<br />
}e se kazni so zatvor najmalku pet godini.<br />
(3) Ako pri izvr{uvaweto na delata od stav 1 storitelot so<br />
umisla li{il od `ivot drug, }e se kazni so zatvor najmalku deset godi-<br />
693
ni ili so do`ivoten zatvor.<br />
Zagrozuvawe lica pod me|unarodna za{tita<br />
^len 420<br />
(1) Toj {to }e izvr{i grabnuvawe ili nekoe drugo nasilstvo<br />
sprema lice pod me|unarodno pravna za{tita ili gi napadne negovite<br />
slu`beni prostorii, privatniot stan ili prevoznoto sredstvo, }e se<br />
kazni so zatvor najmalku edna godina.<br />
(2) Ako poradi delata od stav 1 nastapila smrt na edno ili pove}e<br />
lica, storitelot }e se kazni so zatvor najmalku pet godini.<br />
(3) Ako pri izvr{uvaweto na deloto od stav 1 storitelot so<br />
umisla li{il od `ivot drug, }e se kazni so zatvor najmalku deset godini<br />
ili so do`ivoten zatvor.<br />
(4) Toj {to }e ja zagrozi sigurnosta na liceto od stav 1 so seriozna<br />
zakana deka }e go napadne nego, negovite slu`beni prostorii,<br />
privatniot stan ili prevoznoto sredstvo, }e se kazni so zatvor od edna<br />
do deset godini.<br />
Zemawe zalo`nici<br />
^len 421<br />
(1) Toj {to }e izvr{i grabnuvawe na nekoe lice i se zakanuva<br />
deka }e go ubie, }e go povredi ili }e go zadr`i kako zalo`nik so namera<br />
da ja prisili nekoja dr`ava ili me|unarodna organizacija ne{to<br />
da stori ili da ne stori, kako izri~en ili molkumen uslov za osloboduvawe<br />
na zalo`nikot, }e se kazni so zatvor najmalku edna godina.<br />
(2) Ako poradi deloto od stav 1 nastapila smrt na grabnatoto<br />
lice, storitelot }e se kazni so zatvor najmalku pet godini.<br />
(3) Ako pri izvr{uvaweto na deloto od stav 1 storitelot so<br />
umisla go li{il od `ivot grabnatoto lice, }e se kazni so zatvor najmalku<br />
deset godini ili so do`ivoten zatvor.<br />
Piratstvo<br />
^len 422<br />
(1) ^len na posada ili patnik na brod ili vozduhoplov, koj so<br />
namera za sebe ili za drug da pribavi korist ili na drug da mu nanese<br />
{teta, na mesto koe ne potpa|a pod vlast na nitu edna dr`ava }e izvr-<br />
{i nasilstvo ili druga prisilba sprema drug brod ili vozduhoplov<br />
ili sprema licata koi se nao|aat na nego ili grabe` na predmetite od<br />
brodot ili vozduhoplovot, }e se kazni so zatvor najmalku edna godina.<br />
(2) Ako poradi delata od stav 1 nastapi smrt na edno ili pove}e<br />
lica ili e predizvikano uni{tuvawe na brodot ili vozduhoplovot ili<br />
nastapila druga imotna {teta od golemi razmeri, storitelot }e se kazni<br />
so zatvor najmalku pet godini.<br />
694
G l a v a t r i s e t i p e t t a<br />
PREODNI I ZAVR[NI ODREDBI<br />
Donesuvawe na upatstvo za postapuvawe na sudovite za vodewe na kaznena<br />
evidencija<br />
^len 423 601<br />
Ministerot za pravda }e donese upatstvo za postapuvawe na sudovite<br />
za vodewe na kaznena evidencija vo rok od 30 dena od denot na<br />
vleguvaweto vo sila na ovoj zakonik.<br />
^len 423-a<br />
So Sudskiot delovnik se dureduva postapuvaweto na sudovite za<br />
vodewe na kaznena evidencija soglasno ~lenot 106 od Krivi~niot zakonik,<br />
vo rok od 30 dena od denot na vleguvaweto vo sila na ovoj zakon.<br />
Prenesuvawe na podatocite od kaznenata evidencija<br />
^len 424<br />
(1) Ministerstvoto za vnatre{ni raboti e dol`no vo rok od<br />
edna godina od denot na vleguvaweto vo sila na ovoj zakon da gi prenese<br />
site podatoci od kaznenata evidencija {to ja vodat organite na<br />
ova Ministerstvo vo kaznenata evidencija na nadle`nite sudovi.<br />
(2) Po istekot na rokot od stav 1 Ministerstvoto za pravda }e<br />
izvr{i uvid vo evidenciite na Ministerstvoto za vnatre{ni raboti<br />
zaradi utvrduvawe dali se otstraneti podatocite za osudeni lica i za<br />
toa }e ja izvesti Vladata na Republika Makedonija.<br />
Prestanuvawe na va`nosta na krivi~no-pravnite odredbi<br />
^len 425<br />
So denot na primenata na ovoj zakonik prestanuvaat da va`at<br />
krivi~nopravnite odredbi od Krivi~niot zakon na Republika Makedonija<br />
- op{t i poseben del ("Slu`ben list na SFRJ" broj 44/76, 34/84,<br />
74/87, 57/89, 3/90 i 38/90 i "Slu`ben vesnik na Republika Makedonija"<br />
broj 25/92 i 32/93) i Krivi~niot zakon na Republika Makedonija<br />
("Slu`ben vesnik na SRM" broj 25/77, 23/ 84, 50/87, 36/89, 7/90 i "Slu`ben<br />
vesnik na Republika Makedonija" broj 28/91, 24/92 i 49/93), kako i<br />
to~ka 1. Krivi~ni dela i ~lenovite 278, 279, 280, 281 i 282 od Zakonot<br />
za carini ("Slu`ben vesnik na Republika Makedonija" bro) 20/93) i<br />
~lenovite 26,27 i 28 od Zakonot za uslovite za zemawe, razmenuvawe,<br />
prenesuvawe i presaduvawe delovi od ~ove~koto telo zaradi lekuvawe<br />
("Slu`ben vesnik na Republika Makedonija" broj 30/95).<br />
601<br />
^lenot 423 e ukinat so odluka na Ustavniot sud na Republika Makedonija,<br />
br. 206/2003 od 15. 04. 2004.<br />
695
Vleguvawe vo sila na Zakonikot<br />
^len 426<br />
Ovoj zakonik vleguva vo sila osmiot den od denot na objavuvaweto<br />
vo "Slu`ben vesnik na Republika Makedonija" a }e se primenuva<br />
od 1 noemvri 1996 godina.<br />
Od Zakonot za izmenuvawe na Krivi~niot zakonik "SV RM," br. 9/2004.<br />
^len 234<br />
Merkite na bezbednost izre~eni so <strong>pravo</strong>silna presuda do denot<br />
na vleguvaweto vo sila na ovoj zakon, se izvr{uvaat spored Krivi-<br />
~en zakonik koj va`el vo vremeto na nivnoto izrekuvawe.<br />
^len 236<br />
Ovoj zakon vleguva vo sila osmiot den od denot na objavuvaweto<br />
vo "Slu`ben vesnik na Republika Makedonija," a odredbite od ~len 29<br />
koi se odnesuvaat na ~len 58-b za uslovite za izrekuvawe na op{tokorisna<br />
rabota, ~len 31 koj se odnesuva na ~len 59-a za uslovite na izrekuvawe<br />
na ku}en zatvor i odredbata na ~len 48 koja se odnesuva na ~lenovite<br />
961-a do 96-| za kaznuvawe na pravnite lica, }e se primenuvaat<br />
od 1 septemvri 2004 godina.<br />
696
ODLUKI NA USTAVNIOT SUD NA REPUBLIKA<br />
MAKEDONIJA<br />
1. So Odluka U. br. 210/2001 od 6. 02. 2002, Sudot go ukina ~l. 101<br />
st. 2 vo delot: "i nastapuvaat po sila na zakonot so koj se predvideni,"<br />
od Krivi~niot zakonik ("SV RM," 37/1996, 80/1999).<br />
Sudot na sednicata utvrdi deka spored ~l. 101 st. 1 od Krivi-<br />
~niot zakonik, pravnite posledici od osudata {to se nadovrzuvaat na<br />
osudite za opredeleni krivi~ni dela, ne mo`e da nastapat koga za krivi~noto<br />
delo na storitelot mu e izre~ena pari~na kazna, uslovna osuda,<br />
sudska opomena ili koga toj e osloboden od kazna, a spored st. 2 od<br />
ovoj ~len, pravnite posledici mo`at da se predvidat samo so zakon i<br />
nastapuvaat po sila na zakonot so koj se predvideni.<br />
So Krivi~niot zakonik, na pravnite posledici od osudata im se<br />
posvetuva posebna glava, iako sodr`inata na taa glava e mo{ne skromna,<br />
vo odnos na drugite krivi~nopravni pra{awa {to se predmet na<br />
ureduvawe na Zakonikot. Pravnite posledici od osudata kako posebna<br />
kategorija, so ovoj zakonik ne se tretirat nitu kako kazni, nitu kako<br />
drugi krivi~ni sankcii. Imeno, spored ~l. 4 od Krivi~niot zakonik,<br />
krivi~ni sankcii se: kazni, uslovna osuda i sudska opomena, merki za<br />
bezbednost i vospitni merki, a spored ~l. 33 od Zakonikot, kazni se:<br />
zatvor i pari~na kazna, pri {to, kaznata zatvor mo`e da se izre~e<br />
samo kako glavna kazna, a pari~nata kazna kako glavna i sporedna kazna,<br />
a ako za edno krivi~no delo se propi{ani dvete kazni, kako glavna<br />
mo`e da se izre~e samo ednata od niv. So ~l. 5 od Zakonikot e uredeno<br />
deka na storitelot na krivi~no delo vo izvr{uvaweto na krivi~nata<br />
sankcija mo`at da mu bidat odzemeni ili ograni~eni opredeleni prava<br />
samo vo mera koja im odgovara na prirodata i sodr`inata na taa<br />
sankcija i samo na na~in so koj se obezbeduva po~ituvawe na li~nosta<br />
na storitelot i na negovoto ~ove~ko dostoinstvo. Spored toa, pravnite<br />
posledici od osudata ne se tretiraat kako kazna ili drugi krivi~ni<br />
sankcii, na {to bi sleduval i odgovor deka so niv ne mo`e na<br />
storitelot na krivi~noto delo da mu bidat odzemeni ili ograni~eni<br />
opredeleni prava. Me|utoa, od sodr`inata na ~l. 101 st. 1 od Zakonikot,<br />
proizleguva deka pravnite posledici od osudata se nadovrzuvaat<br />
na osudite za opredeleni krivi~ni dela, {to zna~i deka iako pravnite<br />
posledici od osudata ne se kazni, tie po svojata priroda, karakter i<br />
mo`nost od nivno predviduvawe so zakon, bez poblisku opredeluvawe<br />
na nivnite vidovi i uslovi za nivno propi{uvawe so samiot Krivi~en<br />
zakonik, poprimat karakter blizok na samata kazna i mo`at te{ko da<br />
697
go pogodat osudeniot koj ja izr`al svojata kazna.<br />
Trgnuvaj}i od sodr`inata na ~l. 8 st. 1 al. 3 i 4, ~l. 9, ~l. 13 st.<br />
1, ~l. 51, ~l. 54 st. 1, ~l. 98 st. 1 i 2 od Ustavot i navedenite i zakonski<br />
odredbi, a imaj}i ja predvid sodr`inata na ~l. 101 st. 2 vo delot: "i nastapuvaat<br />
po sila na zakonot so koj se predvideni" od Krivi~niot zakonik,<br />
spored misleweto na Sudot, pravnite posledici od osudata ne<br />
mo`at da nastapuvaat avtomatski po sila na zakon, tuku deka toa mo`e<br />
da se pravi samo so <strong>pravo</strong>silna sudska odluka, odnosno deka kaznenopravniot<br />
odnos se iscrpuva na relacijata na kaznivoto delo i sudski<br />
izre~ena kazna za negoviot storitel i deka natamo{ni posledici od<br />
negovoto izvr{uvawe odnosno od osudata za toa delo koi se sostojat vo<br />
ograni~uvawe na pravata na gra|anite ne se dopu{teni, osven ako toa<br />
ne e izre~no utvrdeno so Ustavot. So ogled na toa {to spored osporeniot<br />
del od odredbata, pravnite posledici od osudata nastapuvaat po<br />
sila na zakonot, a ne kako kazna (zabrana) {to ja izrekuva sudot vo ramkite<br />
na vidovite na kazni odnosno sankcii, Sudot oceni deka toj del<br />
od osporenata odredba ne e vo soglasnost so napred navedenite odredbi<br />
od Ustavot.<br />
2. So Odluka U. br 206/2003 od 9. 06. 2004, Sudot go ukina ~l. 423<br />
od Krivi~niot zakonik ("SV RM," br. 37/1996, 80/1999, 4/2002, 43/ 2003 i<br />
19/2004)<br />
Ustavniot sud na Republika Makedonija po sopstvena inicijativa<br />
so Re{enie U. br. 206/2003 od 15 april 2004 godina povede postapka<br />
za ocenuvawe na ustavnosta na ~lenot 423 od Zakonot ozna~en vo<br />
to~kata 1 od ovaa odluka, zatoa {to osnovano se postavi pra{aweto za<br />
negovata soglasnost so Ustavot.<br />
Sudot na sednicata utvrdi deka vo ~lenot 423 od Krivi~niot<br />
zakonik e predvideno ministerot za pravda da donese upatstvo za postapuvawe<br />
na sudovite za vodewe na kaznenata evidencija vo rok od 30<br />
dena od denot na vleguvaweto vo sila na ovoj zakonik. So odredbata od<br />
~lenot 233 od Zakonot za izmenuvawe i dopolnuvawe na Krivi~niot<br />
zakonik ("Slu`ben vesnik na Republika Makedonija" br. 19/2004), po<br />
~lenot 423 e dodaden nov ~len 423-a, spored koj so Sudskiot delovnik<br />
se ureduva postapuvaweto na sudovite za vodewe na kaznenata evidencija<br />
soglasno so ~lenot 106 od Krivi~niot zakonik, vo rok od 30 dena<br />
od denot na vleguvaweto vo sila na ovoj zakon.<br />
Soglasno ~lenot 8 stav 1 alineja 3 od Ustavot, kako temelna<br />
vrednost na ustavniot poredok na Republika Makedonija e vladeeweto<br />
na <strong>pravo</strong>to.<br />
Ustavot na Republika Makedonija vo ~lenot 98 stav 1 i 2 utvrdil<br />
deka sudskata vlast ja vr{at sudovite koi se samostojni i nezavisni<br />
i sudovite sudat vrz osnova na Ustavot i zakonite i me|unarodnite<br />
dogovori ratifikuvani vo soglasnost so Ustavot.<br />
Spored odredbite od stav 3, 4 i 5 od ovaa ustavna norma, organizacijata<br />
na sudstvoto e edinstvena, zabraneti se vonrednite sudovi,<br />
698
a vidovite, nadle`nosta, osnovaweto, ukinuvaweto, organizacijata i<br />
sostavot na sudovite, kako i postapkata pred niv, se ureduvaat so zakon<br />
{to se donesuva so dvotretinsko mnozinstvo od vkupniot broj pratenici.<br />
Vrz osnova na ovaa ustavna odredba e donesen Zakonot za sudovite<br />
("Slu`ben vesnik na Republika Makedonija" br. 36/1995, 45/1995 i<br />
64/2003), koj posebno gi uredil pra{awata na <strong>pravo</strong>sudnata i sudskata<br />
uprava vo edinstveniot sudski sistem. Spored odredbite na ovoj zakon<br />
rabotite na <strong>pravo</strong>sudnata uprava gi vr{i ministerstvoto za pravda vo<br />
sorabotka so pretsedatelot na soodvetniot sud.<br />
Spored ~lenot 78 od ovoj zakon, ministerot za pravda donesuva<br />
Sudski delovnik, po prethodno mislewe na Vrhovniot sud na Republika<br />
Makedonija.<br />
Sudot, isto taka, utvrdi deka so odredbite od op{tiot del od<br />
Krivi~niot zakonik e uredeno pra{aweto na kaznenata evidencija.<br />
Spored ~lenot 106 stav 1 kaznenata evidencija ja vodi prvostepeniot<br />
sud nadle`en spored mestoto na ra|awe na osudeniot. Spored stavot 2<br />
na istiot ~len, za licata rodeni vo stranstvo ili za onie ~ie mesto na<br />
ra|awe e nepoznato kako i za pravnite lica kaznenata evidencija ja<br />
vodi sudot opredelen so zakon.<br />
So odredbite od stavot 3 i 4 od ovoj ~len od Krivi~niot zakonik<br />
e propi{an ograni~en krug na ovlasteni subjekti na koi mo`at da<br />
im se napravat dostapni podatocite od kaznenata evidencija. Imeno,<br />
ovie podatoci mo`at da mu se dadat na sudot i na javnoto obvinitelstvo<br />
vo vrska so krivi~nata postapka {to se vodi protiv porano osudeniot<br />
i na nadle`nite organi {to u~estvuvaat vo postapkata za davawe<br />
amnestija i pomiluvawe. Podatocite od kaznenata evidencija mo-<br />
`at na obrazlo`eno barawe da im se dadat na dr`avnite organi, pravni<br />
ili fizi~ki lica ako u{te traat opredeleni pravni posledici od<br />
osudata ili kazni {to se sostojat vo zabrani ili ako za toa postoi<br />
opravdan interes zasnovan vrz zakon.<br />
Soglasno stavot 5 na ovoj ~len, nikoj nema <strong>pravo</strong> da bara od gra-<br />
|anite da podnesuvaat dokazi za svojata osuduvanost ili neosuduvanost,<br />
a spored stavot 6 na gra|anite po nivno barawe, mo`e da im se dadat<br />
podatoci za nivnata osuduvanost ili neosuduvanost samo ako ovie podatoci<br />
im se potrebni zaradi ostvaruvaweto na nivnite prava vo stranstvo.<br />
Od iznesenite ustavni i zakonski opredelbi Sudot oceni deka<br />
Krivi~niot zakonik so odredbata od ~lenot 423 predvidel ministerot<br />
za pravda so upatstvo da go ureduva pra{aweto za postapuvawe na<br />
sudovite za vodewe na kaznenata evidencija, me|utoa so novata odredba<br />
od ~lenot 423-a od izmenite i dopolnuvawata na ovoj zakonik, e<br />
predvideno ova pra{awe da bide predmet na ureduvawe vo Sudskiot<br />
delovnik, koj ministerot za pravda go donesuva po prethodno mislewe<br />
na Vrhovniot sud na Republika Makedonija.<br />
699
Poa|aj}i od toa deka so novoto zakonsko re{enie se pomestuva<br />
ureduvaweto na pra{aweto za postapuvawe na sudovite za vodewe na<br />
kaznenata evidencija vo Sudskiot delovnik, za koj vo postapkata na<br />
donesuvawe e vklu~eno i mislewe na Vrhovniot sud na Republika Makedonija<br />
so {to se afirmiraat elementite opredeleni so Ustavot koi<br />
se odnesuvaat na sudstvoto, zakonskoto re{enie vo osporenata odredba<br />
od ~lenot 423 ne gi sodr`i ovie elementi i tretira pra{awe koe e<br />
uredeno na poinakov na~in so navedenata odredba od ~lenot 423-a od<br />
Krivi~niot zakonik.<br />
Od ovie pri~ini kako i poradi postoeweto na razli~ni zakonski<br />
re{enija za isto pra{awe, {to ne obezbeduva usoglasen soodnos so<br />
ustavnoto na~elo na vladeewe na <strong>pravo</strong>to predvideno vo ~lenot 8 stav<br />
1 alineja 3 od Ustavot, Sudot utvrdi deka osporenata odredba od ~lenot<br />
423 od Krivi~niot zakonik ne e vo soglasnost so Ustavot.<br />
3. So Odluka U. br 228/2005 od 5. 04. 2006, Sudot go poni{ti ~l.<br />
38-d od Krivi~niot zakonik ("SV RM," br. 37/1996, 80/1999, 4/2002, 43/<br />
2003, 19/2004 i 81/2005).<br />
Sudot na sednicata utvrdi deka spored ~l. 38-d od Krivi~niot<br />
zakonik povisokiot sud mo`e na barawe na storitelot na krivi~noto<br />
delo ako mu e izre~ena kazna zatvor do edna godina, da ja zameni so pari~na<br />
kazna, imaj}i gi predvid negovite li~ni priliki i negovoto odnesuvawe<br />
po storenoto krivi~no delo, stepenot na krivi~nata odgovornost,<br />
pobudite od koi e storeno deloto, kako i imotnata sostojba na<br />
storitelot, vodej}i pritoa smetka za negovite drugi prihodi, za negoviot<br />
imot i za negovite semejni obvrski.<br />
Izre~enata kazna zatvor od stavot 1 ne mo`e da se zameni so pari~na<br />
kazna, dokolku storitelot krivi~noto delo go storil vo povrat.<br />
Pri zamenuvaweto na izre~enata kazna zatvor so pari~na kazna<br />
od stavot 1, sudot }e go zameni sekoj den zatvor so pari~na kazna vo visina<br />
na dnevna globa, pri {to brojot na dnevnite globi za sekoj den<br />
zatvor {to se zamenuva ne mo`e da bide pomal od 50 dnevni globi.<br />
Pari~nata kazna so koja se zamenuva izre~enata kazna zatvor do<br />
edna godina, ne mo`e pove}e da se zamenuva so druga kazna.<br />
Trgnuvaj}i od ~l. 8 st. 1 al. 3 od Ustavot, spored Sudot, vo konkretniov<br />
slu~aj so osporenata zakonska odredba se povreduva na~eloto<br />
na vladeeweto na <strong>pravo</strong>to. Ova od pri~ina {to, spored Sudot, so osporenata<br />
zakonska odredba se otstapuva od celokupniot koncept na kazneniot<br />
sistem reguliran so pozitivnata zakonska regulativa.<br />
Imeno, vo Glava treta na Krivi~niot zakonik, vo koja e sodr-<br />
`ana i osporenata zakonska odredba, vo dve poglavja so kategorijalno<br />
zna~ewe, vo edna koherentna celina regulirani se kaznite i toa: 1 0 Celite<br />
na kaznuvaweto, vidovite kazni i uslovi za nivno izrekuvawe i 2 0<br />
Odmeruvawe na kaznata. So toa, vsu{nost Krivi~niot zakonik sistemski<br />
gi razgrani~il kaznite razli~ni po svojata pravna priroda i represivno<br />
dejstvo. Imeno, pomestuvaweto na celta na kaznuvaweto na po-<br />
700
~etokot od regulativata za kaznite, vpro~em, ja potvrduva tradicijata<br />
na kaznenoto zakonodavstvo eksplicitno i jasno da izrazi {to se o~ekuva<br />
od kaznata, {to ne e cel sama za sebe, tuku e i svoevidna pravna<br />
orientacija na sudijata vo izborot i odmeruvaweto na kaznata.<br />
Ne ispu{taj}i ja od vid prirodata na kaznata, krivi~nopravnata<br />
nauka kontinuirano postavuva brojni uslovi i barawa kako neophodni<br />
karakteristiki na sovremenata kazna. Tokmu pod vlijanie na ovie<br />
zalo`bi krivi~nopravnite sistemi i zakonodavstvata na civiliziranite<br />
zemji prifatile kazna od javnopraven karakter, propi{ana, izre-<br />
~ena i izvr{liva samo od nadle`en sud.<br />
Od sodr`inata na ~l. 32, 33, 40, 40, 41 st. 2 od Krivi~niot zakonik,<br />
jasno proizleguva deka zakonodavecot jasno i decidno gi predviduva<br />
granicite na ubla`uvaweto na kaznata vo ramkite na predvideniot<br />
minimum na kazna. Ottuka, logi~en e zaklu~okot deka so osporenata<br />
zakonska odredba vsu{nost se derogira odredbata od ~l. 41 od Zakonikot,<br />
odnosno se naru{uvaat temelite na drugite instituti, predvideni<br />
vo Krivi~niot zakonik. Tokmu poradi toa, spored Sudot, so osporenata<br />
zakonska odredba se povreduva temelniot princip na ustavniot<br />
poredok od ~l. 8 st. 1 al. 3 od Ustavot - vladeeweto na <strong>pravo</strong>to.<br />
Od analizata na osporenata zakonska odredba, spored Sudot,<br />
isto taka, proizleguva zaklu~ok deka istata e nejasna i neprecizna i<br />
poradi toa {to voop{to ne e jasno dali vo slu~ajov stanuva zbor za zamena<br />
na kazna zatvor izre~ena so <strong>pravo</strong>silna sudska odluka, ili istata<br />
se u{te e vo faza na `albena postapka, odnosno dali stanuva zbor za<br />
ne<strong>pravo</strong>silna presuda, po koja povisokiot sud mo`e da se proiznese po<br />
izjaven redoven praven lek (`alba) i vo koja postapka povisokiot sud<br />
vo ramkite na granicite {to se propi{ani so zakon za toa delo, a imaj}i<br />
gi pritoa vo vid krivi~nata odgovornost na storitelot, te`inata<br />
na deloto i celite na kaznuvaweto, }e mu odmeri kazna na storitelot<br />
na krivi~noto delo. Ottuka, nesporen e zaklu~okot deka toj, sudijata, e<br />
dominus litis vo postapkata, i onoj koj po zakonski sprovedena postapka<br />
vrz osnova na svoeto sudisko nao|awe i ubeduvawe {e go opredeli vidot<br />
na kaznata, kako i visinata na istata. Pritoa, sudot gi ima predvid<br />
site okolnosti {to vlijaat kaznata da bide pomala ili pogolema, a<br />
osobeno: stepenot na krivi~nata odgovornost, pobudite od koi e storeno<br />
deloto, ja~inata na zagrozuvaweto ili povredata na za{titenoto<br />
dobro, okolnostite pod koi e storeno deloto, porane{niot `ivot na<br />
storitelot, negovite li~ni priliki i negovoto odnesuvawe po storenoto<br />
krivi~no delo, a posebno vodej}i smetka za vkupnoto dejstvo na<br />
kaznata i nejzinite posledici vrz mo`nosta i potrebite za resocijalizacija<br />
na storitelot. Ova se okolnosti koi samo sudot vo kontradiktorna<br />
postapka vo neposreden kontakt so storitelot na krivi~noto<br />
delo, mo`e so sigurnost da gi proveri i utvrdi i vrz osnova na niv da<br />
go opredeli vidot i visinata na kaznata.<br />
So Ustavot, isto taka, precizno se definirani osnovnite slo-<br />
701
odi i prava na ~ovekot i gra|aninot.<br />
Od ~l. 9 st. 1 od Ustavot proizleguva deka Ustavot ne dopu{ta<br />
diskriminacija, odnosno neednakvost na gra|anite vo nivnite slobodi<br />
i prava po koj bilo osnov predviden vo ovaa ustavna odredba.<br />
Trgnuvaj}i od faktot {to pari~nata kazna e sankcija od imoten<br />
karakter, a od aspekt na navodite vo inicijativata, Sudot utvrdi deka<br />
so osporenata zakonska odredba se pravi razlika me|u gra|anite po<br />
osnov na imotna sostojba. Imeno, od analizata na osporenata odredba<br />
vsu{nost proizleguva deka do povisokiot sud barawe za zamena na<br />
izre~enata kazna zatvor so pari~na kazna mo`e da podnesat onie storiteli<br />
na koi im e izre~ena kazna zatvor do edna godina koi se vo mo`nost<br />
istata da ja platat. Me|utoa, storitelite koi se so dobra imotna<br />
sostojba na ovoj na~in se doveduvaat vo privilegirana polo`ba za<br />
razlika od onie koi se vo lo{a, odnosno slaba imotna sostojba, so {to<br />
vsu{nost se naru{uva na~eloto na ednakvost po osnov na imotna polo-<br />
`ba, predvideno vo ~l. 9 od Ustavot na Republika Makedonija.<br />
Imeno, ednakvosta kako vrednosen ideal na demokratijata, zna-<br />
~i ednakvost na gra|anite pred zakonite, odnosno u`ivawe ednakva za-<br />
{tita od zakonite. Vo sekoe gra|ansko op{testvo prisutna e i neophodna<br />
potrebata vo op{testvoto da postoi ednakvost, bidej}i neednakvosta<br />
