Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
<strong>Zoran</strong> <strong>Sulejmanov</strong><br />
KLASIFIKACIJA NA OSUDENI LICA<br />
1
2
ZORAN SULEJMANOV<br />
KLASIFIKACIJA NA<br />
OSUDENI LICA<br />
- magisterski trud -<br />
Skopje, 1982<br />
3
4
S O D R @ I N A<br />
UVODNI ZABELE[I .................................................................................. 7<br />
Glava I<br />
TRI FAZI VO INDIVIDUALIZACIJATA NA KRIVI^NITE<br />
SANKCII<br />
1. Zakonska individualizacija .................................................................... 11<br />
2. Sudska individualizacija ......................................................................... 18<br />
3. Izvr{<strong>na</strong> individualizacija ..................................................................... 21<br />
Glava II<br />
KRITERIUMI ZA KLASIFIKACIJA NA OSUDENITE LICA<br />
KAKO SREDSTVO ZA OSTVARUAVWE NA IZVR[NATA<br />
INDIVIDUAALIZACIJA<br />
1. Sistem <strong>na</strong> izvruvawe <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta li{uvawe od sloboda i principot<br />
<strong>na</strong> individualizacija i klasifikacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> ............... 25<br />
2. Principot <strong>na</strong> izvr{<strong>na</strong>ta individualizacija vo vrska so<br />
klasifikacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> vo <strong>na</strong>{ata zemja ............................. 28<br />
2.1. Celi <strong>na</strong> ispituvaweto <strong>na</strong> li~nosta <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> ............... 28<br />
2.2. Individualizacvijata i strukturata <strong>na</strong> li~nosta <strong>na</strong><br />
prestapnikot ........................................................................................ 29<br />
2.3. Aspekti <strong>na</strong> ispituvaweto <strong>na</strong> li~nosta <strong>na</strong> osudenoto lice ......... 30<br />
Glava III<br />
KRITERIUMI ZA KLASIFIKACIJA AN OSUDENITE LICA<br />
1. Poim i z<strong>na</strong>~ewe <strong>na</strong> klasifikacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> ................... 33<br />
2. Vidovi <strong>na</strong> klasifikacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> i kriteriumi<br />
za nivno sproveduvawe ............................................................................... 35<br />
2.1. Horizontal<strong>na</strong> klasifikacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> ......................... 36<br />
a) Pol <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> ................................................................... 37<br />
b) Vozrast <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> ............................................................ 39<br />
v) Dol`i<strong>na</strong> <strong>na</strong> izre~e<strong>na</strong>ta kaz<strong>na</strong> <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> .................... 40<br />
g) Zdravstve<strong>na</strong> sostojba <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> .................................... 41<br />
d) Stepen <strong>na</strong> obezbedenost <strong>na</strong> kazneno-popravnite ustanovi .... 43<br />
|) Krimi<strong>na</strong>lno mi<strong>na</strong>to <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>et <strong>lica</strong> ...................................... 44<br />
2.2. Vertikal<strong>na</strong> klasifikacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> ............................. 44<br />
5
3. <strong>Klasifikacija</strong> spored porane{niet i pozitivnite propisi <strong>na</strong><br />
<strong>na</strong>{ata zemja ................................................................................................. 45<br />
4. Ostvaruvawe <strong>na</strong> klasifikacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> ......................... 52<br />
4.1. Opservacioni centri.......................................................................... 53<br />
4.2. Priemni oddelenija ............................................................................ 55<br />
a) Kadrovska opremenost <strong>na</strong> priemnite oddeleniaja .................. 57<br />
b) Izbor <strong>na</strong> slu~ai <strong>na</strong> izu~uvawe <strong>na</strong> li~nosta vo priemnite<br />
oddelenija ......................................................................................... 58<br />
v) Obem i granici <strong>na</strong> ispituvawe <strong>na</strong> li~nosta vo priemnite<br />
oddelenija ......................................................................................... 60<br />
g) Priemni oddelenija ili opservacioni centri ........................ 61<br />
d) Organi <strong>na</strong>dle`ni za klasifikacija <strong>na</strong> osudsenite <strong>lica</strong> ....... 63<br />
5. Za problemot <strong>na</strong> homogeni ili heterogeni klasifikacioni<br />
grupi............................................................................................................... 64<br />
6. Di<strong>na</strong>mi~nost <strong>na</strong> klasifikacijata ........................................................... 67<br />
7. Nu`nost od tipologija <strong>na</strong> kriteriumite za klasifikacija <strong>na</strong><br />
<strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> ............................................................................................. 70<br />
Glava VI<br />
KLASIFIKACIJA NA OSUDENITE LICA VO KPD<br />
IDRIZOVO<br />
1. Kategorizacija <strong>na</strong> kazneno-popravnite usatnovio kako<br />
pretpostavka za ostvaruvawe <strong>na</strong> klasifikacijata ................................. 77<br />
2. Osnovni pretpostavki za klasifikacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> ............ 79<br />
2.1. Pretpostavki povrzani so efikasnoto ostvaruavwe <strong>na</strong><br />
individualiziran tretman ................................................................ 80<br />
2.2. Pretpostavki za spre~uvawe <strong>na</strong> krimi<strong>na</strong>l<strong>na</strong>ta infekcija ........ 84<br />
2.3 Pretpostavki za odr`uvawe <strong>na</strong> discipli<strong>na</strong>ta ............................... 84<br />
3. Kriteriumi za klasifikacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> vo<br />
KPD Idrizovo ................................................................................................ 86<br />
4. Ostvaruvawe <strong>na</strong> klasifikacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong> ............................. 94<br />
4.1. Ostvaruvawer <strong>na</strong> klasifikacijata vo Priemnoto ..................... 94<br />
oddelenie <strong>na</strong> Domot .................................................................................... 94<br />
a) Prostorni uslovi <strong>na</strong> Priemnoto oddelenie ............................ 96<br />
b) Organizacio<strong>na</strong> postavenost i kadrovska opremenost <strong>na</strong><br />
Priemnoto oddelenie .................................................................... 98<br />
v) Metodi so koi se koristat stru~wacite od Priemnoto<br />
oddelenie ........................................................................................ 100<br />
g) Odlu~uavwe i kone~no ostvaruvawe <strong>na</strong> klasifikacijata <strong>na</strong><br />
<strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> vo KPD Idrizovi ............................................ 101<br />
4.2. Ostvaruvawe <strong>na</strong> reklasifikacijata .............................................. 107<br />
ZAKLU^OCI I PREDLOZI .................................................................. 111<br />
KORISTENA LITERATURA .................................................................. 117<br />
6
UVODNI ZABELE[I<br />
Istoriski gledano, kraj<strong>na</strong>ta cel <strong>na</strong> propi{uvaweto, izrekuvaweto<br />
i izvr{uvaweto <strong>na</strong> krivi~nite sankcii vo site dosega{ni klasni<br />
op{testveno-ekonomski formacii bila ista - spre~uvawe <strong>na</strong> osobeno<br />
op{testveno opasni dejnosti. Me|utoa, op{testve<strong>na</strong>ta reakcija protiv<br />
krimi<strong>na</strong>lnite povedenija odnosno, razli~ite metodi i sredstva za nivno<br />
spre~uvawe (suzbivawe) i voop{to razvitokot <strong>na</strong> sistemot <strong>na</strong> izvr{uvaweto<br />
<strong>na</strong> krivi~nite sankcii, zavisele od teoretsko-<strong>na</strong>u~niot<br />
koncept za kaznuvaweto i negovto z<strong>na</strong>~ewe za suzbivaweto <strong>na</strong> krimi<strong>na</strong>litetot,<br />
bidej}i krivi~ite sankcii gi karakteriziraat odredeni specifi~nosti<br />
vo odnos <strong>na</strong> celite {to im gi postavuvaat odredeni op{testva.<br />
Izvr{uvaweto <strong>na</strong> krivi~nite sankcii, a me|u niv i <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta<br />
zatvor, {to za <strong>na</strong>s e od poseben op{testven interes, vo toj pogled gi<br />
karakterizira razvoen pat {to odi od idejata za retributiv<strong>na</strong> kaz<strong>na</strong><br />
kon sfa}aweto za op{testveno popravawe i resocijalizacija <strong>na</strong> delinkventite.<br />
Imeno, u{te od svojata pojava, klasnoto op{testvo im postavi<br />
zada~a <strong>na</strong> "javnite kazni," preku odmazda za storenoto zlo da predizvikaat<br />
stradawe, zastra{uvawe i onevozmo`uvawe <strong>na</strong> izvr{itelite<br />
<strong>na</strong> krivi~nite dela toa da go povtoruvaat i vo idni<strong>na</strong>. Kaz<strong>na</strong>ta toga{<br />
ima{e teolo{ka (stradawe), politi~ka, zastra{uvawe i socioekonomska<br />
(ugnetuvawe) cel. 1 Oblicite <strong>na</strong> op{testve<strong>na</strong>ta reakcija vo robovladetelstvoto<br />
i feudalizmot se ostvaruvaa preku surovi i brutalni<br />
telesni i smrtni kazni, metodi <strong>na</strong> op{testve<strong>na</strong> degradacija, pari~ni<br />
kazni, progonstvo i deportacija. 2 Vakvata koncepcija za kaznuvaweto i<br />
negovite celi provejuva se do krajot <strong>na</strong> XVIII vek, koga se legalizira<br />
zatvoraweto kako kaz<strong>na</strong> za storenoto krivi~o delo. No, i vo po~etokot<br />
<strong>na</strong> prime<strong>na</strong>ta <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta li{uvawe od sloboda kako novo sredstvo <strong>na</strong><br />
krivi~<strong>na</strong>ta represija, odmazdata i zastra{uvaweto osta<strong>na</strong>a - sega kako<br />
celi sami <strong>na</strong> sebe, so stradaweto kako nu`<strong>na</strong> posledica od niv<strong>na</strong>ta<br />
prime<strong>na</strong>, a pod vlijanie <strong>na</strong> klasi~<strong>na</strong>ta {kola vo krivi~noto pravo, 3<br />
koja{to se zalaga{e za apsrakt<strong>na</strong>ta pravednost i ed<strong>na</strong>kvost pred zako-<br />
1<br />
Kaz<strong>na</strong>tra mu slu`e{e <strong>na</strong> toa so nejzi<strong>na</strong>ta prime<strong>na</strong> da se ubla`i<br />
gnevot <strong>na</strong> bogovite {toe predizvikan so zlostorstvoto i da se za{titi javniot<br />
red i mir. Za toa vidi pove}e Ansel (38)<br />
2<br />
Pove}e za toa vidi Eliot (347-352)<br />
3<br />
Istaknuvaweto <strong>na</strong> odmazdata kako osnov<strong>na</strong> cel <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta e karakteristika<br />
ma apsolutite teorii, [to posebno gi zastapuvaa Kant i Hegel vo ramkite<br />
<strong>na</strong> klasi~<strong>na</strong>ta {kola <strong>na</strong> krivi~noto pravo.<br />
7
not. Vo ovoj dolg period dominira{e eden represivno-preventiven<br />
koncept za koj slobodno mo`e da se ka`e deka ne uspea da go <strong>na</strong>mali<br />
krimi<strong>na</strong>litetot. Naprotiv, toj u{te pove}e se {ire{e i toa so silata<br />
<strong>na</strong> povrat. 4<br />
Poradi toa {to represiv<strong>na</strong>ta koncepcija vo suzbivaweto <strong>na</strong><br />
krimi<strong>na</strong>litetot ne poka`a vidni rezultati, sredstvata za borba protiv<br />
krimi<strong>na</strong>litetot, novite {koli <strong>na</strong> krivi~noto pravo gi pobaraa <strong>na</strong><br />
druga stra<strong>na</strong>. Imeno, vnimanieto se svrtuva kon delinkventot kako nositel<br />
<strong>na</strong> krimi<strong>na</strong>l<strong>na</strong>ta aktivnost. Taka, spored pozitivistite, reakcijata<br />
treba da se prilagodi spored storitelot <strong>na</strong> krivi~noto delo, a toj<br />
treba da se podlo`i <strong>na</strong> specijalen tretman zavisno od sostojbata <strong>na</strong><br />
negovata li~nost, za da se ostvari nejzi<strong>na</strong>ta cel - odbra<strong>na</strong> <strong>na</strong> op{testvoto<br />
od krimi<strong>na</strong>litetot preku prevencija, izolacija i popravawe <strong>na</strong><br />
delinkventot. I sociolo{kata {kola se zalaga{e za popravawe <strong>na</strong> delinkventot,<br />
a vo toj pravec poseno insistiraa "Novata op{testve<strong>na</strong><br />
odbra<strong>na</strong>" preku zalagaweto za efikas<strong>na</strong> borba za za{tita <strong>na</strong> op{testvoto<br />
od krimi<strong>na</strong>litetot i za popravawe i prevospituvawe <strong>na</strong> delinkventite.<br />
Site ovie {koli iznik<strong>na</strong>a i se razivaa vo epohata <strong>na</strong> kapitalizmot,<br />
koj, kako i site drugi klasni op{testva osnov<strong>na</strong>ta socijal<strong>na</strong> funkcija<br />
<strong>na</strong> krivi~noto pravo i <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta ja gleda{e vo za{tita <strong>na</strong> klas<strong>na</strong>ta<br />
i politi~kata struktura {to i odgovara{e <strong>na</strong> vladea~kata klasa.<br />
Me|utoa, vo soglasnost so progresivnite idei i interesi <strong>na</strong> kapitalisti~kata<br />
klasa so <strong>na</strong>mera i poreba od <strong>na</strong>pu{tawe <strong>na</strong> retribucijata<br />
vo izrekuvawe <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta. Vrz tie promeni nu`no vlija{e, pred se, zabrzaniot<br />
razvoj <strong>na</strong> proizvodnite sili i <strong>na</strong> op{testveno-ekonomskite<br />
odnosi, kako i tendencijata kon demokratizacija <strong>na</strong> politi~kite<br />
odnosi od koi, iako formalno, proizleze potrebata za po~ituvawe <strong>na</strong><br />
<strong>na</strong>~elata <strong>na</strong> ed<strong>na</strong>kvo u~estvo <strong>na</strong> site gra|ani vo socijalniot `ivot, ramnopravnosta<br />
i li~nite i politgi~kite slobodi <strong>na</strong> gra|anite. Na toj<br />
<strong>na</strong>~in za prv pat e deklarirano poi<strong>na</strong>kvo mesto <strong>na</strong> ~ovekot vo op{testvoto<br />
vo <strong>na</strong>soka {to z<strong>na</strong>~i humanizacija <strong>na</strong> odnosite me|u lu|eto, bidej}i<br />
ne mo`e{e da se zaobikoli faktot deka ~ovekot vo novite uslovi<br />
stanuva se pove}e gospodar <strong>na</strong> prirodata, <strong>na</strong> op{testvenite tekovi i <strong>na</strong><br />
samiot sebesi. Vo pravec <strong>na</strong> ubla`uvawe <strong>na</strong> krivi~<strong>na</strong>ta represija i<br />
ostri<strong>na</strong>ta <strong>na</strong> izvr{uavweto <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta pridonese i se pogolemoto jaknewe<br />
i osvestuavawe <strong>na</strong> rabotni~kata klasa i nejzi<strong>na</strong>ta borba za ostvaruvawe<br />
<strong>na</strong> vistinska ekonomska i socijal<strong>na</strong> sloboda. Tuka treba da se<br />
dovede i nezamenlivoto vlijanie {to so sebe go donese burniot razvoj<br />
<strong>na</strong> <strong>na</strong>u~<strong>na</strong>ta misla, osobeno <strong>na</strong> marksisti~kata teorija, sociologijata i<br />
drugite <strong>na</strong>uki za op{testvoto i za ~ovekot kako biopsiholo{ka i socijal<strong>na</strong><br />
edinka.<br />
4<br />
Za toa pove}e vidi: Pi<strong>na</strong>tel (301-302)<br />
8
Vakviot evolutiven pat <strong>na</strong> op{testvoto i <strong>na</strong> <strong>na</strong>u~<strong>na</strong>ta misla dovede<br />
do toa vo sovremenite op{testva osnov<strong>na</strong>ta cel <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta da se<br />
vrzuva za delinkventot i potrebata sprema nego da se prezemaat soodvetni<br />
merki <strong>na</strong> tretman {to vodat kon negova resocijalizaija. So ostvaruvaweto<br />
<strong>na</strong> taa cel se postignuva <strong>na</strong>jefikas<strong>na</strong> za{tita <strong>na</strong> op{testvoto<br />
5 i li~nosta <strong>na</strong> delinkventot. Poradi toa krivi~noto pravo, krimi<strong>na</strong>l<strong>na</strong>ta<br />
politika i penologijata se stremat kon izgradba <strong>na</strong> instituti<br />
i humanizirai merki za tretman i pomo{ <strong>na</strong> delinkventite so koi<br />
se ovozmo`uva kreirawe <strong>na</strong> op{testveno pozitivni li~osti {to }e<br />
mo`at lesno da go <strong>na</strong>jdat svoeto mesto vo op{testvoto i koi{to ve}e<br />
nema da vr{at krivi~i dela. Me|utoa, ne smee da se zaboravi deka krivi~nite<br />
sankcii (a vo nivni ramki i kaz<strong>na</strong>ta zatvor) imaat polivalent<strong>na</strong><br />
funkcija 6 za ~ie ostvaruvawe treba postojano da se vodi smetka.<br />
Potenciraweto i istaknuvaweto <strong>na</strong> preden plan <strong>na</strong> prevospituvaweto<br />
ne z<strong>na</strong>~i celosno ukinuvawe <strong>na</strong> retribucijata, koja {to se pojavuva<br />