ra|a nezadovolstvo. Za za{tita na ~ovekovata sloboda, neophodno<br />
e obezbeduvawe ramnopravnost, odnosno lu|eto da bidat ednakvi<br />
pred pravnite normi, {to spored Sudot, so re{enieto vo osporenata<br />
zakonska norma ne se ovozmo`uva.<br />
Spored Amandmanot XXV od Ustavot, so koj e zamenet ~l. 98 od<br />
Ustavot na Republika Makedonija, sudskata vlast ja vr{at sudovite.<br />
Sudovite se samostojni i nezavisni. Sudovite sudat vrz osnova na Ustavot<br />
i zakonite i me|unarodnite dogovori ratifikuvani vo soglasnost<br />
so Ustavot. Zabraneti se vonredni sudovi. Vidovite, nadle`nosta,<br />
osnovaweto, ukinuvaweto, organizacijata i sostavot na sudovite, kako<br />
i postapkata pred niv, se ureduvaat so zakon {to se donesuva so dvotretinsko<br />
mnozinstvo glasovi od vkupniot broj pratenici.<br />
Od sodr`inata na citiranata ustavna norma jasno proizleguva<br />
deka vidovite, nadle`nosta, osnovaweto, organizacijata, sostavot na<br />
sudovite, kako i postapkata pred sudovite se ureduvaat samo so zakon<br />
{to e donesen so dvotretinsko mnozinstvo glasovi od vkupniot broj<br />
pratenici, a ne i so zakon donesen so obi~no mnozinstvo, kako {to e vo<br />
slu~ajov. Imeno, so samoto odreduvawe na nadle`nost na povisok sud,<br />
vo osporenata zakonska odredba koja e del od zakonik koj e donesen so<br />
obi~no mnozinstvo i koj ne gi regulira pra{awata za nadle`nost na<br />
sudovite, Sudot utvrdi deka osporenata zakonska odredba ne e vo soglasnost<br />
so Amandmanot XXV t. 1 st. 4 na Ustavot.<br />
Od navedenite pri~ini, spored Sudot osporenata zakonska<br />
odredba ne e vo soglasnost so ~l. 8 st. 1 al. 3, ~l. 9 st. 1 i Amandman<br />
XXV t. 1 st. 4 od Ustavot na Republika Makedonija.<br />
702
ZAKON ZA MALOLETNI^KA PRAVDA<br />
("SV RM," 87/2007)<br />
Prv del<br />
OP[TI ODREDBI<br />
Glava prva<br />
Sodr`ina, celi i osnovni na~ela<br />
1. Sodr`ina na zakonot<br />
^len 1<br />
So ovoj zakon se ureduva postapuvaweto so deca vo rizik i maloletni<br />
storiteli na dejstvija {to so zakon se opredeleni kako krivi-<br />
~ni dela i prekr{oci, se opredeluvaat uslovite za primena na merki<br />
na pomo{, gri`a i za{tita, vospitni i alternativni merki i za kaznuvawe<br />
na maloletnicite, polo`bata, ulogata i nadle`nosta na organite<br />
{to u~estvuvaat vo postapuvaweto so deca vo rizik i maloletni storiteli<br />
na dejstvija {to so zakon se opredeleni kako krivi~ni dela i prekr{oci<br />
i izvr{uvaweto na vospitnite i alternativnite merki i<br />
kazni.<br />
So ovoj zakon se ureduvaat merki za za{tita na maloletnikot<br />
`rtva na krivi~ni dela i merki za prevencija na maloletni~koto prestapni{tvo.<br />
2. Celi na zakonot<br />
^len 2<br />
Celi na zakonot i na negovata primena se ostvaruvawe na prioriteten<br />
interes i za{tita na maloletnicite od kriminal, nasilstvo<br />
i na koj bilo oblik na zagrozuvawe na nivnite slobodi i prava i nivniot<br />
pravilen razvoj; za{tita na maloletnite storiteli na dejstvija<br />
{to so zakon se opredeleni kako krivi~ni dela i prekr{oci od povrat;<br />
nivna socijalizacija, vospituvawe i prevospituvawe, pomo{ i<br />
gri`a za maloletnicite i za{tita vo postapkata pred sudot i drugite<br />
organi na nivnite slobodi i prava zagarantirani so Ustavot na Republika<br />
Makedonija, Konvencijata za pravata na deteteto i drugite me|unarodni<br />
dogovori za polo`bata na maloletnicite vo sistemot na pravda,<br />
ratifikuvani soglasno so Ustavot na Republika Makedonija.<br />
3. Osnovni na~ela<br />
^len 3<br />
Na maloletnik ne mo`e da mu bide izre~ena sankcija predvidena<br />
so ovoj zakon za dejstvie koe pred da e storeno ne bilo so zakon<br />
703
opredeleno kako krivi~no delo ili prekr{ok i za koe ne bila propi{ana<br />
sankcija so zakon.<br />
^len 4<br />
Na maloletnikot vo neformalnoto postapuvawe na nadle`nite<br />
organi i slu`bi, kako i vo sudskata postapka, mu se garantiraat site<br />
prava {to gi imaat polnoletnite lica obvineti vo krivi~nata, odnosno<br />
prekr{o~nata postapka kako i posebnite prava, priznati so Konvencijata<br />
za pravata na deteto i drugite ratifikuvani me|unarodni<br />
dogovori, vo site fazi na postapkata i vo izrekuvaweto i izvr{uvaweto<br />
na koja bilo sankcija ili merka opredelena so ovoj zakon.<br />
^len 5<br />
Primenata na merkite i sankciite opredeleni so ovoj zakon i<br />
postapuvaweto so maloletnikot se podredeni vo negov interes za za{-<br />
tita, vospituvawe, prevospituvawe i pravilen razvoj.<br />
^len 6<br />
Pri primenata na merkite i sankciite i vo postapkite opredeleni<br />
so ovoj zakon na maloletnikot mo`e da mu bidat odzemeni ili<br />
ograni~eni opredeleni prava samo vo mera {to odgovara na dostignatiot<br />
stepen na razvoj, na negovata li~nost i na negovata potreba za<br />
otstranuvawe na sostojbite {to vlijaat toj da vr{i krivi~ni dela ili<br />
prekr{oci.<br />
^len 7<br />
Od merkite i sankciite predvideni so ovoj zakon, sekoga{ im<br />
se dava prednost na preventivnite, za{titnite i vospitnite merki.<br />
Sankciite {to se sostojat vo li{uvawe od sloboda na maloletnikot<br />
}e se primenuvaat vo isklu~itelni slu~ai, kako posledno sredstvo,<br />
ako poinaku ne mo`e da se ostvari celta na primenata na merkite<br />
i sankciite za storenoto krivi~no delo.<br />
^len 8<br />
Merkata ili sankcijata {to mu se izrekuva na maloletnikot<br />
treba da odgovara na negovata li~nost, te`inata na dejstvieto {to so<br />
zakon e opredeleno kako krivi~no delo ili prekr{ok i negovite posledici,<br />
potrebata od negovo vospituvawe, prevospituvawe, obrazovanie<br />
i razvoj, zaradi obezbeduvawe i za{tita na najdobriot interes<br />
za maloletnikot.<br />
^len 9<br />
Za dejstvie na maloletnikot {to so zakon e opredeleno kako<br />
krivi~no delo ili prekr{ok, nadle`nite organi i slu`bi po pravilo<br />
ne poveduvaat sudska postapka, za da se izbegne {tetnoto vlijanie vrz<br />
maloletnikot, osven ako li~nite svojstva na maloletnikot i okolnos-<br />
704
tite pod koi e storeno dejstvieto ne uka`uvaat na potrebata od vodewe<br />
na sudska postapka.<br />
Sudska postapka po pravilo se sproveduva samo vo slu~aite predvideni<br />
so ovoj zakon, ako maloletnikot storil dejstvie {to so zakonot<br />
e opredelno kako krivi~no delo za koe e predvidena kazna zatvor<br />
od tri godini ili pote{ka kazna ili vo slu~aj koga celta na merkite<br />
ili sankciite predvideni so ovoj zakon ne mo`e da se postigne bez<br />
takva postapka.<br />
^len 10<br />
Maloletnikot ima <strong>pravo</strong> na za{tita pred nadle`en sud protiv<br />
odluki doneseni vo upravna postapka.<br />
^len 11<br />
Osnovno <strong>pravo</strong> na maloletnikot e postapkata sprema nego da ja<br />
vodi i sankciite opredeleni so ovoj zakon da gi izrekuva samo sud<br />
nadle`en za maloletni~ki kriminalitet.<br />
Drugite merki predvideni so ovoj zakon mo`at da izrekuvaat i<br />
drugi specijalizirani organi.<br />
4. Zna~ewe na poimite i izrazite<br />
^len 12<br />
Oddelni poimi i izrazi upotrebeni vo ovoj zakon go imaat<br />
slednoto zna~ewe:<br />
- maloletnik e sekoe lice na vozrast do 18 godini, koe spored<br />
Konvencijata za pravata na deteto se smeta za dete;<br />
- dete vo rizik e maloletnik koj vo vremeto na izvr{uvaweto na<br />
dejstvieto {to so zakon e opredeleno kako krivi~no delo ili prekr{ok,<br />
napolnil sedum, a ne napolnil ~etirinaeset godini; dete vo rizik<br />
se smeta i maloletnik do 14 godi{na vozrast - zavisnik od upotreba<br />
na drogi, psihotropni supstancii ili alkohol, dete so pre~ki vo<br />
razvojot, dete-`rtva na nasilstvo i vospitno i socijalno zapu{teno<br />
dete koe se nao|a vo takva situacija vo koja e ote`nato ili onevozmo`eno<br />
ostvaruvaweto na vospitnata funkcija na semejstvoto ili deteto<br />
ne e vklu~eno vo sistemot na obrazovanie i vospituvawe ili se<br />
oddalo na pitawe, skitawe ili prostitucija, koe poradi vakvite sostojbi<br />
e ili mo`e da dojde vo sudir so zakonot;<br />
- pomlad maloletnik e maloletnik koj vo vremeto na izvr{uvaweto<br />
na dejstvieto {to so zakon e opredeleno kako krivi~no delo<br />
ili prekr{ok, imal napolneto ~etirinaeset godini, a nemal napolneto<br />
{esnaeset godini;<br />
- pomlad maloletnik vo rizik e lice, koe vo vremeto na izvr-<br />
{uvaweto na dejstvieto {to so zakon e opredeleno kako krivi~no delo<br />
za koe e predvidena pari~na kazna ili zatvor do tri godini ili prekr{ok,<br />
ima napolneto ~etirinaeset, a nema napoleneto {estnaeset god-<br />
705
ini ili koe e zavisnik od upotreba na drogi, psihotropni supstancii<br />
ili alkohol, dete so pre~ki vo razvojot i vospitno i socijalno zapu-<br />
{teno dete koe se nao|a vo takva sostojba vo koja e ote`nato ili onevozmo`eno<br />
ostvaruvaweto na vospitnata funkcija na semejstvoto, koe<br />
poradi vakvite sostojbi e ili mo`e da dojde vo sudir so zakonot;<br />
- postar maloletnik e maloletnik koj vo vremeto na izvr{uvaweto<br />
na dejstvieto {to so zakon e opredelno kako krivi~no delo ili<br />
prekr{ok, napolnil {esnaeset godini, a ne napolnil osumnaeset godini;<br />
- postar maloletnik vo rizik e maloletnik, koj vo vremeto na<br />
izvr{uvaweto na dejstvieto {to so zakon e opredeleno kako krivi~no<br />
delo, za koe e predvidena pari~na kazna ili zatvor do tri godini, ili<br />
prekr{ok, ima napolneto {estnaeset godini, a ne napolnil osumaneset<br />
godini ili koe e zavisnik od upotreba na drogi, psihotropni supstancii<br />
ili alkohol, dete so pre~ki vo razvojot i vospitno i socijalno<br />
zapu{teno dete koe se nao|a vo takva sostojba vo koja e ote`nato<br />
ili onevozmo`eno ostvaruvaweto na vospitnata funkcija na semejstvoto,<br />
koe poradi vakvite sostojbi e ili mo`e da dojde vo sudir so zakonot;<br />
- pomlado polnoletno lice e lice koe vo vremeto na presuduvaweto<br />
za krivi~no delo napolnilo osumnaeset, a ne napolnilo dvaeset<br />
i edna godina;<br />
- merki se merki na pomo{ i za{tita opredeleni so zakon, {to<br />
ne se sostojat vo odzemawe i ograni~uvawe na slobodite i pravata na<br />
maloletnikiot poradi storeno krivi~no delo ili prekr{ok, {to sudot<br />
i drugite organi opredeleni so ovoj zakon mo`at da gi primenat<br />
sprema maloletnikot, negovoto semejstvoto i staratelot;<br />
- sankcija e pravna posledica na krivi~noto delo i prekr{okot<br />
{to se sostoi vo odzemawe ili ograni~uvawe na opredeleni slobodi i<br />
prava na maloletnikot poradi storenoto krivi~no delo ili prekr-<br />
{okot {to ja izrekuva sud vo postapka opredelena so ovoj zakon;<br />
- nadle`en sud se sudija za maloletnici i sovet za maloletnici;<br />
- drugi specijalizirani organi se centrite za socijalna rabota,<br />
Javnoto obvinitelstvo, Ministerstvoto za vnatre{ni raboti i ustanovite<br />
za izvr{uvawe na sankcii za maloletnici; i<br />
- semejstvo se roditelite, odnosno staratelot na maloletnikot,<br />
polnoletnite rodnini po krv vo prava linija, brat ili sestra, bra~niot<br />
drugar, kako i drugi polnoletni lica so koi maloletnikot `ivee vo<br />
zaedni~ko doma}instvo.<br />
706
Vtor del<br />
POSTAPUVAWE SO MALOLETNICI<br />
Glava vtora<br />
Merki na pomo{ i za{tita<br />
1. Isklu~uvawe na sankciite predvideni so ovoj zakon<br />
^len 13<br />
Sprema maloletnik koj vo vreme na izvr{uvaweto na dejstvieto<br />
{to so zakon e opredeleno kako krivi~no delo ili prekr{ok, ne napolnil<br />
~etirinaeset godini - dete vo rizik ne mo`e da se primeni sankcija<br />
predvidena so ovoj zakon.<br />
^len 14<br />
Sprema dete vo rizik se primenuvaat merki na pomo{ i za{tita.<br />
^len 15<br />
Sprema dete vo rizik se primenuvaat merki na pomo{ i za{tita<br />
samo koga Centarot za socijalna rabota }e oceni deka sostojbata na<br />
rizik se odrazuva vrz razvojot na li~nosta na deteto i negovoto pravilno<br />
vospituvawe i mo`e da vlijae toa vo idnina da vr{i krivi~ni<br />
dela ili prekr{oci.<br />
Merkite od stavot 1 na ovoj ~len mo`e da se primenuvat i sprema<br />
~lenovite na semejstvoto dokolku go zanemarile ili zloupotrebile<br />
vr{eweto na svoite prava ili dol`nosti vo pogled na za{titata na<br />
li~nosta, pravata i interesite na deteto.<br />
^len 16<br />
Merkite na pomo{ i za{tita se merki opredeleni so zakon vo<br />
oblasta na obrazovanieto, zdravstvenata, socijalnata, semejnata i<br />
drugi oblici na za{tita.<br />
^len 17<br />
Merkite na pomo{ i za{tita opredeleni vo ~lenot 16 od ovoj<br />
zakon mo`at da se primenat i na pomlad i postar maloletnik vo rizik.<br />
2. Postapuvawe so dete i maloletnik vo rizik<br />
^len 18<br />
Za dejstvie na dete, {to so zakon e opredeleno kako krivi~no<br />
delo ili prekr{ok, kako i za dejstvie na pomlad ili postar maloletnik<br />
vo rizik koe e opredeleno kako krivi~no delo za koe e propi{ana<br />
kazna zatvor do tri godini ili prekr{ok, kako i za drugi sostojbi na<br />
rizik se izvestuva centarot za socijalna rabota (vo natamo{niot<br />
tekst: centarot) nadle`en spored mestoto na `iveewe na maloletnikot.<br />
707
Centarot postapuva po izvestuvawa od Ministerstvoto za vnatre{ni<br />
raboti, u~ili{teto ili od druga institucija vo koja maloletnikot<br />
e zgri`en i se vospituva, kako i od semejstvoto, maloletnikot,<br />
o{teteniot i od drugo lice.<br />
Centarot, Ministerstvoto za vnatre{ni raboti i u~ili{teto<br />
ili druga institucija vo koja{to e zgri`en maloletnikot, se dol`ni<br />
zaemno da se izvestuvaat za odnesuvaweto na maloletnikot, kako i za<br />
site drugi okolnosti {to spored zakonot se smetaat za sostojba vo<br />
rizik.<br />
Centarot mo`e da go konstatira izvr{uvaweto na takvoto dejstvie<br />
ili okolnostite na sostojba vo rizik i vrz osnova na sopstveni<br />
soznanija.<br />
Primenite izvestuvawa se registriraat vo poseben registar<br />
{to se vodi vo centarot. Podatocite sodr`ani vo registarot za primenite<br />
izvestuvawa od Ministerstvoto za vnatre{ni raboti, u~ili{-<br />
teto ili od druga institucija vo koja maloletnikot e zgri`en i se vospituva,<br />
kako i od semejstvoto, maloletnikot, o{teteniot i od drugo<br />
lice se ~uvaat kako tajna soglasno propisite za za{tita na li~nite<br />
podatoci.<br />
Ministerot za trud i socijalna politika donesuva podzakonski<br />
akt za formata i sodr`inata na registarot kako i na~inot za negovo<br />
vodewe.<br />
^len 19<br />
Vo rok ne podolg od sedum dena od priemot na izvestuvaweto<br />
ili drugo soznanie, a vo itni slu~ai ne podocna od dvaeset i ~etiri<br />
~asa, centarot go povikuva deteto odnosno pomladiot ili postariot<br />
maloletnik vo rizik i negovoto semejstvo i pokrenuva postapka od doverliv<br />
karakter zaradi utvrduvawe na fakti~kite okolnosti na konkretniot<br />
nastan ili sostojbata na rizik.<br />
Razgovorot go vodi pretstavnik od stru~en tim ili stru~en tim<br />
sostaven od pedagog, socijalen rabotnik, psiholog i diplomiran pravnik.<br />
Na razgovorot, zadol`itelno prisustvuva advokat koj gi za{tituva<br />
pravata i interesite na deteto, odnosno pomladiot ili postariot<br />
maloletnik vo rizik.<br />
Semejstvoto go izbira advokatot, a dokolku ne izbere advokat,<br />
nego go opredeluva centarot po slu`bena dol`nost od listata sostavena<br />
od Advokatskata komora. Pravnata pomo{ za deteto odnosno pomladiot<br />
ili postariot maloletnik vo rizik e besplatna.<br />
Site u~esnici vo postapuvaweto so dete odnosno pomladiot ili<br />
postariot maloletnik vo rizik se dol`ni podatocite do koi do{le da<br />
gi ~uvaat soglasno propisite za klasificirani informacii, odnosno<br />
propisite za za{tita na li~nite podatoci.<br />
708
^len 20<br />
Advokatot e dol`en da dade pravno mislewe za slu~ajot vo pismena<br />
forma vo rok od sedum dena od razgovorot so stru~niot tim.<br />
Ako stru~niot tim ne go prifati misleweto na advokatot ili<br />
advokatot ne go dade misleweto vo predvideniot rok od stavot 1 na<br />
ovoj ~len, centarot e dol`en vo rok od sedum dena od negovoto dostavuvawe<br />
da pobara od nadle`niot sudija za maloletnici da donese odluka<br />
za natamo{no postapuvawe na centarot .<br />
Vo slu~aj, advokatot da ne go dade misleweto vo predvideniot<br />
rok od stavot 1 na ovoj ~len, sudot za toa }e ja izvesti Advokatskata<br />
komora.<br />
Odlukata na sudijata za maloletnici deka nema mesto za natamo{no<br />
postapuvawe na Centarot ne e pre~ka, pri utvrduvawe na novi<br />
okolnosti vo vrska so drugo dejstvie {to so zakon e opredeleno kako<br />
krivi~no delo ili prekr{ok ili na sostojba vo rizik, toj da prodol`i<br />
so primena na merki na pomo{ i za{tita na maloletnikot vo soglasnost<br />
so odredbite od ~lenot 16 od ovoj zakon.<br />
^len 21<br />
Vrz osnova na pribranite izvestuvawa i drugi podatoci so koi<br />
raspolaga centarot, kako i sprovedeniot razgovor so semejstvoto i<br />
deteto, odnosno pomladiot ili postariot maloletnik vo rizik, stru-<br />
~niot tim od ~lenot 19 stav 2 na ovoj zakon, vo rok od 30 dena izgotvuva<br />
programa za merki i aktivnosti (vo natamo{niot tekst: programa) i ja<br />
sproveduva. Vo izgotvuvaweto i sproveduvaweto na programata u~estvuvaat<br />
i drugi specijalizirani organi ili lica.<br />
^len 22<br />
Najdolgo vo rok od deset dena po donesuvaweto na programata,<br />
stru~niot tim od ~lenot 19 stav 2 na ovoj zakon razgovara po vtorpat<br />
so semejstvoto vo koe `ivee deteto odnosno pomladiot ili postariot<br />
maloletnik vo rizik so cel neposredno da se uveri dali roditelite<br />
ili staratelot mo`at da vodat gri`a za nego i dali mo`at da bidat<br />
otstraneti pri~inite za negovoto odnesuvawe i sostojbata na rizik.<br />
Stru~niot tim gi zapoznava roditelite, odnosno staratelot so<br />
programmata, zaradi nivno aktivno u~estvo vo sproveduvaweto na merkite<br />
na pomo{ i za{tita i istovremeno gi predupreduva za natamo{-<br />
nite posledici od nesorabotuvaweto so centarot. Stru~niot tim se sostanuva<br />
so roditelite, odnosno staratelot najmalku edna{ mese~no.<br />
Izmeni na programata se vr{at vo soglasnost so uspehot na<br />
prezemenite merki ili novite okolnosti. Merkite na pomo{ i za{tita<br />
mo`at da traat do napolnuvaweto na osumnaeset godini na maloletnikot.<br />
Nadzor nad sproveduvaweto na programata vr{i Zavodot za<br />
socijalni dejnosti.<br />
709
^len 23<br />
Ako semejstvoto ili staratelot ne ja sproveduva programata na<br />
centarot, vo rok od sedum dena od utvrduvaweto na takvata okolnost,<br />
centarot go izvestuva nadle`niot sudija za maloletnici koj vo rok od<br />
tri dena donesuva odluka za primena na merkite sodr`ani vo programata,<br />
davaj}i mu opredeleni upatstva na centarot .<br />
Odluka od stavot 1 na ovoj ~len, sudijata za maloletnici mo`e<br />
da donese i po predlog na advokatot na deteto odnosno pomladiot ili<br />
postariot maloletnik vo rizik ili na negovoto semejstvo ili<br />
staratelot.<br />
Ako semejstvoto ne postapi spored odlukata na sudot, }e se<br />
primenat merki opredeleni so zakon.<br />
^len 24<br />
Ako so dejstvie {to so zakon e opredeleno kako krivi~no delo<br />
ili prekr{ok, deteto odnosno pomladiot ili postariot maloletnik<br />
vo rizik pribavil imotna korist ili predizvikal {teta na drug, centarot<br />
posreduva pome|u semejstvoto ili staratelot, odnosno deteto,<br />
pomladiot ili postariot maloletnik vo rizik i negovoto semejstvo<br />
ili staratelot i o{teteniot zaradi vra}awe na imotnata korist ili<br />
nadomestuvawe na {tetata.<br />
Postapkata na posreduvawe mo`e da trae najdolgo trieset dena<br />
po donesuvawe na odlukata za poveduvawe na postapka za posreduvawe.<br />
Za soglasnosta se sostavuva spogodba {to ima zna~ewe na vonsudsko<br />
poramnuvawe.<br />
Ako posreduvaweto ostane bez uspeh, o{teteniot mo`e vo rok<br />
od trieset dena otkako e konstatiran neuspeh na posreduvaweto, da podnese<br />
predlog do sudijata za maloletnici za konfiskuvawe na imotot i<br />
imotnata korist od liceto vrz koe e prenesen imotot ili imotnata<br />
korist ili imotno-pravnoto barawe za nadomestuvawe na {tetata. Za<br />
predlogot i baraweto sudijata za maloletnici odlu~uva so primena na<br />
soodvetnite odredbi od Zakonot za krivi~nata postapka.<br />
^len 25<br />
Za primenata na merki na pomo{ i za{tita od strana na centarot<br />
ili sudijata za maloletnici interna evidencija vodi centarot, a<br />
podatocite od site centri se dostavuvaat do Registerot za primena na<br />
merkite na pomo{ i za{tita {to go vodi Ministerstvoto za trud i<br />
socijalna politika.<br />
Ministerot za trud i socijalna politika donesuva podzakonski<br />
akt za formata i sodr`inata na Registarot za primena na merkite na<br />
pomo{ i za{tita kako i za na~inot na negovoto vodewe.<br />
Po napolnuvaweto na osumnaesetgodi{na vozrast na maloletnikot<br />
podatocite od registarot na centrite i na Ministerstvoto za<br />
trud i socijalna politika se uni{tuvaat.<br />
710
Stepenot na klasifikacija na podatocite za primena na merkite<br />
na pomo{ i za{tita se opredeluva vo soglasnost so propisite za<br />
klasificirani informacii.<br />
^len 26<br />
Zaradi primena na merkite sprema dete, odnosno pomlad ili<br />
postar maloletnik vo rizik i vr{eweto na drugite nadle`nosti opredeleni<br />
so ovoj zakon, vo centrite za socijalni raboti se formiraat<br />
specijalizirani oddelenija ili stru~ni timovi za maloletnici.<br />
^lenovite na specijaliziranite oddelenija ili stru~nite<br />
timovi za maloletnici od stavot 1 na ovoj ~len, sledat specijalizirana<br />
obuka za maloletni~ko prestapni{tvo od najmalku ~etiri do deset<br />
dena vo tekot na godinata vo zemjata ili vo stranstvo.<br />
Tret del<br />
SANKCII ZA KRIVI^NI DELA I PREKR[OCI<br />
Glava treta<br />
Op{ti pravila za sankciite {to im se izrekuvaat na maloletnicite<br />
1. Va`ewe na odredbite za krivi~nite dela i prekr{ocite<br />
^len 27<br />
Za dejstvie {to so zakon e opredeleno kako krivi~no delo ili<br />
prekr{ok storeni od maloletnici, soobrazno se primenuvaat odredbite<br />
od Krivi~niot zakonik, kako i odredbite od Zakonot za prekr{oci<br />
i drugi zakoni vo koi se propi{ani prekr{oci.<br />
Posebnite odredbi {to va`at za maloletnite storiteli na<br />
krivi~ni dela se primenuvaat pod uslovite predvideni vo odredbite<br />
od ovaa glava i vrz polnoletni lica koga im se sudi za krivi~ni dela<br />
{to gi storile kako maloletnici, a po isklu~ok i vrz lica {to storile<br />
krivi~no delo kako pomladi polnoletnici.<br />
2. Sankcii sprema maloletnici i nivnite celi<br />
^len 28<br />
Na pomlad maloletnik za dejstvie {to so zakon e opredeleno<br />
kako krivi~no delo mo`e da mu se izre~at samo vospitni merki.<br />
Na postar maloletnik za dejstvie {to so zakon e opredeleno<br />
kako krivi~no delo mo`e da mu se izre~at vospitni merki, a po isklu~ok<br />
mo`e da mu se izre~e kazna ili alternativna merka.<br />
Postar maloletnik mo`e da bide osloboden od kazna pod op{-<br />
tite uslovi opredeleni so Krivi~niot zakonik.<br />
Na maloletnik za dejstvie {to so zakon e opredeleno kako prekr{ok<br />
mo`e da mu se izre~at prekr{o~ni sankcii opredeleni so ovoj<br />
zakon.<br />
Na maloletnik mu se izrekuvaat merki na bezbednost pod uslovite<br />
opredeleni so Krivi~niot zakonik i so ovoj zakon.<br />
711
Konfiskacijata na imot i imotna korist i predmeti pribaveni<br />
so krivi~ni dela i prekr{oci na maloletnici se vr{i soglasno op{-<br />
tite uslovi opredeleni so Krivi~niot zakonik.<br />
^len 29<br />
Celta na vospitnite merki, na kaznata, na alternativnite<br />
merki i na prekr{o~nite sankcii se sostoi vo obezbeduvawe na za{-<br />
tita i pomo{ na maloletnicite, za da se obezbedi nivno vospituvawe i<br />
prevospituvawe.<br />
Celta na kaznuvaweto se sostoi vo vr{ewe zasileno vlijanie<br />
vrz maloletnicite vo idnina da ne vr{at krivi~ni dela, kako i vrz<br />
drugi maloletnici da ne vr{at krivi~ni dela.<br />
^len 30<br />
Sankcijata {to mu se izrekuva na maloletnikot treba da odgovara<br />
na negovata li~nost, te`inata na dejstvieto {to so zakon e opredeleno<br />
kako krivi~no delo ili prekr{ok i negovite posledici, potrebata<br />
od negovoto vospituvawe, prevospituvawe, obrazovanie i razvoj,<br />
zaradi obezbeduvawe i za{tita na najdobriot interes na maloletnikot.<br />
Koga se ispolneti zakonskite uslovi, nadle`niot sud izrekuva<br />
kazna samo ako ne e opravdano izrekuvawe na vospitna ili alternativna<br />
merka.<br />
Kazna {to se sostoi vo li{uvawe od sloboda, nadle`niot sud<br />
mo`e da izre~e samo koga celta na vospitnite merki, kaznuvaweto ili<br />
alternativnite merki ne mo`e da se postigne so merki na pomo{ i za-<br />
{tita.<br />
Dokolku e izre~ena pote{ka sankcija ili sankcija {to se sostoi<br />
vo li{uvawe od sloboda, nadle`niot sud posebno gi obrazlo`uva<br />
pri~inite za nejzinoto izrekuvawe.<br />
Glava ~etvrta<br />
Vospitni merki<br />
1. Vidovi vospitni merki<br />
^len 31<br />
Na maloleten storitel na krivi~no delo mo`e da mu se<br />
izre~at slednive vospitni merki:<br />
- disciplinski merki: ukor ili upatuvawe vo disciplinski<br />
centar za maloletnici,<br />
- merki na zasilen nadzor: od strana na roditelite ili<br />
staratelot, zgri`uva~ko semejstvo ili od strana na centarot i<br />
- zavodski merki: upatuvawe vo vospitna ustanova ili vo<br />
vospitno-popraven dom.<br />
712
Disciplinski merki se izrekuvaat sprema maloletnik koga ne<br />
postoi potreba od potrajni merki na vospituvawe, a osobeno ako storil<br />
krivi~no delo od nepromislenost ili lekoumnost.<br />
Merki na zasilen nadzor se izrekuvaat sprema maloletnik koga<br />
postoi potreba od potrajni merki na vospituvawe, prevospituvawe ili<br />
lekuvawe so soodveten nadzor, a ne e potrebno negovo celosno odvojuvawe<br />
od dotoga{nata sredina.<br />
Zavodski merki se izrekuvaat sprema maloletnik koga postoi<br />
potreba od potrajni merki na vospituvawe, prevospituvawe ili lekuvawe<br />
i negovo celosno odvojuvawe od dotoga{nata sredina. Traeweto<br />
na ovie merki ne mo`e da bide podolgo od pet godini, no najmnogu do<br />
napolneti dvaeset i tri godini.<br />
^len 32<br />
Pri izborot na vospitnata merka sudot }e ja zeme predvid vozrasta<br />
na maloletnikot, stepenot na negovata du{evna razvienost, negovite<br />
psihi~ki svojstva, naklonetostite, pobudite od koi go storil deloto,<br />
dosega{noto vospituvawe, sredinata i prilikite vo koi `iveel,<br />
te`inata na deloto, dali sprema nego porano bila izre~ena vospitna<br />
merka ili kazna maloletni~ki zatvor i site drugi okolnosti {to<br />
vlijaat vrz odreduvaweto na vidot na merkata zaradi postignuvawe na<br />
nejzinata cel opredelena so zakon.<br />
1.1. Disciplinski merki<br />
Ukor<br />
^len 33<br />
Ukor se izrekuva ako e dovolno i samo prekoruvawe na maloletnikot<br />
za storenoto krivi~no delo.<br />
Pri izrekuvaweto na ukorot na maloletnikot }e mu se uka`e na<br />
{tetnosta od negovata postapka i }e se predupredi deka vo slu~aj na<br />
povtorno izvr{uvawe krivi~no delo sprema nego mo`e da bide izre-<br />
~ena druga krivi~na sankcija.<br />
Upatuvawe vo disciplinski centar za maloletnici<br />
^len 34<br />
Sudot }e ja izre~e merkata upatuvawe vo disciplinski centar<br />
za maloletnici koga e potrebno so soodvetni kratkotrajni merki da se<br />
izvr{i vlijanie vrz li~nosta i povedenieto na maloletnikot.<br />
Maloletnikot na kogo mu e izre~ena ovaa merka sudot mo`e da<br />
go upati vo disciplinski centar:<br />
- na opredelen broj ~asovi vo tekot na denot vo prazni~ni<br />
denovi, i toa najmnogu vo ~etiri prazni~ni denovi ednopodrugo,<br />
- na opredelen broj ~asovi vo tekot na denot, no najmnogu eden<br />
mesec ili<br />
713
- na neprekinat prestoj na opredelen broj denovi, no ne pove}e<br />
od dvaeset dena.<br />
Pri izrekuvaweto na ovaa merka sudot }e vodi smetka za toa so<br />
nejzinoto izvr{uvawe maloletnikot da ne izostane od redovnata nastava<br />
ili od rabotata.<br />
Vo disciplinskiot centar maloletnikot }e vr{i raboti {to<br />
odgovaraat na negovata psihofizi~ka sostojba.<br />
Koga }e izre~e upatuvawe vo disciplinski centar, sudot mo`e<br />
da opredeli za vreme i po izvr{uvaweto na ovaa merka maloletnikot<br />
da se stavi pod zasilen nadzor na centarot, za period ne podolg od {est<br />
meseci.<br />
1.2. Merki na zasilen nadzor<br />
Zasilen nadzor od strana na roditelite ili staratelot<br />
^len 35<br />
Sudot }e izre~e merka na zasilen nadzor od strana na roditelite<br />
ili staratelot ako roditelite ili staratelot propu{tile, a se vo<br />
mo`nost da vr{at nadzor nad maloletnikot.<br />
Koga sudot }e ja izre~e ovaa merka }e im nalo`i na roditelite<br />
ili na staratelot odredeni dol`nosti vo pogled na merkite {to treba<br />
da se prezemat za vospituvawe na maloletnikot, za negovo lekuvawe i<br />
za otstranuvawe na {tetnite vlijanija vrz nego, a mo`e da im dade i<br />
potrebni upatstva.<br />
Pri izrekuvaweto na ovaa merka sudot mo`e da opredeli centarot<br />
da go proveri nejzinoto izvr{uvawe i da mu uka`uva pomo{ na<br />
roditelot ili staratelot. Sudot dopolnitelno }e odlu~i za prestanok<br />
na ova proveruvawe so toa {to toa ne mo`e da trae pomalku od edna<br />
godina nitu podolgo od tri godini.<br />
Zasilen nadzor od strana na zgri`uva~ko semejstvo<br />
^len 36<br />
Ako roditelite ili staratelot na maloletnikot ne se vo mo`nost<br />
da vr{at nadzor nad nego ili ako toa osnovano ne mo`e da se<br />
o~ekuva od niv maloletnikot }e mu se predade na zgri`uva~ko semejstvo<br />
koe saka da go primi i koe ima mo`nost da vr{i zasilen nadzor<br />
nad nego.<br />
Izvr{uvaweto na ovaa merka }e se zapre koga roditelite ili<br />
staratelot na maloletnikot }e se zdobijat so mo`nost da vr{at zasilen<br />
nadzor nad nego ili koga spored rezultatite na vospituvaweto i<br />
prevospituvaweto }e prestane potrebata od zasilen nadzor.<br />
Pri izrekuvaweto na ovaa merka sudot }e opredeli centar za da<br />
go proveruva vremetraeweto na nejzinoto izvr{uvawe i da mu uka`uva<br />
potrebna pomo{ na semejstvoto na koe{to mu e predaden maloletnikot.<br />
714
Zasilen nadzor od strana na centarot<br />
^len 37<br />
Ako roditelite ili staratelot ne se vo mo`nost da vr{at zasilen<br />
nadzor nad maloletnikot, a ne postojat uslovi za predavawe na maloletnikot<br />
na zgri`uva~ko semejstvo zaradi vr{ewe vakov nadzor, maloletnikot<br />
}e se stavi pod nadzor na centarot.<br />
Sudot dopolnitelno }e odlu~i merkata da prestane, so toa {to<br />
nejzinoto traewe ne mo`e da bide pokratko od edna ni podolgo od tri<br />
godini. Za vremetraeweto na merkata maloletnikot i natamu ostanuva<br />
da `ivee kaj svoite roditeli ili drugi lica {to go izdr`uvaat, a zasileniot<br />
nadzor vrz nego go vr{i centarot.<br />
Ako maloletnikot ne mo`e da ostane vo semejstvoto vo koe `iveel,<br />
centarot }e go smesti vo vospitna ustanova i }e se gri`i za negovoto<br />
{koluvawe ili vrabotuvawe, za izdvojuvaweto od sredinata {to<br />
{tetno vlijae vrz nego, za potrebnoto lekuvawe i za podobruvawe na<br />
prilikite vo koi `ivee.<br />
Posebni obvrski kon merkata zasilen nadzor<br />
^len 38<br />
Pri izrekuvaweto na nekoja od vospitnite merki na zasilen<br />
nadzor, sudot mo`e na maloletnikot da mu odredi edna ili pove}e posebni<br />
obvrski ako toa e potrebno za pouspe{no izvr{uvawe na izre-<br />
~enata merka.<br />
Sudot mo`e na maloletnikot da mu gi odredi osobeno ovie<br />
obvrski:<br />
- da mu se izvini li~no na o{tetenoto lice,<br />
- da ja popravi ili nadomesti {tetata predizvikana so krivi~noto<br />
delo,<br />
- redovno da go posetuva u~ili{teto,<br />
- da ne izostanuva od rabotnoto mesto,<br />
- da se osposobi za rabota {to odgovara na negovite sposobnosti,<br />
naklonetosti i fizi~ka sila,<br />
- da prifati rabota,<br />
- da mu zabrani upotreba na alkoholni pijalaci, droga i drugi<br />
psihotropni supstancii,<br />
- da se upati vo soodvetna zdravstvena ustanova ili sovetuvali{te,<br />
- polezno da go koristi slobodnoto vreme,<br />
- da ne kontaktira so lica koi {tetno vlijaat vrz negovata li~nost,<br />
- da se podlo`i, ostru~i i prekvalifikuva zaradi zadr`uvawe<br />
na rabotnoto mesto {to go zazema ili za sozdavawe pretpostavki za<br />
vrabotuvawe,<br />
- da ovozmo`i uvid i da prifati soveti vo vrska so rasporeduvaweto<br />
i tro{eweto na platata i drugite prihodi {to gi ostvaruva,<br />
715
- da se vklu~i vo rabota na humanitarna organizacija, komunalna,<br />
ekolo{ka ili nevladina organizacija i<br />
- da se vklu~i vo odredena sportska, kulturno-zabavna organizacija<br />
ili zdru`enie so obvrska da gi posetuva redovnite probi ili treninzi.<br />
Sudot mo`e, po predlog od centarot da gi izmeni ili ukine posebnite<br />
obvrski {to gi odredil.<br />
Pri odreduvaweto na obvrskite od stavot 2 na ovoj ~len, sudot<br />
posebno }e im uka`e na maloletnikot i negovite roditeli, posvoitelot,<br />
odnosno staratelot, deka vo slu~aj maloletnikot da ne gi ispolni<br />
obvrskite merkata mo`e da bide zameneta so upatuvawe vo disciplinski<br />
centar ili so zavodska merka.<br />
Centarot vr{i postojan nadzor i mu pomaga na maloletnikot vo<br />
ispolnuvaweto na odredenite obvrski, sorabotuva so roditelite,<br />
odnosno staratelot i go izvestuva sudot najmalku edna{ na {est meseci<br />
za postignatiot uspeh vo sproveduvaweto na posebnite obvrski.<br />
1.3. Zavodski merki<br />
Upatuvawe vo vospitna ustanova<br />
^len 39<br />
Sudot mo`e da go upati vo vospitna ustanova maloletnikot vrz<br />
koj treba da se obezbedi postojan nadzor od strana na stru~ni lica (so<br />
stru~na i {kolska podgotovka za vospituva~i) zaradi vospituvawe,<br />
prevospituvawe i pravilen razvoj.<br />
Vo vospitnata ustanova maloletnikot ostanuva najmalku {est<br />
meseci, a najmnogu tri godini. Pri izrekuvaweto na ovaa merka sudot<br />
ne go opredeluva nejzinoto traewe tuku za toa dopolnitelno odlu~uva<br />
(~len 41 stav 2 od ovoj zakon).<br />
Upatuvawe vo vospitno-popraven dom<br />
^len 40<br />
Maloletnikot sprema koj treba da se primenat potrajni i zasileni<br />
merki za vospituvawe i prevospituvawe i negovo celosno odvojuvawe<br />
od dotoga{nata sredina, sudot mo`e da go upati vo vospitnopopraven<br />
dom.<br />
Pri odlu~uvaweto dali }e ja izre~e ovaa merka sudot posebno<br />
}e ja zeme predvid te`inata i prirodata na storenoto delo i okolnosta<br />
dali sprema maloletnikot porano bile izrekuvani vospitni merki<br />
ili kazna maloletni~ki zatvor.<br />
Vo vospitno-popraven dom maloletnikot ostanuva najmalku<br />
edna godina, a najmnogu pet godini, odnosno do napolneta dvaeset i<br />
treta godina. Pri izrekuvaweto na ovaa merka sudot ne go opredeluva<br />
nejzinoto traewe, tuku za toa dopolnitelno odlu~uva.<br />
Sudot ja preispituva potrebata od prestojot vo vospitno-popravniot<br />
dom sekoja godina.<br />
716
2. Zapirawe od izvr{uvawe, izmena i povtorno odlu~uvawe za<br />
vospitnite merki<br />
^len 41<br />
Koga, po donesuvaweto na odlukata so koja e izre~ena merka na<br />
zasilen nadzor ili zavodska merka, }e se pojavat okolnosti {to ne postoele<br />
vo vremeto na donesuvaweto na odlukata ili za niv ne se znaelo,<br />
a se od vlijanie vrz donesuvaweto na odlukata, izvr{uvaweto na izre-<br />
~enata merka mo`e da se zapre ili da se zameni so druga merka na zasilen<br />
nadzor ili so zavodska merka.<br />
Po isklu~ok od slu~aite od stavot 1 na ovoj ~len, dokolku za<br />
oddelni merki ne e poinaku predvideno, izvr{uvaweto na merkata na<br />
zasilen nadzor ili na zavodskata merka, so ogled na postignatiot<br />
uspeh vo vospituvaweto i prevospituvaweto, mo`e da se zapre, a mo`e<br />
da se zameni i so druga takva merka, so slednive ograni~uvawa:<br />
- merkata upatuvawe vo vospitna ustanova ne mo`e da se zapre<br />
od izvr{uvawe pred istekot na rokot od {est meseci, a do istekot na<br />
ovoj rok mo`e da se zameni samo so upatuvawe na maloletnikot vo vospitno-popraven<br />
dom i<br />
- merkata upatuvawe vo vospitno-popraven dom ne mo`e da se zapre<br />
od izvr{uvawe pred istekot na rokot od edna godina.<br />
Povtorno odlu~uvawe za vospitnite merki<br />
^len 42<br />
Ako od <strong>pravo</strong>silnosta na odlukata so koja e izre~ena merka na<br />
zasilen nadzor ili zavodska merka pominalo pove}e od edna godina, a<br />
izvr{uvaweto ne zapo~nalo, sudot povtorno }e odlu~i za potrebata od<br />
nejzinoto izvr{uvawe. Pritoa, sudot mo`e da odlu~i porano izre~enata<br />
merka da se izvr{i, da ne se izvr{i ili da se zameni so nekoja<br />
druga merka.<br />
Merkata upatuvawe vo disciplinski centar za maloletnici<br />
nema da se izvr{i dokolku od <strong>pravo</strong>silnosta na odlukata so koja e izre-<br />
~ena ovaa merka izminale pove}e od {est meseci, a nejzinoto izvr{uvawe<br />
ne zapo~nalo.<br />
Glava petta<br />
Kaznuvawe na maloletnici<br />
1. Vidovi kazni za postari maloletnici<br />
^len 43<br />
Mo`e da se kazni samo krivi~no odgovoren postar maloletnik<br />
ako poradi te{kite posledici od krivi~noto delo i visokiot stepen<br />
na krivi~nata odgovornost ne bi bilo opravdano da se izre~e vospitna<br />
merka.<br />
Pod uslovite opredeleni so ovoj zakon, na postar maloletnik<br />
mo`e da mu se izre~at slednive kazni:<br />
- maloletni~ki zatvor,<br />
717
- pari~na kazna,<br />
- zabrana na upravuvawe so motorno vozilo od opredelen vid<br />
ili kategorija i<br />
- proteruvawe na stranec od zemjata.<br />
Maloletni~kiot zatvor mo`e da se izre~e samo kako glavna<br />
kazna.<br />
Pari~nata kazna mo`e da se izre~e kako glavna kazna. Po isklu~ok,<br />
za krivi~ni dela storeni od koristoqubie, pari~nata kazna<br />
mo`e da se izre~e kako sporedna kazna zaedno so kaznata maloletni~ki<br />
zatvor ili so uslovna osuda so za{titen nadzor koga e utvrdena kazna<br />
maloletni~ki zatvor.<br />
Zabranata na upravuvawe so motorno vozilo od opredelen vid<br />
ili kategorija i proteruvawe na stranec od zemjata mo`at da se izre-<br />
~at kako glavna kazna ili kako sporedna kazna so pari~na kazna.<br />
1.1. Maloletni~ki zatvor<br />
^len 44<br />
Maloletni~ki zatvor mo`e da se izre~e na krivi~no odgovoren<br />
postar maloletnik koj storil krivi~no delo za koe e propi{ana kazna<br />
zatvor od pet godini ili pote{ka kazna, ako deloto e storeno pod osobeno<br />
ote`nuva~ki okolnosti i pri visok stepen na krivi~na odgovornost<br />
na storitelot i pri toa ne bi bilo opravdano da se izre~e vospitna<br />
merka.<br />
Maloletni~kiot zatvor ne mo`e da bide pokratok od edna nitu<br />
podolg od deset godini, a se izrekuva na polni godini ili na polovina<br />
godina.<br />
Pri odmeruvaweto na kaznata na postar maloletnik za opredeleno<br />
krivi~no delo, sudot ne mo`e da izre~e maloletni~ki zatvor vo<br />
traewe podolgo od propi{anata kazna zatvor za toa delo, no sudot ne e<br />
vrzan za najmalata propi{ana mera na taa kazna.<br />
Odmeruvawe na kaznata maloletni~ki zatvor<br />
^len 45<br />
Pri odmeruvaweto na kaznata maloletni~ki zatvor, sudot }e gi<br />
zeme predvid site okolnosti {to vlijaat kaznata da bide pogolema ili<br />
pomala, opredeleni vo Krivi~niot zakonik, posebno vodej}i smetka za<br />
stepenot na du{evnata razvienost na maloletnikot i za vremeto potrebno<br />
za negovoto vospituvawe, prevospituvawe i stru~no osposobuvawe.<br />
^len 46<br />
Maloletnikot koj e na izdr`uvawe na kaznata maloletni~ki<br />
zatvor mo`e da se pu{ti na usloven otpust ako izdr`al najmalku edna<br />
718
tretina, no ne pred da izdr`i {est meseci od izre~enata kazna dokolku<br />
prevospituvaweto e uspe{no.<br />
Za vreme na uslovniot otpust sudot mu opredeluva merka na<br />
zasilen nadzor od strana na centarot vo odredeno traewe, koe mo`e da<br />
bide i pokratko od delot na neizdr`anata kazna. Sudot mo`e da go<br />
prodol`uva traeweto na zasileniot nadzor do edna godina po vremetraeweto<br />
na kaznata, no najmnogu do napolnuvaweto na dvaeset i<br />
edna godina na osudeniot.<br />
Sudot }e go otpovika uslovniot otpust ako osudeniot maloletnik<br />
ne gi ispolni obvrskite predvideni so zasileniot nadzor ili<br />
ako stori edno ili pove}e krivi~ni dela za koi e izre~ena kazna maloletni~ki<br />
zatvor nad dve godini, dodeka e na usloven otpust. Ako maloletnikot<br />
storil krivi~no delo za koe mu e izre~ena kazna do dve godini<br />
maloletni~ki zatvor ili pari~na kazna, sudot mo`e da go otpovika<br />
uslovniot otpust, zemaj}i ja predvid srodnosta na storenite krivi~ni<br />
dela, nivnoto zna~ewe, pobudite od koi se storeni i drugite okolnosti<br />
{to uka`uvaat na opravdanosta za otpovikuvawe na uslovniot otpust.<br />
Koga sudot }e go otpovika uslovniot otpust, }e izre~e edna kazna<br />
so primena na odredbite od ~lenot 53 od ovoj zakon, zemaj}i ja porano<br />
izre~enata kazna kako ve}e utvtrdena.<br />
Koga sudot nema da go otpovika uslovniot otpust, toj se prodol`uva<br />
za vremeto koe osudeniot maloletnik go pominal na izdr-<br />
`uvawe na kaznata maloletni~ki zatvor izre~ena za novoto delo.<br />
1.2. Pari~na kazna<br />
^len 47<br />
Pari~na kazna mo`e da mu se izre~e na krivi~no odgovoren postar<br />
maloletnik koj od koristoqubie storil krivi~no delo za koe e<br />
propi{ana kazna zatvor od najmalku tri godini.<br />
Pari~nata kazna se izrekuva vo dnevni globi. Brojot na dnevnite<br />
globi ne mo`e da bide pomal od edna, nitu pogolem od 120 dnevni<br />
globi.<br />
Vo odnos na odmeruvaweto i izvr{uvaweto na pari~nata kazna<br />
soobrazno se primenuvaat odredbite na Krivi~niot zakonik.<br />
^len 48<br />
Neplatenata pari~na kazna sudot mo`e da ja zameni so merkata<br />
op{tokorisna rabota. Edna dnevna globa se zamenuva so tri ~asa op{-<br />
tokorisna rabota, pri {to vkupniot broj ~asovi op{tokorisna rabota<br />
ne mo`e da bide pogolem od 100 ~asovi.<br />
Neplatenata pari~na kazna i neizvr{enata i delumno izvr-<br />
{enata op{tokorisna rabota kako nejzina zamena, sudot mo`e da ja zameni<br />
i so disciplinska merka upatuvawe vo disciplinski centar za<br />
maloletnici, ili so merka na zasilen nadzor.<br />
719
1.3. Zabrana na upravuvawe so motorno vozilo i proteruvawe stranec od<br />
zemjata<br />
^len 49<br />
Zabranata na upravuvawe so motorno vozilo vozilo od opredelen<br />
vid ili kategorija i proteruvawe stranec od zemjata se izrekuvaat<br />
pod uslovite za nivnoto izrekuvawe opredeleni vo Krivi~niot<br />
zakonik.<br />
2. Osloboduvawe od kazna<br />
^len 50<br />
Koga sudot spored op{tite odredbi vo Krivi~niot zakonik }e<br />
go proglasi maloletnikot za vinoven i }e go oslobodi od kazna, mo`e<br />
da mu izre~e i vospitna merka.<br />
3. Izrekuvawe na kazni i vospitni merki za krivi~ni dela vo stek<br />
^len 51<br />
Za krivi~ni dela vo stek sudot mu izrekuva na maloletnik samo<br />
edna vospitna merka ili samo kazna maloletni~ki zatvor ili pari~na<br />
kazna koga postojat zakonski uslovi za izrekuvawe na taa kazna i koga<br />
sudot }e najde deka treba da se izre~e.<br />
Sudot }e postapi spored stavot 1 na ovoj ~len i koga po izre-<br />
~enata vospitna merka, odnosno maloletni~ki zatvor ili pari~na kazna<br />
}e utvrdi deka maloletnikot pred ili po nivnoto izrekuvawe storil<br />
nekoe krivi~no delo.<br />
Ako postar maloletnik stori pove}e krivi~ni dela vo stek, a<br />
sudot najde deka za sekoe oddelno krivi~no delo treba da mu se izre~e<br />
kazna maloletni~ki zatvor ili pari~na kazna, kaznata }e mu ja odmeri<br />
spored slobodna ocena vo ramkite na nejzinata najgolema zakonska<br />
merka.<br />
Sudot }e postapi spored stavot 3 na ovoj ~len i vo slu~aj ako po<br />
izre~enata kazna utvrdi deka maloletnikot pred ili po nejzinoto<br />
izrekuvawe storil krivi~no delo.<br />
4. Dejstvo na kaznata maloletni~ki zatvor vrz vospitnite merki<br />
^len 52<br />
Ako za vremetraeweto na vospitnata merka sudot izre~e kazna<br />
maloletni~ki zatvor, vospitnata merka prestanuva so zapo~nuvaweto<br />
na izdr`uvaweto na ovaa kazna.<br />
Ako za vreme na traeweto na vospitnata merka sudot mu izre~e<br />
na pomlado polnoletno lice kazna maloletni~ki zatvor ili zatvor<br />
najmalku edna godina, vospitnata merka prestanuva so zapo~nuvaweto<br />
na izdr`uvaweto na kaznata. Ako izre~enata kazna zatvor e od pokratko<br />
vremetraewe od vospitnata merka, sudot vo presudata }e odlu~i<br />
dali po izdr`anata kazna }e prodol`i izvr{uvaweto na vospitnata<br />
merka ili }e ja ukine.<br />
720
Glava {esta<br />
Alternativni merki<br />
Vidovi i cel na alternativnite merki<br />
^len 53<br />
Na krivi~no odgovoren postar maloletnik za storenoto krivi-<br />
~no delo mo`e da mu se izre~at slednive alternativni merki:<br />
- uslovna osuda so za{titen nadzor,<br />
- uslovno prekinuvawe na vodewe na postapka sprema maloletnikot<br />
i<br />
- op{tokorisna rabota.<br />
Odredbite na Krivi~niot zakonik za alternativnite merki se<br />
odnesuvaat i na nivnoto izrekuvawe na postari maloletnici, dokolku<br />
so ovoj zakon poinaku ne e opredeleno.<br />
^len 54<br />
Cel na alternativnite merki e sprema krivi~no odgovorniot<br />
postar maloletnik da ne se primeni kazna koga toa ne e nu`no zaradi<br />
spre~uvawe na vr{ewe krivi~ni dela i koga mo`e da se o~ekuva deka<br />
predupreduvaweto so zakana na kazna i primenata na merki na pomo{,<br />
za{tita i nadzor na sloboda dovolno }e vlijae vrz negovoto vospituvawe,<br />
prevospituvawe i pravilen razvoj.<br />