kako v<strong>na</strong>tre{<strong>na</strong> komponenta <strong>na</strong> prevencijata general<strong>na</strong> i specijal<strong>na</strong>,<br />
od koja op{testvoto ne mo`e da se otka`e bidej}i pretstavuva nu`nost<br />
{to izvira od potrebata za za{tita <strong>na</strong> op{testvoto i negovata potreba<br />
da go izrazi svojot moralen prekor i neodobruvawe <strong>na</strong> krimi<strong>na</strong>litetot<br />
kako negativen oblik <strong>na</strong> op{testveno povedenie. 7 Me|utoa,<br />
5<br />
So toa kaz<strong>na</strong>ta se pretvora vo efikas<strong>na</strong> merka <strong>na</strong> op{testve<strong>na</strong> za{-<br />
tita. Vo sekoj drug slu~aj op{testvoto e za{titeno samo privremeno dodeka<br />
<strong>osudeni</strong>kot e izoliran od op{testvoto i se <strong>na</strong>o|a vo zatvorot. Ottuka zatvoraweto<br />
i izoliraweto {to ne se sledeni so cel - resocijalizacija, mo`at da<br />
z<strong>na</strong>~at samo privreme<strong>na</strong> za{tita, privreme<strong>na</strong> represiv<strong>na</strong> prevencija i poradi<br />
toa fakti~ki nemaat smisla. Milutinovi}, I, (7)<br />
6<br />
Me{ovitite (spoeni, eklekti~ki) teorii za celite <strong>na</strong> kzanuvaweto<br />
prevencijata ja kombiniraat so odmazda. Kaznuvaweto treba da im odgovori <strong>na</strong><br />
celite <strong>na</strong> prevencijata i retribucijata (punitur quia pecatum est et ne peccatur).<br />
7<br />
Postoeweto elementi <strong>na</strong> retributivnost se opravduva i so toa {to<br />
delinkventnoto povedenie se vrednuva kako op{testveno opasno, negativno, a<br />
<strong>na</strong>ukata i praktikata ne poz<strong>na</strong>vaat metodi za izvr{uvawe <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta vo koi<br />
tie nema da se provlekuvaat. I vo <strong>na</strong>{eto op{testvo postoeweto <strong>na</strong> represivnost<br />
e realnost, <strong>na</strong> {to uka`uva postoeweto <strong>na</strong> smrt<strong>na</strong>ta kaz<strong>na</strong>, konfiskacijata<br />
<strong>na</strong> imotot i pari~<strong>na</strong>ta kaz<strong>na</strong> vo ~ija su{ti<strong>na</strong>, vsu{nost, e vgrade<strong>na</strong> represijata<br />
i vo ~ii ramki prakti~no ne postojat mo`nosti za prime<strong>na</strong> <strong>na</strong> merki<br />
<strong>na</strong>so~eni kon prevospituvawe <strong>na</strong> storitelite <strong>na</strong> krivi~nite dela. Ovie elementi<br />
se prisutni i kaj kaz<strong>na</strong>ta li{uvawe od sloboda (zatvor). Toa se gleda,<br />
pred se, vo toa {to nivnoto izrekuvawe e povrzano so te`i<strong>na</strong>ta i z<strong>na</strong>~eweto<br />
<strong>na</strong> krivi~noto delo, {to nivnoto izvr{uvawe e povrzano so izolacija i re-<br />
`im prosleden so mnogubrojni deprivacii i frustracii, {to <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong><br />
nu`no go do`ivuvaat kako represija. Kaj izvr{uvaweto <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta zatvor: **?<br />
kategorizacija <strong>na</strong> kazneno-popravnite ustanovi i klasifikacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong> "<strong>na</strong>jdobar dokaz za realnosta <strong>na</strong> retributivnosta <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta e vo <strong>na</strong>{ata<br />
9
iako represijata ne se sfa}a vo svojata porane{<strong>na</strong> smisla kako barawe<br />
za odmazda, vra}awe <strong>na</strong> zlo so zlo so cel za stradawe, tuku kako eden<br />
priroden refleks <strong>na</strong> socijal<strong>na</strong>ta psihologija, 8 kako zadovoluvawe <strong>na</strong><br />
~uvstvoto <strong>na</strong> spravedlivost, taka sepak se javuva kako sredstvo {to vo<br />
praktikata go sopira ostvaruvaweto <strong>na</strong> progresivnite celi i idei <strong>na</strong><br />
kaznuvaweto. Poradi toa sovremenite kazneni sistemi se stremat kon<br />
iz<strong>na</strong>o|awe novi re{enija {to kaj krivi~nite sankcii }e gi ubla`at<br />
posledicite od neposred<strong>na</strong>ta egzistencija <strong>na</strong> prevospituvaweto i retribucija<br />
preku voveduvaweto i se po{iroka prime<strong>na</strong> <strong>na</strong> drugi krivi-<br />
~ni sankcii, osobeno takvi {to }e ja zame<strong>na</strong>t kaz<strong>na</strong>ta zatvor, kako {to<br />
se: parape<strong>na</strong>lnite sankcii (uslov<strong>na</strong>ta osuda i sudskata opome<strong>na</strong>), zatvor<br />
vo prazni~nite denovi, poludneven zatvor, pari~ni kazni sankcii<br />
{to se sostojat vo ograni~uavwe <strong>na</strong> nekoi drugi prava <strong>na</strong> gra|aniet i<br />
sli~no.<br />
So istata cel i vo ramkite <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta zatvor se pravat <strong>na</strong>pori<br />
za ograni~uvawe <strong>na</strong> represijata i za {iroko otvorawe <strong>na</strong> pati{tata za<br />
razvivawe <strong>na</strong> procesite <strong>na</strong> prevospituvaweto vo tekot <strong>na</strong> nejzinoto<br />
izdr`uvawe. Vsu{nost, se odi kon postojano ograni~uvawe i potisnuvawe<br />
<strong>na</strong> represijata se do nejzino <strong>na</strong>dminuvawe i otstranuvawe kako<br />
istoriska kategorija. Kaj dolgotrajnite kazni zatvor za toa postojat<br />
realni mo`nosti {to gi iskoristuvaat mnogu zemji preku ubla`uvawe<br />
<strong>na</strong> re`imot <strong>na</strong> nivnoto izdr`uvawe (unifikacija <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta zatvor, 9<br />
ubla`uvawe <strong>na</strong> discipli<strong>na</strong>ta, 10 i se po{iroko koristewe <strong>na</strong> uslovniot<br />
otpust, za da dojdat do izraz sredstvata {to <strong>na</strong>jmnogu i odgovaraat <strong>na</strong><br />
resocijalizacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>. Od druga stra<strong>na</strong>, se pravat se pogolemi<br />
usilbi `ivotot <strong>na</strong> zatvorenicite {to pove}e da se pribli`i<br />
do `ivotot <strong>na</strong> slobodniot ~ovek. 11 Postoi streme` za <strong>na</strong>pu{tawe <strong>na</strong><br />
sistemot <strong>na</strong> segregacija (odvojuvawe i otfrlawe <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>cite od<br />
op{testvoto) i za prime<strong>na</strong> <strong>na</strong> sistem <strong>na</strong> simbioza pome|u delinkventite<br />
i nedelinkventnoto <strong>na</strong>selenie 12 so {to se postignuva normalizacija<br />
<strong>na</strong> `ivotot <strong>na</strong> zatvorenicite. Vo moderniot sistem <strong>na</strong> izvr{uvawe<br />
<strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta zatvor toa e conditio sine qua non za da se ubla`i, pa duri i<br />
regulativa tn. usloven otpust." Marjanovi}, III, (316). Taka i Kambovski I<br />
(155).<br />
8<br />
Kup~evi} - Mladjenovi}, (67)<br />
9<br />
Unifikacijata <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta zatvor e barawe {to pridonesuva za ubla-<br />
`uvawe <strong>na</strong> zatvorskiot re`im i eliminirawe <strong>na</strong> retributivnite elementi vo<br />
nejzinoto izvr{uvawe. Vo vrska so toa sporedi: [urbanovski, II (55)<br />
10<br />
Vidi: Pi<strong>na</strong>tel (305)<br />
11<br />
Ako sakame da go prevopspitame delinkventot i od nego povtorno da<br />
<strong>na</strong>pravime sloboden ~len <strong>na</strong> op{testvoto treba da se organizira ed<strong>na</strong> kazneno-poprav<strong>na</strong><br />
postapka {to }e go podgotvi za vakov `ivot i dosledno <strong>na</strong> toa<br />
koja, {to e mo`no pove}e }e mu se pribli`i. Kornil (64)<br />
12<br />
Vidi: Pi<strong>na</strong>tel (301-303).<br />
10
<strong>na</strong>dmine paradoksot {to vo sebe krie rizik da ne mo`e da se otstvarat<br />
celite <strong>na</strong> resocijalizacijata <strong>na</strong> delinkventite, bidej}i op{testveno<br />
neprilagodeni <strong>lica</strong> sakame da gi prevospitame i akmodirame <strong>na</strong> `ivot<br />
i rabota <strong>na</strong> sloboda dr`ej}i gi vo uslovi <strong>na</strong> dolgotraj<strong>na</strong> izolacija, 13<br />
Vo taa smisla se pravat usilbi za pribli`uvawe <strong>na</strong> `ivotot <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong> do `ivotot <strong>na</strong> sloboda preku razvivawe <strong>na</strong> sistemot <strong>na</strong> poluotvoreni<br />
i otvoreni kazneno popravni ustanovi i oddelenija, preku<br />
pogolema gri`a za pro{iruvawe <strong>na</strong> pravata i pogodnostite <strong>na</strong> zatvorenicite,<br />
podosledno ostvaruvawe <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>~koto samoupravuvawe i<br />
drugi merki <strong>na</strong> human tretman i se pogolema gri`a u{te vo kaznenopopravnite<br />
ustanovi za postpe<strong>na</strong>lno prifa}awe <strong>na</strong> otpu{tenite <strong>osudeni</strong><br />
<strong>lica</strong>. Ottuka proizleguva deka vrz adekvatniot tretman <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong> odnosno, vrz merkite <strong>na</strong> negovoto sproveduvawe, {to trgnuvaat<br />
pred se od storitelot <strong>na</strong> krivi~noto delo, le`i glavniot tovar za uspe{no<br />
ostvaruvawe <strong>na</strong> prevospitnite procesi vo penitencijarnite<br />
ustanovi. Poradi toa se odi kon se pogolema individualizavija <strong>na</strong> toj<br />
tretman, kon negovo prilagoduvawe <strong>na</strong> li~nite karakteristiki <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong> vo <strong>na</strong>stojuvaweto primenetite merki da se soobrazat so<br />
potrebite <strong>na</strong> sekoj delinkvent.<br />
I <strong>na</strong>{eto socijalisti~ko samoupravno op{testvo pri kaznuvaweto<br />
trgnuva pred se od doverbata vo ~ovekot i resocijalizacijata ja<br />
sfa}a kako kompleksen proces <strong>na</strong> izgradba <strong>na</strong> ~ovekovata li~nost preku<br />
razgraduvawe <strong>na</strong> pogre{nite i negtivni stavovi <strong>na</strong> neakomodira<strong>na</strong>ta<br />
li~nost i formirawe novi socijalno prilagodeni stavovi {to vo<br />
kraj<strong>na</strong> linija ja ovozmo`uvaat reintegracijata <strong>na</strong> osudenoto lice vo<br />
op{testvoto. 14 Takvoto sfa}awe <strong>na</strong> resocijalizacijata kaj <strong>na</strong>s <strong>na</strong>o|a <strong>na</strong><br />
13<br />
Dolgotrajnite kazni zatvor se koncipirani vrz idejata <strong>na</strong> prevospituvawe<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> no tie ostvaruvaat i niza {tetni vlijanija vrz zatvorenicite<br />
i ostavaat posledici {to se izrazuvaat <strong>na</strong> fizi~ki, zdravstven i<br />
socijalen plan (stanovi{te {to dojde do izraz <strong>na</strong> II Me|u<strong>na</strong>roden kongres za<br />
kriminologija vo Pariz, 1950). Istra`uvaweto <strong>na</strong> zatvorskite uslovi, zatvorskata<br />
sredi<strong>na</strong>, odnosite vo nea kako i tretmanot <strong>na</strong> taa specifi~<strong>na</strong> populacija<br />
uka`uvaat od etiolo{ka gled<strong>na</strong> to~ka deka zatvorot pretstavuva kriminogen<br />
faktor. Me|utoa, <strong>na</strong> dene{niov stepen od op{testveniot razvoj kaznite<br />
li{uvawe od sloboda (zatvor) se u{te postojat (duri go zazemaat i glavnoto<br />
mesto vo sistemot <strong>na</strong> krivi~nite sankcii) i dodeka ne bidat zameneti so<br />
podobri merki, edinetsve<strong>na</strong> solucija e vrz <strong>na</strong>u~<strong>na</strong> osnova da se racio<strong>na</strong>lizira<br />
penitencijarniot sistem. Mora, z<strong>na</strong>~i, da se iz<strong>na</strong>o|aat takvi re{enija, zatvorot<br />
da mo`e da stane vistinski faktor vo borbata protiv krimi<strong>na</strong>litetot i<br />
da im odgovori <strong>na</strong> barawata {to mo`at efikasno da ja ispol<strong>na</strong>t negovata funkcija,<br />
a za toa se potrebni postojani empiriski istra`uvawa.<br />
14<br />
Sfate<strong>na</strong> bilo kako proces, bilo kako cel resocijalizacijata ne e<br />
ni{to drugo tuku povtor<strong>na</strong> resocijalizacija ili socijalizacija vo pravec<br />
{to z<strong>na</strong>~i prifa}awe <strong>na</strong> vladea~kiot normativen sistem od stra<strong>na</strong> <strong>na</strong> poedi-<br />
11
osobe<strong>na</strong> i edinstve<strong>na</strong> potkrepa vo su{ti<strong>na</strong>ta <strong>na</strong> socijalisti~kite demokratski<br />
odnosi {to obezbeduvaat takva polo`ba <strong>na</strong> ~ovekot koj,<br />
osloboden od sekakva eksploaatciaj i raznovidni samovolija stanuva<br />
osnoven faktor <strong>na</strong> op{etstevnite odnosi i procesi. Vo <strong>na</strong>{ata zaednica<br />
se poa|a od ~ovekovata li~nost kako nositel <strong>na</strong> svoite i sevkupnite<br />
interesi vo site domeni od op{testve<strong>na</strong>ta i ekonomskata stvarnost.<br />
Vo taa smisla nemu ustavno mu se garantirani takvi prava i slobodi<br />
{to se dostojni <strong>na</strong> ~ovekovata priroda i mu se pru`at site uslovi<br />
<strong>na</strong> negovo vistinsko osloboduvawe za humanizirawe <strong>na</strong> negovata li~nost<br />
i negovite odnosi. Pravoto <strong>na</strong> fizi~ki integritet, <strong>na</strong> po~ituvawe<br />
<strong>na</strong> negovata li~nost so site atributi <strong>na</strong> ~est i dostoinstvo, kako i<br />
site drugi prava {to pretstavuvaat uslov za negovata li~<strong>na</strong>, ekonomska<br />
i socijal<strong>na</strong> sigurnost i izrazuvawe <strong>na</strong> negovoto politi~ko bitie<br />
vo procesot <strong>na</strong> odlu~uvaweto i vlasta, ja potvrduvaat negovata osnov<strong>na</strong><br />
i neprikosnove<strong>na</strong> polo`ba {to se zasnova vrz op{testve<strong>na</strong>ta sopstvenost<br />
<strong>na</strong>d sredstvata za proizvodstvo i samoupravuvaweto <strong>na</strong> rabotniot<br />
~ovek. Imaj}i ja predvid vakvata polo`ba <strong>na</strong> ~ovekot, za{titata <strong>na</strong><br />
<strong>na</strong>{eto op{testvo go <strong>na</strong>o|a svoeto opravduvawe preku za{titata pred<br />
se <strong>na</strong> pravata, slobodite i interesite <strong>na</strong> sekoj pooedinec. Vo taa smisla<br />
vo site sferi <strong>na</strong> op{testvenoto `iveewe ~ovekot se istaknuva<br />
kako <strong>na</strong>jgolema vrednost <strong>na</strong> op{testvoto vo koja mora da se vodi gri`a<br />
duri i pri izgraduvaweto i realiziraweto <strong>na</strong> sistemot <strong>na</strong> kaznite, vo<br />
koj pri izdr`uvaweto <strong>na</strong> kaznite li{uvawe od sloboda, <strong>na</strong> resocijalizacijata<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> i se posvetuva posebno vnimanie. Toa z<strong>na</strong>~i<br />
deka i kaj <strong>na</strong>s e prifaten preventivno-prevospitniot koncept {to<br />
smeta deka so prime<strong>na</strong>ta <strong>na</strong> soodvetni socijalno-terapeutski merki<br />
mo`e da se postigne vra}awe <strong>na</strong> delinkventot vo op{testvoto kako negov<br />
korisen i ramnopraven ~len. Se trgnuva od toa deka kaz<strong>na</strong>ta zatvor<br />
svoeto pozitivno dejstvo vo odnos <strong>na</strong> konkretniot delinkvent i za{titata<br />
<strong>na</strong> op{testvoto mo`e da gi ostvari samo ako e prilagode<strong>na</strong> <strong>na</strong> toj<br />
koncept, {to, od svoja stra<strong>na</strong>, ja <strong>na</strong>metnuva nu`nosta od dobro poz<strong>na</strong>vawe<br />
<strong>na</strong> li~nosta <strong>na</strong> delinkventot so site nejzini mniogubrojni i raznovidni<br />
individualni svojstva. Nu`no e z<strong>na</strong>~i, prethodno ispituvawe <strong>na</strong><br />
li~nosta <strong>na</strong> delinkventot {to ovozmo`uva, pred se, pravilen izbor <strong>na</strong><br />
kaz<strong>na</strong>ta, a potoa nejzino odmeruvawe vo zavisnost od svojstvata i okolnostite<br />
<strong>na</strong> konkretniot delinkvent i karakteristikite <strong>na</strong> krivi~noto<br />
delo zaradi iz<strong>na</strong>o|awe adekvatni sredstva i metodi za resocijalizacija.<br />
Toa uka`uva deka so istaknuvaweto <strong>na</strong> prevospituvaweto <strong>na</strong> delinkventot<br />
kako osnov<strong>na</strong> cel <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta, li~nosta <strong>na</strong> delinkventot }e<br />
go potisnuva krivi~noto delo vo vtor plan. Na toj <strong>na</strong>~in kone~no se<br />
necot koj kako regulator <strong>na</strong> svoeto povedenie prifatil drug normativen sistem:<br />
zlostorni~ki, antisocijalen, t.e. sprotiven <strong>na</strong> vladea~kiot, <strong>na</strong>dmi<strong>na</strong>t i<br />
sl. (Gramatica); socijalizacija <strong>na</strong> asocijalnite i resocijalizacija <strong>na</strong> antisocijalnite.<br />
Kambovski, III (308).<br />
12
<strong>na</strong>pu{ta sfa}aweto deka borbata protiv krimi<strong>na</strong>litetot mo`e da se<br />
vodi preku odmazda i zastra{uvawe bez da se po~ituva li~nosta <strong>na</strong> delinkventot<br />
i visoko se istaknuva principot <strong>na</strong> individualizacijata<br />
(zakonska, sudska i izvr{<strong>na</strong>) <strong>na</strong> krivi~nite sankcii, kako svetilnik<br />
{to mora da se sledi za da ne se potone vo baraweto spas od krimi<strong>na</strong>litetot<br />
koj od den <strong>na</strong> den se pove}e se razbranuva. Problemot <strong>na</strong> individualizacijata<br />
vo <strong>na</strong>j{iroka smisla <strong>na</strong> zborot, z<strong>na</strong>~i, se postavuva kako<br />
eden od faktorite {to mora da bide bezuslovno po~ituvan za da mo`at<br />
da dojdat do izraz sovremenite koncepcii za celite <strong>na</strong> kaznuvaweto.<br />