Posebni uslovi za izrekuvawe na alternativnite merki<br />
^len 55<br />
Uslovna osuda so za{titen nadzor mo`e da se izre~e koga na maloletnikot<br />
mu e utvrdena kazna zatvor vo traewe do tri godini ili<br />
pari~na kazna.<br />
Ako na maloletnikot mu e utvrdena i kazna maloletni~ki zatvor<br />
i pari~na kazna, uslovna osuda sudot mo`e da izre~e za obete kazni<br />
ili samo za kaznata maloletni~ki zatvor.<br />
Vremeto za proveruvawe sudot go odreduva vo traewe koe ne<br />
mo`e da bide pokratko od edna nitu podolgo od tri godini.<br />
Za{titniot nadzor se sostoi vo edna ili pove}e obvrski opredeleni<br />
vo ~lenot 38 od ovoj zakon za koi maloletnikot e dol`en da se<br />
pridr`uva vo vremeto za proveruvawe.<br />
Pomo{ i gri`a, nadzor i za{tita vo ispolnuvaweto na obvrskite<br />
od strana na maloletnikot vr{i centarot, koj e dol`en so prakti~ni<br />
soveti da go pottiknuva i da mu pomaga vo nivnoto ispolnuvawe,<br />
da sorabotuva so roditelite, posvoitelot ili staratelot i<br />
povremeno, a najmalku edna{ na tri meseci, da go izvestuva sudot za<br />
sostojbite so ispolnuvaweto na odredenite obvrski.<br />
Sudot }e ja otpovika uslovnata osuda so za{titen nadzor ako<br />
maloletnikot vo vremeto za proveruvawe ne gi ispolnuva obvrskite<br />
opredeleni vo ~lenot 38 od ovoj zakon ili stori edno ili pove}e kri-<br />
721
vi~ni dela, za koi e utvrdena kazna maloletni~ki zatvor vo traewe<br />
podolgo od tri godini, ili ako po izrekuvaweto na uslovnata osuda so<br />
za{titen nadzor utvrdi deka maloletnikot izvr{il krivi~no delo<br />
pred da bide uslovno osuden i deka e neophodna kazna za prêthodno storenite<br />
krivi~ni dela.<br />
^len 56<br />
Sudot mo`e da odlu~i uslovno da ja prekine postapkata sprema<br />
postar maloletnik za krivi~no delo za koe e propi{ana pari~na kazna<br />
ili kazna zatvor do pet godini, ako maloletnikot izrazil kaewe za<br />
izvr{enoto delo, ako gi otstranil posledicite na deloto, ako ja nadomestil<br />
{tetata i se pomiril so o{teteniot, koj e soglasen so prekinuvaweto<br />
na postapkata, pod uslov vo rok od dve godini maloletnikot<br />
da ne stori drugo krivi~no delo.<br />
^len 57<br />
Sudot mo`e na krivi~no odgovoren postar maloletnik koj storil<br />
krivi~no delo za koe e propi{ana pari~na kazna ili kazna zatvor<br />
do tri godini da mu izre~e merka na op{tokorisna rabota vo traewe<br />
od pet do sto ~asovi koga e potrebno so ovaa merka da se izvr{i vospitno<br />
vlijanie vrz li~nosta i povedenieto na maloletnikot.<br />
Nadzor nad ispolnuvaweto na rabotnite obvrski na maloletnikot<br />
vr{i centarot, koj e dol`en povremeno, a najmalku edna{ mese~no,<br />
da go izvestuva sudot za izvr{uvaweto na merkata.<br />
Ako maloletnikot ne gi ispolnuva ili neuredno gi ispolnuva<br />
nalo`enite rabotni obvrski, sudot }e ja zameni ovaa merka so merkata<br />
upatuvawe vo disciplinski centar za maloletnici ili so merka na zasilen<br />
nadzor, pod uslovite predvideni za nivnoto izrekuvawe, zemaj}i<br />
go predvid delot od obvrskite koj e ve}e ispolnet.<br />
Glava sedma<br />
Primena na merki na bezbednost<br />
^len 58<br />
Pod uslovite predvideni so Krivi~niot zakonik sprema maloletnik<br />
kon vospitnata merka ili kaznata mo`e da se izre~e merka na<br />
bezbednost zadol`itelno psihijatrisko lekuvawe i ~uvawe vo zdravstvena<br />
ustanova, ili zadol`itelno psihijatrisko lekuvawe na sloboda<br />
ili zadol`itelno lekuvawe na alkoholi~ari i narkomani.<br />
Sprema nepresmetliv maloletnik pod uslovite predvideni so<br />
Krivi~niot zakonik mo`e da se izre~e merka na bezbednost zadol`itelno<br />
psihijatrisko lekuvawe i ~uvawe vo zdravstvena ustanova i zadol`itelno<br />
psihijatrisko lekuvawe na sloboda.<br />
Merkata zadol`itelno lekuvawe alkoholi~ari i narkomani<br />
mo`e da se izre~e i bez izrekuvawe na vospitna merka ili kazna.<br />
722
Koga merkata od stavot 3 na ovoj ~len se izrekuva so vospitna<br />
merka ili kazna, taa se izvr{uva vo specijalizirano oddelenie na<br />
ustanovata.<br />
Glava osma<br />
Sankcii za prekr{oci<br />
^len 59<br />
Na pomlad maloletnik za prekr{ok mo`e da mu se izre~at:<br />
- disiplinska merka ukor; ili<br />
- merka na zasilen nadzor od strana na roditelite ili staratelot;<br />
ili<br />
- merki na zasilen nadzor od strana na centarot.<br />
Na vospitnite merki izre~eni za prekr{ok se primenuvaat<br />
odredbite za vospitnite merki od ovoj zakon. Merkata na zasilen nadzor<br />
ne mo`e da se izre~e vo traewe pokratko od trieset dena nitu podolgo<br />
od edna godina, a kon zasileniot nadzor sudot mo`e da odredi zadol`itelno<br />
lekuvawe na alkoholi~ari, narkomani i drugi obvrski<br />
predvideni vo ~lenot 38 na ovoj zakon.<br />
Na postar maloletnik za prekr{ok mo`e da mu se izre~e vospitna<br />
merka od stavot 1 na ovoj ~len, a po isklu~ok na prekr{o~no<br />
odgovoren postar maloletnik i globa i proteruvawe stranec od zemjata.<br />
Globa<br />
^len 60<br />
Na postar maloletnik, po isklu~ok mo`e da mu se izre~e globa<br />
za prekr{ok pod uslovite opredeleni vo Zakonot za prekr{ocite.<br />
Globata za prekr{ok se izrekuva vo opredelen iznos koj ne<br />
mo`e da bide pomal od 15 evra vo denarska protivvrednost nitu pogolem<br />
od 800 evra vo denarska protivvrednost.<br />
Za prekr{oci storeni od koristoqubie sudot mo`e da izre~e<br />
globa do dvokratniot iznos ili vo srazmer so pribavenata korist, no<br />
najmnogu do desetkratniot iznos na globata opredelen vo stavot 2 na<br />
ovoj ~len.<br />
Ako maloletnikot ne ja plati globata vo opredeleniot rok,<br />
sudot mo`e da ja zameni so op{tokorisna rabota, taka {to iznosot od<br />
15 evra vo denarska protivvrednost se zamenuva so tri ~asa op{tokorisna<br />
rabota, so toa {to vkupniot broj na ~asovi op{tokorisna rabota<br />
ne mo`e da go nadmine iznosot od ~etirieset ~asovi, ili da izre-<br />
~e vospitna merka na zasilen nadzor.<br />
Kako sporedna sankcija, zaedno so globata, sudot mo`e da mu<br />
izre~e na maloletnikot koj e stranec i proteruvawe od zemjata, pod<br />
uslovite za negovoto izrekuvawe opredeleni so Zakonot za prekr{ocite.<br />
723
^len 61<br />
Na maloletnik na kogo za storen prekr{ok mu e izre~ena vospitna<br />
merka ili globa mo`e da mu se izre~e prekr{o~na sankcija zadol`itelno<br />
lekuvawe na alkoholi~ari i narkomani pod uslovite predvideni<br />
vo Zakonot za prekr{ocite.<br />
Glava devetta<br />
Izrekuvawe na sankcii za krivi~ni dela na polnoletni lica za dela<br />
koi gi storile kako maloletnici<br />
1. Sankcii na polnoletni lica koi krivi~nite dela gi storile kako<br />
maloletnici<br />
^len 62<br />
Na polnoletno lice koe napolnilo dvaeset i edna godina ne<br />
mo`e da mu se sudi za krivi~no delo koe go izvr{ilo kako pomlad maloletnik.<br />
Ako polnoletno lice vo vreme na sudeweto ne napolnilo<br />
dvaeset i edna godina mo`e da mu se sudi samo za krivi~ni dela koi gi<br />
storil kako pomlad maloletnik za koi e propi{ana kazna pote{ka od<br />
pet godini. Na vakvo lice, sudot mo`e da mu izre~e samo soodvetna merka<br />
na zasilen nadzor ili zavodska vospitna merka. Pri ocenata dali<br />
}e ja izre~e ovaa merka, sudot }e gi zeme predvid site okolnosti na<br />
slu~ajot, a osobeno te`inata na storenoto delo, vremeto {to pominalo<br />
od negovoto izvr{uvawe, povedenieto na storitelot i celta na ovaa<br />
vospitna merka.<br />
Na polnoletno lice za krivi~no delo koe go izvr{ilo kako<br />
postar maloletnik mo`e da mu se izre~e soodvetna merka na zasilen<br />
nadzor ili zavodska vospitna merka, kazna ili alternativna merka.<br />
Pri ocenata dali i koja od ovie sankcii }e izre~e, sudot }e gi zeme<br />
predvid site okolnosti na slu~ajot, a osobeno te`inata na storenoto<br />
delo, vremeto {to pominalo od negovoto izvr{uvawe, povedenieto na<br />
storitelot, kako i celta {to treba da se postigne so ovie sankcii.<br />
Po isklu~ok od odredbata na stavot 3 na ovoj ~len, na polnoletno<br />
lice koe vo vreme na sudeweto napolnilo dvaeset i edna godina,<br />
sudot mo`e namesto maloletni~ki zatvor, da mu izre~e zatvor ili<br />
uslovna osuda. Kaznata zatvor izre~ena vo ovoj slu~aj vo odnos na rehabilitacijata,<br />
bri{eweto na osudata i pravnite posledici od osudata,<br />
ima isto pravno dejstvo kako i kaznata maloletni~ki zatvor.<br />
2. Izrekuvawe na vospitni merki na pomladi polnoletni lica<br />
^len 63<br />
Na storitel koj kako polnoleten izvr{il krivi~no delo, a vo<br />
vremeto na sudeweto ne napolnil dvaeset i edna godina, sudot mo`e da<br />
mu izre~e soodvetna merka na zasilen nadzor ili zavodska merka, ako<br />
so ogled na negovata li~nost i okolnostite pod koi e storeno deloto,<br />
724
mo`e da se o~ekuva deka i so vospitnata merka }e se postigne celta<br />
{to bi se ostvarila so izrekuvaweto na kaznata.<br />
Na pomlado polnoletno lice na koe mu e izre~ena vospitna<br />
merka sudot, pod uslovite predvideni so ovoj zakon, mo`e da mu izre~e<br />
i merka na bezbednost.<br />
Izre~enata vospitna merka mo`e da trae najmnogu do napolnetata<br />
dveset i treta godina na vozrast na storitelot.<br />
Glava desetta<br />
Dejstvo na sankciite za maloletnici, rehabilitacija i zastarenost<br />
1. Dejstvo na sankciite za maloletnici<br />
^len 64<br />
Sankciite za krivi~no delo i prekr{o~nite sankcii izre~eni<br />
na maloletnik i na pomlado polnoletno lice od ~lenovite 62 i 63 od<br />
ovoj zakon ne povlekuvaat pravni posledici {to se sostojat vo zabrana<br />
na steknuvawe na opredeleni prava.<br />
2. Evidencija na izre~enite sankcii za krivi~no delo i prekr{o~ni<br />
sankcii<br />
^len 65<br />
Evidencija na izre~enite sankcii za krivi~ni dela i prekr{o~ni<br />
sankcii na maloletnik i pomlado polnoletno lice od ~lenovite<br />
62 i 63 od ovoj zakon vodi sudot nadle`en spored mestoto na<br />
ra|aweto.<br />
Nadle`niot sud od stavot 1 od ovoj ~len e dol`en najdocna do<br />
pettiot den vo mesecot da dostavuva evidencija na izre~enite sankcii<br />
za prethodniot mesec, na maloletnik i pomlado polnoletno lice za<br />
krivi~ni dela i prekr{o~ni sankcii, do Osnovniot sud Skopje I<br />
Skopje koj vodi Edinstven registar za Republika Makedonija.<br />
Vo Edinstveniot registar se vnesuvaat i podatocite dobieni od<br />
nadle`niot sud od stavot 1 od ovoj ~len za izre~enite sankcii za krivi~ni<br />
dela i za prekr{o~ni sankcii za maloletnik i pomlado polnoletno<br />
lice rodeno vo stranstvo ili so nepoznato mesto na ra|awe.<br />
Podatoci za izre~enite sankcii mo`e da mu se dadat samo na<br />
sudot, na javniot obvinitel i na instituciite {to se zanimavaat so za-<br />
{tita na maloletnicite, vo vrska so nova postapka {to se vodi sprema<br />
maloletnikot ili pomladoto polnoletno lice za storeno krivi~no<br />
delo ili prekr{ok.<br />
^len 66<br />
Podatocite za izre~enite disciplinski merki, merkite na zasilen<br />
nadzor i prekr{o~ni sankcii se bri{at od evidencijata koga }e<br />
pomine edna godina od nivnoto izvr{uvawe, ako maloletnikot ili pomladoto<br />
polnoletno lice vo toj rok ne stori novo krivi~no delo ili<br />
prekr{ok.<br />
725
Podatocite za uslovna osuda so za{titen nadzor se bri{at od<br />
evidencijata po edna godina od istekot na vremeto za proveruvawe, ako<br />
maloletnikot ili pomladoto polnoletno lice vo toj rok ne stori novo<br />
krivi~no delo.<br />
Podatocite za izre~enite zavodski merki, pari~na kazna i<br />
alternativni merki se bri{at od evidencijata koga }e pominat dve<br />
godini od nivnoto izvr{uvawe, ako maloletnikot ili pomladoto polnoletno<br />
lice vo toj rok ne stori novo krivi~no delo ili prekr{ok.<br />
Podatocite za izre~enata kazna maloletni~ki zatvor se bri-<br />
{at od evidencijata koga }e pominat pet godini od denot na izdr`anata,<br />
zastarenata ili prostenata kazna, ako vo toa vreme maloletnikot<br />
ili pomladoto polnoletno lice ne stori novo krivi~no delo.<br />
Koga se ispolneti uslovite opredeleni vo stavovite od 1 do 4<br />
na ovoj ~len podatocite za izre~enite sankcii se bri{at od evidencijata,<br />
a site dokumenti se poni{tuvaat po sila na zakonot.<br />
Zastarenost na izvr{uvaweto na sankciite<br />
^len 67<br />
Kaznata maloletni~ki zatvor ne mo`e da se izvr{i ako pominale:<br />
- deset godini od osudata na maloletni~ki zatvor nad pet godini;<br />
- pet godini od osudata na maloletni~ki zatvor nad tri godini;<br />
i<br />
- tri godini od osudata na maloletni~ki zatvor do tri godini.<br />
Pari~nata kazna ne mo`e da se izvr{i ako pominale dve godini<br />
od osudata na pari~nata kazna.<br />
Izvr{uvaweto na kaznite zabrana na upravuvawe so motorno<br />
vozilo i proteruvawe stranec od zemjata zastaruva koga }e pomine vremeto<br />
za koe se izre~eni, a ako proteruvaweto e izre~eno za sekoga{,<br />
koga }e pominat pet godini od negovoto izrekuvawe.<br />
Izvr{uvaweto na merkata op{tokorisna rabota, merkite na<br />
bezbednost i prekr{o~nite sankcii zastaruvaat ako od denot na <strong>pravo</strong>silnosta<br />
na odlukata za nivnoto izrekuvawe pomine edna godina.<br />
^etvrt del<br />
POSTAPKA SPREMA MALOLETNICI<br />
Glava edinaesetta<br />
Postapka za posreduvawe i poramnuvawe<br />
Uslovi za poveduvawe postapka za posreduvawe i poramnuvawe<br />
^len 68<br />
Po prijavata za krivi~no delo storeno od maloletnik, za koe e<br />
propi{ana pari~na kazna ili kazna zatvor do tri godini, nadle`niot<br />
javen obvinitel mo`e:<br />
726
- da ne povede postapka pred sudot iako postojat dokazi deka go<br />
storil krivi~noto delo, dokolku smeta deka ne bi bilo celesoobrazno<br />
da se vodi postapka so ogled na prirodata na krivi~noto delo i na okolnostite<br />
pod koi e storeno, na porane{niot `ivot na maloletnikot i<br />
na negovite li~ni svojstva, kako i koga izvr{uvaweto na kaznata ili<br />
na vospitnata merka e vo tek;<br />
- uslovno da go odlo`i poveduvaweto na postapkata pred sudot<br />
za vreme od {est meseci pod uslov vo toj rok da ne stori drugo krivi-<br />
~no delo i da ja nadomesti {tetata ili na drug na~in da gi popravi<br />
{tetnite posledici predizvikani so storuvawe na deloto;<br />
- da ne povede postapka dokolku vrz osnova na izve{tajot od Centarot,<br />
utvrdi deka e postignata spogodba me|u maloletnikot i negovoto<br />
semejstvo i o{teteniot za vra}awe na imotnata korist, nadomestuvaweto<br />
na {tetata ili popravaweto na {tetnite posledici na deloto;<br />
ili<br />
- da mu predlo`i na sudot da odredi sprema maloletnikot merka<br />
op{tokorisna rabota do 30 ~asa.<br />
Odlukite od stavot 1 na ovoj ~len javniot obvinitel mo`e da gi<br />
donese koga }e oceni deka slu~ajot e jasen i koga za toa postoi soglasnost<br />
od maloletnikot i negoviot zakonski zastapnik, branitelot i<br />
o{teteniot, po prethodno pribaven izve{taj od centarot.<br />
Zaradi utvrduvawe na soglasnosta javniot obvinitel so pokana<br />
gi povikuva licata od stavot 2 na ovoj ~len. Nivnoto nedoa|awe koga se<br />
uredno pokaneti se smeta za izrazuvawe nesoglasnost.<br />
Centarot e dol`en na barawe na javniot obvinitel najdocna vo<br />
rok od eden mesec da mu dostavi izve{taj vo koj pokraj drugite okolnosti<br />
{to se odnesuvaat na li~nosta na maloletnikot i negovoto odnesuvawe<br />
treba da bide sodr`ano mislewe i predlog vo odnos na donesuvaweto<br />
na odluka od stavot 1 na ovoj ~len.<br />
Pred donesuvawe na odlukata javniot obvinitel mo`e da pobara<br />
poseben izve{taj od Ministerstvoto za vnatre{ni raboti za okolnostite<br />
pod koi e storeno krivi~noto delo.<br />
Postapkata za posreduvawe i poramnuvawe e isklu~ena ako krivi~noto<br />
delo imalo za posledica smrt na nekoe lice.<br />
^len 69<br />
Odluka vo postapkata za posreduvawe i poramnuvawe od ~lenot<br />
68 od ovoj zakon mo`e da donese i sudot vo tekot na sudskata postapka.<br />
Ako javniot obvinitel predlo`il merka op{tokorisna rabota<br />
do 30 ~asa, a sudot ne ja prifati, treba posebno da gi obrazlo`i pri~inite<br />
za neprifa}aweto.<br />
727
^len 70<br />
Odlukata od ~lenot 68 od ovoj zakon ima forma na re{enie.<br />
U~esnicite {to dale soglasnost za odlukata se smeta deka se otka`ale<br />
od `alba na re{enieto.<br />
Re{enieto za uslovnoto odlagawe na postapkata doneseno od<br />
javniot obvinitel ili sudot se zapi{uva vo nivnata evidencija i se<br />
bri{e od evidencijata po istekot na vremeto na odlagawe.<br />
Postapka na posreduvawe so maloletni storiteli na prekr{oci<br />
^len 71<br />
Vo prekr{o~na postapka sprema maloletnik soobrazno se primenuvaat<br />
odredbite za postapkata na posreduvawe so maloletni storiteli<br />
na prekr{oci soglasno Zakonot za prekr{ocite.<br />
Glava dvanaesetta<br />
Postapka na medijacija<br />
Uslovi za medijacija<br />
^len 72<br />
Po prijava za dejstvie {to so zakon e predvideno kako prekr-<br />
{ok ili krivi~no delo ili za koe e predvidena kazna zatvor do pet godini,<br />
nadle`niot javen obvinitel, po prethodna pismena soglasnost na<br />
maloletnikot i negoviot zakonski zastapnik, branitelot i o{teteniot<br />
mo`e da gi upati stranite na postapka za medijacija.<br />
Vo slu~aj koga e povedena sudska postapka, nadle`niot sud za<br />
maloletnici od pri~ini na celesoobraznost, a po prethodna pismena<br />
soglasnost na maloletnikot i negoviot zakonski zastapnik, branitelot<br />
i o{teteniot, do zavr{uvawe na glavniot pretres mo`e postapkata<br />
da ja prekine so re{enie i da upati na postapka na medijacija.<br />
Stranite se dol`ni da ja dostavat pismenata soglasnost od<br />
stavot 1 i 2 od ovoj ~len do javniot obvinitel ili do sudot za maloletnici<br />
vo rok od tri dena od denot koga e predlo`eno poveduvawe<br />
postapka na medijacija. Dokolku vo opredeleniot rok stranite ne dostavat<br />
pismena soglasnost, se smeta deka predlogot za medijacija ne e<br />
prifaten.<br />
Opredeluvawe na medijator<br />
^len 73<br />
Vo rok od tri dena od dostavenata pismena soglasnost, stranite<br />
spogodbeno opredeluvaat medijator od listata na medijatori vo nadle-<br />
`niot sud za maloletnici i go izvestuvaat javniot obvinitel, odnosno<br />
sudot za maloletnici.<br />
Ako stranite ne mo`at da se spogodat, javniot obvinitel, odnosno<br />
sudot e dol`en da opredeli medijator od listata na medijatori vo<br />
nadle`niot sud za maloletnici vo rok od tri dena i da gi izvesti stranite.<br />
728
Traewe na postapkata na medijacija<br />
^len 74<br />
Rokot za zavr{uvawe na postapkata za medijacija iznesuva 45<br />
dena od denot na dostavuvawe na pismenata soglasnost do nadle`niot<br />
organ. Dokolku vo ovoj rok ne zavr{i postapkata za medijacija, predmetot<br />
se vra}a kaj javniot obvinitel, odnosno sudskata postapka prodol`uva<br />
tamu kade {to e zaprena.<br />
Medijator<br />
^len 75<br />
Medijator e fizi~ko lice koe im pomaga na strankite da postignat<br />
spogodba, bez <strong>pravo</strong> da nametne re{enie na sporot, vo soglasnost<br />
so principite na dobrovolnost, neutralnost i nepristrasnost, doverlivost,<br />
ednakvost na stranite, transparentnost, efikasnost i pravi~nost.<br />
Medijator mo`e da bide advokat, diplomiran pravnik - specijalist,<br />
socijalen rabotnik, pedagog, psiholog ili lice od druga profesija,<br />
koe zavr{ilo obuka za medijator za maloletnici i koe gi ispolnuva<br />
slednite uslovi:<br />
1) da ima diploma za zavr{eno visoko obrazovanie;<br />
2) da ima najmalku pet godini iskustvo vo rabotewe so maloletnici;<br />
3) da ne mu e izre~ena kazna zabrana na vr{ewe profesija, dejnost<br />
ili dol`nost;<br />
4) da ima sertifikat izdaden od Komorata na medijatori za zavr{ena<br />
obuka spored Programata za obuka na medijatori;<br />
5) da bide zapi{an vo Imenikot na medijatori.<br />
Sproveduvawe na postapka za medijacija<br />
^len 76<br />
Medijatorot vo dogovor so strankite }e gi opredeli terminite<br />
za vodewe na medijacijata .<br />
Prisustvoto na strankite vo tekot na postapkata za medijacija<br />
e zadol`itelno.<br />
Pred po~etokot na postapkata za medijacija, medijatorot e dol-<br />
`en da gi zapoznae stranite so principite, pravilata i tro{ocite na<br />
postapkata.<br />
Vo sproveduvaweto na postapkata za medijacija, medijatorot }e<br />
gi po~ituva principite na medijacijata, zemaj}i gi predvid site okolnosti<br />
na predmetot, interesite na stranite i potrebata za brzo i trajno<br />
re{avawe na predmetot.<br />
Medijatorot komunicira so stranite zaedno ili odvoeno.<br />
Informaciite {to medijatorot gi prima od koja bilo strana<br />
vo postapkata, mo`e da i gi otkrie na drugata stranka, osven onie za<br />
koi stranata }e opredeli deka se doverlivi.<br />
729
Stranite i medijatorot mo`at vo koe bilo vreme vo tekot na<br />
postapkata da iznesuvaat svoi predlozi za uspe{no re{avawe na predmetot.<br />
Na sekoja stranka i se dava mo`nost da se proiznese po predlozite.<br />
Zavr{uvawe na postapkata za medijacija<br />
^len 77<br />
Postapkata za medijacija zavr{uva:<br />
so potpi{uvawe na pismena spogodba od strana na medijatorot i<br />
stranite za postignatata soglasnost za nadomestok na materijalnata<br />
{teta i moralnata satisfakcija;<br />
so pismena izjava na medijatorot, po izvr{enite konsultacii<br />
so strankite deka ne se opravdani natamo{ni obidi za medijacija, na<br />
denot na podnesuvaweto na izjavata;<br />
so istekot na rokot predviden za zavr{uvawe na postapkata za<br />
medijacija.<br />
Stranite mo`at vo koe bilo vreme da se povle~at od postapkata<br />
za medijacija bez pritoa da gi navedat pri~inite za toa. Povlekuvaweto<br />
}e se smeta od denot na podnesuvawe na izjavata za povlekuvawe.<br />
Medijatorot }e ja zapre postapkata za medijacija dokolku smeta<br />
deka e postignata spogodba {to e nezakonska ili nepodobna za izvr{uvawe.<br />
Potpi{anata pismena spogodba javniot obvinitel, odnosno<br />
sudot ja potvrduva so re{enie so koe istovremeno konstatira deka<br />
postapkata e zaprena.<br />
Ako javniot obvinitel, odnosno sudot ne ja prifati spogodbata,<br />
koga }e oceni deka ne se ispolneti zakonskite uslovi za medijacijata<br />
ili nejzinite celi, toga{ postapkata prodol`uva tamu kade {to<br />
prekinala.<br />
^len 78<br />
Vo postapkata za medijacija koja se vodi spored odredbite na<br />
ovoj zakon soodvetno }e se primenuvaat odredbite od Zakonot za medijacija.<br />
Glava trinaesetta<br />
Sudska postapka za maloletnici<br />
Op{ti odredbi<br />
^len 79<br />
Vo postapkata sprema maloletnik za dejstvie {to so zakon e<br />
opredeleno kako krivi~no delo ili prekr{ok, dokolku ne e poinaku<br />
opredeleno so ovoj zakon, soobrazno se primenuvaat odredbite od<br />
Zakonot za krivi~nata postapka i Zakonot za prekr{ocite za: osnovnite<br />