Od site ovie teoretskiu i prakti~ni <strong>na</strong>pori jasno se gleda obidot,<br />
preku razvivaweto <strong>na</strong> odredeni principi, sredstva i tretmani<br />
sprema li~nosta <strong>na</strong> storitelot <strong>na</strong> krivi~noto delo, da se pridonese<br />
kon usovr{uvawe <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta za taa da mo`e poefikasno da gi ostvaruva<br />
celite {to vo sovremenite uslovi i se postavuvaat, Me|utoa, i pokraj<br />
tie <strong>na</strong>pori, kaz<strong>na</strong>ta takva kakva {to e denes, se u{te ne vlijae vrz<br />
otstranuvaweto <strong>na</strong> pri~inite i uslovite <strong>na</strong> krimi<strong>na</strong>litetot. Zatoa e<br />
potrebno te`i{teto <strong>na</strong> borbata protiv krimi<strong>na</strong>lnite odnesuvawa da<br />
se postavi vrz ed<strong>na</strong> po{iroko sfate<strong>na</strong> op{testve<strong>na</strong> prevencija od<br />
stra<strong>na</strong> <strong>na</strong> dr`avnite i op{testveni organi i gra|anite, {to }e bide<br />
<strong>na</strong>so~e<strong>na</strong> kon prezemawe <strong>na</strong> ekonomski, socijalni, kulturno-prosvetni<br />
i zdravstveni merki so koi }e se otstranuvaat neposrednite izvori <strong>na</strong><br />
krimi<strong>na</strong>litetot. Trgnuvaj}i od sega{nite uslovi i mo`nosti, tie zada~i<br />
vrz sebe ne mo`e da gi prezeme kaz<strong>na</strong>ta, bidej}i nejzi<strong>na</strong>ta su{ti<strong>na</strong><br />
e sepak prisilbata {to deluva post factum. Me|utoa, <strong>na</strong> dene{noto nivo<br />
od razvienost <strong>na</strong> <strong>na</strong>u~<strong>na</strong>ta misla vo krivi~nopravnite <strong>na</strong>uki, kriminologijata<br />
i penologijata, kaz<strong>na</strong>ta se u{te se vrednuva kako <strong>na</strong>jmo}no<br />
sredstvo za suzbivawe i spre~uvawe <strong>na</strong> krimi<strong>na</strong>litetot. Duri i onie<br />
op{testva {to se izgraduvaat vrz demokratski, socijalisti~ki i samoupravni<br />
osnovi vo koi se sozdavaat pretpostavki za ostvaruvawe <strong>na</strong> ~ovekot<br />
kako celosno slobod<strong>na</strong> li~nost, i tie vo ramkite <strong>na</strong> usvoeniot<br />
koncept za etiologijata <strong>na</strong> krimi<strong>na</strong>litetot kako op{testveno negativ<strong>na</strong><br />
pojava, ne mo`at da se otka`at od uslugite <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta duri i pri sostojba<br />
<strong>na</strong>, kako {to vidovme, nejzini negativni vlijanija. Preku nejzinoto<br />
razrabotuvawe, modificirawe i usovr{uvawe, <strong>na</strong> izvesen <strong>na</strong>~in<br />
se ubla`uvaat nejzinite negativni efekti. Me|utoa, poradi toa {to<br />
kaz<strong>na</strong>ta, vo samoto svoe bitie ne mo`e da ne bide protivre~<strong>na</strong> so sovremenite<br />
celi {to i se posatvuvaat, tie negativnosti ne mo`at do kraj<br />
da se <strong>na</strong>dmi<strong>na</strong>t. Na toj <strong>na</strong>~in i pokraj site <strong>na</strong>pori za prilagoduvawe <strong>na</strong><br />
kaz<strong>na</strong>ta kon li~nosta <strong>na</strong> osudenoto lice, doa|a do izvesni kontroverzi<br />
okolu kaz<strong>na</strong>ta, bidej}i od nea denes se bara da go obezbedi ostvaruvaweto<br />
<strong>na</strong> discipli<strong>na</strong>ta vo kazneno popravnite ustanovi, a vo isto vreme<br />
i prevospituvaweto <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>. Na toj <strong>na</strong>~in, poradi uslovite<br />
vo zatvorot i poradi posledicite {to kaz<strong>na</strong>ta gi ostvaruva vrz li~nosta<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>kot, se <strong>na</strong>metnuva potrebata od kategorizacija <strong>na</strong> kazneno-popravnite<br />
ustanovi i klasifikacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>.<br />
13
Kako sovremeni pridobivki <strong>na</strong> penolo{kata misla, kategorizacijata<br />
<strong>na</strong> kazneno-popravnite ustanopvi i klasifikacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong> nerazdelno se povrzani so individualizacijata i se pojavuvaat<br />
kako posledici <strong>na</strong> zakonskata i sudskata individualizacija i pretpostavki<br />
<strong>na</strong> izvr{<strong>na</strong>ta individualizacija, bidej}i objektivno ne e<br />
mo`no da se prezeme <strong>na</strong>polno individualiziran tretman sprema site<br />
<strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong>. Oddeluvaweto <strong>na</strong> oddelni kategorii <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong> so<br />
ogled <strong>na</strong> nivnite objektivni i subjektivni obele`ja se pojavuva kako<br />
lajt motiv {to treba nu`no da se sledi za da bide mo`no spre~uvaweto<br />
<strong>na</strong> krimi<strong>na</strong>l<strong>na</strong>ta infekcija me|u <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> i za da se odr`i niv<strong>na</strong>ta<br />
discipli<strong>na</strong>, kako uslovi {to }e gi spre~at negativnite efekti <strong>na</strong><br />
kaz<strong>na</strong>ta zatvor. Me|utoa, pred ovie instituti se postavuva u{te ed<strong>na</strong><br />
zada~a koja, so ogled <strong>na</strong> svoeto z<strong>na</strong>~ewe e primar<strong>na</strong>, no, koja e nezamisliva<br />
bez prethodnoto obezbeduvawe <strong>na</strong> uslovite {to z<strong>na</strong>~at spre~uvawe<br />
<strong>na</strong> krimi<strong>na</strong>l<strong>na</strong>ta zaraza i odr`uvawe <strong>na</strong> discipli<strong>na</strong>ta vo kaznenopopravnite<br />
ustanovi. Taa zada~a se sostoi vo izveduvaweto <strong>na</strong> procesot<br />
<strong>na</strong> resocijalizacijata koja {to vo formiraweto <strong>osudeni</strong>~ki grupi<br />
so istovetni potrebi od individualen tretman <strong>na</strong>o|a blagoprijat<strong>na</strong> po-<br />
~va za svoe efikasno ostvaruvawe.<br />
Se dodeka ne se pojavi idejata za resocijalizacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong>, vsu{nost, i nema{e potreba od klasifikacija <strong>na</strong> ustanovite i <strong>na</strong><br />
<strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>. So pojavata <strong>na</strong> ovaa ideja se pojavi potrebata od kategorizacija<br />
<strong>na</strong> ustanovite i klasifikacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>, a seto toa<br />
za da se <strong>na</strong>mali krimi<strong>na</strong>litetot i da se ostvari poefikas<strong>na</strong> za{tita <strong>na</strong><br />
op{testvoto <strong>na</strong> toj <strong>na</strong>~in {to }e se deluva vrz otstranuvaweto <strong>na</strong> krimi<strong>na</strong>litetot,<br />
za da se ubla`i represijata i za da se razre{at protivre~nostite<br />
me|u slabostite <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta i potrabata taa da se zadr`i.<br />
Za site ovie da mo`at da se ostvarat, potrebno e dosledno pridr`uvawe<br />
<strong>na</strong> konceptot <strong>na</strong> kategorizacija <strong>na</strong> ustanovite i klasifikacija <strong>na</strong><br />
<strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> i negovo bezrezervno primenuvawe i usovr{uvawe.<br />
Samo <strong>na</strong> toj <strong>na</strong>~in ovoj koncept mo`e da odgovori <strong>na</strong> <strong>na</strong>u~nite i op{testvenite<br />
o~ekuvawa {to vo nego se polagaat i poradi koi i go a<strong>na</strong>lizirame<br />
vo ovoj trud.<br />
Poradi svoeto efikasno dejstvo vo ostvaruvaweto <strong>na</strong> celite <strong>na</strong><br />
kaz<strong>na</strong>ta, kategorizacija <strong>na</strong> kazneno-popravnite ustanovi i klasifikacija<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> denes se op{toprifateni instituti vo site penitencijarni<br />
sistemi {to ja sledat linijata <strong>na</strong> prifa}awe <strong>na</strong> nesomnenite<br />
dostreli <strong>na</strong> penolo{kata <strong>na</strong>uka i praktika. Toa e orientacijata<br />
i <strong>na</strong> <strong>na</strong>{iot penitencijaren sistem, koj ostanuva dosleden <strong>na</strong> sovremenite<br />
tekovi, iako pri nivnoto sledewe nu`no se sre}ava so odredeni<br />
te{kotii od teoretska i prakti~<strong>na</strong> priroda. Imeno, vo pogled <strong>na</strong><br />
ostvaruvaweto <strong>na</strong> kategorizacijata <strong>na</strong> kazneno-popravnite ustanovi i<br />
klasifikacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> postojat mnogubrojni problemi i<br />
nere{eni pra{awa, me|u koi i odredeni lutawa vo opredeluvaweto <strong>na</strong><br />
niv<strong>na</strong>ta funkcija, nesoglasuvawa vo pogled <strong>na</strong> toa dali e podobro da se<br />
14
formiraat homogeni ili heterogeni grupi, nedorazbirawa vo pogled<br />
<strong>na</strong> sostavot i rabotata <strong>na</strong> klasifikacionite komisii i drugi problemi<br />
od organizacio<strong>na</strong> i tehni~ka priroda. Me|utoa, od osobeno z<strong>na</strong>~ewe<br />
e problemot koj se sostoi vo iz<strong>na</strong>o|awe soodvetni kriteriumi {to trgnuvaj}i<br />
od li~nosta <strong>na</strong> oddelni kategorii <strong>na</strong> delinkventi }e i odgovorat<br />
<strong>na</strong> potrebata od opfa}awe so klasifikacioni grupi <strong>na</strong> onie <strong>osudeni</strong><br />
<strong>lica</strong> za koi dijagnozata i socijal<strong>na</strong>ta prognoza se <strong>na</strong>jneophodni. Posledniov<br />
problem e predmet <strong>na</strong> ovoj trud, bidej}i vo teorijata i praktikata<br />
se u{te ne postojat ized<strong>na</strong>~eni gledawa vo toj pogled, a spored<br />
<strong>na</strong>{e mislewe, od negovoto razre{uvawe vo golema mera zavisi odgovorot<br />
<strong>na</strong> pra{aweto - dali proklamiranite <strong>na</strong>~ela <strong>na</strong> sovremenite sistemi<br />
mo`at efikasno da se ostvaruvaat.<br />
15
16
G l a v a I<br />
TRI FAZI VO INDIVIDUALIZACIJATA NA KRIVI^NITE<br />
SANKCII<br />
Od prethodnite razgleduvawa mo`eme da zaklu~ime deka baraweto<br />
za individualizacija <strong>na</strong> krivi~nite sankcii zavise{e od sfa}awata<br />
za pri~inite <strong>na</strong> krimi<strong>na</strong>litetot i usvoeniot koncept za celite<br />
<strong>na</strong> kaznuvaweto. Toa pridonese ovoj princip razli~no da se koncipira<br />
i da se pre<strong>na</strong>glasuva bilo negovata objektiv<strong>na</strong> ili subjektiv<strong>na</strong> stra<strong>na</strong>,<br />
{to }e re~e krivi~nite sankcii da se prilagoduvaat <strong>na</strong> karakteristikite<br />
<strong>na</strong> storenoto krivi~no delo - <strong>na</strong> negoviot vid i priroda, <strong>na</strong> okolnostite<br />
pod koi e storeno (mesto, vreme, sredstva i <strong>na</strong>~in <strong>na</strong> izvr{uvawe)<br />
<strong>na</strong> te`i<strong>na</strong>ta <strong>na</strong> posledicite i negovoto z<strong>na</strong>~ewe vo konkretite<br />
op{testveni uslovi, ili pak - krivi~nite sankcii da se prilagoduvaat<br />
<strong>na</strong> karakteristikite <strong>na</strong> storitelot <strong>na</strong> krivi~noto delo, t.e. <strong>na</strong> svojstvata<br />
i okolnostite od subjektiv<strong>na</strong> priroda. Na borbata <strong>na</strong> krivi~nopravnite<br />
{koli i go dol`ime kristaliziraweto <strong>na</strong> moderniot poim <strong>na</strong><br />
objektivno-subjektiv<strong>na</strong>ta individualizacija kako princip pod koj vo<br />
<strong>na</strong>j{iroka smisla se podrazira prilagoduvawe <strong>na</strong> krivi~nite sankcii<br />
<strong>na</strong> posebnite karakteristiki <strong>na</strong> storitelot i <strong>na</strong> krivi~noto delo za da<br />
se ostvarat celite <strong>na</strong> krivi~ite sankcii. Toa z<strong>na</strong>~i deka za sovremenite<br />
sfa}awa <strong>na</strong> individualizacijata se poded<strong>na</strong>kvo z<strong>na</strong>~ajni objektivnite<br />
elementi <strong>na</strong> krivi~noto delo i li~nosta <strong>na</strong> storitelot. I <strong>na</strong>{eto<br />
krivi~no pravo trguva tokmu od ed<strong>na</strong> vakva koncepcija i vo taa smisla<br />
gi <strong>na</strong>dgraduva principite <strong>na</strong> zakonskata, sudskata i izvr{<strong>na</strong>ta individualizacija.<br />
1. ZAKONSKA INDIVIDUALIZACIJA<br />
Poradi samata priroda <strong>na</strong> zakonskite propisi{to mora da bidat<br />
op{ti i apsraktni, vo literaturata se smeta deka zakonskata individualizacija<br />
ne e toa vo vistinskata smisla <strong>na</strong> zaborot, bidej}i ne se<br />
zasnova vrz konkretnite okolnosti <strong>na</strong> krivi~noto delo. 15 Pa sepak,<br />
krivi~niot zakon pretsatvuva osnova za individualizacijata <strong>na</strong> krivi-<br />
~nite sankcii, bidej}i pri inkriminiraweto <strong>na</strong> odredeni povedenija<br />
kako krivi~ni dela go odreduva vidot i visi<strong>na</strong>ta <strong>na</strong> krivi~ite sankcii<br />
i sodr`i niza instituti {to ovozmo`uvaat niv<strong>na</strong> modifikacija i prakti~no<br />
prilagoduvawe <strong>na</strong> konkretniot storitel. Taka, <strong>na</strong> primer, vo<br />
15<br />
Vidi ^ejovi}, IV (368) i Radovanovi}, IV (245)<br />
17
<strong>na</strong>{iot krivi~en zakon se predvideni mnogubrojni mo`nosti za individualizacija<br />
<strong>na</strong> krivi~nite sankcii niz slednite instituti: grupirawe<br />
<strong>na</strong> krivi~nite dela po glavi spored objektot <strong>na</strong> za{titata; predviduvawe<br />
razli~ni krivi~ni sankcii: kazni, merki <strong>na</strong> bezbednost, vospitni<br />
merki i parape<strong>na</strong>lni sankcii vo zavisnost od vozrasta, krivi-<br />
~<strong>na</strong>ta odgovornost i opasnosta <strong>na</strong> storitelot i celite <strong>na</strong> krivi~nite<br />
sankcii; razli~no kaznuvawe za umisla i nebre`nost, za dovr{eno i<br />
krivi~no delo vo obid, za podgotvitelni dejstvija i dobrovolno otka-<br />
`uvawe od obid, propi{uvawe <strong>na</strong> alter<strong>na</strong>tivni i kumulativni kazni;<br />
prifa}ewe <strong>na</strong> sistemot <strong>na</strong> relativno odredeni kazni; predviduvawe<br />
odredbi za pote{ka posledica (~l. 15 KZ SFRJ) i sli~no. Me|utoa, za<br />
ostvaruvawe <strong>na</strong> principot <strong>na</strong> individualizacija imaat posebno z<strong>na</strong>~ewe<br />
odredbite za odmeruvawe <strong>na</strong> krivi~nite sankcii i toa: op{tite<br />
pravila (~l. 41 kz SFRJ), kako i posebnite pravila {to se odnesuvaat<br />
<strong>na</strong> ubla`uvawe <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta (~l. 42 i 43 KZ SFRJ), osloboduvawe od kaz<strong>na</strong><br />
(~l. 44 i 45 KZ SFRJ), odmeruvawe <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta za slu~aj <strong>na</strong> povrat<br />
(~l. 41 st. 2 i 46 KZ SFRJ), odgovornost za osobeno te`ok slu~aj (~l. 47<br />
KZ SFRJ), odreduvawe <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta za krivi~ni dela vo stek (~l. 48 KZ<br />
SFRJ), odmeruvawe <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta za <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong> (~l. 49 KZ SFRJ), odmeruvawe<br />
<strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta maloletni~ki zatvor (~l. 78 KZ SFRJ).<br />
2. SUDSKA INDIVIDUALIZACIJA<br />
Sudskata individualizacija se sostoi vo izbor <strong>na</strong> vidopt i visi<strong>na</strong>ta<br />
<strong>na</strong> krivi~<strong>na</strong>ta sankcija sprema konkretnito storitel <strong>na</strong> krivi-<br />
~oto delo od stra<strong>na</strong> <strong>na</strong> sudot vo zavisnost od mo`nostite predvideni<br />
vo krivi~niot zakon so cel <strong>na</strong>jdobro da se ostvarat celite <strong>na</strong> kvivi~nite<br />
sankcii. Istaknuvaweto <strong>na</strong> potrebata da se ostvarat site celi <strong>na</strong><br />
krivi~nite sankcii z<strong>na</strong>~i deka, pokraj general<strong>na</strong>ta i specijal<strong>na</strong>ta prevencija<br />
mora da se po~ituva i pricipot <strong>na</strong> pravednost, interesot <strong>na</strong><br />
`rtvata i barawata <strong>na</strong> javnoto mislewe. Vo taa smisla smetame deka se<br />
pogre{i onie definicii <strong>na</strong> sudskata individualizacija {to za nejzi<strong>na</strong><br />
cel ja istaknuvaat samo specijal<strong>na</strong>ta prevencija 16<br />
Za da mo`e da se ostvari sudskaat individualizacija se koristat<br />
ve}e spom<strong>na</strong>tite instituti <strong>na</strong> krivi~niot zakon po prethodno ispituvawe<br />
<strong>na</strong> li~nosta <strong>na</strong> delinkventot vo vrska so okolnostite <strong>na</strong> krivi~noto<br />
delo. Vo taa smisla, isto taka, e potrebno da bidat jasno opredeleni<br />
celite <strong>na</strong> kaznuvaweto i nivniot me|useben odnos, sudiite da<br />
bidat vo tek so dostigawata vo oblasta <strong>na</strong> <strong>na</strong>u}ite {to go prou~uvaat<br />
~ovekot i negovaat li~nost, kako i da go poz<strong>na</strong>vaat procesot <strong>na</strong> izdr-<br />
`uvaweto <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta.<br />
Zaradi pousper{no ostvaruvawe <strong>na</strong> sudskata individualizacija<br />
vo teorijata se sre}ataat razmisluvawa za voveduvawe odredeni lega-<br />
16<br />
Taka, <strong>na</strong> primer, Kobe, II (4340).<br />
18
lni tipovi <strong>na</strong> delinkventi {to vrz baza <strong>na</strong> sigurni i provereni <strong>na</strong>u~ni<br />
istra`uvawa }e gi konstruira kriminologijata. 17 Vo `elbata mnogubrojnite<br />
svojstva <strong>na</strong> li~nosta da se svedat <strong>na</strong> pomal broj u{te so pozitivistite<br />
zapo~<strong>na</strong> da se formiraat odredeni tipovi <strong>na</strong> li~nosti - delinkventi,<br />
pri {to se zemaat razli~ni kriteriumi: kriminolo{ki,<br />
psiholo{ki, psihijatriski, biosocijalni, prognosti~ki, stepenot <strong>na</strong><br />
op{tesve<strong>na</strong>ta opasnost i sli~no. Tipolo{kite klasifikacii, me|utoa,<br />
doesga nied<strong>na</strong>{ ne uspeale da dobijat dijagnosti~ka ili prognosti~ka<br />
potvrda, bidej}i, kako {to veli eden avtor toa se apstrakcii<br />
{to imaat samo orientacio<strong>na</strong> vrednost, a i netipi~ite svojstva <strong>na</strong> li-<br />
~nosta se isto taka va`ni i igraat uloga za koja e mnogu malku poz<strong>na</strong>to.<br />
18 Isto taka, svojstvata i karakteristikite <strong>na</strong> li~nosta se di<strong>na</strong>mi-<br />
~ni, mnogubroni i raznovidni so bezbrojni mo`nosti za niv<strong>na</strong> kombi<strong>na</strong>cija<br />
kaj ed<strong>na</strong> konkret<strong>na</strong> li~nost pri niv<strong>na</strong> interakcija so op{testvenite<br />
vlijanija. Na dene{nito stepen <strong>na</strong> razvoj <strong>na</strong> <strong>na</strong>ukite za ~ovekot<br />
tie fakti onevozmo`uvaat da se izgradat cvrsti tipovi <strong>na</strong> delinkventi<br />
{to vo sebe nema da krijat opasnost od zoupotrebi. Od ovie pri~ini<br />
kako i poradi toa {to vakvite klasifikacii mo`at da dovedat do pregolema<br />
stigmatizacija <strong>na</strong> delinkventite, bidej}i prete`no se svrteni<br />
kon li~nosta <strong>na</strong> storietlot, nie sme protiv legaliziraweto <strong>na</strong> novi<br />
tipovi delinkventi, {to, od druga stra<strong>na</strong>, ne z<strong>na</strong>~i, deka sme i protiv<br />
istra`uvawata za formirawe kriminolo{ki tipovi <strong>na</strong> delinkventi,<br />
no so edinstve<strong>na</strong> cel takvite <strong>na</strong>pori da pridonesat kon pobzo osvetluvawe<br />
<strong>na</strong> pri~inite <strong>na</strong> krimi<strong>na</strong>litetot, a ne za niv<strong>na</strong> legalizacija. I<br />
{to e <strong>na</strong>jva`no, od argumentacijata <strong>na</strong> onie {to se zalagat za legalizirawe<br />
<strong>na</strong> novi tipovi delinkventi, ne mo`eme da gi sogledame stvarnite<br />
prednosti vo odnos <strong>na</strong> odmeruvaweto <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta, bidej}i mo`nostite<br />
za individualizacija pri izrekuvaweto <strong>na</strong> presudata se, vsu{nost,<br />
mnogu pomali odo{to obi~no se pretpostavuva. Ova ne z<strong>na</strong>~i deka sme<br />
i protiv klasifikacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> vo procesot <strong>na</strong> izdr`uvaweto<br />
<strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta li{uvawe od sloboda, koja spored razli~ni kriteriumi<br />
se izveduva so cel za niv<strong>na</strong> resocijalizacija i koja, kako {to }e<br />
vidime podoc<strong>na</strong>, pretstavuva ne{to sosema drugo.<br />
Koga se zborva za sudskata individualizacija vo teorijata i<br />
praktikata se postavuvaat i mnogubrojni drugi pra{awa me|u koi osobeno<br />
vnimanie zaslu`uvaat: 1. koga da se zapo~ne so ispituvawe <strong>na</strong> li~nosta<br />
<strong>na</strong> optu`enite <strong>lica</strong>, 2. izbor <strong>na</strong> slu~ai za ispituvawe <strong>na</strong> li~nosta<br />
i 3. granici <strong>na</strong> ispiruvawe <strong>na</strong> li~nosta.<br />
Ad. 1. Vo vrska so ova pra{awe vo literaturata postojat glavno<br />
dve stojali{ta. Prvoto {to go proklamira {kolata <strong>na</strong> op{testve<strong>na</strong>ta<br />
odbra<strong>na</strong> e inspirirano od anglosaksonskata podelba <strong>na</strong> krivi~<strong>na</strong>ta po-<br />
17<br />
Taka: Ba~i}, VII (618), Tahovi} (450), Kobe, II (22).<br />
18<br />
Vidi: Lopez-Rey, III (60)<br />
19
stapka, 19 a drugoto e <strong>na</strong> privrzanicite <strong>na</strong> kontinentalniot sistem <strong>na</strong><br />
krivi~<strong>na</strong>ta postapka, spored koi, so ispituvawe <strong>na</strong> li~nosta treba da<br />
se zapo~ne u{te pred utvrduvaweto <strong>na</strong> krivi~<strong>na</strong>ta odgovornost za storenoto<br />
krivi~no delo. 20 Prvoto stojali{te za <strong>na</strong>{ata praktika e neprifatlivo<br />
poradi poi<strong>na</strong>kvata podelba <strong>na</strong> <strong>na</strong>{ata krivi~<strong>na</strong> postapka,<br />
dodeka poradi toa {to ne go po~ituva principot <strong>na</strong> nevinost (~l. 181<br />
st. 4 od Ustavot <strong>na</strong> SFRJ), drugoto zadira vo pravata i slobodite <strong>na</strong><br />
gra|anite i kako takvo treba da se otfrli. Na{iot zakon za krivi~<strong>na</strong>ta<br />
postapka se odlu~il ispituvaweto <strong>na</strong> li~nosta <strong>na</strong> delinkventot<br />
da zapo~ne u{te vo prethod<strong>na</strong>ta postaka "pred zavr{uvaweto <strong>na</strong> istragata."<br />
21 Vakviot stav <strong>na</strong> zakonodavecot predizvika mnogubrojni dilemi<br />
vo teorijata. 22 Smetame deka e <strong>na</strong>jisprano o<strong>na</strong> stojali{te {to se zalaga<br />
za ispiutuvawe <strong>na</strong> li~nosta duri po zavr{uavweto <strong>na</strong> istragata, 23 bidej}i<br />
<strong>na</strong> toj <strong>na</strong>~in koga verojatnosta deka storitelot e vinoven e <strong>na</strong>jgolema,<br />
se <strong>na</strong>maluva rizikot od zloupotrebi <strong>na</strong> pravata i slobodite <strong>na</strong><br />
gra|anite, a vo isto vreme se ovozmo`uva individualizacijata <strong>na</strong> vidot<br />
i visi<strong>na</strong>ta <strong>na</strong> krivi~nite sankcii.<br />
Ad. 2. Od prakti~ni, 24 kadrovski i fi<strong>na</strong>nsiski pri~ini i potrebata<br />
od brza i efikas<strong>na</strong> procedura, vo krivi~<strong>na</strong>at postapka ne e mo`no<br />
da se ispituvaat site obvineti <strong>lica</strong>. Koe lice }e se opservira e fakti-<br />
~ki pra{awe {to treba da go re{ava sudot. 25 No, za da se spre~at nepotrenite<br />
lutawa vo teorijata se pravat obidi da se izgradat kriteriumi<br />
26 za izbor <strong>na</strong> delinkventite ~ija{to li~nost treba da se prou~i.<br />
Me|u niv se <strong>na</strong>veduvaat: te`i<strong>na</strong>ta i vidot <strong>na</strong> krivi~oto delo, <strong>na</strong>~inot<br />
<strong>na</strong> negovoto izvr{uvawe, recidivizmot, specifi~ni svojstva <strong>na</strong> li~nosta<br />
i sl. Taka, se predlaga, sekoga{ prioriteto da se ispuva li~nosta<br />
<strong>na</strong> slednive obvineti <strong>lica</strong>: onie {to izvr{ile te{ki krivi~i dela,<br />
delinkventi {to projavile agresivnost vo izvr{uvaweto <strong>na</strong> krivi~-<br />
19<br />
Vo prviot del <strong>na</strong> krivi~<strong>na</strong>ta postapka se utvrduva krivi~noto delo<br />
i vi<strong>na</strong>ta <strong>na</strong> storitelot, a vo vtoriot del se odreduvaat krivi~ite sankcii po<br />
prethodno prou~uvawe <strong>na</strong> li~nosta. Vidi: Ansel (60-62).<br />
20<br />
Ova stojali{te dojde do izraz vo praktikata <strong>na</strong> Francija i SSSR.<br />
Pove}e za toa vidi Vodopivec i dr. (140) i Stapi~ev (420-421).<br />
21<br />
Vidi ~l. 172 od Zakonot za krivi~<strong>na</strong>ta postapka ("SL SFRJ," br.<br />
4/1977).<br />
22<br />
Postojat avtori {to se soglasuvaat so postojnoto re{enie <strong>na</strong> ZKP.<br />
Taka <strong>na</strong> primer, Proevski, II (38-39).<br />
23<br />
Taka Petrovi} - Coti} (150) i Cari} (66).<br />
24<br />
Ansel, (60)<br />
25<br />
Poradi gore<strong>na</strong>vedenoto smetame deka ne e prifatliva idejata {to ja<br />
zastapuvaat Petrovi} - Coti} (168) so koja se zalagaat <strong>na</strong> storitelite <strong>na</strong> izvesen<br />
broj <strong>na</strong> krivi~ni dela ispituvaweto <strong>na</strong> li~nosta od<strong>na</strong>pred da se predvidi so<br />
zakon.<br />
26<br />
Pove}e za toa vidi: Vodopivec i dr. i Petrovi} - Coti} (168).<br />
20
noto delo, onie {to izvr{ile krivi~ni dela protiv `ivotot i teloto<br />
so umisla, seksualnite delinkventi, alkoholi~arite, recidivistite,<br />
nepresmetlivite i <strong>na</strong>maleno presmetlivite <strong>lica</strong> i sl. Vo taa smisla<br />
vo Rezolucijata <strong>na</strong> ~etvrtoto sovetuvawe <strong>na</strong> Jugoslovenskoto zdru`enie<br />
za krivi~no pravo i kriminologija vo to~ka 1. se prepora~uva:<br />
"Sestranoto izu~uvawe <strong>na</strong> li~nosta <strong>na</strong> storitelot <strong>na</strong> krivi~noto delo<br />
vo sorabotka so stru~waci - psihijatri, psiholozi, sociolozi, socijalni<br />
rabotnici, pedagozi itn. bi trabalo da se sproveduva sekoga{ koga<br />
toa e mo`no, vo slu~aite koga takvoto prou~uvawe se poak`uva potrebno<br />
i korisno so ogled <strong>na</strong> specifi~nite okolnosti <strong>na</strong> krivi~noto delo<br />
i storitelot, a osobeno koga storitelite <strong>na</strong> krivi~nite dela se maloletnici,<br />
mladi polnoletni <strong>lica</strong> i povratnici. 27 Z<strong>na</strong>~aen i prifatliv<br />
e kriteriumot - vidot <strong>na</strong> krivi~<strong>na</strong>ta sankcija i <strong>na</strong>~inot <strong>na</strong> nejzinoto<br />
izvr{uvawe (dali storitelot e voop{to sposoben protiv nego da se<br />
izvr{i odrede<strong>na</strong> krivi~<strong>na</strong> sankcija).<br />
Ad. 3. Koga stanuva zabor za individualizacijata <strong>na</strong> krivi~nite<br />
sankcii treba da se ima predvid deka krivi~noto delo i den-denes ostanuva<br />
centar <strong>na</strong> krivi~noto pravo i pretstavuva osnov<strong>na</strong> granica <strong>na</strong><br />
principot <strong>na</strong> zakonskata i sudskata individualizacija. Vodeweto smetka<br />
za krivi~noto delo (objektiv<strong>na</strong> individualizacija), od svoja stra<strong>na</strong><br />
odreduva vo kolkava mera mo`e da se zasega vo li~nosta <strong>na</strong> storitelot<br />
(subjektiv<strong>na</strong> individualizacija). So pravo se smeta deka taa treba da<br />
zavisi od toa kolku karakteristikite <strong>na</strong> taa li~nost, preku stepenot<br />
<strong>na</strong> krivi~<strong>na</strong>ta odgovornost (vi<strong>na</strong>ta) i niv<strong>na</strong>ta opasnost, do{le do<br />
izraz vo izvr{enoto delo i toa ne zemeni sami za sebe tuku samo vo<br />
vrska so toa delo, bidej}i ~ovekot odgovara za o<strong>na</strong> to go storil, a ne<br />
poradi kvalitetot <strong>na</strong> svojata li~nost. Vo ovaa smisla treba da se tolkuva<br />
i odredbatata od ~l. 172 ZKP pri sproveduvaweto <strong>na</strong> kriminolo-<br />
{kata ekspertiza.<br />
3. IZVR[NA INDIVIDUALIZACIJA<br />
Izvr{<strong>na</strong>ta individualizacija se sostoi vo toa {to izvr{uvaweto<br />
<strong>na</strong> krivi~nite sankcii po prethodno ispituvawe <strong>na</strong> li~nosta <strong>na</strong><br />
<strong>osudeni</strong>kot se sproveduva spored negovite potrebi od stra<strong>na</strong> <strong>na</strong> organite<br />
{to gi izvr{uvaat krivi~nite sankcii so cel za resocijalizacija i<br />
reintegracija <strong>na</strong> delinkventot.<br />
Od samiot poim <strong>na</strong> izvr{<strong>na</strong>ta individualizacija ved<strong>na</strong>{ se zabele`uva<br />
deka nejzi<strong>na</strong>ta edinstve<strong>na</strong> cel e resocijalizacija i reitegracija<br />
<strong>na</strong> delinkventite. Takvoto sfa}awe vo ovaa faza <strong>na</strong> individualizacijata<br />
ovozmo`uva li~nosta <strong>na</strong> delinkevntot da se uva`uva neograni~eno<br />
za razlika od prethod<strong>na</strong>ta faza, kade, kako {to vidovme, pokraj<br />
nea mo`e da se uva`uvaat i drugi principi. Ovde pricipot <strong>na</strong> indivi-<br />
27<br />
Vidi: Kobe, I (12).<br />
21
dualizacijata doa|a do poln izraz i nemu, kako primaren, mu se podredeni<br />
site drugi principi <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta li{uvawe od sloboda. Me|utoa, vo<br />
ovaa faza individualizacijata mora da ima izvesni granici {to }e<br />
pretstavuvaat garancija deka kaz<strong>na</strong>ta nema da go zagubi svojot karakter<br />
<strong>na</strong> op{testve<strong>na</strong> osuda za storenoto krivi~no delo. Imeno spored sfa-<br />
}awata <strong>na</strong> nekoi avtori, individualizacijata ne smee da dovede do spu-<br />
{tawe <strong>na</strong> taraeweto <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta li{uvawe od sloboda pod nejzinite dolni<br />
granici odredeni so ulovniot otpust. 28<br />
Izvr{<strong>na</strong>ta individualizacija se ostvaruva preku prodlabo~eno<br />
stru~no prou~uvawe <strong>na</strong> li~nosta <strong>na</strong> osudenoto lice vo specijalizirani<br />
kazneno-popravni ustanovi i toa vo ramkite <strong>na</strong> klasifikacioni grupi<br />
vo koi se prezemaat programirani i planirani merki i metodi <strong>na</strong> tretman<br />
za resocijalizacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>. Taa se ostvaruva i so drugi<br />
sredstva kako {to se: pogodnostite, disciplinskite kazni, <strong>na</strong>gradite,<br />
uslovniot otpus itn. Me|utoa, od posebno z<strong>na</strong>~ewe e toa {to izvr{<strong>na</strong>ta<br />
individualizacija se sproveduva niz klasifikacioni grupi, bidej}i<br />
ne e prakti~no izvodlivo da se oezbedi posebno individualiziran tretman<br />
za sekoe osudeno lice, nitu pak toa e potrebno, za{to postojat<br />
golem broj dobro prilgodeni <strong>lica</strong> za koi indivcidualniot tretaman,<br />
odnosno prevospituvaweto ne e neophpodno. 29 Vo taa smisla klasifikacijata<br />
voop{to e pomo{en instrument i metod za prakti~no sproveduvawe<br />
<strong>na</strong> principot <strong>na</strong> individualizacijata. 30<br />
Izvr{<strong>na</strong>ta individualizacija, spored <strong>na</strong>{ata teorija i zakonodavstvo<br />
e zamisle<strong>na</strong> kako princip {to treba da ovozmo`i postignuvawe<br />
<strong>na</strong> celta <strong>na</strong> prevospituvaweto <strong>na</strong> osudenoto lice, odnosno nego voosposobuvawe<br />
po pu{taweto <strong>na</strong> sloboda da `ivee i raboti vo soglasnost<br />
so zakonot, da gi ispolnuva do`lnostite <strong>na</strong> ~ovek i gra|anin <strong>na</strong><br />
socijalisti~kata samouprav<strong>na</strong> zaednica i ve}e da ne vr{i krivi~ni<br />
dela. 31 Ostvaruvaweto <strong>na</strong> prevospituvaweto koe vsu{nost presttavuva<br />
vospituvawe kako kontinuiran i edinstven proces <strong>na</strong> razvivawe pozitivni<br />
svojstva kaj ~ovekot i ednovremeno prevospituvawe, odnosno korekcija<br />
<strong>na</strong> seto o<strong>na</strong> {to kaj nego odudira od osnovniot trend 32 e kraj<strong>na</strong>ta<br />
cel <strong>na</strong> penolo{kata individualizacija. No, pokraj toa, so izvr{-<br />
28<br />
Pove}e za toa vidi: Kambovski, I, (163-164)<br />
29<br />
Vo literaturata obi~no se smeta deka takov individualiziran tretman<br />
ne e potreben, pred se, za primernite delinkventi storitelite <strong>na</strong> nebre`ni<br />
i slu~ajni krivi~ni dela.<br />
30<br />
Sekoja klasifikacija e, vsu{nost, grupirawe <strong>na</strong> razli~ni li~nosti<br />
sprema koi bi mo`elo da se prezemat sli~ni postapki <strong>na</strong> prevospituvawe. Toa<br />
z<strong>na</strong>~i otstapuavwe od principot <strong>na</strong> individualizacijata {to od prakti~ni<br />
pri~ini e nu`no, no teoretski e pogre{no poimot <strong>na</strong> klasifikacija da se<br />
identifikuva so poimot <strong>na</strong> individualizacijata. Vodopivec i dr. (154)<br />
31<br />
Vidi ~l. 10 st. 1 ZIS ("SV SRM," br. 19/1979).<br />
32<br />
Vidi: Ja{ovi}, I (272)<br />
22
<strong>na</strong>ta (penolo{ka) individualizacija se te`nee `ivotot <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong> vo zatvorot da im se <strong>na</strong>pravi polesen i da se sozdadat uslovi upravata<br />
polesno i poefikasno da gi izvr{uva svoite zada~i. Na toj <strong>na</strong>~in<br />
se pojavuvaat elementi {to se vo me|useb<strong>na</strong> kontradiktornost, bidej}i<br />
seto toa predizvikuva <strong>osudeni</strong>kot ~esto da zazema konformisti~ki<br />
stav vo odnos <strong>na</strong> barawata da projavuva principielno povedenie. Me|utoa,<br />
prevospituvaweto kako di<strong>na</strong>mi~en proces od <strong>osudeni</strong>ot bara aktiven<br />
stav kon svoeto prevospituvawe. Zatoa vrz klasifikacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong> i vo nejzinite ramki sprovede<strong>na</strong>ta individualizacija <strong>na</strong><br />
tretmanot le`i edno od osnovnite barawa koe {to treba da |i usoglasi<br />
<strong>na</strong>porite, pred se, kon toa zatvorenicite da se osposobat za `ivot<br />
<strong>na</strong> sloboda, kako svesni i aktivni graditeli <strong>na</strong> novoto op{testvo, a ne<br />
da osta<strong>na</strong>t negovi pasivni posmatra~i preku izigruvaweto <strong>na</strong> "dobri<br />
zatvorenici." Novite oblici <strong>na</strong> izvr{uvaweto <strong>na</strong> krivi~nite sankcii<br />
i merkite {to z<strong>na</strong>~at prilagoduvawe <strong>na</strong> zatvorskite uslovi kon onie<br />
<strong>na</strong> sloboda i razvivaweto <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>~koto samoupravuvawe se stremat<br />
tokmu kon izme<strong>na</strong> <strong>na</strong> konformisti~kiot stav i odnos <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong><br />
{to so sebe go dovedoa principite <strong>na</strong> individualizacijata i humanizacijata<br />