na~ela, jazikot, mesnata nadle`nost, posledici od nenadle`nost<br />
i sudir na nadle`nosti, izzemawe, obvinet, branitel, podnesoci, zapisnici,<br />
rokovi, vra}awe vo porane{na sostojba, tro{oci, imotno-pra-<br />
730
vno barawe, donesuvawe i soop{tuvawe na odlukite, dostavuvawe na<br />
pismena, povikuvawe, priveduvawe, zadr`uvawe na lica, garancija i<br />
odzemawe patna isprava na stranec, soslu{uvawe na svedoci, uvid, ve-<br />
{ta~ewe, pretresuvawe na prostorija i lica, redovni i vonredni pravni<br />
lekovi.<br />
Odredbite od ovoj zakon se primenuvaat i vo postapkata sprema<br />
lica koi izvr{ile krivi~no delo kako maloletnici, a vo vreme na poveduvaweto<br />
na postapkata, odnosno na sudeweto ne napolnile dvaeset i<br />
edna godina, kako i vo postapkata sprema pomlado polnoletno lice koe<br />
ne napolnilo dvaeset i edna godina ako do po~etokot na glavniot pretres<br />
se utvrdi deka na toa lice mo`at da mu se izre~at sankcii za maloletnici.<br />
^len 80<br />
Koga vo tekot na postapkata }e se utvrdi deka maloletnikot vo<br />
vreme na izvr{uvaweto na krivi~noto delo ne napolnil 14 godini,<br />
postapkata }e se zapre i za toa }e se izvesti centarot, koj ponatamu<br />
postapuva soglasno ~lenovite od 18 do 26 od ovoj zakon.<br />
^len 81<br />
Maloletnikot na koj mu se stava na tovar krivi~no delo ili<br />
prekr{ok ima <strong>pravo</strong> na pravi~no sudewe vo razumen rok, pred nezavisen<br />
i nepristrasen sud osnovan so zakon, so site garancii za pravata<br />
{to gi ima obvinetiot vo krivi~nata ili prekr{o~nata postapka spored<br />
Zakonot za krivi~nata postapka, Zakonot za prekr{ocite i ovoj<br />
zakon.<br />
Postapkata sprema maloletnici e itna i koga se raboti za krivi~no<br />
delo ne mo`e da trae podolgo od edna godina, osven za krivi~ni<br />
dela za koi e propi{ana kazna zatvor od najmalku ~etiri godini, koga<br />
postapkata ne mo`e da trae podolgo od edna godina i {est meseci, ili<br />
koga se raboti za prekr{ok - podolgo od {est meseci.<br />
Koga maloletnikot ne e dostapen, vo toj slu~aj rokovite od stavot<br />
2 prodol`uvaat da te~at za vremeto koga bil nedostapen, no ne podolgo<br />
od navr{uvawe dvaeset i sedum godini vozrast na storitelot.<br />
Po istekot na rokot od stavot 2 postapkata se zapira po slu`bena<br />
dol`nost, osven koga se ispolneti zakonskite uslovi za prekratuvawe<br />
na postapkata.<br />
^len 82<br />
Vo postapkata za krivi~ni dela ovlasten tu`itel e samo javniot<br />
obvinitel.<br />
^len 83<br />
Maloletnikot na koj mu se stava na tovar krivi~no delo ima<br />
<strong>pravo</strong> na branitel vo site fazi na postapkata. Branitelot od redot na<br />
731
advokatite go imenuva sudot po slu`bena dol`nost, ako samiot maloletnik<br />
ili negoviot zakonski zastapnik ne obezbedi branitel, a vo<br />
slu~aite koga maloletnikot i negovoto semejstvo }e podnesat dokaz<br />
deka ne mo`at da go isplatat branitelot, tro{ocite na odbranata pa-<br />
|aat na tovar na sudskiot buxet.<br />
Maloletnikot mo`e i vo prekr{o~na postapka da se brani so<br />
pomo{ na branitel od redot na advokatite i ako sudijata za maloletnici<br />
odlu~i deka toa e neophodno.<br />
^len 84<br />
Sudot i drugite organi {to u~estvuvaat vo postapkata se dol-<br />
`ni da obezbedat za{tita na privatnosta na maloletnikot i na negovoto<br />
semejstvo.<br />
Koga mu se sudi na maloletnik sekoga{ }e se isklu~i javnosta.<br />
^len 85<br />
Branitelot mora da e prisuten vo tekot na celata postapka.<br />
Maloletnikot mo`e da bide ispituvan samo vo prisustvo na negoviot<br />
branitel.<br />
Roditelite na maloletnikot, odnosno staratelot mo`e da prisustvuvaat<br />
na site dejstvija vo tekot na celata postapka, osven ako sudot<br />
oceni deka takvoto ispra{uvawe mo`e da ima {tetni posledici za<br />
negoviot razvoj.<br />
O{teteniot i negoviot polnomo{nik mo`e da prisustvuvaat na<br />
site dejstvija vo tekot na postapkata, osven koga sudot }e oceni deka<br />
nivnoto prisustvo mo`e da ima {tetno vlijanie vrz maloletnikot.<br />
Sudot mo`e da dozvoli na glavniot pretres da prisustvuvaat i<br />
lica koi se zanimavaat so za{tita i vospituvawe na maloletnici ili<br />
so suzbivawe na maloletni~kiot kriminalitet, lica za za{tita na<br />
pravata na decata pri narodniot <strong>pravo</strong>branitel, lica bliski na maloletnikot,<br />
pretstavnici na organizacii za za{tita na pravata na decata<br />
kako i nau~ni rabotnici.<br />
^len 86<br />
Na maloletnik ne mo`e da mu se sudi vo otsustvo. Za vreme na<br />
izveduvaweto na oddelni dokazi ili na govorot na strankite, sudot<br />
mo`e da naredi maloletnikot da se otstrani od pretresot.<br />
Pri prezemaweto na dejstvijata na koi prisustvuva maloletnik,<br />
a osobeno pri negovoto ispituvawe, organite {to u~estvuvaat vo postapkata<br />
se dol`ni da postapuvaat pretpazlivo, vodej}i smetka za du-<br />
{evnata razvienost, ~uvstvitelnosta i li~nite osobini na maloletnikot,<br />
za da ne vlijae {tetno vodeweto na postapkata vrz razvojot na<br />
maloletnikot.<br />
Vo isto vreme ovie organi so pogodni merki, }e go spre~uvaat<br />
sekoe nedisciplinirano odnesuvawe na maloletnikot.<br />
732
Sudot po prethodno pribaveno mislewe od stru~en tim od centarot<br />
mo`e da odlu~i da ne go ispita maloletnikot, ako oceni deka<br />
toa mo`e da ima {tetni posledici vrz negoviot razvoj.<br />
^len 87<br />
Nikoj ne mo`e da bide osloboden od dol`nosta da svedo~i za<br />
okolnostite potrebni za ocenuvawe na du{evnata razvienost na maloletnikot,<br />
za zapoznavawe na negovata li~nost i prilikite vo koi<br />
`ivee.<br />
^len 88<br />
Koga maloletnikot vo izvr{uvaweto na krivi~noto delo ili<br />
prekr{okot u~estvuval zaedno so polnoletno lice, postapkata sprema<br />
nego }e se izdvoi i }e se sprovede spored odredbite na ovaa glava.<br />
Postapkata sprema maloletnikot mo`e da se spoi so postapkata<br />
protiv polnoletno lice i da se sprovede spored op{tite odredbi na<br />
Zakonot za krivi~nata postapka samo ako spojuvaweto na postapkata e<br />
neophodno za sestrano razjasnuvawe na rabotite. Re{enie za toa donesuva<br />
sudot za maloletnici, po obrazlo`en predlog od javniot obvinitel.<br />
Protiv ova re{enie ne e dozvolena `alba.<br />
Koga se sproveduva edinstvena postapka za maloletnik i za polnoletni<br />
storiteli, vo odnos na maloletnikot }e se primenat odredbite<br />
od ovoj zakon koga na glavniot pretres se razjasnuvaat pra{awata<br />
{to se odnesuvaat na maloletnik, dokolku nivnata primena ne e vo<br />
sprotivnost so vodeweto na spoenata postapka.<br />
^len 89<br />
Koga liceto izvr{ilo nekoe krivi~no delo kako maloletnik, a<br />
nekoe kako polnoletno lice, }e se sprovede edinstvena postapka spored<br />
Zakonot za krivi~nata postapka pred sovetot {to im sudi na polnoletnite<br />
lica.<br />
^len 90<br />
Vo postapkata sprema maloletnici centarot ima <strong>pravo</strong> da se zapoznae<br />
so tekot na postapkata, vo tekot na postapkata da stava predlozi<br />
i da uka`uva na faktite {to se odnesuvaat na li~nosta i prilikite<br />
vo koi `ivee i se razviva maloletnikot, a se od va`nost za donesuvawe<br />
na pravilna odluka.<br />
Za sekoe poveduvawe postapka sprema maloletnik organot ovlasten<br />
za poveduvawe prekr{o~na postapka }e go izvesti nadle`niot<br />
centar.<br />
733
^len 91<br />
Maloletnikot se povikuva preku roditelite, odnosno zakonskiot<br />
zastapnik, osven ako toa ne e mo`no poradi potrebata od itno postapuvawe<br />
ili od drugi okolnosti.<br />
Roditelot, zakonskiot zastapnik, odnosno organot za staratelstvo<br />
zadol`itelno i vedna{, no najdocna za dva ~asa se izvestuvaat za<br />
zadr`uvaweto na maloletnikot .<br />
Dostavuvaweto na odluki i na druga pismena do maloletnikot<br />
se vr{i soglasno so odredbite na Zakonot za krivi~nata postapka i<br />
Zakonot za prekr{ocite, so toa {to do maloletnikot ne se dostavuvaat<br />
pismena so istaknuvawe na oglasnata tabla na sudot.<br />
Dostavata e uredna ako odlukata e dostavena do advokatot, semejstvoto<br />
ili do staratelot.<br />
^len 92<br />
Bez dozvola na sudot ne smee da se objavi tekot na postapkata<br />
sprema maloletnikot, nitu odlukata donesena vo taa postapka.<br />
Mo`e da se objavi samo onoj del od postapkata, odnosno samo<br />
onoj del od odlukata za koj postoi odobrenie, no vo toj slu~aj ne smeat<br />
da se navedat imeto na maloletnikot i drugite podatoci vrz osnova na<br />
koi bi mo`elo da se zaklu~i za koj maloletnik stanuva zbor.<br />
^len 93<br />
Organite {to u~estvuvaat vo postapkata sprema maloletnikot,<br />
kako i drugite organi i ustanovi od koi se baraat izvestuvawa, izve-<br />
{tai ili mislewa se dol`ni istite da gi dostavat vo najkus mo`en<br />
rok, no ne podolg od dvaeset dena.<br />
2. Nadle`en sud<br />
^len 94<br />
Specijaliziranite sudski oddeli za maloletni~ki kriminalitet<br />
formirani vo osnovnite sudovi so pro{irena nadle`nost, gi so~inuvaat:<br />
sudii za maloletnici, soveti za maloletnici i sovetnici za<br />
maloletnici.<br />
Sudijata za maloletnici ja sproveduva podgotvitelnata postapka,<br />
donesuva odluki vo soglasnost so ~lenot 71 od ovoj zakon, pretsedava<br />
so sovetot za maloletnici i vr{i drugi raboti opredeleni so<br />
ovoj zakon.<br />
Sudijata za maloletnici, javniot obvinitel, advokatot i ovlastenite<br />
slu`beni lica na Ministerstvoto za vnatre{ni raboti od najmalku<br />
~etiri do deset dena vo tekot na godinata sledat specijalizirana<br />
obuka za maloletni~ko prestapni{tvo vo zemjata ili vo stranstvo.<br />
734
^len 95<br />
Sovetot za maloletnici vo osnovniot sud e sostaven od sudija za<br />
maloletnici i dvajca sudii porotnici. Sudijata za maloletnici e<br />
pretsedatel na sovetot.<br />
Sudiite - porotnici se izbiraat od redot na prosvetni rabotnici,<br />
psiholozi, pedagozi, sociolozi i drugi lica koi imaat iskustvo<br />
vo vospitanieto i obrazovanieto na mladite.<br />
Sovetot za maloletnici vo osnovniot sud odlu~uva vo prv stepen<br />
vo postapkata za krivi~ni dela i re{ava po `albite protiv re-<br />
{enijata na sudijata za maloletnici i vo slu~aite predvideni so ovoj<br />
zakon.<br />
Sovetot za maloletnici na apelacioniot sud, sostaven od sudija<br />
za maloletnici i dvajca sudii, odlu~uva za `albite protiv odlukite<br />
na sovetot za maloletnici na osnovniot sud, kako i vo drugi slu~ai<br />
opredeleni so ovoj zakon.<br />
^len 96<br />
Vo Vrhovniot sud na Republika Makedonija se formira sovet za<br />
maloletnici sostaven od pet sudii.<br />
Sovetot za maloletnici re{ava po redovni i vonredni pravni<br />
lekovi predvideni vo ovoj zakon, i ja sledi i raboti na unapreduvawe<br />
na sudskata praktika vo ovaa oblast i podgotvuva analizi.<br />
^len 97<br />
Vo specijaliziranite sudski oddeli za maloletni~ki kriminalitet,<br />
formirani vo osnovnite sudovi so pro{irena nadle`nost, za<br />
vr{ewe na stru~ni raboti pretsedatelot na sudot opredeluva po najmalku<br />
eden socijalen rabotnik, pedagog i psiholog od listata {to ja<br />
utvrduva centarot.<br />
Odluka za brojot i rabotnite zada~i na rabotnicite za vr{ewe<br />
na stru~ni raboti od stavot 1 na ovoj ~len donesuva pretsedatelot na<br />
sudot.<br />
Stru~nite rabotnici od stavot 1 na ovoj ~len, im pomagaat na<br />
sudijata za maloletnici i na sovetot za maloletnici vo vodeweto na<br />
podgotvitelnata postapka i pretresot, davaat stru~ni mislewa vo<br />
odnos na odlukata na sudot i sankcijata {to bi trebalo da se izre~e vo<br />
konkretniot slu~aj, mu pomagaat na sudot vo nadzorot nad izvr{uvaweto<br />
na izre~enite sankcii i davaat predlozi za prekinuvawe so<br />
izvr{uvaweto ili za zamena na edna sankcija so druga.<br />
^len 98<br />
Za postapkata sprema maloletnikot mesno e nadle`en, po pravilo,<br />
sudot na negovoto `iveali{te, a ako maloletnikot nema postojano<br />
`iveali{te ili ako toa e nepoznato - sudot na prestojuvali{teto<br />
na maloletnikot.<br />
735
Postapkata mo`e da se sprovede pred sudot na prestojuvali{teto<br />
na maloletnikot ili pred sudot na mestoto na izvr{uvaweto na<br />
krivi~noto delo ili prekr{okot, vo slu~ai koga e o~igledno deka<br />
pred toj sud postapkata }e se sprovede bez odlagawe.<br />
Glava ~etirinaesetta<br />
Postapka sprema maloletnici za storeni krivi~ni dela<br />
1. Poveduvawe na postapkata<br />
^len 99<br />
Postapka sprema maloletnik za krivi~no delo se poveduva samo<br />
po barawe od javniot obvinitel.<br />
Za krivi~ni dela za koi se goni po predlog ili privatna tu`ba,<br />
postapkata mo`e da se povede ako o{teteniot vo rok od tri meseci od<br />
soznavaweto za storenoto delo ili storitelot, stavil predlog za poveduvawe<br />
postapka do nadle`niot javen obvinitel.<br />
Ako javniot obvinitel ne stavi barawe za poveduvawe postapka<br />
sprema maloletnikot, }e go izvesti za toa o{teteniot. O{teteniot ne<br />
mo`e da ja prezeme postapkata, odnosno ne mo`e da podnese privatna<br />
tu`ba do sudot tuku mo`e vo rok od osum dena od priemot na izvestuvaweto<br />
od javniot obvinitel da bara sovetot za maloletnici na nadle`niot<br />
sud da odlu~i za poveduvawe na postapkata.<br />
^len 100<br />
Pokraj otka`uvaweto od poveduvawe postapka vo soglasnost so<br />
~lenot 68 na ovoj zakon, za krivi~ni dela za koi e propi{ana kazna zatvor<br />
do pet godini javniot obvinitel mo`e vo rok od 15 dena da odlu~i<br />
da ne bara poveduvawe na postapka iako postojat dokazi deka maloletnikot<br />
go storil krivi~noto delo, ako smeta deka ne bi bilo celesoobrazno<br />
da se vodi postapka so ogled na priordata na krivi~noto<br />
delo i na okolnostite pod koi e storeno, na porane{niot `ivot na maloletnikot<br />
i na negovata li~nost.<br />
Zaradi utvrduvawe na okolnostite od stavot 1 na ovoj ~len, javniot<br />
obvinitel mo`e da pobara izvestuvawe od roditelite, odnosno<br />
od staratelot na maloletnikot, od drugi lica i ustanovi, a koga e toa<br />
potrebno mo`e ovie lica i maloletnikot da gi povika vo javnoto obvinitelstvo<br />
zaradi neposredno zapoznavawe. Toj mo`e da pobara mislewe<br />
od centarot za celesoobraznosta za poveduvawe postapka sprema<br />
maloletnikot.<br />
Ako za donesuvawe na odlukata od stavot 1 na ovoj ~len treba da<br />
se ispitaat li~nite svojstva na maloletnikot, javniot obvinitel<br />
mo`e, vo spogodba so centarot, da go upati maloletnikot vo prifatili{te<br />
ili vo ustanova za ispituvawe ili vospituvawe, koe mo`e da<br />
trae najdolgo eden mesec.<br />
Koga e vo tek izvr{uvawe na kazna ili druga sankcija javniot<br />
obvinitel mo`e da odlu~i da ne bara poveduvawe na postapka za drugo<br />
736
krivi~no delo na maloletnikot, ako so ogled na te`inata na toa krivi~no<br />
delo, kako i na kaznata, odnosno sankcijata {to se izvr{uva, ne<br />
bi imalo cel vodewe na postapkata i izrekuvawe na sankcija za toa<br />
delo.<br />
Koga javniot obvinitel vo slu~aite od stavovite 1 i 4 na ovoj<br />
~len }e najde deka ne e celesoobrazno da se povede postapka sprema maloletnikot,<br />
za toa }e go izvesti o{teteniot so naveduvawe na pri-<br />
~inite poradi koi ne povel postapka. O{teteniot mo`e vo rok od<br />
osum dena da bara od sovetot za maloletnici da odlu~i za poveduvawe<br />
na postapka.<br />
^len 101<br />
Koga se ispolneti uslovite za kaznuvawe na postar maloletnik<br />
od ~lenovite 43 do 49 od ovoj zakon, javniot obvinitel mo`e pred da<br />
podnese barawe za poveduvawe na podgotvitelna postapka da mu predlo`i<br />
na maloletnikot, negoviot branitel i semejstvoto da se sprovede<br />
posebna postapka za priznavawe na odgovornosta i spogoduvawe za<br />
visinata na kaznata. Takov predlog javniot obvinitel mo`e da podnese<br />
vo slu~aite koga raspolaga so dokazi koi nedvosmisleno uka`uvaat<br />
deka maloletnikot e storitel na krivi~noto deloto, deka e odgovoren<br />
za storenoto delo i deka se ispolneti uslovite za izrekuvawe na kazna.<br />
Vo postapkata za spogoduvawe javniot obvinitel }e gi pribere<br />
od centarot site potrebni izve{tai i drugi dokumenti za li~nosta na<br />
maloletnikot i }e obezbedi soglasnost od o{teteniot.<br />
Ako so predlogot e soglasen o{teteniot, javniot obvinitel gi<br />
povikuva na javno spogoduvawe, maloletnikot, negoviot zastapnik,<br />
centarot i o{teteniot. Ako na spogoduvaweto se postigne soglasnost,<br />
se sostavuva spogodba koja ja potpi{uvaat site prisutni u~essnici.<br />
Javniot obvinitel ja dostavuva spogodbata do sovetot na maloletnici<br />
koj mo`e da ja prifati spogodbata i da donese presuda so koja<br />
}e ja izre~e predlo`enata kazna, protiv koja ne e dozvolena `alba.<br />
Ako sudot ne ja prifati spogodbata go vra}a predmetot na javniot<br />
obvinitel koj e dol`en da podnese barawe za poveduvawe podgotvitelna<br />
postapka.<br />
Vo tekot na sudskata postapka sudskite spisi i izjavite na maloletnikot<br />
i negoviot branitel dadeni vo postapkata za spogoduvawe<br />
ne smeat da se koristat kako dokaz i }e bidat izdvoeni od sudskata<br />
postapka.<br />
Javniot obvinitel ne smee da se povikuva na podatocite i izjavite<br />
dadeni vo postapkata na spogoduvawe.<br />
2. Podgotvitelna postapka<br />
^len 102<br />
Javniot obvinitel podnesuva barawe za poveduvawe na podgotvitelna<br />
postapka do sudijata za maloletnici na nadle`niot sud.<br />
737
Ako sudijata za maloletnici ne se soglasi so baraweto na javniot<br />
obvinitel, }e pobara za toa da odlu~i sovetot za maloletnici na<br />
osnovniot sud.<br />
Sudijata za maloletnici mo`e na organite za vnatre{ni raboti<br />
da im doveri da izvr{at naredba za pretresuvawe na domot ili za<br />
privremeno odzemawe na predmet ili drugi dejstvija vo soglasnost so<br />
odredbite na Zakonot za krivi~nata postapka.<br />
^len 103<br />
Ako sudijata za maloletnici oceni deka nema potreba od sproveduvawe<br />
na podgotvitelna postapka, }e pobara izve{taj za maloletnikot<br />
i okolnostite na deloto od strana na centarot, koj e dol`en izve-<br />
{tajot da go dostavi vo rok od eden mesec. Po dobivaweto na izve-<br />
{tajot sudijata za maloletnici }e go iznese predmetot pred sovetot za<br />
maloletnici zaradi kone~no re{avawe vo rok ne podolg od osum dena.<br />
Ako sovetot za maloletnici oceni deka ima potreba od sproveduvawe<br />
na podgotvitelna postapka, }e donese re{enie so koe }e go<br />
zadol`i sudijata za maloletnici da sprovede takva postapka.<br />
^len 104<br />
Po isklu~ok od slu~aite predvideni vo ~lenot 68 na ovoj zakon,<br />
za krivi~no delo za koe e predvidena kazna zatvor do tri godini, javniot<br />
obvinitel mo`e da mu dostavi predlog na sudijata za maloletnici<br />
za izrekuvawe na sankcija bez sproveduvawe na podgotvitelna postapka,<br />
ako e slu~ajot dovolno razjasnet i sobranite podatoci za li~nosta<br />
na maloletnikot davaat dovolno osnova za donesuvawe na odluka.<br />
Sudijata za maloletnici ne mo`e da izre~e sankcija ako ne e<br />
dostaven izve{taj od centarot za okolnostite na deloto i li~nosta na<br />
maloletnikot, so mislewe za sankcijata {to treba da mu se izre~e na<br />
maloletnikot. Centarot go dostavuva izve{tajot do sudot vo rok od 15<br />
dena.<br />
Pred da se izjasni za predlogot i da donese odluka, sudijata za<br />
maloletnici }e go soslu{a maloletnikot i negoviot branitel. Ako<br />
maloletnikot ili negoviot branitel se protivat na predlogot, sudijata<br />
za maloletnici }e donese re{enie za sproveduvawe podgotvitelna<br />
postapka ili }e postapi soglasno so ~lenot 102 stav 2 od ovoj zakon.<br />
Protiv odlukata donesena vo soglasnost so maloletnikot i negoviot<br />
branitel ne e dozvolena `alba. So odlukata mora da e re{eno i imotno-pravnoto<br />
barawe na o{teteniot, koj vo toj del ima <strong>pravo</strong> na `alba<br />
do povisokiot sud.<br />
Sudijata za maloletnici ne mo`e vo postapkata predvidena vo<br />
ovoj ~len da izre~e kazna maloletni~ki zatvor i zavodski merki.<br />
738
^len 105<br />
Vo slu~aite od ~len 103 i 104 od ovoj zakon, sovetot za maloletnici<br />
re{ava vo sednica otkako prethodno }e gi pribavi spisite od<br />
javniot obvinitel. Na sednicata se povikuva javniot obvinitel.<br />
Sovetot za maloletnici mo`e da odlu~i postapka da ne se povede<br />
ili sprema maloletnikot da se povede postapka pred sudija za maloletnici.<br />
Protiv re{enieto na sovetot za maloletnici ne e dozvolena<br />
`alba.<br />
Koga sovetot }e odlu~i sprema maloletnikot da se povede postapka<br />
pred sudijata za maloletnici, javniot obvinitel mo`e da u~estvuva<br />
vo ovaa postapka i gi ima site ovlastuvawa {to spored ovoj zakon<br />
mu pripa|aat vo postapkata.<br />
^len 106<br />
Vo podgotvitelnata postapka sprema maloletnikot pokraj faktite<br />
{to se odnesuvaat na krivi~noto delo posebno }e se utvrdi vozrasta<br />
na maloletnikot, okolnostite potrebni za ocena na negovata<br />
du{evna razvienost, }e se ispita sredinata vo koja i prilikite pod<br />
koi maloletnikot `ivee i drugi okolnosti {to se odnesuvaat na negovata<br />
li~nost.<br />
Zaradi utvrduvawe na okolnostite od stavot 1 na ovoj ~len }e se<br />
soslu{aat roditelite na maloletnikot, negoviot staratel i drugi<br />
lica koi mo`at da gi dadat potrebnite podatoci. Za ovie okolnosti }e<br />
se pobara izve{taj od centarot, a ako sprema maloletnikot bila primeneta<br />
sankcija za porano storeno krivi~no delo, }e se pribavi izve-<br />
{taj za primenata na taa sankcija.<br />
Podatocite za li~nosta na maloletnikot gi pribavuva sudijata<br />
za maloletnici, preku centarot.<br />
Koga za utvrduvawe na zdravstvenata sostojba na maloletnikot,<br />
na negovata du{evna razvienost, na psihi~kite svojstva, sposobnosti<br />
ili naklonetosti e potrebno maloletnikot da go pregleda stru~en<br />
tim, za ovoj pregled }e se opredelat lekari, psiholozi i pedagozi, koi<br />
pregledot mo`e da go izvr{at i vo specijalizirani zdravstveni ustanovi.<br />
Pregledot od stru~en tim se vr{i vo rok od trieset dena.<br />
^len 107<br />
Sudijata za maloletnici go opredeluva na~inot na izveduvaweto<br />
na oddelni dejstvija vo soglasnost so Zakonot za krvi~nata postapka,<br />
vodej}i smetka za pravata na maloletnikot vo postapkata, a osobeno<br />
za <strong>pravo</strong>to na odbrana, pravata na o{teteniot i sobiraweto na site<br />
dokazi potrebni za pravilno odlu~uvawe.<br />
Na dejstvijata vo podgotvitelnata postapka mo`at da prisustvuvaat<br />
javniot obvinitel i branitelot, pri {to na sekoe procesno<br />
dejstvie na koe prisustvuva javniot obvinitel mora da prisustvuva i<br />
739
anitelot, osven koga sudijata za maloletnici }e prifati deka branitelot<br />
otsustvuva od opravdani pri~ini.<br />
Ispituvawe na maloletnik, koga e potrebno toa, }e se izvr{i<br />