<strong>na</strong> izvr{uvaweto <strong>na</strong> krivi~nite sankcii.<br />
Vo taa smisla klasifikacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> i izvr{<strong>na</strong>ta<br />
individualizacija treba da pomogne site progresivni merki <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta<br />
li{uvawe od sloboda da mo`e da ja ostvarat niv<strong>na</strong>ta zamisle<strong>na</strong> funkcija<br />
vo <strong>na</strong>soka {to }e ovozmo`i pod prevospituvawe <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong> da ne se podrazbira prilagoduvawe (ili poto~no - ne samo prilagoduvawe),<br />
za{to ~ovekot, spored negovoto <strong>na</strong>jbitno svojstvo pretstavuva<br />
aktiven tvore~ki subjekt vo site sferi od svojot `ivot, i spored<br />
toa, negovata uloga e pred se vo kreativno menuvawe <strong>na</strong> toj `ivot, a ne<br />
vo prilagoduvaweto. 33<br />
33<br />
Pove}e za toa vidi: Samolov~ev - Muratbegovoi} (131)<br />
23
24
G l a v a II<br />
KRITERIUMI ZA KLASIFIKACIJA NA OSUDENITE LICA<br />
KAKO SREDSTVO ZA OSTVARUAVWE NA IZVR[NATA<br />
INDIVIDUAALIZACIJA<br />
1. SISTEM NA IZVRUVAWE NA KAZNATA LI[UVAWE OD<br />
SLOBODA I PRINCIPOT NA INDIVIDUALIZACIJA I<br />
KLASIFIKACIJA NA OSUDENITE LICA<br />
Penitencijarnite reformatori kon krajot <strong>na</strong> XVIII vek uspeja<br />
da izdejstvuvaat voveduvawe keliski sistem <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta li{uvawe od<br />
sloboda. 34 Negovite osnovni karakteristiki se celos<strong>na</strong> fizi~ka izlolacija<br />
<strong>na</strong> zatvorenicite vo kelii bez bilo kakva rabota za nivno prevospituvawe.<br />
Se trgnuva{e od potrebata preku izolacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong> da se spre~i krimi<strong>na</strong>l<strong>na</strong>ta infekcija, begstvata i buntovite vo<br />
kazneno-popravnite zavodi i drugi negativni iskustva od zaedni~koto<br />
izdr`uvawe <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta, a seto toa so cel zatvorenicite da se prepu{-<br />
tat sami <strong>na</strong> sebe i preku religiozni obredi i ~itawe religioz<strong>na</strong> literatura<br />
da se ovozmo`i nivno stradawe, pokajuvawe i moralen preporod.<br />
Vakviot sistem otvora{e novi <strong>na</strong>de`i za spre~uvawe <strong>na</strong> krimi<strong>na</strong>litetot<br />
i zatoa so izvesni modifikacii be{e prifaten vo Francija<br />
(1848), Anglija (1842), Germanija (1871). Me|utoa, ne be{e potrebno<br />
dolgo vreme za da se uvidat negovite golemi nedostatoci. Na niv jasno<br />
uka`uvaa brojnite samoubistva i du{evni zaboluvawa kaj <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong> za vreme <strong>na</strong> nivniot prestoj vo zatvorite, kako i zagubata <strong>na</strong> smisla<br />
za kolektiven `ivot po nivnoto otpu{tawe. Tie fakti kako i ed<strong>na</strong><br />
gre{ka pri izgradbata <strong>na</strong> zatvorot vo Obern, 35 ovozmo`ija da se prejde<br />
<strong>na</strong> eden ubla`en model <strong>na</strong> ovoj sistem, t.e. sistem <strong>na</strong> mol~ewe. Preku<br />
nego <strong>na</strong> izvesen <strong>na</strong>~in }e se ubla`at posledicite od celos<strong>na</strong>ta izolacija<br />
<strong>na</strong> zatvorenicite, no zabra<strong>na</strong>ta <strong>na</strong> sekakov razgovor i surovite i<br />
strogi kazni za prekr{itelite <strong>na</strong> tie zabrani ne dovedoa do vidni podobruvawa<br />
<strong>na</strong> uslovite vo kaznenite zavodi, koi, kako {to veli eden<br />
34<br />
Poradi svojata pojava vo Filadelfija (1790), a potoa vo Pensilvanija<br />
(1828) i Belgija (1854), ovoj sistem vo literaturata ~esto se sre}ava i<br />
pod imiwata - filadelfiski, pensilvaniski i belgiski sistem. Isto taka i<br />
obernskiot sistem ili sistem <strong>na</strong> mol~ewe, pretstavuva ed<strong>na</strong> varijanta <strong>na</strong> keliskito<br />
sistem.<br />
35<br />
Pove}e za toa vidi: Kornil, (86).<br />
25
avtor, <strong>na</strong>likuvaa <strong>na</strong> kafezi za opasni, divi `ivotni. 36 Naprotiv poradi<br />
raznovidnite i ~esti zloupotrebi od stra<strong>na</strong> <strong>na</strong> upravite, voveduvaweto<br />
poseben re`im <strong>na</strong> oblekuvawe (prugasta obleka), okovi i lanci,<br />
bri~ewe <strong>na</strong> glavite, numerirawe, stroga discipli<strong>na</strong> i sli~no doa|a{e<br />
do u{te posilno fizi~ko i psihi~ko propa|awe <strong>na</strong> zatvorenicite. Li-<br />
~nosta <strong>na</strong> zatvorenikot voop{to ne be{e zema<strong>na</strong> predvid, nitu pak za<br />
toa postoea bilo kakvi uslovi. "Site zatvorenici bea samo zatvorski<br />
broevi <strong>na</strong>polno ed<strong>na</strong>kvi i obespraveni." 37 Poradi nepostoeweto prevospiten<br />
tretman ne postoe{e ni individualizacija vo izvr{uvaweto <strong>na</strong><br />
kaz<strong>na</strong>ta, a soodvetno <strong>na</strong> toa ni potreba za klasifikacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong>. Rabotata {to ja vovede obernskiot sistem be{e motivira<strong>na</strong> od<br />
industriska dobivka, a poradi nea bea vovedeni izvesni podelbi <strong>na</strong><br />
zatvorenicvite, pri {to se zemaa predvid vidot i te`i<strong>na</strong>ta <strong>na</strong> krivi~noto<br />
delo. Me|utoa, toa be{e praveno so edinstve<strong>na</strong> cel da se spre~i<br />
krimi<strong>na</strong>l<strong>na</strong>ta infekcija za da se odr`i discipli<strong>na</strong>ta <strong>na</strong> zatvorenicite.<br />
Slabostite <strong>na</strong> ovoj sistem predizvikaa ostri kritiki od stra<strong>na</strong><br />
<strong>na</strong> pozitivisti~kata {kola <strong>na</strong> ~elo so Feri, koj vele{e deka tie pretstavuvaat<br />
<strong>na</strong>jgolema zabluda <strong>na</strong> devet<strong>na</strong>esettiot vek. Vo taa smisla bea<br />
i kritikite od stra<strong>na</strong> <strong>na</strong> sociolo{kata i neoklasi~<strong>na</strong>ta {kola vo krivi~noto<br />
pravo, koi {to se zalagaa za toa izvr{uvaweto <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta li-<br />
{uvawe od sloboda da bide prilagodeno kon li~nosta <strong>na</strong> delinkventot<br />
i potrebata od negovo prevospituvawe. Seto toa pridonese da se vovedat<br />
novi penitencijarni sistemi vo koi principot <strong>na</strong> individualizacijata<br />
}e dobioe svoja po{iroka i podosled<strong>na</strong> prime<strong>na</strong>.<br />
Progresivniot sistem pretstavuva o`ivotvoruvawe <strong>na</strong> vakvite<br />
sfa}awa vo praktikata {to zapo~<strong>na</strong> kon sredi<strong>na</strong>ta <strong>na</strong> XIX vek. 38 Niz<br />
ovoj sistem zapo~<strong>na</strong> vo golem obem da se po~ituva li~nosta <strong>na</strong> delinkventot<br />
vo procesot <strong>na</strong> izdr`uvaweto <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta. Imeno, vakviot sistem<br />
zapostavuvaj}i gi represivnite elementi <strong>na</strong> kaznuvaweto, te`i{-<br />
teto go svrti vrz prevospituvaweto {to treba da se ostvari niz tri,<br />
odnosno ~etiri stadiumi vo izdr`uvaweto <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta, 39 koi zatvoreni-<br />
36<br />
Vidi: Eliot, (489-492).<br />
37<br />
^ejovi}, (213).<br />
38<br />
Ovoj sistem za prv pat go primeni angli~anecot Makonoki (1840) <strong>na</strong><br />
avstraliskiot ostrov Norfolk. Toa be{e t.n. Makonokiev ili marken, bodoven<br />
progresiven sistem. Spored nego <strong>osudeni</strong>cite kaz<strong>na</strong>ta ja izdr`uvaa vo tri<br />
fazi: 1. rabota pod stroga discipli<strong>na</strong>, 2. rabota vo grupi od 6-7 lu|e - <strong>osudeni</strong>ci<br />
koi me|u sebe sami se odbirale i, 3. samostoj<strong>na</strong> rabota. Osudenite <strong>lica</strong> vo<br />
sekoja od ovie fazi zarabotuvale odreden broj bodovi {to im ovozmo`uvaa da<br />
si ja vratat izgube<strong>na</strong>ta sloboda.<br />
39<br />
Drgata varijanta - angliskiot progresiven sistem, za prv pat e voveden<br />
vo 1853. Ovoj sistem se karakterizira so tri stadiumi <strong>na</strong> izvr{uavwe:<br />
faza <strong>na</strong> keliski zatvor, faza <strong>na</strong> zaedni~ki zatvor i faza <strong>na</strong> usloevn otpust.<br />
26
kot treba{e da gi mine pred da izleze <strong>na</strong> sloboda. Na toa be{e pottiknuvan<br />
so raznovidni pogodnosti ~ie steknuvawe zavise{e od negovoto<br />
povedenie, kako i od negovoto zalagawe i izvr{uvaweto <strong>na</strong> rabotnite<br />
zada~i vo kazneniot zavod. Sistemov saka{e kaj zatvorenicite da razvie<br />
eden motivacionen mehanizam {to }e pridonese kon razbivawe <strong>na</strong><br />
monotonijata <strong>na</strong> osameni~kiot `ivot, a so toa i pribli`uvawe kon<br />
onie stadiumi {to z<strong>na</strong>~at podobar materijalen status i polesen zatvorski<br />
re`im, odnosno postepeno pribli`uvawe do `ivotot {to <strong>na</strong>likuva<br />
<strong>na</strong> onoj <strong>na</strong> slobodnite gra|ani, a so kraj<strong>na</strong> cel da se stekne usloven<br />
otpust.<br />
So prifa}aweto <strong>na</strong> prevospituvaweto kako cel <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta li-<br />
{uvawe od sloboda, individualizacijata vo fazata <strong>na</strong> nejzinoto izvr-<br />
{uvawe i klasifikacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> vo progresivniot sistem<br />
dobivaat nova smisla i sodr`i<strong>na</strong>. Za razlika od porane{niot obernski<br />
sistem, kade{to ima{e samo izvesni elementi <strong>na</strong> objektiv<strong>na</strong> individualizacija<br />
i klasifikacija, barawata za tretman <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong><br />
sega <strong>na</strong>metnuvaat da se vodi smetka i za nivnite subjektivni karakteristiki<br />
so cel da se postigne nivno socijalno prilagoduvawe. Taka, pokraj<br />
kriteriumite: pol, starost, porane{<strong>na</strong> osuduvanost, priroda <strong>na</strong><br />
krivi~noto delo i sli~no, golemo vnimanie mu se pridava i <strong>na</strong> stepenot<br />
<strong>na</strong> obrazovanieto, motivite {to go <strong>na</strong>vele da go izvr{i krivi~noto<br />
delo, negovata sposobnost za izvr{uvawe <strong>na</strong> odredeni rabotni zada~i<br />
i sli~no. Na toj <strong>na</strong>~in, i vo praktikata <strong>na</strong> izvr{uvaweto <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta<br />
li{uvawe od sloboda bea <strong>na</strong>dmi<strong>na</strong>ti ~isto represivnite stojali-<br />
{ta i se zapo~<strong>na</strong> so prime<strong>na</strong> <strong>na</strong> humanizira<strong>na</strong> postapka, ~ii{to sovremeni<br />
tendencii }e gi prika`eme preku izlagawata za <strong>na</strong>{iot penitencijaren<br />
sistem. Na krajot e nu`no da se spomne deka site ovie penitencijarni<br />
sistemi, vklu~uvaj}i go i sovremeniot se <strong>na</strong>dovrzuvaat eden<br />
<strong>na</strong> drug vo zavisnost od <strong>na</strong>predokot <strong>na</strong> <strong>na</strong>u~<strong>na</strong>ta misla vo krivi~oto<br />
pravo i penologijata. Niv<strong>na</strong> karakteristika e {to toe ne se <strong>na</strong>pu{taat<br />
celosno, sekoj <strong>na</strong>reden sistem ne go ukinuva nu`no prethodniot.<br />
Prvata faza od ovoj sistem vo celost e ized<strong>na</strong>~e<strong>na</strong> so pensilvaniskiot, so toa<br />
{to vo ovaa faza od progresivniot sistem <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> ostanuvaat od 9 do<br />
12 meseci, imaat obvrska da rabotat i toa so zadol`itel<strong>na</strong> <strong>na</strong>domest, no nemaat<br />
pravo <strong>na</strong> pogodnosti. Vo vtorata faza tie postepeno se <strong>na</strong>viknuvaat <strong>na</strong><br />
zaedni~ki `ivot i rabota so toa {to no}e se izoliraat vo }elii ili posebno<br />
pregradeni prostorii. Ako <strong>osudeni</strong>kot pru`i dovolno dokazi deka primerno<br />
}e se odnesuva vo tretata faza se pu{ta <strong>na</strong> usloven otpust. Ovoj progresiven<br />
sistem e voveden vo 1854 godi<strong>na</strong> vo Irska, pa ottamu i negovoto ime "irski<br />
sistem." Toj pretstavuva usovr{en angliski sistem <strong>na</strong> izdr`uvawe <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta<br />
li{uvawe od sloboda, bidej}i kako svoja nova, dopolnitel<strong>na</strong> faza go ima slobodwa~koto<br />
oddelenie {to mu prethodi <strong>na</strong> uslovniot otpust. Taa faza pretstavuva,<br />
vsu{nost, za~etok <strong>na</strong> idejata za voveduvawe poluotvoreni i otvoreni<br />
kazneno-popravni ustanovi.<br />
27
2. PRINCIPOT NA IZVR[NATA INDIVIDUALIZACIJA VO<br />
VRSKA SO KLASIFIKACIJA NA OSUDENITE LICA VO<br />
NA[ATA ZEMJA<br />
Jugoslovenskio sistem <strong>na</strong> izvr{uvawe <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta li{uvawe od<br />
sloboda se vklu~uva vo redot <strong>na</strong> <strong>na</strong>j<strong>na</strong>prednite penitencijarni sistemi<br />
vo svetot Za nego slobodno mo`eme da ka`eme deka |i po~ituva site<br />
<strong>na</strong>predni sfa}awa za izvr{uvaweto <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta {to baraat prou~uvawe<br />
<strong>na</strong> li~nosta <strong>na</strong> delinkventot, specijalizacija <strong>na</strong> kazneno-popravnite<br />
ustanovi i klasifikacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>, kako glavni instrunmenti<br />
za ostvaruvawe <strong>na</strong> penitencijar<strong>na</strong>ta individualizacija. Trguvaj}i<br />
od socijalisti~kiot humanizam i po~ituvaweto <strong>na</strong> principot <strong>na</strong> zakonitosta,<br />
<strong>na</strong>{iot sistem vo mnogu raboti z<strong>na</strong>~i ~ekor <strong>na</strong>pred kon pouspe{<strong>na</strong><br />
resocijalizacija i pobezbol<strong>na</strong> reintegracija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong><br />
vo op{testvoto.<br />
No, za da mo`eme podobro i vo celost da ja sfatime progresivnosta<br />
<strong>na</strong> ideite {to gi proklaira <strong>na</strong>{iot sistem <strong>na</strong> izvr{uvawe <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta<br />
li{uvawe od sloboda, morame da trgneme od negovite osnovi.<br />
2.1. CELI NA ISPITUVAWETO NA LI^NOSTA NA OSUDENITE<br />
LICA<br />
Ako glav<strong>na</strong>ta cel <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta li{uvawe od sloboda e prevospituvawe<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> i nivno vra}awe vo op{testvoto, toga{ nesomneno,<br />
toa <strong>na</strong>jdobro se postignuva ako se izbere tretman {to <strong>na</strong>jpove}e<br />
}e i odgovara <strong>na</strong> nejzi<strong>na</strong>ta li~nost. Za da se postigne pak takva<br />
individualizacija, nu`no e da se zapoz<strong>na</strong>at svojstvata <strong>na</strong> li~nosta <strong>na</strong><br />
sekoj <strong>osudeni</strong>k. Ottuka, ispituvaweto <strong>na</strong> li~nosta ima za cel ovozmo`uvawe<br />
<strong>na</strong> ostvaruvawe <strong>na</strong> penitencijar<strong>na</strong>ta individualizacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong> zaradi pouspe{no ostvaruvawe <strong>na</strong> prevospitniot proces. 40<br />
Vo toa le`i golemoto z<strong>na</strong>~ewe i interesot za prodlabo~eno <strong>na</strong>u~no<br />
ispituvawe <strong>na</strong> li~nosta <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>. 41 So dijagnozata <strong>na</strong> krimi<strong>na</strong>l<strong>na</strong>ta<br />
situacija i prognozata za idnoto povedenie <strong>na</strong> osudenoto lice<br />
40<br />
Bez poz<strong>na</strong>vawe <strong>na</strong> li~nosta <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>, <strong>na</strong> nivnite psiholo{-<br />
ki i psihosocijalni osobini bez utvrduvawe <strong>na</strong> konkretnite pri~ini <strong>na</strong> izvr-<br />
{uvawe <strong>na</strong> krivi~noto delo, ne mo`e da ima pravil<strong>na</strong> klasifikacija, tretman<br />
i resocijalizacija. Vukadinovi} (385)<br />
41<br />
Pra{aweto za opravdanosta <strong>na</strong> ispituvaweto <strong>na</strong> li~nosta e razgleduvano<br />
<strong>na</strong> Me|u<strong>na</strong>rodniot kriminolo{i kurs (Hag, 1912 i Paiz, 1952), <strong>na</strong> XII<br />
Kongres za krivi~no pravo i kazneni ustanovi (Had, 1950), Evropskiot semi<strong>na</strong>r<br />
za ispituvawe <strong>na</strong> delinkventite, organiziran od stra<strong>na</strong> <strong>na</strong> Organizacijata<br />
<strong>na</strong> Obedinetite <strong>na</strong>cii (Brisel, 1951), <strong>na</strong> III i VIII Me|u<strong>na</strong>roden kongres za<br />
op{testve<strong>na</strong> odbra<strong>na</strong> (Sent Marin 1951 i Pariz 1971).<br />
28
}e zavisi vo koja prevospit<strong>na</strong> grupa toa }e bide prerasporedeno, vidot<br />
i merata <strong>na</strong> individualniot i grupniot tretman, prime<strong>na</strong>ta <strong>na</strong> institutot<br />
usloven otpust, postpe<strong>na</strong>lnoto prufa}awe <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>kot i sl.<br />
Poradi toa, preku postapka {to vo teorijata se <strong>na</strong>rekuva "opservacija,"<br />
takvo ispituvawe se vr{i so samoto doa|awe <strong>na</strong> osudenoto lice vo<br />
kazneno-poprav<strong>na</strong>ta ustanova i prodol`uva sistematski da se izveduva<br />
vo tekot <strong>na</strong> izdr`uvaweto <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta. Pritoa, za pouspe{no ostvaruvawe<br />
<strong>na</strong> ispituvaweto <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> vo golema mera se koristat i<br />
ispituvawata {to ve}e se izvr{eni vo tekot <strong>na</strong> krivi~<strong>na</strong>ta postapka<br />
(dkolku voop{to bile izvr{eni). Zaradi poodgovoren odnos <strong>na</strong> sudiite<br />
vo pogled <strong>na</strong> vr{eweto <strong>na</strong> takvi ispituvawa i poa`urno dostavuvawe<br />
<strong>na</strong> rezultati, vo zakonot za izvr{uvawe <strong>na</strong> krivi~ite sankcii <strong>na</strong><br />
SR Srbija ("SL SRS," 26/1077) vo ~l. 86 se veli: Sudot {to ja donel<br />
odlukata vo prv stepen e dol`en, zaedno so izvr{<strong>na</strong>ta odluka so koja<br />
izrekol kaz<strong>na</strong> zatvor, <strong>na</strong> organot <strong>na</strong>dle`en za izvr{uvawe da mu gi dostavi<br />
site podatoci za li~nosta <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>kot pribaveni vo tekot <strong>na</strong><br />
postapkata i od z<strong>na</strong>~ewe za izvr{uvawe <strong>na</strong> kaza<strong>na</strong>ta zatvor (podatoci<br />
za porane{noto vr{ewe <strong>na</strong> krivi~ni dela, <strong>na</strong>odite <strong>na</strong> ve{takot, psihijatarot<br />
i drugi, socijal<strong>na</strong>ta anketa i sli~no). Vakva odredba ne sodr-<br />
`at zakonite za izvr{uvawe <strong>na</strong> krivi~nite sankcii <strong>na</strong> drugite republiki.<br />
So ispituvaweto <strong>na</strong> li~nosta <strong>na</strong> osudenoto lice treba da se sozdadat<br />
pretpostavki da se dobijat odgovori (i) <strong>na</strong> pra{awata svrzani so<br />
etiologijata <strong>na</strong> krimi<strong>na</strong>litetot.<br />
2.2. INDIVIDUALIZACIJATA I STRUKTURATA NA LI^NOSTA NA<br />
PRESTAPNIKOT<br />
Zaradi pravilno ostvaruvawe <strong>na</strong> gore<strong>na</strong>vedenite celi, nu`no e<br />
da se poz<strong>na</strong>va ~ovekovata li~nost. 42 Vo literaturata postojat razli~ni<br />
sfa}awa za elementite {to ja so~inuvaat strukturata <strong>na</strong> li~nosta i za<br />
toa koi fakti i so kakvi metodi treba da se utvrdat pri nejzinoto ispituvawe.<br />
Vo taa smisla se izgraduvaat mnogubrojni teorii i definicii<br />
za li~nosta. Za <strong>na</strong>s e <strong>na</strong>jprifatliva definicijata {to li~nosta ja<br />
sfa}a kako edinstve<strong>na</strong> i di<strong>na</strong>mi~ka organizacija <strong>na</strong> svojstvata <strong>na</strong> ~ovekot<br />
{to se formiraat pod vlijanie <strong>na</strong> organizmot i socijal<strong>na</strong>ta sredi<strong>na</strong>.<br />
43 Taa gi opfa}a site komponenti <strong>na</strong> li~nosta vo dijalekti~ko edinstvo<br />
(nejzi<strong>na</strong>ta psiholo{ka, biolo{ka i socijal<strong>na</strong> struktura). Pritoa,<br />
psiholo{kata struktura se sfa}a kako osobe<strong>na</strong> organizacija <strong>na</strong><br />
42<br />
[to se odnesuva do li~nosta <strong>na</strong> delinkventot, va`no e da se spomne<br />
deka taa vo osnova e isto {to i li~nosta <strong>na</strong> ~ovekot voop{to. Razlikata le`i<br />
vo devijacijata <strong>na</strong> stavovite <strong>na</strong> delinkventot sprema socijalnite odnosi. Pe-<br />
{i}, III (227).<br />
43<br />
Pe{i}, II (143)<br />
29
svojstvata <strong>na</strong> temperamentot, karakterot, sposobnostite i di<strong>na</strong>mi~kite<br />
crti kako dvi`e~ki sili <strong>na</strong> ~ovekovata aktivnost. Biolo{kata<br />
struktura <strong>na</strong> li~nosta ja so~inuvaat nejzi<strong>na</strong>ta zdravstve<strong>na</strong> sostojba,<br />
organskite svojstva i funkcii, a socijal<strong>na</strong>ta - raznovidnite socijalni<br />
interakcii vo koi stapuva taa li~nost.<br />
2.3. ASPEKTI NA ISPITUVAWETO NA LI^NOSTA NA OSUDENOTO<br />
LICE<br />
Od prethodnite razgleduvawa se <strong>na</strong>metnuva zaklu~okot deka zaradi<br />
uspe{no ostvaruvawe <strong>na</strong> penitencijar<strong>na</strong>ta individualizacija,<br />
klasifikacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> i tretmanot vo kazneno-popravnite<br />
ustanovi, li~nosta <strong>na</strong> osudenoto lice mora da se isputuva preku<br />
utvrduvawe <strong>na</strong> osobenostite {to pretstavuvaat elementi <strong>na</strong> negovite<br />
tri strukturi zemeni vo nivno dijalekti~ko edinstvo. Pritoa, treba<br />
osobeno da se vnimava, toa ispituvawe da se vr{i {to e mo`no pove}e<br />
vo vrska so aktivnosta {to osudenoto lice ja manifestiralo pri izvr-<br />
{uvaweto <strong>na</strong> krivi~noto delo. 44 Vo taa smisla vo penitencijar<strong>na</strong>ta<br />
praktika se sproveduva kriminolo{ka ekspertiza pod koja se podrazbira<br />
ispituvawe <strong>na</strong> li~nosta od psiholo{ki, psihijatriski, medicinski<br />
i socijalen aspekt. So toa se ovozmo`uva zapoz<strong>na</strong>vawe <strong>na</strong> li~nosta<br />
<strong>na</strong> osudenoto lice vo celi<strong>na</strong>ta <strong>na</strong> objektivnite i subjektivnite faktori<br />
{to ja odreduvaat li~nosta <strong>na</strong> osudenoto lice i negovata krimi<strong>na</strong>l<strong>na</strong><br />
dejsnost.<br />
Taka psiholo{kata ekspertiza gi opfa}a slednive komponenti:<br />
1. Utvrduvawe i ocenka <strong>na</strong> stavot i povedenieto <strong>na</strong> osudenoto<br />
lice od gledi{te <strong>na</strong> moralnite i socijalnite normi (stepenot <strong>na</strong> negovata<br />
eti~ka i socijal<strong>na</strong> zrelost), odredenosta <strong>na</strong> negovata cel<strong>na</strong> dejnost,<br />
vidot i konstelacijata <strong>na</strong> negovite karakterni crti (hrabrost,<br />
nesebi~nost, ~esnost, ~ove~nost, vnimatelnost, iskrenost, rabotlivost<br />
skromnost, samokriti~nost, sigurnost, re{itelnost, upornost,<br />
discipliniranost i sl.), doslednost i cvrsti<strong>na</strong> <strong>na</strong> karakterot, dali se<br />
raboti za dobar ili lo{ karakter, stepenot <strong>na</strong> individualnost i sli-<br />
~no.<br />
2. Utvrduvawe i oce<strong>na</strong> <strong>na</strong> stepenot <strong>na</strong> negovata emocio<strong>na</strong>l<strong>na</strong><br />
zrelost, odnosot kon emocio<strong>na</strong>lnite impulsi, brzi<strong>na</strong>ta so koja gi sledi<br />
svoite volevi procesi, kvalitetot <strong>na</strong> negovoto raspolo`enie za vreme<br />
<strong>na</strong> izvr{uvaweto <strong>na</strong> krivi~noto delo i vo momentot <strong>na</strong> ispituvaweto<br />
(prisustvo <strong>na</strong> prijatno ili neprijatno raspolo`enie i stepenot <strong>na</strong> negovoto<br />
projavuvawe) i sl.<br />
44<br />
Kriminolo{kata ekspertiza nema zada~a samo zapoz<strong>na</strong>vawe <strong>na</strong> biopsihosocijal<strong>na</strong>ta<br />
li~nost <strong>na</strong> delinkventot, tuku treba da odgovori <strong>na</strong> pra{aweto<br />
kako do{lo do izvr{uvawe <strong>na</strong> krivi~noto delo i zo{to storitelot vo<br />
dade<strong>na</strong>ta situacija rea|iral <strong>na</strong> delinkventen <strong>na</strong>~in Cari}, (68).<br />
30
3. Utvrduvawe <strong>na</strong> negovite op{ti i posebni intelektualni sposobnosti,<br />
kako, <strong>na</strong> primer: koeficientot <strong>na</strong> inteligencijata, sposobnost<br />
za vnimanie, ~uvstvitelnosta, pamteweto, percepciite i asocijaciite,<br />
reprodukcijata, misleweto, rasuduvaweto i zaklu~uvaweto,<br />
kako i nivnite eventualni rastrojstva.<br />
4. Utvrduvawe i oce<strong>na</strong> <strong>na</strong> negovite vrodeni i stek<strong>na</strong>ti <strong>na</strong>goni,<br />
li~nite i grupnite stavovi i predrasudi (sprema primarnite grupi i<br />
po{irokata op{testve<strong>na</strong> sredi<strong>na</strong>, sprema deloto i o{teteniot, sprema<br />
materijalnite dobra i sl. kako i ispituvawe <strong>na</strong> cvrsti<strong>na</strong>ta, doslednosta<br />
i domi<strong>na</strong>ntnosta <strong>na</strong> nivnite stavovi, odnosno predrasudi), interesi,<br />
vrednosti, strasti, afekti i site drugio dvi`e~ki sili <strong>na</strong> ~ovekovata<br />
aktivnost. Me|u niv osobeno mesto zazema motivacio<strong>na</strong>ta struktura<br />
<strong>na</strong> li~nosta, osobeno nejzi<strong>na</strong>ta manifestacija pri izvr{uvaweto<br />
<strong>na</strong> deloto. Vo vrska so nea, posebno treba da se istakne ispituvaweto<br />
<strong>na</strong> nivoto <strong>na</strong> nejzi<strong>na</strong>ta tolerancija <strong>na</strong> frustrira~ki i depresivni vlijanija<br />
i domi<strong>na</strong>ntnite odbranbeni mehanizmi vo rea|iraweto <strong>na</strong> niv.<br />
Site ovie ispitvawa gi vr{i psiholog vo priemnoto oddelenie<br />
<strong>na</strong> kazneno-poprav<strong>na</strong>ta ustanova koriste}i se so interjua i pogodni testovi.<br />
Po izvr{enoto ispituvawe toj go oformuva psiholo{kiot <strong>na</strong>od<br />
i mislewe, {to sodr`at dijagnoza i prognoza za klasifikacija i tretman<br />
<strong>na</strong> osudenoto lice. Za `al, kako {to }e vidime podoc<strong>na</strong>, tuka se<br />
prekinuva negoviot kontakt so osudenoto lice i realizacijata <strong>na</strong><br />
tretmanot vo celost mu se prepu{ta <strong>na</strong> vospituva~ite.<br />
Medicinskata i psuhijatriskata ekspertiza go zafa}a ispituvaweto<br />
<strong>na</strong> zdravstve<strong>na</strong>ta (duhov<strong>na</strong> i fizi~ka) sostojba <strong>na</strong> osudenoto<br />
lice. I toa: organite, morfolo{kite i fiziolo{kite sostojbi i funkcii<br />
<strong>na</strong> organizmot, sostojbata i funkcijata <strong>na</strong> nervniot sistem, rastrojstvata<br />
<strong>na</strong> teles<strong>na</strong>ta konstitucija, polot i biolo{kaat vozrast, neuroti~ni,<br />
psihoneuroti~ni i psihoti~ni sostojbi i sl. Pritoa, za<br />
op{tiot medicinski pristap ne e potrebno da postojat vidlivi simptomi<br />
<strong>na</strong> nekoja bolest, dodeka psihijatriskata ekspertiza mo`e da se<br />
izvr{i samo vrz onie <strong>lica</strong> za koi so sigurnost se pretpostavuva deka<br />
ne se du{evno zdravi.<br />
Socijal<strong>na</strong>ta ekspertiza treba da dade odgovor <strong>na</strong> pra{aweto<br />
koi socijalni vlijanija pridonesle za izvr{uvawe <strong>na</strong> krivi~noto delo<br />
kaj konkretnoto osudeno lice. Vo taa smisla treba da se utvrdat i oce<strong>na</strong>t:<br />
negovata semej<strong>na</strong> sostojba, socijalnoto poteklo, kulturno obrazovnoto<br />
nivo, ekonomskite, stambenite i drugite uslovi <strong>na</strong> negovoto semejstvo,<br />
v<strong>na</strong>tre{nite problemi kako i odnosot <strong>na</strong> osudenoto lice kon<br />
semejstvoto, negoviot odnos kon obrazovanieto, rabotata, slobodnoto<br />
vreme, negoviot `ivoten razvoj i sli~no. Ovaa ekspertiza ja vr{at<br />
socijalni rabotnici <strong>na</strong> kazneno-popravnite ustanovi preku t.n. socijalni<br />
anketi {to treba da se pravi mo`{ne pretpazlivo preku intervjua<br />
so osudenoto lice i negovata pobliska `ivot<strong>na</strong> sredi<strong>na</strong>. Site ovie<br />
ekspertizai za li~nosta se sintetiziraat vo rabotata <strong>na</strong> kriminoloz-<br />
31
ite <strong>na</strong> kazneno-popravnite ustanovi. Imeno, krivinologot vo priemnoto<br />
oddelenie <strong>na</strong> odrede<strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>no-poprav<strong>na</strong> ustanova go prou~uva krimi<strong>na</strong>lnoto<br />
povedenie <strong>na</strong> osudenoto lice kako poedine~<strong>na</strong> i op{testve<strong>na</strong><br />
pojava i toa od site negovi aspekti (socijalni, biolo{ki, psiholo{-<br />
ki), pritoa vodej}i smetka deka, pred se, se raboti za ed<strong>na</strong> op{testveno<br />
determinira<strong>na</strong> pojava. So tie prou~uvawa toj go opfa}a krimi<strong>na</strong>lniot<br />
fenomen kako pojava vo `ivotot <strong>na</strong> op{testvoto, no i kako individual<strong>na</strong><br />
krimi<strong>na</strong>l<strong>na</strong> akcija, a posebno ja zema li~nosta <strong>na</strong> delinkventot za<br />
da gi objasni vlijanijata <strong>na</strong> neposrednite kriminogeni faktori vo<br />
procesot <strong>na</strong> negovata krimi<strong>na</strong>lizacija, seto toa so cel da se ovozmo`i<br />
izbor <strong>na</strong> merki <strong>na</strong> tretman preku koi vo penitencijarnite ustanovi }e<br />
se suzbivaat vlijanijata {to go ra|aat krimi<strong>na</strong>litetot.<br />
32
G l a v a III<br />
KRITERIUMI ZA KLASIFIKACIJA NA OSUDENITE LICA<br />
1. POIM NA I ZNA^EWE NA KLASIFIKACIJATA NA<br />
OSUDENITE LICA<br />
Po sestranoto ispituvawe <strong>na</strong> li~nosta se pristapuva kon utvrduvawe<br />
<strong>na</strong> individualen tretman <strong>na</strong> sekoe osudeno lice. Od zaklu~okot<br />
<strong>na</strong> poedine~nite eksperti za zapoz<strong>na</strong>vaweto <strong>na</strong> li~nosta <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>kot<br />
i pri~inite za negovata delinkvencija <strong>na</strong> zaeni~ki sostanok <strong>na</strong> opseracioniot<br />
tim se oformuva sinteza kako zbiren sud za negovata popravlivost<br />
(prognoza) i orientacionen plan za postapuvawe <strong>na</strong> <strong>na</strong>~in {to<br />
<strong>na</strong>jmnogu }e i odgovara <strong>na</strong> negovata li~nost. Me|utoa, od objektivni<br />
pri~ini od kadrovska i materijal<strong>na</strong> priroda proizleguva nemo`nosta<br />
za apsolut<strong>na</strong> prime<strong>na</strong> <strong>na</strong> individualizirani postapki vo kazneno-popravnite<br />
ustanovi i zatoa <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> se rasporeduvaat vo grupi so<br />
isti ili sli~ni potrebi od tretman. Na toj <strong>na</strong>~in se pojavuva potrebata<br />
<strong>na</strong> klasifikacijata {to zaedno so opservacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong> pretstavuva ed<strong>na</strong> od <strong>na</strong>jz<strong>na</strong>~ajnite pridobivki <strong>na</strong> sovreme<strong>na</strong>ta penologija.<br />
<strong>Klasifikacija</strong>ta <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> pretstavuva metod za podelba<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> po kazneno-popravni ustanovi i vo grupi v<strong>na</strong>tre<br />
vo niv so cel da se sozdadat povolni uslovi za individualiziran<br />
tretman, no i zaradi spre~uvawe <strong>na</strong> me|usebnite vlijanija kaj zatvorenicite<br />
i odr`uvawe <strong>na</strong> niv<strong>na</strong>ta discipli<strong>na</strong>.<br />
Za oformuvawe <strong>na</strong> vaka sfateniot sovremen poim <strong>na</strong> klasifikacijata<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> be{e potreben eden dolg period vo koj niz<br />
borbata <strong>na</strong> {kolite principot <strong>na</strong> individualizacija gi probi barierite<br />
{to ja popre~uvaa negovata afirmacija i pridonese z<strong>na</strong>~eweto <strong>na</strong><br />
klasifikacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> kako neizbe`en problem da se postavi<br />
<strong>na</strong> dneven red <strong>na</strong> mnogubrojni me|u<strong>na</strong>rodni sostanoci. Taka ve}e<br />
<strong>na</strong> porviot Kongres za krivi~no pravo i kazneni ustanovi (Pariz,<br />
1895) e raspravano za klasifikacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>. Toga{ e zaklu~eno<br />
deka <strong>na</strong>jprvin treba da se odvojat <strong>na</strong>jlo{ite <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong> od<br />
drugite zatvorenici. Na osmiot Konres <strong>na</strong> istoto zdru`enie (Budimpe{ta,<br />
1905) e prepora~a<strong>na</strong> moral<strong>na</strong> klasifikacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>.<br />
Tamu e zaklu~eno deka pri klasifikacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> treba da<br />
se izdvojat <strong>na</strong>jlo{ite i mladi <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong>, a preosta<strong>na</strong>tite da se podelat<br />
vo tri kategorii i toa: <strong>osudeni</strong>ci so primerno, dobro i somnite-<br />
33
lno povedenie. 45 Na devetiot Kongres (London, 1925), pome|u drugoto,<br />
sta<strong>na</strong> zbor i za toa kako da se uredat kazneno-popravnite ustanovi za da<br />
se sprovede efikas<strong>na</strong> klasifikacija. Vo svoite zaklu~oci kongresot<br />
go podvle~e z<strong>na</strong>~eweto <strong>na</strong> odvojuvaweto poradi spre~uvawe <strong>na</strong> {tetnoto<br />
vlijanie od stra<strong>na</strong> <strong>na</strong> polo{ite <strong>na</strong> podobrite zatvorenici. Po<br />
osnov<strong>na</strong>ta podelba spored polot, starosta i du{evnoto zdravje, treba<br />
da se zemat predvid karakterot i sposobnostite <strong>na</strong> sekoe osudeno lice,<br />
Osudenicite <strong>na</strong> kratki kazni treba da se odvojuvaat od drugite. 46 Kako<br />
posebno pra{awe klasifikacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> be{e raspravano<br />
i <strong>na</strong> dva<strong>na</strong>esetiot Kongres (Hag, 1950), koga e usvoe<strong>na</strong> i definicijata<br />
spored koja pod klasifikacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> treba da se podrazbere<br />
grupirawe <strong>na</strong> razli~ni klasi <strong>na</strong> prestapnici vo specijalizirani<br />
ustanovi vrz osnova <strong>na</strong> starost, pol, povrat, du{e<strong>na</strong> sostojba, itn., a<br />
potoa <strong>na</strong>tamo{<strong>na</strong> podelba <strong>na</strong> razli~ni grupi vo ramkite <strong>na</strong> sekoj dom.<br />