so pomo{ na pedagog, psiholog ili na drugo stru~no lice.<br />
Sudijata za maloletnici mo`e da odobri na dejstvijata vo podgotvitelnata<br />
postapka da prisustvuva pretstavnik na centarot i roditelot,<br />
posvoitelot ili staratelot na maloletnikot. Koga navedenite<br />
lica prisustvuvaat na tie dejstvija, mo`at da stavat predlozi i da mu<br />
upatuvaat pra{awa na liceto koe se ispituva odnosno soslu{uva.<br />
^len 108<br />
Sudijata za maloletnici mo`e da opredeli maloletnikot vo<br />
tekot na podgotvitelnata postapka privremeno da se smesti vo vospitna<br />
ili sli~na ustanova, da se stavi pod nadzor na centarot ili da se<br />
smesti vo zgri`uva~ko ili drugo semejstvo, ako e toa potrebno zaradi<br />
izdvojuvawe na maloletnikot od sredinata vo koja `iveel ili zaradi<br />
davawe pomo{, za{tita ili smestuvawe na maloletnikot.<br />
Protiv re{enieto za privremeno smestuvawe ili nadzor e<br />
dozvolena `alba do sovetot za maloletnici na osnovniot sud.<br />
Tro{ocite za smestuvawe na maloletnikot vo ustanovata od<br />
stavot 1 na ovoj ~len se isplatuvaat odnapred od sredstvata na Sudskiot<br />
buxet i vleguvaat vo tro{ocite na postapkata.<br />
^len 109<br />
Maloletnikot mo`e da bide zadr`an od ovlastenite slu`beni<br />
lica na Ministerstvoto za vnatre{ni raboti samo ako e zate~en pri<br />
izvr{uvawe na te{ko krivi~no delo ili koga protiv nego e raspi{ana<br />
poternica ili koga e zate~en pri izvr{uvawe i na drugo delo ako ima<br />
opasnost deloto da go povtori ili da go dovr{i ili koga e zate~en pri<br />
izvr{uvawe i na drugo krivi~no delo vo sostojba koja bara merki za<br />
negova za{tita ili ako ne mo`e da se utvrdi negoviot identitet.<br />
Za sekoe li{uvawe od sloboda na maloletnik pod uslovite<br />
predvideni vo Zakonot za krivi~nata postapka, ovlastenite slu`beni<br />
lica na Ministerstvoto za vnatre{ni raboti se dol`ni vedna{ da go<br />
izvestat nadle`niot javen obvinitel, sudijata za maloletnici, odnosno<br />
istra`niot sudija, roditelite, branitelot, opredelen od maloletnikot<br />
ili negovite roditeli i Centarot. Ako maloletnikot ili negovite<br />
roditeli ne mo`at da zemat branitel, slu`benite lica na Ministerstvoto<br />
za vnatre{ni raboti }e povikaat branitel od listata na<br />
advokati dostavena od Advokatskata komora.<br />
Za vreme na prezemawe na dejstvijata od stavot 1 na ovoj ~len,<br />
ovlastenite slu`beni lica na Ministerstvoto go zadr`uvaat maloletnikot<br />
vo posebna prostorija za privremeno zadr`uvawe spored odredbite<br />
na Zakonot za krivi~nata postapka. Za zadr`uvaweto se sostavuva<br />
zapisnik, vo koj se vnesuvaat site podatoci za maloletnikot i<br />
740
okolnostite na negovoto zadr`uvawe. Zapisnikot go potpi{uva maloletnikot<br />
i negoviot roditel, kako i branitelot.<br />
Za vreme na zadr`uvaweto, so maloletnikot ne mo`e da se vodi<br />
razgovor bez prisustvo na branitel.<br />
Zadr`aniot maloletnik mora bez odlagawe, a najdocna vo rok<br />
od 12 ~asa da bide izveden pred sudija za maloletnici, koj }e odlu~i za<br />
odreduvawe na pritvor ili za pu{tawe na maloletnikot na sloboda.<br />
Ako sudijata za maloletnici, najde deka nema osnov za zadr`uvawe<br />
na maloletnikot, }e donese re{enie za negovo pu{tawe na sloboda,<br />
vo koe }e ja oceni zakonitosta na li{uvaweto od sloboda. Protiv<br />
re{enieto maloletnikot i negoviot branitel imaat <strong>pravo</strong> na `alba<br />
do sovetot za maloletnici na osnovniot sud.<br />
Re{enie za pritvor sudijata za maloletnici mo`e da donese po<br />
predlog na javniot obvinitel. Ako javniot obvinitel vo rokot od stavot<br />
4 na ovoj ~len ne stavi nikakov predlog, sudijata za maloletnici<br />
mo`e da donese re{enie za odreduvawe kratkotraen pritvor, ako se<br />
ispolneti zakonskite uslovi za odreduvawe pritvor. Kratkotrajniot<br />
pritvor mo`e da trae najdolgo dvaeset i ~etiri ~asa. Ako vo toj rok<br />
javniot obvinitel ne podnese predlog za opredeluvawe pritvor, sudijata<br />
za maloletnici }e donese re{enie za pu{tawe na maloletnikot na<br />
sloboda.<br />
Protiv re{enieto za kratkotraen pritvor maloletnikot i negoviot<br />
branitel imaat <strong>pravo</strong> na `alba do krivi~niot sovet na osnovniot<br />
sud, koj po `albata odlu~uva vo rok od dvaeset i ~etiri ~asa.<br />
Koga e zate~en pri izvr{uvawe krivi~no delo maloletnikstranec<br />
~ij identitet ne mo`e da se utvrdi se opredeluva merka upatuvawe<br />
vo prifaten centar za stranci.<br />
^len 110<br />
Na predlog na javniot obvinitel, po prethodno pribaveno mislewe<br />
od centarot, sudijata za maloletnici mo`e da opredeli maloletnikot<br />
da se stavi vo pritvor pri postoewe na osnovite od ~lenot 199<br />
od Zakonot za krivi~nata postapka. Pritvorot mo`e da se izre~e samo<br />
kako krajna merka za obezbeduvawe na prisustvo na maloletnikot vo<br />
tekot na postapkata, ako toa ne mo`e da se postigne so drugite merki<br />
predvideni vo Zakonot za krivi~nata postapka.<br />
Pritvorot se odreduva so re{enie na sudijata za maloletnici i<br />
mo`e da trae najdolgo trieset dena.<br />
Po obrazlo`en predlog na sudijata za maloletnici, a po prethodno<br />
pribaveno mislewe od javniot obvinitel i od centarot, sovetot<br />
za maloletnici na osnovniot sud mo`e od opravdani pri~ini da go<br />
prodol`i pritvorot za u{te 60 dena.<br />
Ako pritvorot e odreden samo poradi utvrduvawe na identitetot<br />
na maloletnikot, sudijata za maloletnici, odnosno sovetot za ma-<br />
741
loletnici e dol`en da donese re{enie za negovoto ukinuvawe vedna{<br />
koga }e se utvrdi identitetot.<br />
Sudijata za maloletnici e dol`en vedna{ po odreduvaweto na<br />
pritvorot za toa da gi izvesti roditelite, posvoitelot ili staratelot<br />
na maloletnikot, negoviot branitel i centarot.<br />
Rokot za `alba e tri dena od dostavuvaweto na re{enieto za<br />
pritvor. Po `albata na re{enieto na sudijata za maloletnici vo rok<br />
od tri dena od nejzinoto dostavuvawe odlu~uva sovetot za maloletnici<br />
na osnovniot sud, a po `albata na re{enieto na sovetot za maloletnici<br />
na osnovniot sud, sovetot za maloletnici na apelacioniot sud.<br />
^len 111<br />
Vo slu~aj na spre~enost ili otsustvo na sudijata za maloletnici,<br />
odlukite povrzani so zadr`uvawe i pritvor gi donesuva istra`en<br />
sudija.<br />
^len 112<br />
Vo pritvorot, maloletnikot se smestuva, odvoeno od polnoletnite<br />
lica.<br />
Na maloletnikot treba da mu se obezbedi vo pritvorot rabotna<br />
i druga aktivnost {to e korisna za negovoto vospituvawe i za otstranuvawe<br />
na negativnite posledici na li{uvaweto od sloboda vrz negovata<br />
li~nost.<br />
Sudijata za maloletnici sprema pritvorenite maloletnici gi<br />
ima istite ovlastuvawa {to spored Zakonot za krivi~nata postapka<br />
mu pripa|aat na istra`niot sudija vo pogled na pritvorenicite i dol-<br />
`en e najmalku edna{ pri kratkotrajniot pritvor da go poseti pritvoreniot<br />
maloletnik, a ako pritvorot trae podolgo, da go posetuva najmalku<br />
edna{ na sekoi deset dena.<br />
^len 113<br />
Ako sudijata za maloletnici vo tekot na podgotvitelnata postapka<br />
utvrdi deka postojat pri~ini za zapirawe na postapkata, poradi<br />
toa {to deloto {to mu se stava na tovar na maloletnikot ne e krivi~no<br />
delo, nastapila zastarenost ili deloto e opfateno so akt na<br />
amnestija ili pomiluvawe, ili postojat drugi okolnosti {to go isklu~uvaat<br />
goneweto, ili ako nema dokazi deka maloletnikot storil<br />
krivi~no delo, }e go izvesti za toa javniot obvinitel. Ako javniot<br />
obvinitel vo rok od osum dena ne go izvesti sudijata za maloletnici<br />
deka se otka`uva od gonewe, sudijata za maloletnici }e pobara za zapirawe<br />
na postapkata da odlu~i sovetot za maloletnici na osnovniot<br />
sud.<br />
Re{enieto na sovetot za maloletnici za zapirawe na postapkata<br />
se dostavuva do javniot obvinitel, do o{teteniot i do maloletnikot,<br />
koj vedna{ se pu{ta na sloboda ako e vo pritvor. Protiv ova re-<br />
742
{enie javniot obvinitel i o{teteniot imaat <strong>pravo</strong> na `alba do sovetot<br />
za maloletnici na apelacioniot sud.<br />
Sovetot za maloletnici na osnovniot sud mo`e da donese re{enie<br />
za zapirawe na postapkata po slu`bena dol`nost vo tekot na celata<br />
podgotvitelnata postapka.<br />
^len 114<br />
Otkako }e gi ispita site okolnosti {to se odnesuvaat na izvr{uvaweto<br />
na krivi~noto delo i na li~nosta na maloletnikot, sudijata<br />
za maloletnici po zavr{uvaweto na podgotvitelnata postapka gi<br />
dostavuva spisite do nadle`niot javen obvinitel koj mo`e vo rok od<br />
osum dena da bara podgotvitelnata postapka da se dopolni, da se otka-<br />
`e od natamo{no gonewe ili da stavi obrazlo`en predlog do sovetot<br />
za maloletnici za primenuvawe na sankcija.<br />
Dokolku javniot obvinitel se otka`e od gonewe, o{teteniot<br />
mo`e vo rok od osum dena od izvestuvaweto da pobara od sovetot za<br />
maloletnici da odlu~i za prodol`uvawe na postapkata.<br />
^len 115<br />
Predlogot na javniot obvinitel za primena na sankcija treba<br />
da sodr`i ime i prezime na maloletnikot, negovite godini na vozrast,<br />
opis na deloto, dokazi od koi proizleguva deka maloletnikot go izvr-<br />
{il krivi~noto delo, obrazlo`enie {to treba da sodr`i ocena na<br />
du{evnata razvienost na maloletnikot i predlog sprema maloletnikot<br />
da se primeni sankcija.<br />
^len 116<br />
Sudijata za maloletnici sekoj mesec go izvestuva pretsedatelot<br />
na sudot koi predmeti za maloletnici ne se zavr{eni i za pri~inite<br />
poradi koi po oddelni predmeti postapkata sè u{te e vo tek. Pretsedatelot<br />
na sudot prezema soodvetni merki da zabrzuvawe na postapkata.<br />
3. Postapka pred sovetot za maloletnici<br />
^len 117<br />
Po priemot na predlogot na javniot obvinitel, kako i koga postapkata<br />
sprema maloletnik se vodi bez predlog na javniot obvinitel,<br />
sudijata za maloletnici koj pretsedava so sovetot za maloletnici zaka`uva<br />
sednica na sovetot ili glaven pretres, ako e utvrdena nesporna<br />
fakti~ka sostojba.<br />
Kazni i zavodski merki mo`at da se izre~at samo po odr`an<br />
glaven pretres. Drugite sankcii mo`at da se izre~at i na sednica na<br />
sovetot.<br />
Na sednica na sovetot mo`e da se odlu~i da se odr`i glaven<br />
pretres.<br />
743
Za sednicata na sovetot se izvestuvaat i na nea mo`at da prisustvuvaat<br />
javniot obvinitel, branitelot i pretstavnikot na centarot,<br />
maloletnikot i negovite roditeli, odnosno staratelot.<br />
Sudijata za maloletnici }e mu ja soop{ti na maloletnikot sankcijata<br />
{to sprema nego e izre~ena na sednica na sovetot.<br />
^len 118<br />
Koga sovetot za maloletnici odlu~uva na glaven pretres, soglasno<br />
}e se primenuvaat odredbite na Zakonot za krivi~nata postapka za<br />
podgotovkite za glaven pretres, za rakovodeweto so glavniot pretres,<br />
za odlagaweto i prekinuvaweto na glavniot pretres, za zapisnikot i<br />
za tekot na glavniot pretres, no sovetot mo`e da otstapi od ovie pravila<br />
ako smeta deka nivnata primena vo konkretniot slu~aj ne bi bila<br />
celesoobrazna.<br />
Na glavniot pretres }e se povikaat javniot obvinitel, o{teteniot,<br />
maloletnikot i negoviot branitel, negovite roditeli, posvoitelot,<br />
odnosno staratelot i pretstavnik na centarot.<br />
Nedoa|aweto na roditelite, posvoitelot ili staratelot ili na<br />
pretstavnikot na centarot ne go spre~uva sudot da go odr`i glavniot<br />
pretres. Vo slu~aj na otsustvo na roditelot ili zakonskiot zastapnik,<br />
sudot }e go zadol`i branitelot da gi zastapuva i nivnite interesi.<br />
Odredbite na Zakonot za krivi~nata postapka za izmena i pro-<br />
{iruvawe na obvinenieto }e se primenuvaat i vo postapkata sprema<br />
maloletnik, so toa {to sovetot za maloletnici e ovlasten i bez predlog<br />
na javniot obvinitel da donese odluka vrz osnova na fakti~kata<br />
sostojba koja e izmeneta na glavniot pretres.<br />
^len 119<br />
Vo tekot na postapkata sovetot za maloletnici mo`e da donese<br />
odluka za privremeno smestuvawe na maloletnikot vo soglasnost so<br />
~lenot 108 od ovoj zakon, da ja ukine takvata odluka donesena porano,<br />
ili da odredi pritvor vo soglasnost so ~lenot 110 od ovoj zakon.<br />
^len 120<br />
Sudijata za maloletnici koj pretsedava so sovetot za maloletnici<br />
e dol`en da zaka`e glaven pretres ili sednica na sovetot vo rok<br />
od osum dena od denot na priemot na predlogot od javniot obvinitel<br />
ili od denot na zavr{uvaweto na podgotvitelnata postapka, ili od<br />
denot koga na sednica na sovetot e odlu~eno da se odr`i glaven pretres.<br />
Za sekoe prodol`uvawe na ovoj rok sudijata za maloletnici mora<br />
da ima odobrenie od pretsedatelot na sudot.<br />
Odlagawe ili prekinuvawe na glavniot pretres se vr{i samo<br />
po isklu~ok. Za sekoe odlagawe ili prekinuvawe na glavniot pretres<br />
sudijata za maloletnici }e go izvesti pretsedatelot na sudot i }e gi<br />
iznese pri~inite za odlagaweto, odnosno prekinuvaweto.<br />
744
^len 121<br />
Sovetot za maloletnici ne e vrzan za predlogot na javniot<br />
obvinitel pri odlu~uvaweto dali sprema maloletnikot }e izre~e kazna<br />
ili }e primeni druga sankcija.<br />
Sovetot so re{enie }e ja zapre postapkata vo slu~aite koga<br />
spored odredbite na Zakonot za krivi~na postapka sudot donesuva presuda<br />
so koja obvinenieto se odbiva ili so koja obvinetiot se osloboduva<br />
od obvinenieto, kako i koga sovetot }e najde deka ne e soobrazno<br />
na maloletnikot da mu se izre~e sankcija.<br />
Vospitni merki i merki na bezbednost sovetot izrekuva so<br />
re{enie, vo ~ija{to izreka se naveduva samo koja merka se izrekuva, no<br />
maloletnikot nema da se oglasuva za vinoven za krivi~no delo {to mu<br />
se stava na tovar. Vo obrazlo`enieto na re{enieto }e se navede opisot<br />
na deloto i okolnostite {to ja opravduvaat primenata na izre-<br />
~enata merka.<br />
Presudata so koja na maloletnikot mu se izrekuva kazna ili<br />
alternativna merka se donesuva vo formata na osuditelna presuda predvidena<br />
vo Zakonot za krivi~nata postapka.<br />
^len 122<br />
Sudot mo`e maloletnikot da go osudi na pla}awe na tro{ocite<br />
na postapkata i na ispolnuvawe na imotno-pravnite barawa na o{teteniot<br />
vo soglasnost so odredbite na Zakonot za krivi~na postapka,<br />
samo ako na maloletnikot mu izrekol kazna ili alternativna merka.<br />
Ako sprema maloletnikot e primeneta vospitna merka, tro{ocite na<br />
postapkata pa|aat na tovar na Buxetot na Republika Makedonija, osven<br />
koga na maloletnikot mu e izre~ena posebna obvrska za nadomestuvawe<br />
na {teta (~len 38 stav 2 alineja 2 od ovoj zakon).<br />
^len 123<br />
Sudijata za maloletnici e dol`en vo rok od tri dena od denot<br />
na objavuvaweto pismeno da ja izgotvi odlukata.<br />
4. Pravni lekovi<br />
^len 124<br />
Protiv re{enieto, odnosno presudata so koja na maloletnikot<br />
mu e izre~ena sankcija, kako i protiv re{enieto za zapirawe na postapkata<br />
od ~lenot 121 stav 2 na ovoj zakon, mo`at da izjavat `alba site<br />
lica koi imaat <strong>pravo</strong> na `alba protiv presudata spored odredbite na<br />
Zakonot za krivi~nata postapka, i toa vo rok od osum dena od denot na<br />
priemot na re{enieto, odnosno presudata. O{teteniot mo`e da izjavi<br />
`alba samo vo odnos na imotno - pravno pobaruvawe.<br />
Branitelot, javniot obvinitel, bra~niot, odnosno vonbra~niot<br />
drugar, rodnina po krv vo prava linija, staratelot, bratot i sestrata<br />
745
mo`at da izjavat `alba vo korist na maloletnikot i protiv negovata<br />
volja.<br />
@albata protiv re{enieto so koe se izrekuva vospitna merka<br />
koja se izdr`uva vo ustanova go zadr`uva izvr{uvaweto na re{enieto,<br />
ako sudot vo soglasnost so roditelite na maloletnikot i po soslu{uvaweto<br />
na maloletnikot ne odlu~i poinaku.<br />
Za sednicata na sovetot za maloletnici na apelacioniot sud }e<br />
se izvestat maloletnikot i negoviot branitel ako tie go baraat toa.<br />
^len 125<br />
Sovetot za maloletnici na apelacioniot sud mo`e da ja preina~i<br />
prvostepenata odluka so izrekuvawe na pote{ka sankcija sprema<br />
maloletnikot, samo vrz osnova na `albata podnesena od strana na<br />
javniot obvinitelot.<br />
Ako so prvostepenata odluka ne e izre~ena kazna ili zavodska<br />
merka, sovetot mo`e taa kazna, odnosno merka da ja izre~e samo ako<br />
odr`i pretres. Maloletni~ki zatvor vo podolgo traewe ili pote{ka<br />
zavodska merka od onaa {to e izre~ena so prvostepenata odluka mo`e<br />
da se izre~e i na sednica na sovetot.<br />
^len 126<br />
Protiv odlukata na apelacioniot sud za preina~uvawe na<br />
prvostepenata odluka po odr`an pretres so koja se izrekuva kazna ili<br />
zavodska namesto vospitna merka, mo`e da se podnese `alba do Vrhovniot<br />
sud vo rok od osum dena od denot na priemot na odlukata.<br />
^len 127<br />
Barawe za za{tita na zakonitosta mo`e da se podigne soglasno<br />
Zakonot za krivi~nata postapka.<br />
^len 128<br />
Odredbite na Zakonot za krivi~nata postapka za povtoruvawe<br />
na krivi~nata postapka zavr{ena so <strong>pravo</strong>silna presuda soglasno }e se<br />
primenuvaat i vrz povtoruvawe na postapkata zavr{ena so <strong>pravo</strong>silno<br />
re{enie za primena na vospitna merka ili za zapirawe na postapkata<br />
sprema maloletnikot.<br />
Glava petnaesetta<br />
Prekr{o~na postapka<br />
^len 129<br />
Prekr{o~na postapka sprema maloletnikot mo`e da se povede<br />
pred sudijata za maloletnici samo ako slu~ajot ne e razre{en vo prethodnata<br />
postapka na posreduvawe so maloletni storiteli na prekr{oci,<br />
opredelena so Zakonot za prekr{ocite. Prekr{o~nata postapka<br />
ja vodi i odlukite gi donesuva sudijata za maloletnici, na nadle-<br />
746
`niot sud na ~ie{to podra~je maloletnikot ima `iveali{te ili<br />
prestojuvali{te.<br />
Koga maloletnikot u~estvuval vo izvr{uvaweto na prekr{ok<br />
so polnoletno lice, postapkata sprema maloletnikot se razdvojuva i<br />
se vodi spored odredbite na ovoj zakon.<br />
^len 130<br />
Vo prekr{o~nata postapka roditelite ili staratelot, kako i<br />
centarot imaat <strong>pravo</strong> da se zapoznaat so tekot na postapkata, da u~estvuvaat<br />
vo site dejstvija {to gi prezema sudijata za maloletnici, da<br />
davaat predlozi i da uka`uvaat na faktite {to se odnesuvaat na li~nosta<br />
i prilikite vo koj `ivee i se razviva maloletnikot, a se od va`nost<br />
za donesuvawe na pravilna odluka.<br />
^len 131<br />
Sudijata za maloletnici so re{enie }e ja zapre postapkata koga<br />
}e utvrdi deka maloletnikot vo vremeto na izvr{uvawe na prekr{-<br />
okot ne napolnil ~etirinaeset godini i za toa }e gi izvesti roditelite,<br />
staratelot na maloletnikot i centarot.<br />
Re{enie za zapirawe na postapkata sudijata za maloletnici }e<br />
donese i koga }e oceni deka dejstvieto {to mu se stava na tovar na maloletnikot<br />
ne e prekr{ok, postojat okolnosti {to go isklu~uvaat goneweto<br />
za prekr{ok opredeleni so Zakonot za prekr{ocite, ili deka<br />
nema dovolno dokazi deka maloletnikot storil prekr{ok, kako i vo<br />
slu~ajot koga podnositelot na baraweto za poveduvawe prekr{o~na<br />
postapka se otka`al od baraweto.<br />
Protiv re{enieto od stavot 2 na ovoj ~len podnositelot na baraweto<br />
za poveduvawe prekr{o~na postapka ima <strong>pravo</strong> na `alba do sovetot<br />
za maloletnici na apelacioniot sud.<br />
^len 132<br />
Za sekoe barawe za sproveduvawe prekr{o~na postapka sudijata<br />
za maloletnici }e pobara mislewe od centarot. Misleweto na centarot<br />
pokraj okolnostite na slu~ajot i podatocite za li~nosta na maloletnikot<br />
i za negovoto semejstvo treba da sodr`i i obrazlo`en predlog<br />
za natamo{noto postapuvawe i izrekuvaweto na sankcija.<br />
Sudijata za maloletnici vrz osnova na misleweto na centarot<br />
mo`e da odlu~i da ne se povede prekr{o~na postapka i so re{enie da<br />
go otfrli baraweto za poveduvawe takva postapka, ako oceni deka ne e<br />
celishodno vodewe na postapkata so ogled na prirodata na prekr{-<br />
okot i okolnostite pod koi e storen, porane{niot `ivot na maloletnikot<br />
i negovite li~ni priliki. Za re{enieto sudijata za maloletnici<br />
}e go izvesti maloletnikot, negovite roditeli, staratelot, javniot<br />
obvinitel i centarot.<br />
747
Protiv re{enieto od stavot 2 na ovoj ~len podnositelot na baraweto<br />
za prekr{o~na postapka ima <strong>pravo</strong> na `alba do sovetot za maloletnici<br />
na apelacioniot sud.<br />
^len 133<br />
Ako se ispolneti uslovite za vodewe na prekr{o~na postapka,<br />
sudijata za maloletnici go povikuva maloletnikot li~no ili preku<br />
roditelite ili staratelot.<br />
Po soslu{uvaweto na maloletnikot sudijata za maloletnici<br />
mo`e da odredi i drugi dejstvija zaradi razjasnuvawe na slu~ajot opredeleni<br />
so Zakonot za prekr{ocite.<br />
748<br />
^len 134<br />
Po prezemaweto na potrebnite dejstvija i obezbeduvaweto i<br />
ocenkata na dokazite predlo`eni od strana na podnositelot na baraweto<br />
za prekr{o~na postapka, sudijata za maloletnici so re{enie }e<br />
ja zapre postapkata, ako oceni deka se ispolneti uslovite od ~lenot<br />
131 od ovoj zakon.<br />
Prekr{o~nata postapka sprema maloletnikot zavr{uva so re-<br />
{enie so koe na maloletnikot mu se izrekuva vospitna merka ili<br />
globa.<br />
So re{enieto za izrekuvawe vospitna merka maloletnikot se<br />
zadol`uva da gi plati tro{ocite za prekr{o~nata postapka i da go<br />
ispolni utvrdenoto imotno-pravno barawe na o{teteniot.<br />
^len 135<br />
Protiv re{enieto za zapirawe na postapkata `alba do sovetot<br />
za maloletnici na apelacioniot sud mo`e da izjavi podnositelot na<br />
baraweto za prekr{o~na postapka.<br />
Protiv re{enieto za izrekuvawe na sankcija, `alba mo`at da<br />
izjavat podnositelot na baraweto za poveduvawe prekr{o~na postapka,<br />
maloletnikot i negoviot branitel, kako i roditelite, staratelot,<br />
bratot, sestrata ili hranitelot na maloletnikot koi mo`at da<br />
izjavat `alba vo negova korist i sprotivno na negovata volja.<br />
Sovetot za maloletnici na apelacioniot sud po `albata re-<br />
{ava na sednica, bez povikuvawe na strankite i mo`e da donese re{enie<br />
so koe se potvrduva ili ukinuva prvostepenoto re{enie, ili so<br />
koe prvostepenoto re{enie vo delot na sankcijata se izmenuva so izrekuvawe<br />
na poblaga sankcija.<br />
^len 136<br />
Vo prekr{o~nata postapka maloletnikot mo`e da gi koristi<br />
vonrednite pravni sredstva: barawe za povtoruvawe na prekr{o~nata<br />
postapka i barawe za za{tita na zakonitosta.