Ima i drugi sfa}awa <strong>na</strong> poimot <strong>na</strong> klasifikacijata. Taka, taa vo Soedinetite<br />
Amerikanski Dr`avi se odreduva vo ne{to po{itoka i nedovolno<br />
jas<strong>na</strong> smisla. Imeno tamu klasifikacijata se definira kako<br />
organizira proces niz koj dijagnozata, tretmanot, planiraweto i izvr-<br />
{uvaweto <strong>na</strong> programata za tretman zaemno se koordinirani i soobrazeni<br />
so individualniot slu~aj. Spored ovaa definicija klasifikacijata<br />
ne e sredstvo za postignuvawe <strong>na</strong> cel, tuku metod za selektirawe<br />
<strong>na</strong> dijagnozata, prognozata i penitencijar<strong>na</strong>ta postapka vo tekot <strong>na</strong> celokupnoto<br />
vlijanie vrz osudenoto lice. Spored amerikanskata koncepcija,<br />
klasifikacijata glavno ne e podelba <strong>na</strong> opsudenite <strong>lica</strong> <strong>na</strong> grupi,<br />
tuku individualno izbra<strong>na</strong> programa za sekoj <strong>osudeni</strong>k. 47<br />
Po reformiraweto <strong>na</strong> komisijata <strong>na</strong> krivi~no pravo i kazneni<br />
zavodi nejzi<strong>na</strong>ta dejnost preo|a vo <strong>na</strong>dle`nost <strong>na</strong> specijaliziranite<br />
organi <strong>na</strong> Organizacijata <strong>na</strong> Obedinetite <strong>na</strong>cii. taka <strong>na</strong> prviot kongres<br />
<strong>na</strong> OON za prevencija <strong>na</strong> krivi~nite dela (@eneva, 1955) e usvoen<br />
Zbirot <strong>na</strong> minimalnite pravila za postapuvawe so <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>, vo<br />
koi z<strong>na</strong>~ajno mesto i be{e dadeno <strong>na</strong> pra{awata za penitencijar<strong>na</strong>ta<br />
individualizacija i klasifikacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>. Ed<strong>na</strong> od poz<strong>na</strong>-<br />
~ajnite odredbi <strong>na</strong> Zbirot <strong>na</strong> minimalnite pravila za postapuvawe so<br />
<strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> sekako pretstavuva ~l. 8 vo koj se veli: Razli~nite kategorii<br />
<strong>na</strong> zatvorenici treba da bidat smesteni vo odvoeni kazneni zavodi<br />
ili vo oddelni oddelenieja <strong>na</strong> kaznenite zavodi, vodej}i smetka za<br />
nivniot pol, nivnite godini <strong>na</strong> starost, nivniot porane{en `ivot,<br />
pri~inite <strong>na</strong> nivnoto zatvorawe i potrebata od postapuvawe so niv.<br />
Taka: a) Ma{kite i `enskite <strong>lica</strong> treba da bidat zatvoreni, dokolku e<br />
toa mo`no vo razli~ni zavodi; vo zavodite kade {to se smestei i ma{-<br />
kite i `enskite <strong>lica</strong> site prostorii odredeni za `enski <strong>lica</strong> treba da<br />
45<br />
Vidi: Popovi}, V (177)<br />
46<br />
Vukadinovi}, (381).<br />
47<br />
Kramari} (88)<br />
34
idat <strong>na</strong>polno oddeleni, b) Zatvorenicite vo izvid iistraga treba da<br />
bidat oddeleni od osta<strong>na</strong>tite <strong>lica</strong>, c) Licata zatvoreni poradi dolgovi<br />
ili <strong>osudeni</strong> <strong>na</strong> drug vid civilen zatvor treba da bidat oddeleni od<br />
<strong>lica</strong>ta {to se zatvoreni poradi krivi~ni dela, d) Maloletnite zatvorenici<br />
treba da bidat oddeleni od vozrasnite. 48 Pra{aweto za klasifikacija<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> be{e raspravano i <strong>na</strong> semi<strong>na</strong>rot <strong>na</strong> Me|u<strong>na</strong>rod<strong>na</strong>ta<br />
fondacija za krivi~no pravo i kazneni zavodi (Strazbur,<br />
1959) kade {to se zastapuva{e stojali{teto deka <strong>osudeni</strong>te za nebre`ni<br />
krivi~ni dela i primarnite <strong>osudeni</strong>ci treba da se izdvojat od drugite<br />
<strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong>.<br />
Site ovie me|u<strong>na</strong>rodni sostanoci pridonesoa da se dojde do soz<strong>na</strong>nieto<br />
deka bez klasifikacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> ne mo`e da se o~ekuva<br />
ostvaruvawe <strong>na</strong> celite {to se postavuvaat pred izdr`uvaweto <strong>na</strong><br />
kaz<strong>na</strong>ta li{uvawe od sloboda. Poradi toa, vo teorijata i praktikata,<br />
trgnuvaj|i od opredeleni kriteriumi se te`nee da se izdvojat onie kategorii<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong> sprema koi, so ogled <strong>na</strong> nivnite zaedni~ki<br />
svojstva i karakterni crti, }e bide mo`no ostvaruvaweto <strong>na</strong> procesot<br />
<strong>na</strong> prevospituvaweto, spre~uvaweto <strong>na</strong> krimi<strong>na</strong>l<strong>na</strong>ta infekcija i odr-<br />
`uvaweto <strong>na</strong> discipli<strong>na</strong>ta so nu`no po~ituvawe <strong>na</strong> principot <strong>na</strong> izvr-<br />
{<strong>na</strong>ta individualizacija, Ovie klasifikacii treba, z<strong>na</strong>~i, da ja potpomog<strong>na</strong>t<br />
realizacijata <strong>na</strong> principot <strong>na</strong> individualizacijata vo izvr-<br />
{uvaweto <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta i utvrduvaweto <strong>na</strong> adekvaten tretman spored svojstvata<br />
<strong>na</strong> li~nosta {to kako kategorija gi poseduvaat <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong><br />
rasporedeni vo ista kazneno-porav<strong>na</strong> ustanova ili klasifikacio<strong>na</strong><br />
grupa vo ramkite <strong>na</strong> ustanovata. Od seto ova proizleguva deka bez prilagoduvawe<br />
<strong>na</strong> kazata li{uvawe od sloboda <strong>na</strong> individualnite i grupnite<br />
potrebi <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>, odnosno bez prime<strong>na</strong> <strong>na</strong> principot <strong>na</strong><br />
individualizacijata ne e mo`no ni ostvaruvaweto <strong>na</strong> idealot <strong>na</strong> resocijalizacijata.<br />
2. VIDOVI NA KLASIFIKACIJA NA OSUDENITE LICA I<br />
KRITERIUMI ZA NIVNO SPROVEDUVAWE<br />
Vo evropskiot poim <strong>na</strong> klasifikacijata, {to e prifaten i vo<br />
<strong>na</strong>{ata zemja lesno se zabele`uva prisustvo <strong>na</strong> dve fazi: grupirawe i<br />
klasifikacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>, ili poi<strong>na</strong>ku ka`ano, izbor <strong>na</strong> kazneno-poprav<strong>na</strong><br />
ustanova za odredeni kategorii <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong> i nivno<br />
<strong>na</strong>tamo{no rasporeduvawe vo taka izbra<strong>na</strong>ta ustanova.<br />
48<br />
Vidi gi sl. 63, 67, 68 i 69 od Zbirot <strong>na</strong> minimalnite pravila za postapuvawe<br />
so <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>, kade {to se zboruva za individualizacija <strong>na</strong> fazata<br />
<strong>na</strong> izvr{uvaweto i klasifikacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>.<br />
35
2.1. HORIZONTALNA KLASIFIKACIJA NA OSUDENITE LICA<br />
Prvata faza od klasifikacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> se sre}ava<br />
pod razli~ni imiwa, kako ekster<strong>na</strong> ili <strong>na</strong>dvore{<strong>na</strong> klasifikacija<br />
(bidej}i se vr{i spored <strong>na</strong>dvore{ni, objektivni obele`ja <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong> i krivi~noto delo), negativ<strong>na</strong> (celta i e spre~uvawe <strong>na</strong> negativnite<br />
vlijanija me|u zatvorenicite), op{to rasporeduvawe, grupirawe,<br />
serijacija ili horizontal<strong>na</strong> klasifikacija (bidej}i odvojuvaweto<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> se vr{i po razli~ni kazneno-popravni ustanovi) i<br />
specijalizacija ili kategorizacija <strong>na</strong> kazneno-poprani ustanovi. Vo<br />
ovaa faza <strong>na</strong> klasifikacijata za koja vo <strong>na</strong>tamo{niot tekst }e go upotrebuvame<br />
poimot horizontal<strong>na</strong> klasifikacija, podelbata <strong>na</strong> zatvorenicite<br />
se bazira vrz objektivni kriteriumi (objektivni obele`ja <strong>na</strong><br />
krivi~noto delo i objektivnite karakteristiki <strong>na</strong> osudenoto lice).<br />
Taa e primar<strong>na</strong> po svoeto z<strong>na</strong>~ewe, bide}i se javuva kako nu`<strong>na</strong> pretpostavka<br />
za vtorata faza <strong>na</strong> t.n. vertikal<strong>na</strong> klasifikacija. Se misli<br />
deka samo so oddeluvaweto <strong>na</strong> odredeni kategorii <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong> i so<br />
prime<strong>na</strong> <strong>na</strong> adekvatni korekcioni procesi v<strong>na</strong>tre vo niv, {to nema da<br />
bidat popre~uvani od negativnite efekti <strong>na</strong> krimi<strong>na</strong>l<strong>na</strong>ta infekcija<br />
mo`e da se ostvari resocijalizacijata <strong>na</strong> delinkventite. Zatoa <strong>na</strong>sekade<br />
vo svetot se odi kon gri`livo realizirawe <strong>na</strong> {irok sistem od<br />
specijalizirani kazneno-poprani ustanovi vo koi }e se ovozmo`i diferenciran<br />
pristap kon ostvaruvaweto <strong>na</strong> prevospitnite procesi. Pritoa,<br />
ne se raboti za nekakvi legalni tipovi <strong>na</strong> delinkventi, tuku za<br />
odredeni kategorii <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong> i niv<strong>na</strong> klasifikacija uslove<strong>na</strong> od<br />
potrebata za iz<strong>na</strong>o|awe <strong>na</strong> onie nivni svojstva {to ja ovozmo`uvaat<br />
izvr{<strong>na</strong>ta individualizacija, odnosno takov tretman sprema <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong>, {to pred se, }e odgovori <strong>na</strong> potrebata za nivnoto <strong>na</strong>jefikasno<br />
prevospituvawe i vra}awe vo op{etstvoto.<br />
Vo taa smisla re~isi vo site zemji se ostvaruva podelba <strong>na</strong> kaznenite<br />
zavodi <strong>na</strong> onie vo koi kaz<strong>na</strong>ta li{uvawe od sloboda }e ja izdr-<br />
`uvaat odvoeno: ma`ite od `enite; psihopatite, fizi~ki i du{evno<br />
bolnite od osta<strong>na</strong>tite zatvorenici, recidivistite od primarnite storiteli,<br />
kako i <strong>osudeni</strong>cite <strong>na</strong> kratkotrajni od onie {to se <strong>osudeni</strong> <strong>na</strong><br />
dolgotrajni kazni li{uvawe od sloboda. Vo nekoi zemji pokraj kriteriumite<br />
za vakva podelba <strong>na</strong> zatvorenicite se trgnuva i od prirodata<br />
<strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta, pa vo posebni ustanovi kaz<strong>na</strong>ta li{uvawe od sloboda ja izdr`uvaat<br />
<strong>osudeni</strong>cite <strong>na</strong> obi~en zatvor, strog zatvor, robija, zato~uvawe<br />
i relegacija. Me|utoa, ako sakame da gi sumirame ste kriteriumi<br />
spored koi se vr{i horizontal<strong>na</strong>ta klasifikacija bi mo`ele da ka`eme<br />
deka toa se glavno: a) polot <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>, b) vozrasta, v) dol-<br />
`i<strong>na</strong>ta <strong>na</strong> izre~e<strong>na</strong>ta kaz<strong>na</strong>, g) zdravstve<strong>na</strong>ta sostojba <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te<br />
lca, d) stepenot <strong>na</strong> obezbeduvaweto <strong>na</strong> kazneno poprav<strong>na</strong>ta ustanova i<br />
|) krimi<strong>na</strong>lnoto mi<strong>na</strong>to (recidivizmot) <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>.<br />
36
a) Pol <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong><br />
Fizi~oto oddeluvawe <strong>na</strong> `enskite od ma{kite <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong> vo<br />
po~etok vo posebni prostorii i krila <strong>na</strong> kaznenite zavodi, pretstavuva<br />
eden od prvite ~ekori vo ostvaruvaweto <strong>na</strong> klasifikacijata <strong>na</strong><br />
<strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> voop{to. Vo dene{nite penitencijarni sistemi kriteriumot<br />
<strong>na</strong> polot bezuslovno se po~ituva vo site civilizirani zemji, so<br />
<strong>na</strong>stojuvawe za <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> od razli~en pol da postojat posebni kazneno-popravni<br />
ustanovi. Za ova ima mnogu pri~ini, me|utoa, kako<br />
osnov<strong>na</strong> <strong>na</strong>j~esto se istaknuva potrebata od spre~uvawe <strong>na</strong> seksualnite<br />
odnosi me|u zatvorenicite. Na toj <strong>na</strong>~in fizi~koto oddeluvawe <strong>na</strong> polovite<br />
pretstavuva osnov<strong>na</strong> bra<strong>na</strong> {to go {titi moralot vo kaznenopopravnite<br />
ustanovi, no i element preku koj, poradi deprivacijata <strong>na</strong><br />
polovite kontakti, doa|a vo golem obem do izraz i represivniot element<br />
<strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta. Poradi ova, kako i poradi razlikite {to proizleguvaat<br />
od biopsiholo{kata struktura <strong>na</strong> li~nosta so koja se odlikuvaat<br />
polovite, nivnoto oddeluvawe se pojavuva kako neophoden uslov za<br />
diferenciran i efikasen tretman i vo toj pogled vo penolo{kata teorija<br />
ipraktika glavno ne postojat protivre~ni mislewa.<br />
b) Vozrast <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong><br />
Vozrasta <strong>na</strong> ~ovekot pretstavuva biolo{ka kategorija {to vo<br />
literaturata se istaknuva kako eden od mnogu z<strong>na</strong>~ajnite faktori so<br />
golemo vlijanie vrz ostvaruvaweto <strong>na</strong> prevospitnite procesi sprema<br />
<strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>. Nejzinoto z<strong>na</strong>~ewe vo procesot <strong>na</strong> izvr{uvaweto <strong>na</strong><br />
kaz<strong>na</strong>ta e nerazdelno povrzano so nejzinoto kriminolo{ki i krivi~nopravno<br />
z<strong>na</strong>~ewe vo ~ija {to osnova le`i soz<strong>na</strong>nieto deka ~ovekot e<br />
su{testvo podobrno za menuvawe. Zatoa ne e seedno dali onie {to gi<br />
<strong>na</strong>ru{ile <strong>na</strong>jva`nite op{testveni odnosi, vrednosti i interesi <strong>na</strong><br />
edno op{testvo se maloletnici, mladi maloletni <strong>lica</strong> ili polnoletnici.<br />
Vo sekoj od ovie periodi svojstvata i karakteristikite <strong>na</strong> negovata<br />
li~nost se formiraat i manifestiraat vo zavisnost od biolo{kite<br />
i psiholo{kite uslovenosti <strong>na</strong> vozrasta vo me|usebno vlijanie so<br />
nejzinite op{testveni determi<strong>na</strong>nti. Taka koga stanuva zbor za maloletnite<br />
<strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong> so sigurnost e utvrdeno deka tie se <strong>na</strong>o|aat <strong>na</strong><br />
vozrast vo koja silno e projaven nivniot streme` kon osamostojuvawe<br />
i potvrduvawe <strong>na</strong> svojata li~nost preku otfrlawe <strong>na</strong> sekakvi avtoriteti,<br />
kon nedovolno odgovorno odnesuvawe, a seto toa bidej}i niv<strong>na</strong>ta<br />
reakcija <strong>na</strong> <strong>na</strong>dvore{ni <strong>na</strong>stani se <strong>na</strong>j~esto sociolo{ki oboeni, a poradi<br />
nedovolnoto `ivotno iskustvo, socijalnite vrednosti nedovolno<br />
sfateni.<br />
Soz<strong>na</strong>nieto za ovie i mnogu drugi faktori {to deluvaat vrz formiraweto<br />
<strong>na</strong> li~nosta i povedenieto <strong>na</strong> maloletnicite, ovozmo`i<br />
niv da im se dade privilegira status vo krivi~nopravniot, procesniot<br />
37
i penolo{kiot tretman. Vo taa smisla vo nivnite devijantni i delinkventni<br />
odnesuvawa im se izrekuvaat vospitni merki, a vo isklu~itelni<br />
slu~ai, i toa samo za povozrasnite maloletnici i kaz<strong>na</strong> li{uvawe<br />
od sloboda. I ovaa kaz<strong>na</strong>, me|utoa poradi svojata prete`no prevospit<strong>na</strong><br />
funkcija pove}e li~i <strong>na</strong> vospitnite merki. Taka, taa se izdr`uva vo<br />
posebni kazneno-popravni ustanovi kade <strong>na</strong>jefikasno mo`at da dojdat<br />
do izraz pred se za{titata i pomo{ta <strong>na</strong> maloletnicite vo nivniot<br />
pravilen razvoj, vo koj gri`ata za vsaduvawe ~uvstvo <strong>na</strong> li~<strong>na</strong> odgovornost<br />
ima domi<strong>na</strong>ntno mesto. Na toj <strong>na</strong>~in, poradi poi<strong>na</strong>kvitge celi <strong>na</strong><br />
kaz<strong>na</strong>ta maloletni~ki zatvor {to vo <strong>na</strong>jgolem del e li{e<strong>na</strong> od represivni<br />
elementi, se <strong>na</strong>stojuva maloletnicite da bidat oddelno tretirani<br />
vo posebni kazneno-popravni ustanovi kade {to nema da bidat izlo`eni<br />
<strong>na</strong> negativnite vlijanija od vozrasnite <strong>osudeni</strong>ci.<br />
Glavno od sli~ni pri~ni se <strong>na</strong>metnuva i potrebata od poseben<br />
tretman sprema kategorijata <strong>na</strong> pomladite polnoleti <strong>lica</strong>. Razli~noto<br />
postapuvawe so niv i nivnoto oddeluvawe vo poseni kazneno-popravni<br />
ustanovi i ovde se zasnova, pred se, vrz razli~nite biopsihi~ki<br />
karakteristiki <strong>na</strong> ovie <strong>lica</strong>. Periodot <strong>na</strong> mladoto polnoletstvo pretstavuva<br />
stadium pome|u pubertetot, odnosno maleoletstvoto i <strong>na</strong>stanuvaweto<br />
<strong>na</strong> pol<strong>na</strong>ta zrelost. Poradi toa mladite polnoletnici poka`uvaat<br />
izvesi specifi~nosti vo pogled <strong>na</strong> biolo{kiot i psihi~kiot razvoj<br />