Petti del<br />
ZA[TITA NA MALOLETNICI @RTVI NA KRIVI^NI DELA<br />
Glava {esnaesetta<br />
Za{tita na maloletnikot kako o{teten ili svedok vo krivi~nata postapka<br />
^len 137<br />
Vo postapkata {to se vodi za krivi~ni dela vo koi maloletnikot<br />
se javuva kako `rtva, sudovite, javnite obviniteli i slu`benite<br />
lica na Ministerstvoto za vnatre{ni raboti mo`at da postapuvaat<br />
samo dokolku poseduvaat soodvetno obrazovanie, posebni znaewa i<br />
iskustvo od oblasta na pravata za deteto i za krivi~no - pravnata za-<br />
{tita na maloletnicite.<br />
^len 138<br />
Za site krivi~ni dela od Krivi~niot zakonik vo koi spored zakonskite<br />
obele`ja na deloto maloletnik se javuva kako `rtva na deloto,<br />
sudot i drugite organi {to u~estvuvaat vo postapkata se dol`ni da<br />
prezemaat merki za pomo{ i za{tita i da postapuvaat na na~in na koj<br />
}e se izbegnat mo`nite {tetni posledici za negovata li~nost i<br />
razvoj.<br />
Postapkata za krivi~nite dela od stavot 1 na ovij ~len, vo koja<br />
maloletnikot e `rtva e itna.<br />
Maloletnikot `rtva mo`e da bide soslu{an kako svedok samo<br />
ako toa ne vlijae {tetno vrz negoviot psihofizi~ki razvoj. Maloletnik<br />
mo`e da bide soslu{an najmnogu dva pati vo svojstvo na svedok, a<br />
po isklu~ok tret pat ako toa go baraat posebnite okolnosti na predmetot.<br />
Pri soslu{uvawe na maloletnikot kako svedok ili o{teten,<br />
sudot e dol`en da vodi smetka za li~nite svojstva i karakteristiki na<br />
maloletnikot, za za{tita na negovite interesi i za negoviot pravilen<br />
razvoj.<br />
Soslu{uvaweto na maloletnikot, vo zavisnost od negovata<br />
vozrast i razvienost se vr{i vo prisustvo na psiholog, pedagog ili<br />
drugo stru~no lice.<br />
Ako oceni deka e potrebno toa, so ogled na osobenostite na<br />
krivi~noto delo i svojstvata na li~nosta na maloletnikot, sudijata }e<br />
naredi soslu{uvawe po pat na upotreba na tehni~ki sredstva za prenos<br />
na slika i zvuk. Soslu{uvaweto se sproveduva bez prisustvo na strankite<br />
i drugite u~esnici vo postapkata, vo posebna prostorija i pra-<br />
{awata se postavuvaat so posredstvo na pedagog, psiholog ili drugo<br />
stru~no lice.<br />
Koga maloletnikot e soslu{an vo soglasnost so stavot 6 od ovoj<br />
~len, na glavniot pretres }e se pro~ita zapisnikot za negovata izjava,<br />
odnosno }e se pu{ti snimka od soslu{uvaweto.<br />
749
^len 139<br />
Ako kako svedok se soslu{uva maloletnik `rtva, koj poradi<br />
prirodata na krivi~noto delo, posledicite ili drugi okolnosti e posebno<br />
~uvstvitelen, odnosno se nao|a vo posebno te{ka du{evna sostojba,<br />
sudijata ocenuva dali ima potreba od soo~uvawe me|u maloletnikot<br />
i obvinetiot.<br />
^len 140<br />
Maloletnikot `rtva mora da ima polnomo{nik od prvoto soslu{uvawe<br />
na obvinetiot.<br />
Vo slu~aj maloletnikot da nema polnomo{nik, nego so re{enie<br />
go postavuva pretsedatelot na sudot od redot na advokatite koi se<br />
steknale so posebni znaewa od oblasta na pravata na deteto i krivi-<br />
~no - pravnata za{tita na maloletnite lica. Tro{ocite za zastapuvawe<br />
pa|aat na tovar na Sudskiot buxet.<br />
Advokatot postaven od pretsedatelot na sudot e dol`en da sledi<br />
specijalizirana obuka za maloletni~ko prestapni{tvo od najmalku<br />
~etiri do deset dena vo tekot na godinata vo zemjata ili vo stranstvo.<br />
^len 141<br />
Zaradi obes{tetuvawe na maloletnik koj e `rtva ili o{teten<br />
so krivi~ni dela na nasilstvo i na drugi akti na individualno ili<br />
grupno nasilstvo, se formira Fond za obes{tetuvawe.<br />
Fondot se formira vo iznos od 0,5 % od sredstvata {to vo Buxetot<br />
na Republika Makedonija se sobiraat od pari~nite kazni izre-<br />
~eni od strana na sudovite za krivi~ni dela ili prekr{oci, a se naplateni<br />
vo prethodnata godina.<br />
So sredstvata od fondot upravuva nadle`en organ utvrden so<br />
zakon.<br />
^len 142<br />
Maloletnikot za koj so <strong>pravo</strong>silna sudska odluka e utvrdeno<br />
deka e `rtva, odnosno o{teten so krivi~no delo ili drug akt na nasilstvo,<br />
i na kogo mu e priznato imotno-pravno barawe, mo`e da podnese<br />
barawe za obes{tetuvawe od Fondot do nadle`niot sud, koga imotnopravnoto<br />
pobaruvawe i po povtoren obid ne mo`e poradi fakti~ki<br />
ili pravni pre~ki da se izvr{i od imotot na storitelot na krivi-<br />
~noto delo ili drugiot akt na nasilstvo i koga od <strong>pravo</strong>silnosta na<br />
odlukata za imotno-pravnoto pobaruvawe izminale pove}e od {est<br />
meseci.<br />
Pokraj maloletnikot, baraweto od stavot 1 na ovoj ~len mo`e<br />
da go podnesat negovite roditeli, staratelot i zakonskiot zastapnik<br />
na maloletnikot.<br />
750
Sudot }e donese re{enie za obes{tetuvawe vo iznosot na dosudenoto<br />
imotno-pravno pobaruvawe, bez zgolemuvawe po osnov na kamati<br />
ili drugi dopolnitelni tro{oci okolu izvr{uvaweto na pobaruvaweto.<br />
Ako sudot go odbie baraweto, maloletnikot-`rtva ima <strong>pravo</strong><br />
na `alba do apelacioniot sud vo rok od osum dena od denot na priemot<br />
na re{enieto za odbivawe. Odlukata na apelacioniot sud e kone~na.<br />
Ako obes{tetuvaweto e isplateno, sudot go dostavuva re{enieto<br />
za obes{tetuvawe do javniot <strong>pravo</strong>branitel zaradi poveduvawe na<br />
postapka za prisilno izvr{uvawe na isplatenoto obes{tetuvawe od<br />
imotot na storitelot. Protiv ova re{enie ne e dozvolena `alba, a toa<br />
}e se izvr{i soglasno odredbite na Zakonot za izvr{uvawe.<br />
^len 143<br />
Za{titata na maloletnicite kako svedoci vo krivi~nata postapka<br />
se obezbeduva soglasno odredbite na Zakonot za krivi~nata postapka<br />
i Zakonot za za{tita na svedocite.<br />
Po potreba sudot }e naredi primena na posebni merki za za{tita<br />
na psihofizi~kiot integritet na maloletnikot.<br />
[esti del<br />
PREVENCIJA NA MALOLETNI^KOTO PRESTAPNI[TVO<br />
Glava sedumnaesetta<br />
Dr`aven sovet i op{tinski soveti za prevencija<br />
^len 144<br />
Se osnova Dr`aven sovet za prevencija na maloletni~ko prestapni{tvo<br />
(vo natamo{niot tekst- Dr`aven sovet).<br />
Dr`avniot sovet e samostoen i nezavisen vo vr{eweto na rabotite<br />
opredeleni so ovoj zakon.<br />
Dr`avniot sovet e sostaven od petnaeset ~lenovi {to gi izbira<br />
Sobranieto na Republika Makedonija so mandat od pet godini, so <strong>pravo</strong><br />
na povtoren izbor, od koi:<br />
- sedum ~lenovi na Dr`avniot sovet gi predlaga ministerot za<br />
pravda i se pretstavnici od: Ministerstvoto za pravda, Ministerstvoto<br />
za trud i socijalna politika, Ministerstvoto za obrazovanie i nauka,<br />
Ministerstvoto za vnatre{ni raboti, Javnoto obvinitelstvo na<br />
Republika Makedonija, Vrhovniot sud na Republika Makedonija i<br />
Advokatskata komora na Republika Makedonija.<br />
- osum ~lenovi na Dr`avniot sovet se izbiraat po pat na javen<br />
oglas, od redot na istaknati nau~ni i stru~ni rabotnici koi rabotat<br />
na za{titata na interesite na maloletnicite, od koi eden pretstavnik<br />
e od redot na nevladinite organizacii za za{tita na decata.<br />
Pri izborot na ~lenovite na Dr`avniot sovet }e se zapazi<br />
soodvetnata i pravi~na zastapenost na gra|anite koi pripa|aat na site<br />
zaednici.<br />
751
Vo rabotata na Dr`avniot sovet u~estvuva i pretstavnik od<br />
Narodniot <strong>pravo</strong>branitel.<br />
Od redot na izbranite ~lenovi Dr`avniot sovet izbira pretsedatel<br />
so mandat od dve godini, so <strong>pravo</strong> na povtoren izbor.<br />
^len 145<br />
Dr`avniot sovet gi ima slednite nadle`nosti:<br />
- donesuva Nacionalna strategija za prevencija na maloletni~koto<br />
prestapni{tvo;<br />
- donesuva godi{ni programi i planovi za ostvaruvawe na programata;<br />
- donesuva Delovnik za svojata rabota;<br />
- predlaga sredstva vo predlogot na buxetskata presmetka na<br />
Ministerstvoto za pravda potrebni za negovata rabota;<br />
- dava inicijativi za podobruvawe na zakonskite re{enija i mislewa<br />
za predlozi na zakoni od zna~ewe za za{titata na pravata na<br />
maloletnicite i spre~uvaweto na maloletni~koto prestapni{tvo;<br />
- pokrenuva inicijativi za po{iroko zapoznavawe na gra|anite<br />
so pravata na maloletnicite i raspravi za zdravo semejstvo, za za{tita<br />
na maloletnicite od narkomanija, alkoholizam i drugi bolesti na<br />
zavisnost, za problemite na obrazovanieto i vospituvaweto, za<br />
odnosot na sredstvata za javno informirawe i za drugite faktori koi<br />
vlijaat vrz spre~uvaweto na maloletni~koto prestapni{tvo;<br />
- inicira istra`uvawa i studii za problemite na maloletni~koto<br />
prestapni{tvo;<br />
- sorabotuva so me|unarodni organizacii i tela, anga`irani vo<br />
za{titata na pravata na deteto i spre~uvaweto na maloletni~koto<br />
prestapni{tvo; i<br />
- podgotvuva godi{ni izve{tai za svojata rabota i za sostojbite<br />
vo oblasta na pravata na deteto i maloletni~koto prestapni{tvo {to<br />
gi dostavuva do Sobranieto i Vladata na Republika Makedonija,<br />
Sudskiot sovet i Vrhovniot sud na Republika Makedonija, koi se dol-<br />
`ni da gi razgledaat i da prezemat soodvetni merki i aktivnosti,<br />
soglasno so svoite nadle`nosti.<br />
^len 146<br />
Administrativnite raboti na Dr`avniot sovet gi vr{i Ministerstvoto<br />
za pravda.<br />
Sredstva za ostvaruvawe na programata na Dr`avniot sovet se<br />
obezbeduvaat vo ramkite na finansiskite sredstva od Buxetot na Ministerstvoto<br />
za pravda.<br />
752
^len 147<br />
Sovetite na op{tinite i Gradot Skopje imenuvaat op{tinski<br />
soveti i gradski sovet za prevencija na maloletni~koto prestapni{-<br />
tvo (vo natamo{niot tekst - op{tinski sovet i gradski sovet).<br />
^lenovi na op{tinskite soveti i na gradskiot sovet se pretstavnici<br />
na podra~nite edinici na: Ministerstvoto za vnatre{ni raboti,<br />
Ministerstvoto za trud i socijalna politika, centarite za socijalna<br />
rabota, pretstavnici na sovetot na roditeli vo osnovnite i<br />
srednite u~ili{ta, Unijata na sredno{kolci, Advokatskata komora i<br />
zdru`enijata na gra|ani i fondacii, a ~lenovi po funkcija se pretsedatelite<br />
na sovetite na op{tinite.<br />
Sovetite na op{tinite i Grad Skopje }e go utvrdat brojot na<br />
~lenovi na op{tinskite soveti, odnosno gradskiot sovet, vo zavisnost<br />
od goleminata, razvienosta i potrebite na op{tinata, kako i obemot<br />
na maloletni~koto prestapni{tvo.<br />
^lenovite se imenuvaat za vreme od pet godini, so <strong>pravo</strong> na povtoren<br />
izbor.<br />
Od redot na ~lenovite na op{tinskite soveti i gradskiot sovet<br />
se izbira pretsedatel so mandat od dve godini, so <strong>pravo</strong> na povtorno<br />
imenuvawe.<br />
^len 148<br />
Op{tinskite soveti i gradskiot sovet donesuvaat godi{ni programi<br />
za svojata rabota {to ja usvojuvaat sovetite na op{tinite i sovetot<br />
na Grad Skopje, delovnik za svojata rabota, na podra~jeto na<br />
op{tinata i Gradot Skopje vr{at raboti za sledewe na sostojbite,<br />
pokrenuvaat inicijativi za nivnoto podobruvawe i razvivaat programi<br />
za vklu~uvawe na lokalnata zaednica vo prevencija na maloletni~koto<br />
prestapni{tvo i tretmanot na maloletnite storiteli na krivi~ni<br />
dela i prekr{oci.<br />
Za svojata rabota op{tinskiote soveti i gradskiot sovet najmalku<br />
edna{ godi{no go izvestuvaat sovetot na op{tinata, odnosno<br />
Gradot Skopje i Dr`avniot sovet za prevencija na maloletni~koto<br />
prestapni{tvo.<br />
Programata na op{tinskite soveti i gradskiot sovet od stavot<br />
1 na ovoj ~len se finansira vrz osnova na finansiski plan od buxetot<br />
na op{tinite, odnosno Gradot Skopje i od drugi sredstva.<br />
PREODNI I ZAVR[NI ODREDBI<br />
^len 149<br />
Podzakonskite akti od ~lenovite 18 i 25 od ovoj zakon se donesuvaat<br />
vo rok od {est meseci od denot na vleguvaweto vo sila na ovoj<br />
zakon.<br />
753
^len 150<br />
Od denot na zapo~nuvawe so primenata na ovoj zakon prestanuvaat<br />
da va`at odredbite od ~lenot 70 do ~lenot 96 od Krivi~niot zakonik<br />
("Slu`ben vesnik na Republika Makedonija", br. 37/96, 80/99,<br />
4/02, 43/03, 19/04, 81/05 i 60/06 i 73/06).<br />
^len 151<br />
Ovoj zakon vleguva vo sila osmiot den od denot na objavuvaweto<br />
vo "Slu`ben vesnik na Republika Makedonija," a }e se primenuva od 1<br />
septemvri 2008 godina.<br />
754
KORISTENA LITERATURA<br />
A<br />
- A}imovi}, Mihajlo: Pravci kriminalne psihologije, Savremena administracija,<br />
Beograd, 1976.<br />
... Savremena nauka o ~oveku i osnovni pojmovi krivi~nog prava,<br />
Arhiv, Beograd, 1974/3-4.<br />
... Savreemni problemi represije nehatnih delikata, Arhiv, Beograd,<br />
1974/1.<br />
... Actiones liberae in causa, Anali Pranog fakulteta u Beogradu, Beograd,<br />
1953/3-4.<br />
- Atanackovi}, Dragoljub: Kriteriumi odmeravanja kazne, Prosveta,<br />
Beograd, 1975.<br />
... Krivi~na dela kvalifikovana te`om posledicom ili naro~itom okolno{}u,<br />
JRKKP, Beograd, 1972/3, str. 389-408.<br />
... Pojam zablude u krivi~nom pravu, JRKKP, Beograd, 1977/1, str.<br />
41-63.<br />
... Materijali od sovetuvaweto vo Kupari na tema "Novo krivi~no<br />
zakonodavstrvo sa stanovi{ta primene u praksi, JRKKP, Beograd, 1977/2.<br />
- Avramov, Smilja: Me|unarodno javno <strong>pravo</strong>, Savremena administracija,<br />
Beograd, 1973.<br />
B<br />
- Bayer, Magda: Odnos svrhe krivi~nih sankcija i kriterija njihove primene,<br />
JRKKP, 1969/1.<br />
- Babi}, Dragan: Filozofski i krivi~nopravni pojam kauzaliteta,<br />
JRKKP, Beograd, 1981/2, str. 223-233.<br />
... Krajna nu`da u krivi~nom pravu, izd. Pravni fakultet u Banja Luci,<br />
Banja Luka, 1987.<br />
... Princip srazmernosti kod instituta krajne nu`de, JRKKP, Beograd,<br />
1985/1, str. 57-72.<br />
- Babi}, Milo{: Princip srazmernosti kod instituta krajne nu`de,<br />
JRKKP, 1985/1, str. 57-72.<br />
- Ba~i}, Franjo: Krivi~no <strong>pravo</strong>, op}i deo, Informator Zagreb, 1978.<br />
... Krivi~no <strong>pravo</strong>, op{t del, Univerzitetska pe~atnica, Skopje,<br />
1972.<br />
... Op}i pogled na srednjovekovno krivi~no <strong>pravo</strong> XI-XIV vjek, Zbornik<br />
Pravnog fakulteta u Zagrebu, Zagreb, 1888/5, str. 683-709.<br />
755
... Dru{tvena opasnost i protivpravnost u krivi~nom pravu, Na{a zakonitost,<br />
Zagreb, 1959/9-10.<br />
... Va`njije zajedni~ke karakteristike sistema krivi~nih sankcija u krivi-<br />
~nom zakonodavstvu evropskih socijalisti~kih dr`ava, Zbornik Instituta za<br />
kriminolo{ka i sociolo{ka istra`ivanja, Beograd, 1975/4.<br />
... Kaznivo podgotvuvawe na krivi~no delo, Godi{nik na Pravniot<br />
fakultet vo Skopje, Skopje, 1959.<br />
... Krivi~ni dela od nebre`nost, Pravna misla, Skopje, 1961/3-4.<br />
str. 22-33.<br />
... Nekoi teoretski problemi na krivi~nata odgovornost, Pravna<br />
misla, Skopje, 1965/3.<br />
... Za krivi~nite sankcii, Godi{nik na Pravniot fakultet vo<br />
Skopje, Skopje, 1972, str. 313-351.<br />
... Krivi~nopravni polo`aj osu|enog posle izdr`ane kazne, JRKKP, Beograd,<br />
1965/4, str. 459-468.<br />
... Ote`avaju}e i poo{travaju}e okolnosti u ka`njavanju u jugoslovenskom<br />
krivi~nom pravu,, JRKKP, Beograd, 1964/2.<br />
... Krivi~nopravni polo`aj su|enog posle izdr`ane kazne, JRKKP, Beograd,<br />
1965/4, str. 451-466.<br />
... Razgrani~uvawe na podgotvuvawe na krivi~noto delo i obid,<br />
Godi{nik na pravniot fakultet vo Skopje, Skopje, 1957.<br />
... Mere bezbednosti u na{em sistemu krivi~nih sankcija (kriti~ki osvrt)<br />
JRKKP, Beograd, 1965/1, str. 11-22.<br />
... Krivi~na dela iz nehata - prevencija i postupak sa delinkvetima,<br />
Na{a zakonitost, Zagreb, 1980/1, str. 54-63.<br />
... Krivi~ni zakon SFRJ usmesto Krivi~nog zakonika, Na{a zakonitost,<br />
Zagreb, 1977/2, str. 58-72.<br />
... Neujedna~enosti kriminalnopoliti~ke linije u KZ SFRJ, Na{a zakonitost,<br />
Zagreb, 1977/8, str. 7-12.<br />
... Uvjetna osuda i uvjetna osuda sa za{titnim nadzorom u Predlogu<br />
krivi~nog zakona SFRJ, Na{a zakonitost, Zagreb, 1976/6, str. 40-56.<br />
... Jo{ malo o uvjetnoj osudi u jugoslovenskom krivi~nom zakonodavstvu,<br />
Na{a zakonitost, Zagreb, 1988/6, str. 708-718.<br />
... Legislativni pristupi ure|enju institucije ubla`avanja kazne, s<br />
nekoliko napomean o sudskoj politici ka`njavanja, Na{a zakonitost, Zagreb,<br />
1989/5, str. 594-600.<br />
... Sau~esni{tvo kod ka`njivih pripremnih radnji, Na{a zakonitost, Zagreb,<br />
1977/4, str. 50-54.<br />
... Sudsko odmeravanje kazne, Zbornik Pravnog fakulteta u Zagrebu,<br />
Zagreb,1978/3-4, str. 199-280.<br />
... O saizvr{ila{tvu, Na{a zakonitost, Zagreb, 1982/1, str. 3-24.<br />
... Maloletni~ko krivi~no <strong>pravo</strong> (op}i dio) posle 1.VII 1977, Na{a zakonitost,<br />
Zagreb, 1981/5, str. 72-90.<br />
... Krivi~no <strong>pravo</strong>su|e i ustavnost i zakonitost, Na{a zakonitost, Zagreb,<br />
1987/11-12, str. 1199-1218.<br />
756
... O ka`njivim pripremnim radnjama, Zbornik Pravnog fakulteta u<br />
Zagrebu, Zagreb, 1984/1-2, str. 155-171.<br />
... Pregled na jugoslovenskoto krivi~no <strong>pravo</strong>, Pravna misla,<br />
Skopje, 1960/4.<br />
- Bavcon, Ljubo: Nehat kao oblik vinosti u savremenom krivi~nom<br />
pravu, JRKKP, Beograd, 1964/2.<br />
... Krivi~ni zakonik (pre~i{eni tekst) - obja{njenja uz zakonski tekst,<br />
Uradni list, 1961, Ljubljana.<br />
... Nehat kao oblik vinosti u savremenom krivi~nom pravu, JRKKP,<br />
Beograd, 1964/2.<br />
... Neki teoretski problemi krivi~ne odgovornosti, JRKKP, Beograd,<br />
1965/3. str. 305-328.<br />
... Deset godina krivi~nog zakonodavstva u SFRJ, JRKKP, Beograd,<br />
1988/1, str. 37-48.<br />
- Bejatovi}, Stanko: Uslovna osuda, NIO Poslovna politika, Beograd,<br />
1986.<br />
... Mesto i zna~aj uslovne osude i sudske opomene u sistemu krivi~nih<br />
sankcija, JRKKP, Beograd, 1986/1-2, str. 173-197.<br />
... Opozivanje uslovne osude, Na{a zakonitost, Zagreb, 1986/4, str.<br />
559-579.<br />
... Nov~ana kazna i uslovan osuda, Glasnik advokatske komore Vojvodine,<br />
Novi Sad, 1986/1, str. 1-10.<br />
... Kazna li{enja slobode kao uslov mogu~nosti izricanja usloven osude,<br />
Pravni `ivot, Beograd, 1985/6-7, str. 665-678.<br />
... Osnovna obele`ja mere bezbednosti zabrane vr{enja poziva, delatnosti<br />
ili du`nosti u jugolovenskom krivi~nom pravu, JRKKP, Beograd,<br />
1985/1, str. 89-103.<br />
- Beli}, Milan i Kurtovi}, Anita: Trajno krivi~no delo, Na{a zakonitost,<br />
Zagreb, 1989/5, str. 601-612.<br />
- Beccaria, Cesare: O zlo~inima i kaznama, Logos, Split, 1984.<br />
- Beyleveld, D: Generalnopreventivna strategija istra`ivanja kao osnova<br />
za generalnopreventivnu strategiju, JRKKP, Beograd, 1990/2.<br />
- Bulatovi}, @arko: Sudska opomena u jugoslovenskom krivi~nom<br />
pravu i sudskoj praksi, JRKKP, Beograd, 1974/3, str. 413-423.<br />
- Buturovi}, Jovan: Posredni izvr{ilac u jugoslovenskom krivi~nom<br />
pravu, JRKKP, Beograd, 1987/4, str. 178-199.<br />
... Zna~aj afekta za krivi~nu odgovornost, JRKKP, Beograd, 1980/1,<br />
str. 27-44.<br />
C<br />
- Cari}, Ante: O subjektivnoj strani poku{aja, Na{a zakonitost, Zagreb,<br />
1976/1.<br />
... O generalnopreventivnom delovanju krivi~nog zakona i nejegove<br />
primene, Zbornik radova Pravnog fakulteta u Splitu, Split,1973.<br />
757
... Problemi u krivi~nom pravu maloletnika, Na{a zakonitost, Zagreb,<br />
1968/3.<br />
... Viktimologija i krivi~no <strong>pravo</strong>, Zbornik radova Pravnog fakulteta u<br />
Splitu, Split,1969-1970, str. 77-93.<br />
- Center, Oto: O odmeravanju kazni, Priru~nik, Zagreb, 1966/3.<br />
- Cetini}, Marinka: Institut zastarelosti u jugoslovenskom krivi~nom<br />
pravu, JRKKP, Beograd, 1983/1-2, str. 137-158.<br />
- Coti}, Du{an: Uslovna osuda. Sudska opomena. Osloba|anje od kazni,<br />
Institut za kriminlo{ka i sociolo{ka istra`ivanja, Beograd, 1974.<br />
... Savremeni tretman alkoholi~ara, Pravni `ivot, Beograd, 1962/3.<br />
... Desti me|unarodni kongres za krivi~no <strong>pravo</strong>, JRKKP, Beograd,<br />
1970/3.<br />
- Crnogor~evi}, Jovo: Oblici sau~esni{tva i vrste sau~esnika, Arhiv za<br />
pravne i dru{tvene nauke, Beograd, 1948/4.<br />
... Jedan pogled na problem uzro~nosti u krivi~nom pravu, Arhiv, Beograd,<br />
1952.<br />
^<br />
- ^ejovi}, Bora: Krivi~no <strong>pravo</strong> op{ti deo, ~etvrto izmenjeno i dopunjeno<br />
izdanje, Nau~na knjiga, Beograd, 1987.<br />
... Istoriski razvoj principa individualizacije krivi~ih sankcija, Arhiv,<br />
Beograd, 1971/2-3.<br />
... Krivi~nopravni problemi trensplantacije delova ~ove~ijeg tela, Institut<br />
za kriminolo{ka i sociolo{ka istra`ivanja, Beograd, 1974.<br />
... Osnov opravdanosti lekarskih operacija u krivi~nom pravu, Zbornik<br />
Instituta za kriminolo{ka i sociolo{ka istra`ivanja, Beograd, 1973/2, str. 99-<br />
125.<br />
... Aktuelna pitanja jugoslovenskog krivi~nog prava, JRKKP, Beograd,<br />
1988/4, str. 41-59.<br />
... Oduzimanje imovinske koristi ste~ene krivi~nim delom, JRKKP,<br />
Beograd, 1988/1, str. 49-62.<br />
... Uloga i zna~aj mera bezbednosti u borbi protiv kriminaliteta,<br />
JRKKP, Beograd, 1986/1-2, str. 199-209.<br />
- ^ubinski, Mihajlo: Kriminalna politika (pojam, sadr`aj i<br />
odnos prema nauci krivi~nog prava), Izdava~ko i kwi`arsko preduze¢e<br />
Gece Kon a. d., Beograd, 1937.<br />
... Osnovni problemi kod odmeravanja kazni, Arhiv, Beograd, 1935.<br />
... Volter i krivi~no <strong>pravo</strong>su|e, Arhiv, Beograd, 1936.<br />
D<br />
- Dama{ka Mairijan: Ignorantia iuris prodest, Zrornik Pravnog fakulteta<br />
u Zagrebu, Zagreb, 1965/1.<br />
758
... Problemi razgrani~enja stvarne i pravne zablude, Na{a zakonitost,<br />
Zagreb, 1965/0-10.<br />
... Ignorantia legis prodest, Zbornik Parvnog fakulteta u Zagrebu, Zagreb,<br />
1965/3.<br />
- Dejanovi}, V. M: Opravdanost instituta osloba|anja od kazne u<br />
jugoslovenskom krivi~nom pravu, Pravna misao, Sarajevo, 1969/7-8.<br />
- Dimitrijevi}, Vojin: Me|unarodnopravna za{tita osoblja stranih diplomatskih<br />
misija bez diplomatskog statusa, 13 Maj, Beograd, 1966/4, str.<br />
322-345.<br />
... Politi~ko krivi~no delo i ekstradicija, JRKKP, Beograd, 1968/2.<br />
\<br />
- \or|evi}, Miroslav: Osnovi op{teg dela krivi~nog prava SFRJ, Vi{a<br />
{kola za unutra{nje poslove, Beograd, 1973.<br />
... Saizvr{ila{tvo, JRKKP, Beograd, 1988/1. str. 29-36.<br />
... Kolektivno krivi~no delo i realni sticaj, JRKKP, Beograd, 1970.<br />
... Mali zna~aj dela kao uslov za postojanje neznatne dru{tvene opasnosti<br />
- uzajamni napad i nu`na odbrana, JRKKP, Beograd, 1969/4.<br />
... Dualitet i unifikacija kazni li{enja slobode, JRKKP, Beograd, 1972.<br />
... Uslovna osuda i izmene krivi~nog zakonodavstva, JRKKP, Beograd,<br />
1990, str. 17-25.<br />
... Osnovne karakteristike na{eg krivi~nog zakona SFRJ sa stanovi{ta<br />
primene u praksi, JRKKP, Beograd, 1977/2, str. 15-34.<br />
... Krivi~nopravni zna~aj pristanka povre|enog, Pravni `ivot, Beograd,<br />
1963/4.<br />
... Stvarno kajanje, JRKKP, Beograd, 1990/4.<br />
... Dr`anje u~injioca u krivi~nom postupki i odmeravanje kazne,<br />
JRKKP, Beograd, 1983/1-2.<br />
- \or|evi} Miroslav i Mihajlovski Aleksandar: Delikti kaznenog prava,<br />
Institut za kriminolo{ka i sociolo{ka istra`ivanja, beograd, 1978.<br />
- \or|evi}, Slobodan i Petovi}, Slavica: Polo`aj maloletnih u~inilaca<br />
krivi~nih dela u novom krivi~nom zakonodavstvu, JRKKP, Beograd, 1977/2,<br />
str. 65- 85.<br />
E<br />
- Eliot, Mejbl: Zlo~in u savreemnom dru{tvu, Veselin Masla{a, Sarajevo,<br />
1962.<br />
F<br />
- Frank, Stanko: Teorija kaznenog prava, op{ti deo, Zagreb, 1955.<br />
- Foucault, Michel: Nadzor i kazna, ra|anje zatvora, Informator,<br />
759
Zagreb, 1994.<br />
G<br />
- Ga{aj, Adem: Ku}ni pritvor, 13 Maj, Beograd, 1968.<br />
- Grozdani}, Velinka: Mera sigurnosti obaveznog psihijatriskog lije-<br />
~enja na slobodi u na{em krivi~nom pravu, Zakonitost, Zagreb, 1990/2, str.<br />
234-243.<br />
- Grinvud: Me|unarodniot krivi~en sud za porane{na Jugoslavija,<br />
Bezbednost, Skopje, 1993/4.<br />
H<br />
- Hajdukovi}, ^edomir: Prestupni~ko pona{anje mladih, Savremena<br />
administracija, Beograd, 1975<br />
- Horvati}, @eljko i Novoselac Pretar: Kazneno <strong>pravo</strong>, op}i deo, Ministarstvo<br />
unutra{njih poslova Republike Hrvatske, Policiska akademija, Zagreb,<br />
1999.<br />
- Horvati}, @eljko: O promenama u jugoslovenskom krivi~nom pravu<br />
iz 1977 god. koje se odnose na krivi~ne sankcije i njihovoj prakti~noj primeni<br />
u SR Hrvatskoj, Na{a zakonitost, Zagreb, 1983/7-10, str. 11-25.<br />
... Krivi~na dela iz nehata, njihovo spre~avanje i postupanje sa delinkventima,<br />
JRKKP, Beograd, 1980/2, str. 235-243.<br />
... O nekim spornim pitanjima u suvremenom krivi~nom pravu koja se<br />
odnose na nehatne delikte, Na{a zakonitost, Zagreb, 1979/11-12, str. 56-68.<br />
... Krivi~no i prekr{ajno reagovanje na neka pona{anja koja opravdavaju<br />
ka`njivost, JRKKP, Beograd, 1986/3-4, str. 3-25.<br />
... Uslovna osuda sa za{titnim nadzorom u jugoslovenskom krivi~nom<br />
pravu, Na{a zakonitost, Zagreb, 1978/10, str. 29-40.<br />
... Sudska opomena - nova mera u na{em Krivi~nom zakoniku, Na{a<br />
zakonitost, Zagreb, 1963/7-8, str. 328-342.<br />
... Institut ubla`avanja kazne u na{em krivi~nom pravu i nesporazumi<br />
u ocenjivanju tzv. kaznene politike, Na{a zakonitost, Zagreb, 1988/11-12, str.<br />
1282-1307.<br />
... Posebna osnova za osloba|anje od kazne u ~l. 45 Krivi~nog zakona<br />
SFRJ i prakti~noj primeni u SR Hrvatskoj, Na{a zakonitost, Zagreb, 1983/7-<br />
10, str. 63-73<br />
- Horvati}, Josip: Izmeen u sistemu kazne i mera bezbednosti, Na{a<br />
zakonitost, Zagreb, 1959/5-6,<br />
- Hirjan, Franjo i Singer, Mladen: Maloletnici u krivi~nom pravu,<br />
Informator, Zagreb, 1978.<br />
- Hudolin, Vladimir: Alkohol i du{evna bolest, Priru~nik, Zagreb,<br />
1958/2.<br />
760
I<br />
- Ibrahimpa{i}, Besim: Politi~ki delikt (prilog u~enju o krivi~nim delima<br />
protiv dr`ave), Veselin Masla{a, Sarajevo, 1963.<br />
... Ekstradicija i <strong>pravo</strong> azila, Godi{nik pravnog fakulteta u Sarajevu,<br />
Sarajevo, 1961, str. 81-85.<br />
- Ignjatovi}, \or|e: Ka`njavanje maloletnika, Pravni `ivot, Beograd,<br />
1977/3, str. 35-45.<br />
J<br />
- Jakovljevi}, Du{an: Pripremne radnje kao krivi~no delo, Anali Pravnog<br />
fakulteta u Beogradu, Beograd, 1969/2.<br />
... Pripremne radnje kao krivi~no delo, Anali Pravnog fakulteta u Beogradu,<br />
Beograd, 1969/2.<br />
... Poku{aj krivi~nog dela, Anali Pravnog fakulteta u Beogradu, Beograd,<br />
1971/5-6.<br />
... Prestanak mera bezbednosti i pravnih posledica osude na osnovu<br />
sudske odluke, JRKKP, Beograd, 1981/3-4, str. 371-389.<br />
- Ja{ka, Elizabeta: Neka pitanja vezana za izricanje nov~ane kazne kao<br />
sporedne kazne, Na{a zakonitost, Zagreb, 1987/7-8, str. 927-934.<br />
- Jeandidier Wilfred: Droit pÕnal gÕnÕral, Montchrestien, Paris, 1988.<br />
- Jela~i}, Olga i Bla`evi}, Josip: Telo ~oveka u krivi~nom pravu, Na{a<br />
zakonitost, Zagreb, 1982/5, str. 15-23.<br />
- Jela~i}, Olga: Pravni i deontolo{ki aspekt lekarseke delatnosti,<br />
JRKKP, Beograd, 1971/3, str. 468-476.<br />
- Jevti}, Du{an: Sudska psihopatologija, Medicinska knjiga, Beograd -<br />
Zagreb, 1966.<br />
... Sudski zna~aj alkoholisanih i alkoholomana, Pravni `ivot, Beograd,<br />
1960/3-4.<br />
- Jovanovi}, Bo`idar: Me|unarodnopravna za{tita konzularnih pretstavnika,<br />
13 Maj, Beograd, 1964/1-2, str. 34-50.<br />
- Jovanovi}, Ljubi{a: Krevi~no <strong>pravo</strong>, op{ti deo, ~etvrto izdanje, Savremena<br />
administracija, Beograd, 1980.<br />
... Zastarelost u savremenom krivi~nom pravu, Zbornik radova Pravno-Ekonomskog<br />
fakulteta u Ni{u, 1968.<br />
... Pogledi i koncepcije o sau~esni{tvu, Zbornik radova Pravnog fakulteta<br />
u Ni{u, 1974.<br />
... Odre|ivanja pojma krivi~nog dela, JRKKP, Beograd, 1987/3, str.<br />
53-72.<br />
... Krivi~nopravni tretman delinkvenata alkoholi~ara u savremenom<br />
zakonodavstvu, 13 Maj, Beograd, 1955/12.<br />
761
762<br />
K<br />
- Kalember, Vladimir: Krivi~nopravni polo`aj maloletnika u Krivi-<br />
~nom zakoniku, Arhiv, Beograd, 1951.<br />
- Kambovski, Vlado: Subjektivna strana od odustanka od izvr{enja<br />
krivi~nog dela, JRKKP, Beograd, 1975,<br />
... Kazneno <strong>pravo</strong>, poseben del, Prosvetno delo, Skopje, 1997.<br />
... Kazneno <strong>pravo</strong>, op{t del, Kultura, Skopje, 2004.<br />
... Problematikata na propu{taweto vo krivi~noto <strong>pravo</strong>, Studentski<br />
zbor, Skopje, 1982.<br />
... Krivi~nopravnata polo`ba na psihopatskite li~nosti - delinkventi,<br />
Godi{nik na Pravniot fakultet vo Skopje, Skopje, 1967.<br />
... Stvarnoto kaewe vo krivi~noto <strong>pravo</strong>, Godi{nik na Pravniot<br />
fakultet vo Skopje, 1974.<br />
... Na marginite na noviot krivi~en zakon na SFRJ, Bezbednost,<br />
Skopje, 1977/3, str. 217-243.<br />
... Izvr{uvaweto na merkite na bezbednost vo Republikata, Materihjali<br />
od VII Sovetuvawe na Zdru`enieto za penologija na Makedonija,<br />
Bansko, 1983, str. 1-31.<br />
.. Uslovnata osuda so za{titen nadzor: koncepciski i prakti~i<br />
problemi, Pravna misla, Skopje, 1983/4, str. 319-335.<br />
... Subjektivna strana odustanka od izvr{enja krivi~nog dela. Pojam<br />
dobrovoljnosti, JRKKP, Beograd, 1975/2, str. 247-260.<br />
... Objektivna strana dobrovoljnog odustanka od izvr{enja krivi~nog<br />
dela, Na{a zakonitost, Zagreb, 1975/6.<br />
... Neka razmi{ljanja o individualizaciji kazni li{enja slobode, Penologija,<br />
Beograd, 1976/2.<br />
... Osnovi i pravci na reformata na Makedonskoto kazneno <strong>pravo</strong>,<br />
Makedonska revija za kazneno <strong>pravo</strong> i kriminologija, Skopje,<br />
1994/1.<br />
... Ekstradicija, Godi{nik na fakultetot za bezbednost vo Skopje,<br />
Skopje. 1985, str. 85-119.<br />
- Kapama|ija, Borislav: Ubistvo - psihopatija i sudska psihijatrija, Izd.<br />
Matice srpske, Novi Sad, 1981.<br />
- Karanovi}, Milivoje: Prividni sticaj krivi~ih dela sa gledi{ta ka`njivosti,<br />
JRKKP, Beograd, 1975/3, str. 415-422.<br />
... Nesvesni nehat i nepredvidljiv slu~aj, Pravni `ivot, Beograd, 1983/6-<br />
7, str. 741-750.<br />
... Namera kao element krivi~nog dela, JRKKP, Beograd, 1976/1.<br />
- Klajn, Laj~o: Razgrani~enje nesvesnog nehata i pona{anja bez krivice<br />
kod saobra}ajnih delikata, JRKKP, Beograd, 1965/3, str. 357-372.<br />
- Kobe, Petar: Nekoliko pogleda na individualizaciu krivi~nog postupka,<br />
Na{a zakonitost, Zagreb, 1959/11-12.<br />
- Kokolj, Mitar: Imovinske krivi~ne sankcije i mere u jugoslovenskom<br />
krivi~nom pravu, Nau~na knjiga, Beograd, 1968.
... Izmene krivi~nog zakonodavstva SFRJ, JRKKP, Beograd, 1985/2-3,<br />
str. 47- 80.<br />
... Mo`e li se nov~ana kazna izre~i uz uslovnu osudu, JRKKP, Beograd,<br />
1988/2, str. 69-76.<br />
... Osnovni pravci izmene krivi~nog zakona SFRJ, JRKKP, Beograd,<br />
1985/2-3, str. 48-80.<br />
... Neka pitanja kod izricaja i izvr{enja nov~ane kazne, JRKKP, Beograd,<br />
1988/1, str. 63-73.<br />
... O hipnozi i hiptnotizmu s posebnim osvrtom na njihov krivi~nopravni<br />
tretman, Pravna misao, Sarajevo, 1984/3-4, str. 26-40.<br />
- Komentar krivi~nog zakona SFRJ, Savremena administracija, Beograd,<br />
1978.<br />
- Krapac, Davor: Me|unarodni seminar o ekstradiciji, Zbornik pravnog<br />
fakulteta u Zagrebu, Zagreb, 1984/3.<br />
... Me|unarona krivi~nopravna pomo}, Informator, Zagreb, 1987.<br />
- Kurtovi}, Anita: Povjesni koreni ustanove pomiliovanja do po~etka<br />
XIX stolje}a, Zbornik radova Pravnog fakulteta u Splitu, Split, 1990, str. 201-<br />
213.<br />
- Kup~evi}, Rajka: Mesto i zna~aj uslovne osude u savreemnom krivi-<br />
~nom pravu, Godi{njak Pravnog fakulteta u Sarajevu, Sarajevo, 1959.<br />
L<br />
- Lazarevi}, Desanka: Uslovna osuda i krakotrajne kazne zatvora,<br />
JRKKP, Beograd 1967/1, str. 17-30.<br />
- Lazarevi}, Ljubi{a: Kazne i mere bezbednosti u savremenom krivi-<br />
~nom pravu, Zavod za izdavanje u|benika SRS, 1969.<br />
... Kazne i mere bezbednosti u savremenom krivi~nom pravu, JRKKP,<br />
Beograd, 1966.<br />
... Nova re{enja u krivi~nopravnom tretmanu maloletnika, Zbornik<br />
Pravnog fakulteta u Zagrebu, Zagreb, 1978/3-4, str. 415- 424.<br />
... Neke karakteristike tretmana maloletnih u~inilaca krivi~nih dela u<br />
savremenom krivi~nom pravu, JRKKP, Beograd, 1965/1, str. 23-42.<br />
... Nevoljna krivi~na dela - aktuelni problemi savremenog krivi~nog<br />
prava, Pravni `ivot, Beograd, 1960.<br />
... Polo`aj mla|ih punoletnika u krivi~nom pravu, Institut za kriminolo{ka<br />
i kriminalisti~ka istra`ivanja, Beograd, 1966.<br />
... Polo`aj nekih kriminolo{kih kategorija u savremenom krivi~nom<br />
pravu, Pravni `ivot, Beograd, 1966<br />
.. Povratnici, delinkventi po navici, profesionalni delinkventi i delinkventi<br />
po tendencii u savremenom krivi~nom pravu, JRKKP, Beograd, 1966.<br />
... Krivi~ni zakon SFRJ - Nova re{enja u odnosu na osnovne institute<br />
krivi~nog prava, JRKKP, Beograd, 1976/4, str. 483-557.<br />
... Primena zavodskih vaspitnih mera prema maloletnicima, Institut za<br />
kriminolo{ka i sociolo{ka istra`ivanja, Beograd, 1965.<br />
763
... Zavodsko postupanje sa maloletnim osu|enicima, Narodna milicija,<br />
Beograd, 1963/6-7, str. 10-32.<br />
... Sistem krivi~nih sankcija prema krivi~nom zakonu SFRJ, Penologija,<br />
Beograd, 1976/1, str. 3-20.<br />
... Sistem krivi~nih sankcija, JRKKP, Beograd, 1987/2, str. 28-45.<br />
... Krivi~ne sankcije u pravu SR Nema~ke i prijete}a reforma, Strani<br />
pravni `ivot, Beograd, 1966, str. 11-22.<br />
... Sistem mera bezbednosti i mogu}e izmene i dopune, JRKKP, Beograd,<br />
1990/3, str. 27-43.<br />
... Mere sigurnosti u savremenom Talijanskom krivi~nom zakonodavstvu,<br />
JRKKP, Beograd, 1969/1, str. 93-98.<br />
... Osnovni pravci budu}eg razvoja jugoslovenskog materijalnog kaznenog<br />
zakonodavstva, JRKKP, Beograd, 1989/4.<br />
- Lazari}, Ivan: Oduzimanja imovinske koristi u prakti~noj primeni,<br />
JRKKP, Beograd, 1967/1, str. 93-97.<br />
- Lazin, \or|e: Inkluzija krivi~ih dela, JRKKP, Beograd, 1980/3-4.<br />
... Zna~aj razlikovaja idealnog i realnog sticaja krivi~nih dela, JRKKP,<br />
Beograd, 1982/3, str. 295-302.<br />
... Oduzimanje imovinske koristi ste~ene krivi~im delom od bliskih<br />
srodnika okrivljenog i od tre~ih lica, JRKKP, 1984/3-4, str. 433-442.<br />
- Lopa{i}, R, i dr: Psihijatrija, Medicinska knjiga, Beograd - Zagreb,<br />
1969.<br />
- Luki}, Radomir: Istorija politi~kih i pravnih teorija, I<br />
kwiga od antike do po~etka XVII veka, II izdawe, Nau~na kwiga, Beograd,<br />
1964.<br />
764<br />
M<br />
- Mandi}, Sava: Jedno sporno pitanje u vezi sa opozivanjem uslovne<br />
osude, Pravni `ivot, Beograd, 1956/4, str. 20-21.<br />
- Marina, Panta: Komentar na zakonot za krivi~nata postapka,<br />
Kultura, Skopje, 1978.<br />
- Markovi}, Milan: Me|unarodna krivi~na dela i razvoj me|unarodnog<br />
krivi~nog prava, Jugoslovenska revija za ma|unarodno <strong>pravo</strong>, Beograd,<br />
1972.<br />
... Me}unarodna krivi~na dea i ustanova zakonitosti, Jugoslovenska<br />
revija za ma|unarodno <strong>pravo</strong>, Beograd, 1965/2-3.<br />
... Pitanje odgovornosti za zlo~ine protiv ~ove~nosti kao povrede najbitnijih<br />
ljudskih prava, JRKKP, Beograd, 1968/4.<br />
- Mati}, Olgica: Istoriski prikaz krivi~nopravnog polo`aja maloletnih<br />
u~inilaca krivi~ih dela, Zbornik Instituta za kriminolo{ka i sociolo{ka istra-<br />
`ivanja, Beograd, 1973/2, str. 75-96.<br />
- Miladinovi}, Vidoje: Da li je okon~ana izgradnja novog koncepta<br />
uslovne osude, Na{a zakonitost, 1986/4, str. 613-616.<br />
... Uslovna osuda u sistemu krivi~nih sankcija, Pravni `ivot, Beograd,
1984/12, str. 1159-1174.<br />
- Milosavlevski, Aleksandar: O protivpravnosti krivi~nog dela,<br />
JRKKP, Beograd, 1973/2, str. 235-250.<br />
... Pojam dru{tvene opasnosti krivi~nog dela, Anali, Beograd, 1975/5-<br />
6.<br />
... Razgrani~enje krivi~nog dela i prekr{aja, JRKKP, Beograd, 1975/2,<br />
str. 199-218.<br />
- Miladinovi|, Vidoje: Karakteristike nu`ne odbrane i njenog prekora~avanja<br />
osvetljene sudskom praksom, Pravni `ivot, Beograd, 1975/1.<br />
- Milutinovi}, Milan: Kriminologija, Savremena administracija, Beograd,<br />
1990<br />
- Mihajlovski, Aleksandar: Razgrani~enje krivi~nog dela i prekr{aja,<br />
JRKKP, Beograd, 1975/2, str. 199-218.<br />
... Protivpravnosta na krivi~noto delo, Pravna misla, Skopje,<br />
1986/1-3, str. 37-57.<br />
- Memedovi}, Nikola: Probleme saizvr{ila{tva kod krivi~nog dela<br />
silovanja, JRKKP, Beograd, 1987/3, str. 73-82.<br />
N<br />
- Novoselac, Petar: Odredba o pravnoj zabludi u krivi~nom zakonu<br />
SFRJ i princip krivnje, JRKKP, Beograd, 1985/1,<br />
... Promene u strukturi nehatnih delikata, Na{a zakonitost, Zagreb,<br />
1985/11-12, str. 1284-1298.<br />
... Ograni}enje prava na nu`nu odbranu u slu~aju provociranog napada,<br />
Na{a zakonitost, Zagreb, 1983/3, str. 84-98.<br />
... Odmeravanje jedinstvene kazne, JRKKP, Beograd, 1986/3-4, str.<br />
49-61.<br />
... Hipotetiti~ki kauzalitet kod nehatnih delikata i delikata ugro-<br />
`avanja, Zbornik Pravnog fakulteta u Zagrebu, Zagreb, 1988/1, str. 5-16.<br />
... Izvr{enje nov~ane kazne i primena supletornog zatvora u kaznenom<br />
postupku, Na{a zakonitost, Zagreb, 1989/2-3.<br />
- Nik{i}, Borivoj: Uslovna osuda i njeno opozivanje (Predlog za izmenu<br />
odredaba KZ SFRJ), JRKKP, Beograd, 1983/3-4, str. 505-509.<br />
P<br />
- Peri}, Obrad: Maloletni~ki zatvor, Privredna {tampa, Beograd, 1979.<br />
... Primena kazne maloletni~kog zatvora, Zbornik Instituta za kriminolo{ka<br />
i sociolo{ka istra`ivanja, Beograd, 1976/5, str. 191-216.<br />
... Krivi~nopravni polo`aj maloletnika, IKSI, Beograd, 1975.<br />
... Karakter krivi~nih sankcija namenjenih maloletnicima, Penologija,<br />
Beograd, 1973/2<br />
- Perovi}, Krsto: Mere bezbijednosti obaveznog psihijatriskog<br />
lije~enja na slobodi i postupak za wenu primenu, Pravni zbornik, Ti-<br />
765
tograd, 1981/1-4, str. 1-37.<br />
- Pe{i}, Vuka{in: Funkcija okolnosti krivi~nog dela u individualizaciji<br />
krivi~nih sankcija, Zbornik IKSI, Beograd, 1972.<br />
- Pravni leksikon, II Izdanje, Savremena administracija, Beograd,<br />
1970.<br />
- Proevski, Van~o: Krivi~no <strong>pravo</strong>, op{t del, Studentski zbor,<br />
Skopje, 1986.<br />
... Komentar na krivi~niot zakonik, Akademik, Skopje, 1998.<br />
... Sistem krivi~nih sankcija u krivi~nom zakonu SFRJ, JRKKP, Beograd,<br />
1977/2, str. 35-53.<br />
... Izmeni i dopolnuvawa na krivi~niot zakonik, Bezbednost,<br />
Skopje, 1973/2, str. 55-121.<br />
... Analogija inter lege kako metod vo krivi~noto <strong>pravo</strong>, Pravna<br />
misla, Skopje, 1967/1-2.<br />
... Izmeni i dopolnuvawa na krivi~niot zakonik, Bezbednost,<br />
Skopje, 1973/2, str. 55-121.<br />
... Unifikacija na kaznata li{uvawe od sloboda, Bezbednost,<br />
Skopje, 1975/2-3, str. 170-177.<br />
- Pospi{il - Zavr{ki, Karla: Mjera sigurnosti obaveznog psihijatriskog<br />
le~enja na slobiodi u prakti~noj primeni, Na{a zakonitost, Zagreb, 1983/7-10,<br />
str. 49-55.<br />
- Prvan, Ljubo: Krivi~na odgovornost maloletnika prema kojima se<br />
primenjuju odgojne mere, JRKKP, Beograd, 1970/1, str. 122-127.<br />
R<br />
- Radmilovi}, Jerko: Na~elo zakonitosti u novom krivi~nom zakoniku,<br />
Na{a zakonitost, 1951/1.<br />
- Radovanovi}, Milo{: Krivi~no <strong>pravo</strong> SFRJ, op{ti deo, ^etvrto izdanje,<br />
Savremena administracija, Beograd, 1975.<br />
... Eventualni umi{ljaj i svesni nehat, Anali, Beograd, 1954/3.<br />
... Razvoj i promene u kaznenoj politici na{e dr`ave, Anali, Beograd,<br />
1961/4.<br />
- Rako~evi}, Vladimir: Izricaje vaspitnih mera i kazne maloletnicima<br />
za krivi~na dela u sticaju, JRKKP, Beograd, 1967/4.<br />
... Rehabilitacija i bri{ewe na osudata po noveliraniot krivi~en<br />
zakonik, Pravna misla, Skopje, 1961/2.<br />
- Rezolucije XII Me|unarodnog kongresa za krivi~no <strong>pravo</strong>, JRKKP,<br />
Beograd, 1980/3-4. str. 557-565.<br />
S<br />
- Simi}-Jeki}, Zagorka: Uslovna osuda. Sudska opomena. Oslobo|enje<br />
od kazne, Institut za kriminolo{ka i sociolo{ka istra`ivanja, Beograd, 1975.<br />
766
- Simonovi}, Branislav: O motivacijama kriminalnog pona{anja,<br />
JRKKP, Beograd, 1986/3-4, str. 81-94.<br />
- Singer, Mladen: Nehat "kamen spoticanja" u teoriji krivi~nog prava,<br />
Na{a zakonitost, Zagreb, 1964/3-4 i 1964/5-6.<br />
... Prilog razgrani~avanja eventualnog umi{ljaja i svesnog nehata, Na{a<br />
zakonitost, Zagreb, 1960/1-2.<br />
- O pojmu krivnje u krivi~nom pravu, Na{a zakonitost, Zagreb, 1965/5<br />
i 1986/6.<br />
- Pojam bi}a krivi~nog dela u sistemu krivi~nog prava, Na{a zakonitost,<br />
Zagreb, 1967/1 i 1967/2.<br />
... Prilog problemu razgrani~enja eventualnog umi{ljaja od svesnog<br />
nehata, Na{a zakonitost, Zagreb, 1960/11-12.<br />
... Odgojna mera poja~anog nadzora organa starateljstva, Na{a zakonitost,<br />
Zagreb, 1962/9-12.<br />
- Skaberne, Borislav: Neka pitanja maloletni~kog krii~nog prava,<br />
Beograd, 1975/4, str. 719-724.<br />
- Stojanovi}, <strong>Zoran</strong>: Uslovna osuda sa za{titnim nadzorom sa aspekta<br />
prakti~ne primene, Pravni `ivot, Beograd, 1979/10, str. 17-34.<br />
... Sistem mera bezbednosti u jugoslovenskom krivi~nom pravu,<br />
JRKKP, Beograd, 1987/4, str. 161-177.<br />
- Stojanovi}, Sava: Pojam mere bezbednosti obaveznog psihijatriskog<br />
le~enja na slobodi i postupak za njenu primenu, JRKKP, Beograd, 1981/2,<br />
str. 235-246.<br />
- Srzenti}, Nikola: Prilog pitanju pojma krivi~nog dela, Arhiv, Beograd,<br />
1951/1.<br />
... Principi krivi~nog zakonodavstva - osnovi za odre|ivanje krivi~ne<br />
represije, Godi{nik pravnog fakulteta u Sarajevu, Sarajevo, br. XXXVI.<br />
... Razvoj jugolovenskog krivi~nog zakonodavstva, Arhiv za pravne i<br />
dru{tvene nauke, Beograd, 1976/1-2.<br />
... Prilog pitanju pojma krivi~nog dela, Arhiv za pravne i dru{tvene<br />
nauke, Beograd, 1951.<br />
- Srzenti~, Nikola, Stai}, Aleksandar, Lazarevi}, Ljubi{a: Krivi~no <strong>pravo</strong><br />
SFRJ, op{tgi deo (osmo izdanje) Savremena administracija, Beograd,<br />
1978.<br />
... Subjektivna strana odustanka od izvr{ena krivi~nog dela; Pojam dobrovoljnosti,<br />
JRKKP, 1975/2.<br />
- Stai}, Aleksandar: Pravni i stvarni osnovi odmeravanja kazne, Godi{njak<br />
Pravnog fakulteta u Sarajevu, Sarajevo, 1959.<br />
... Rehabilitacija u jugoslovenskom krivi~nom pravu, Pravna misao,<br />
Sarajevo, 1987/5-6, str. 5-10.<br />
... Actiones liberae in causa u jugoslovenskom krivi~nom pravu,<br />
JRKKP, Beograd, 1985/2-3, str. 81-88.<br />
... Ubla`avanje kazne i osloba|anja od kazne, JRKKP, Beograd,<br />
1986/1-2.<br />
- Stanojevi}, Novak: O zna~aju zakonskih izraza u krivi~nim zako-<br />
767
nima, JRKKP, Beograd, 1975/4.<br />
... Odnos kazne i vaspitno-popravne mere, Pravni `ivot, Beograd,<br />
1955/5-6.<br />
- <strong>Sulejmanov</strong>, <strong>Zoran</strong>: Ubistvata vo Makedonija, Studenski zbor,<br />
Skopje, 1995.<br />
... Penolo{ki kompendium, Grafohartija, Skopje, 1997.<br />
... Komenar na zakonot za izvr{uvawe na sankciite, Grafohartija,<br />
Skopje, 1998.<br />
... Penologija, vtoro dopolneto i izmeneto izdanie, Grafohartija,<br />
Skopje, 1999.<br />
... Me|unarodna krivi~nopravna pomo{, Akademik, Skopje, 1999.<br />
... Makedonska kriminologija, Grafohartija, Skopje, 2000.<br />
... Kriminalna politika, Grafohartija, Skopje, 2001.<br />
... Za nazivot na krivi~noto <strong>pravo</strong>, za kaznata li{uvawe od sloboda<br />
i za smrtnata kazna, Makedonska revija za kazneno <strong>pravo</strong> i kriminologija,<br />
Skopje, 1994, str. 134-147.<br />
... Za{tita, edukacija i rehabilitacija na licata so pre~ki vo<br />
fizi~kiot i psihi~kiot razvoj vo Makedonija, Institut za sociolo-<br />
{ki i politi~ko-pravni istra`uvawa, 1996.<br />
... Tri fazi vo individualizacijata na krii~nite sankcii, Pravna<br />
misla, Skopje, 1982/4-5, str. 21-27.<br />
[<br />
- [eparovi}, Zvonimir: Alternative kazne zatvora, Na{a zakonitost,<br />
Zagreb, 1988/6, str. 693-706.<br />
... Krivi~ne sankcije i izmene u KZ SFRJ, JRKKP, Beograd, 1985/2-3,<br />
str. 109-130.<br />
... Kriminologija i socijalna patologija, Pravni fakultet, Zagreb, 1981.<br />
... Prava `rtve (me|unarodna nastojanja i na{e <strong>pravo</strong> pod uticajem viktimolo{kih<br />
spoznaja), Zbornik Pravnog fakulteta u Zagrebu, Zagreb, 1984/1-<br />
2. str. 173-184.<br />
T<br />
- Tahovi}, \. Janko: Krivi~no <strong>pravo</strong>, op{ti deo, Savremena administracija,<br />
Beograd, 1961.<br />
... Komenar krivi~nog zakonika, 2 izd. Savremena administracija, Beograd,<br />
1962.<br />
... Problemi maloletnika u krivi~nom pravu, Anali, Beograd, 1955/3.<br />
- Tomi} - Mali}, Mirjana: Probacija u francuskoj praksi, JRKKP, Beograd,<br />
1969/3, str. 437-447.<br />
- Tomi}, Mirko: O sau~esni{tvu u izvr{enju krivi~nog dela, JRKKP,<br />
Beograd, 1985/2-3, str. 25-37.<br />
768
... Razgrani~enje saizvr{ila{tva od pomaganja, Na{a zakonitost, Zagreb,<br />
1986/6, str. 851-860.<br />
- Tomi}, Zvonimir: Mere bezbednosti medicinskog karaktera,<br />
JRKKP, Beograd, 1989/3, str. 51-70.<br />
- Trifunovi}, Miodrag: Ustavnopravni i politi~i aspekti instituta pomilovanja,<br />
JRKKP, Beograd, 1973/2, str. 251-260.<br />
- Triva, Sini{a: O zastari izvr{enja kazni, Na{a zakonitost, Zagreb,<br />
1952/2.<br />
- Tur~in, R i Korbar, K: Mjere ~uvanja i le~enja, JRKKP, Beograd,<br />
1970/2, str. 407-416.<br />
- Tupurkovki, Vasil. Razlikata pome|u ~isto politi~kite i<br />
relativno politi~kite krivi~nio dela pri ekstradicijata, Godi{nik<br />
na Pravniot fakultet vo Skopje, Skopje, 1974, str. 603-620.<br />
V<br />
- Vasilijevi}, Vladan: Me|unarodna krivi~na dela u nacionalnim krivi-<br />
~nim zakonima i zna~aj njihovog propisivanja u otsustvu me|unarodnog krivi~nog<br />
kodeksa, JRKKP, Beograd, 1967/1-3.<br />
... Nova me|unarodna krivi~na dela u jugoslovenskom krivi~nom zakonodavstvu,<br />
Anali, Beograd, 1973/2.<br />
... Postupak za opozivanje uslovne osude zbog neispunjavanja odre|enih<br />
obaveza, JRKKP, Beograd, 1968/4.<br />
... Ka`njavanje za ratne zlo~ne i problem zastarivanja krivi~nog<br />
gonenja u me|unarodnom krivi~nom pravu, JRKKP, Beograd, 1965/1, str.<br />
43- 57.<br />
- Vasiljevi}, Tihomir: Mere bezbednosti upu}ivanja u zavod radi ~uvaja<br />
i le~enja, JRKKP, Beograd, 1972/1, str. 203-221.<br />
- Ve{ovi}, M: Svrha ka`njavanja i sistem krivi~nih sankcija u Jugoslovenskom<br />
krivi~nom pravu, Pravna misao, Sarajevo, 1987/5-6.<br />
- Vodineli}, Vladimir: Krivi~no <strong>pravo</strong>, kriminalistika i san, Na{a zakonitost,<br />
Zagreb, 1981/3, str. 39-63.<br />
- Vodopivec, Katja i dr: Kriminologija, I deo, Narodne novine, Zagreb,<br />
1966.<br />
- Vouk, Valentin: Dvije kriti~ke napomene uz op}i deo Krivi~nog<br />
zakonika SFRJ, Na{a zakonitost, Zagreb, 1987/11-12, str. 1360-1364.<br />
- Vu~kovi}, Vukosav: Izricanje i izvr{enje za{titne mere le~enja alkoholi~ara<br />
i narkomana, Penologija, Beograd, 1980/1-2, str. 39-44.<br />
- Vukovi}, \uro: Krivi~na dela s me|unarodnim elementom u internom<br />
i me|unarodnom pravu, Zbornik Pravnog fakulteta u Zagrebu, Zagreb,<br />
1978/3-4, str. 593-612.<br />
769
Z<br />
- Zlatari}, Bogdan: Krivi~no <strong>pravo</strong>, Op}i deo, I svezak, (tre}e izmijenjeno<br />
i pro{ireno izdanje), Informator, Zagreb, 1977.<br />
... Krivi~ni zakonik u prakti~noj primeni, I svezak, Narodne novine,<br />
Zagreb, 1956.<br />
... Osnovi krivi~nog prava, Skripta za visoku upravnu {kolu, II prepravljeno<br />
izdanje, Zagreb, 1960.<br />
... Zastara me|unarodnih zlo~ina po jugoslovenskom krivi~nom pravu,<br />
Zbornik pravnog fakulteta u Zagrebu, Zagreb, 1966/2.<br />
... Napomene o sau~esni{tvu u Novom Krivi~nom Zakoniku, Arhiv za<br />
pravne i dru{tvene nauke, Beograd, 1951/1.<br />
... Problem nepodesnog poku{aja de jure contendo, Na{a zakonitost,<br />
Zagreb, 1996/2.<br />
... O sistemu represivnih mera prema odraslima po jugoslovenskom<br />
krivi~nom zakonodavstvu, JRKKP, Beograd, 1966/2.<br />
... Rehabilitacija i pravne posledice osude, Zbornik Pravnog fakulteta<br />
u Zagrebu, Zagreb, 1960.<br />
... Kriti~ki pregled judikature o primeni odredaba krivi~nog zakonika<br />
o poku{aju, Zbornik Pravnog fakulteta u Zagrebu, Zagreb, 1955/3-4, str. 225-<br />
238.<br />
... Stavljanje na ku{nju uz nadzor i pomo} kao jedna humana i racionalna<br />
krivi~nopravna sankcija, Arhiv za pravne i dru{tvene nauke, Beograd,<br />
1954/2.<br />
... Pravni status du{evno anormalnih delinkvenata, JRKKP, Beograd,<br />
1964/3, str. 303-330.<br />
- Zlatari}, Bogdan - Dama{ka, Mirijan: Rje~nik krivi~nog prava i postupka,<br />
Informator, Zagreb, 1966.<br />
@<br />
- @ivanovi}, Toma: Osnovni problemi krivi~nog prava, Beograd,<br />
1930.<br />
... Krivi~no <strong>pravo</strong>, op{ti deo, kwiga I, Beograd, 1935,.<br />
... Osnovni problemi krivi~nog prava i druge studije, Slu`beni list<br />
SFRJ, Beograd, 1986.<br />
- @u`eni}, Jelena: Dali je na{a koncepcija rehabilitacije i brisanja<br />
osude u skladu sa idejom o resocijalizaciiji osu|enih osoba i na liniji humanisti~ke<br />
orijentacije krivi~nog prava, Na{a zakonitost, Zagreb, 1978/1, str.<br />
65-71.<br />
770