{to kaj niv ne go dostig<strong>na</strong>l onoj stepen <strong>na</strong> fizi~ka i duhov<strong>na</strong> zrelost<br />
koj se sre}ava kaj povozrasnite polnoletni <strong>lica</strong>, a so toa i izvesni<br />
specifi~osti vo pogled <strong>na</strong> niv<strong>na</strong>ta socijal<strong>na</strong> zrelost. Toa se <strong>lica</strong><br />
{to ~esto se u{te ne se sposobni da go potis<strong>na</strong>t ~uvstvoto <strong>na</strong> zavisnost<br />
od roditelite i da se afirmiraat kako vozrasni lu|e, bidej}i im<br />
nedostiga sigurnost i doverba vo sebe. Ponekoga{ ~uvstvuvaat srav od<br />
idni<strong>na</strong>ta i od prifa}aweto <strong>na</strong> op{tetsvenite odgovornosti, {to vo<br />
ovoj period pred niv izniknuvaat vo vid <strong>na</strong> samostojno vr{ewe profesija,<br />
steknuvawe prihodi, formirawe brak i semejstvo itn.<br />
Zatoa i za ovaa kategorija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong> se rezervira poseben<br />
status {to vo penitencijarnite ustanovi im obezbeduva poseben tretman,<br />
individualiziran spored potrebite <strong>na</strong> niv<strong>na</strong>ta li~nost.<br />
Nakratko, posebnite kazneno-popravi ustanovi za kategorijata<br />
<strong>na</strong> maloletnicite i pomladite polnoletni <strong>lica</strong> go spre~uvaa nivnoto<br />
pa|awe pod lo{i vlijanija od drugite povozrasni <strong>osudeni</strong>ci i go ovozmo`uva<br />
prilagoduvaweto <strong>na</strong> posebni metodi za nivno tretirawe, posebno<br />
da se vnimava <strong>na</strong> nivnoto vospituvawe, profesio<strong>na</strong>lno osposobuvawe,<br />
pointenzivno koristewe <strong>na</strong> formite i metodite <strong>na</strong> kulturnozabaviot<br />
i sportskiot `ivot, i, {to e <strong>na</strong>jva`no ovozmo`uva pove}e<br />
kontakti so <strong>na</strong>dvore{niot sloboden svet.<br />
Ako se z<strong>na</strong>e deka <strong>osudeni</strong>~kata rabota ima golemo z<strong>na</strong>~ewe za<br />
procesot <strong>na</strong> vospituvaweto i prevospituvaweto, treba osobeno da se<br />
vnimava <strong>na</strong> rabotniot tretman <strong>na</strong> maloloetnicite i pomladite polnoletni<br />
<strong>lica</strong>, bidej}i kaj niv se javuva potreba od poi<strong>na</strong>kov obem, orga-<br />
38
nizacija i sodr`i<strong>na</strong> <strong>na</strong> rabotata. So ogled <strong>na</strong> niv<strong>na</strong>ta obi~no nedovol<strong>na</strong><br />
stru~<strong>na</strong> osposobenost i poslabo izrazeni rabotni <strong>na</strong>viki, se <strong>na</strong>metnuva<br />
potrebata od nivno izdvojuvawe so cel da se postigne pointenziven<br />
raboten tretman {to kaj niv }e gi razvie rabotnite <strong>na</strong>vi}i i }e gi<br />
osposobi za koristewe <strong>na</strong> samostoj<strong>na</strong> rabota <strong>na</strong> sloboda.<br />
v) Dol`i<strong>na</strong> <strong>na</strong> izre~e<strong>na</strong>ta kaz<strong>na</strong> <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong><br />
Eden od op{toprifatenite kriteriumi za odvojuvawe <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong> vo posebni kazneno-popravni ustanovi e i dol`ni<strong>na</strong>ta <strong>na</strong><br />
izre~e<strong>na</strong>ta kaz<strong>na</strong>: vo posebni kazneno-popravni ustanovi se izdr`uvaat<br />
kratki kazni li{uvawe od sloboda (od 6 do 12 meseci) a vo drugi podolgotrajni<br />
kazni. Ovoj kriterium e od golemo z<strong>na</strong>~ewe, za{to dol`i<strong>na</strong>ta<br />
<strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta gi determinira mo`nostite i sodr`i<strong>na</strong>ta <strong>na</strong> metodite<br />
i oblicite <strong>na</strong> tretmanot <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>et <strong>lica</strong>.<br />
Pra{awata svrzani za izvr{uvaweto <strong>na</strong> kratkite kazni li{uvawe<br />
od sloboda se osobeno interesni od penolo{ki aspekt poradi postojanoto<br />
provlekuvawe <strong>na</strong> dilemata dali kratkite kazni se vo sostojba<br />
da ja ostvaruvaat resocijalizacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>. Vo teorijata<br />
obi~no se istaknuva deka kratkite kazni gi prekinuvaat ~vekovite<br />
vrski so op{testvoto, negativno ja stigmatiziraat li~nosta i ostavaat<br />
negativni posledici vrz ekonomskite, semejnite i profesio<strong>na</strong>lnite<br />
odnosi za vreme i po izdr`uvaweto <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta. Pritoa, zatvorenicite<br />
ovoj vid kaz<strong>na</strong> ja izdr`uvaat vo prinudno bezdelni~ewe, so {to e zapostaveno<br />
osnovnoto sredstvo za prevospitnite procesi. Pokraj toa vo<br />
penolo{kata literatura se istaknuvaat i mnogubrojni drugi argumenti<br />
protiv ovie kazni, 49 koi vo strukturata <strong>na</strong> kaznite zazemaat <strong>na</strong>jgolem<br />
prostor. 50<br />
Pokraj site slabosti <strong>na</strong> kratkite kazni li{uvawe od sloboda<br />
smetame deka e sosema ispravno {to <strong>na</strong>jgolemiot broj teoreti~ari ne<br />
se zalagaat za nivno ceosno ukinuvawe, za{to kaj ovie kazni so nu`ni<br />
49<br />
Taka, <strong>na</strong> primer, postojat sfa}awa deka poradi svoeto kuso traewe<br />
kratkite kazni li{uvawe od sloboda ne se pogodni za prezemawe <strong>na</strong> voobi-<br />
~aeni i provereni postapki <strong>na</strong> tretman, deka poradi "pe~atot <strong>na</strong> blagost" go<br />
gubat svoeto zastra{uva~ko dejstvo, ili pak, obratno deka tie vo su{ti<strong>na</strong> ne<br />
se humani poradi toa {to se izrekuvaat za dela so pomalo op{testveno z<strong>na</strong>-<br />
~ewe, za "bagatelni dela." bez da im se dade mo`nost <strong>na</strong> tie <strong>lica</strong> da se popravat<br />
<strong>na</strong> sloboda, deka vo niv e sodr`a<strong>na</strong> opasnosta od krimi<strong>na</strong>l<strong>na</strong> infekcija,<br />
deka tie barat z<strong>na</strong>~itelni fi<strong>na</strong>nsiski sredstva, a zaedno go onevozmo`uvaat<br />
sproveduvaweto <strong>na</strong> specijalizacijata <strong>na</strong> kazneno-popravnite ustanovi kakoi i<br />
klasifikacijata i opservacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>, itn.<br />
50<br />
Vo <strong>na</strong>{ata zemja <strong>na</strong> kratkite kazni do 6 meseci vo periodot od 1961-<br />
1970 otpa|ale preku 80,0% od site izre~eni kazni li{uvawe od sloboda. Pove}e<br />
za toa vidi: Lazarevi}, Desanka (33).<br />
39
modifikacii, ili, podobro re~eno, so reforma <strong>na</strong> <strong>na</strong>~inot <strong>na</strong> nivnoto<br />
izvr{uvawe vo posebni kazneno-popravni ustanovi, mo`at da se ubla-<br />
`at negativnostite vo niv<strong>na</strong>ta prime<strong>na</strong>. Od druga stra<strong>na</strong>, opravdano se<br />
istaknuva deka ovie kazni mo`at da poslu`at kako sredstvo za t.n.<br />
"{ok terapija," a opravdani se i razmisluvawata <strong>na</strong> onie {to trgnuvaat<br />
od "siroma{nosta" vo brojot i vidot <strong>na</strong> kaznite i potrebata od niv<strong>na</strong>ta<br />
individualizacija vo fazata <strong>na</strong> izrekuvaweto, kako i od postoeweto<br />
<strong>na</strong> prestapnici sprema koi prime<strong>na</strong>ta <strong>na</strong> kratkite kazni ima svoe<br />
opravduvawe za{to za niv ne e potreben tretman.<br />
40<br />
g) Zdravstve<strong>na</strong> sostojba <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong><br />
I kriteriumot zdravstve<strong>na</strong> sostojba <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> pretstavuva<br />
edno od op{to prifatenite merila za odvojuvawe <strong>na</strong> onie kategorii<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>ci, sprema koi poradi niv<strong>na</strong>ta starost, bolest ili drugi<br />
prihi~ki ili organski rastrojstva se <strong>na</strong>metnuva potrebata od niv<strong>na</strong><br />
za{tita i lekuvawe. Trgnuvaj}i od humanisti~kite idei so koi {to e<br />
protkae<strong>na</strong> sovreme<strong>na</strong>ta penolo{ka teorija i praktika vo posebni kazneno-popravni<br />
ustanovi ili oddelenija se izdvojuvaat <strong>lica</strong>ta koi boleduvaat<br />
od odredeni zarazni bolesti, fizi~ki hendikepiranite i stari<br />
<strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong> nesposobni za rabota, alkoholi~ari, <strong>na</strong>rkomani i sl.<br />
Posebem problem vo ovaa smisla pretstavuva iz<strong>na</strong>o|aweto specifi~en<br />
tretman za zatvorenicite {to ja so~inuvaat kategorijata <strong>na</strong><br />
psihopatite li~nosti koi poradi svoite posebni psihi~ki svojstva te-<br />
{ko se vlkopuvaat vo socijal<strong>na</strong>ta sredi<strong>na</strong>. Iako nivnite intelektualni<br />
sposobnosti se za~uvani, poradi o{tetuvawata <strong>na</strong> podra~jeto <strong>na</strong><br />
~uvstvata <strong>na</strong>gonite, temperamentot i <strong>na</strong>vikite, nivnite aktivnosti se<br />
neadekvatno motivirani, ~esto se <strong>na</strong>so~eni kon zadovoluvawe <strong>na</strong> svoite<br />
hedonisti~ki potrebi <strong>na</strong> prete`no agresiven <strong>na</strong>~in bez sposobnost<br />
za samokontrola i adekvatno rezonirawe. Toa se <strong>lica</strong> {to nemaat dovolno<br />
razvieno ~uvstvo <strong>na</strong> vi<strong>na</strong> i strav, <strong>lica</strong> {to gi preziraat op{testvenite<br />
normi <strong>na</strong> povedenie i vospostavuvaweto trajni i bliski socijalni<br />
vrski, so slaba volja i sposobnost za u~ewe i izvr{uvawe <strong>na</strong> rabotni<br />
zada~i, poradi {to vo golema mera e ote`<strong>na</strong>to korigiraweto <strong>na</strong><br />
nivnoto povedenie i <strong>na</strong> li~nosta kako celi<strong>na</strong>. Seto toa go <strong>na</strong>metnuva<br />
baraweto za nivno odvojuvawe vo posebni kazneno-popravni ustanovi<br />
{to raspolagaat so kvalifikuvan kadar dovolno sposoben, trpeliv i<br />
uporen vo realizacijata <strong>na</strong> zada~ite {to im se dovereni vo rabotata <strong>na</strong><br />
ovaa kategorija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong>.<br />
[to se odnesuva do alkoholi~arite i <strong>na</strong>rkomanite (koi ~esto<br />
se sre}avaat vo zatvorite poradi toa {to mnogu ~esto vo svetot pa i<br />
kaj <strong>na</strong>s, merkata za nivno lekuvawe se sproveduva za vreme <strong>na</strong> izdr`uvaweto<br />
<strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta i po pravilo vo ramkite <strong>na</strong> kazneno-poprav<strong>na</strong>ta ustanova)<br />
poradi nivnite karekteristi~i svojstva i potrebata od nivnoto<br />
lekuvawe i tie <strong>na</strong>j~esto se odvojuvaat od drugite <strong>osudeni</strong>ci vo posebni
kazneni ustanovi ili oddelenija pri op{tite kazneo-poprani ustanovi.<br />
Op{ta karakteristika <strong>na</strong> ovie <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong> e vo toa {to nivnoto<br />
mi<strong>na</strong>to i sega{no povedenie se <strong>na</strong>o|a vo kauzalen odnos so sklonosta<br />
kon prekumer<strong>na</strong> upotreba <strong>na</strong> alkohol ili opojni sredstva, a tokmu taa<br />
sklonost go popre~uva ostvaruvaweto <strong>na</strong> prevospitnite procesi vo penitencijarnite<br />
ustanovi. Poradi dietazata kon opojni sredstva i alkohol<br />
i poradi posledicite od niv<strong>na</strong>ta upotreba ovie <strong>lica</strong> obi~no se<br />
egocentri~ni, povodlivi, so zatapeni moralni ~uvstva, oslab<strong>na</strong>ta iteligencija,<br />
so vidlivi manifestacii <strong>na</strong> vozdr`anost strav i nemir.<br />
Takvata sostojba kaj niv doa|a do izraz osobeno neposredo po nivnoto<br />
li{uvawe od sloboda poradi psiholo{kiot {ok od zatvoraweto i <strong>na</strong>glata<br />
apstinencija od alkohol ili opojni sredstva. Seto toa gi doveduva<br />
ovie <strong>lica</strong> vo poseb<strong>na</strong> sostojba <strong>na</strong> psihi~ka nervoza i <strong>na</strong>p<strong>na</strong>tost {to<br />
se manifestira preku kr{eweto <strong>na</strong> zatvorskata discipli<strong>na</strong>, sudiri i<br />
netoleranten odnos sprema drugite zatvorenici i zatvorskiot perso<strong>na</strong>l,<br />
<strong>na</strong>stojuvawe <strong>na</strong> sekoj <strong>na</strong>~in da se dojde do alkohol ili opojni sredstva<br />
i sl. Seto ova <strong>na</strong>laga ovaa kategorija <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong> vo sekoj slu~aj<br />
da se odvoi od osta<strong>na</strong>tite <strong>osudeni</strong>ci, bidej}i samo <strong>na</strong> toj <strong>na</strong>~in e ostvarliv<br />
nivniot poseben tretman. Za da se postigne stabilizacija <strong>na</strong><br />
niv<strong>na</strong>ta sostojba, {to e mo`no pogolema resocijalizacija i vra}awe vo<br />
op{testvoto, treba da se izle~at so prime<strong>na</strong> <strong>na</strong> medikamentozni sredstva<br />
i psihoterapeutski postapki (terapeutska zaednica) dopolneti so<br />
drugi merki <strong>na</strong> tretman (rabota, stru~no usovr{uvawe, vospituvawe<br />
itn).<br />
d) Stepen <strong>na</strong> obezbedenost <strong>na</strong> kazneno-popravnite ustanovi<br />
Zavisno od stepenot <strong>na</strong> niv<strong>na</strong>ta op{testve<strong>na</strong> opasnost <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong> se rasporeduvaat vo ustanovi od zatvoren, poluotvoren i otvoren<br />
vid. 51 Ovoj kriterium poa|a od potrebata <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> da se<br />
izdvojat vo zavisnost od stepenot <strong>na</strong> niv<strong>na</strong>ta op{testve<strong>na</strong> opasnost vo<br />
takvi ustanovi kade {to so ogled <strong>na</strong> re`imot <strong>na</strong> izdr`uvaweto <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta,<br />
nema da pretstavuvaat poseben problem za perso<strong>na</strong>lot <strong>na</strong> ustanovata<br />
i za osta<strong>na</strong>tite <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong>. Ova od druga stra<strong>na</strong> z<strong>na</strong>~i deka <strong>na</strong><br />
<strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> koi, poradi karakteristikite <strong>na</strong> svojata li~nost pret-<br />
51<br />
<strong>Klasifikacija</strong>ta <strong>na</strong> otvoreni, poluotvoreni i zatvoreni kaznenopopravni<br />
ustanovi ~esto pogre{no se identifikuva so klasifikacijata <strong>na</strong> zavodi<br />
so maksimalno, sredno i minimalno osiguruvawe. Tuka se raboti za razli~ni<br />
ne{ta. Taka, <strong>na</strong> primer, poluotvore<strong>na</strong>ta e takva ustanova kade {to obezbeduvaweto<br />
e svedeno <strong>na</strong> minimum, dodeka vo zavodot so sredno osiguruvawe<br />
merkite <strong>na</strong> obezbeduvawe se u{te se z<strong>na</strong>~ajni. Od druga stra<strong>na</strong> otvorenite ustanovi<br />
pretstavuvaat celos<strong>na</strong> negacija <strong>na</strong> site merki <strong>na</strong> osiguruvawe, koi, me-<br />
|utoa, se u{te postojat vo zavodite so minimalno osiguruvawe. Lopez-Rey, I,<br />
(262).<br />
41
stavuvaat mala opasnost za svojata okoli<strong>na</strong> treba da im se obezbedi popovolen<br />
re`im so poslobodno dvi`ewe i maksimalno dobli`uvawe do<br />
uslovite <strong>na</strong> slobodniot `ivot so rabota {to <strong>na</strong>j~esto se vr{i <strong>na</strong>dvor<br />
od ustanovata i, po pravilo, bez stra`arski <strong>na</strong>dzor.<br />
Zatvorenite kazneno-popravni ustanovi gi karakterizira postoewe<br />
<strong>na</strong> fizi~ki materijalni i drugi sredstva za obezbeduvawe od begstvo<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>. Tie mo`at da bidat so obi~no, maksimalno<br />
ili supersigurnosno obezbeduvawe. Poslednite dva vida se konstrukcija<br />
<strong>na</strong> amerikanskata teorija i praktika, iako se sre}avaat i vo drugi<br />
zemji vo koi odredeni pri~ini ja <strong>na</strong>metnuvaat potrebata od niv<strong>na</strong> egzistencija.<br />
52 Taka, <strong>na</strong> primer, zatvori so maksimalno obezbeduvawe se<br />
vo SAD (Folsom, Sen Kventin, Sing-Sing), Danska (Vridslosel), [vedska<br />
(Kumla), Francija (Sante). Maksimalniot stepen <strong>na</strong> obezbeduvawe<br />
vo ovie zatvori se ogleda vo toa {to so visoki yidovi vrz koi {to e<br />
postaven bodlikav tel, vyiano staklo ili elektri~<strong>na</strong> struja. Pokraj<br />
toa postojat stra`arnici so vooru`e<strong>na</strong> stra`a <strong>na</strong> koja i stojat <strong>na</strong> raspolagawe<br />
mnogubrojni sredstva za kontrola, {to pretstavuvaat posleden<br />
zbor <strong>na</strong> tehnikata (TV-kameri, senzorni aparati, toki-voki uredi,<br />
alarmni uredi i sl.) Re~isi site vrati se otvoraat preku elekti~ni<br />
mehanizmi, a prozorcite se za{ttetni so re{etki, ~eli~ni mre`i ili<br />
samo so neprobojnio staklo. Strogata kontrola <strong>na</strong> vleguvaweto, ~estoto<br />
prebrojuvawe <strong>na</strong> zatvorenicite i strogata kontrola <strong>na</strong> nivnoto dvi-<br />
`ewe i discipi<strong>na</strong>ta vo ovozmo`uvaat v<strong>na</strong>tre{noto obezbeduvawe <strong>na</strong><br />
ovie ustanovi.<br />
Zavodite so maksimalen stepen <strong>na</strong> obezbeduvawe se bremeni so<br />
golem broj slabosti {to go onevozmo`uvaat ostvaruvaweto <strong>na</strong> prevospitnite<br />
procesi, iako vo niv se sproveduvaat individualizirani tretmani<br />
bazirani vrz v<strong>na</strong>tre{<strong>na</strong> klasifikacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>. Strogata<br />
discipli<strong>na</strong> i otsustvoto ili <strong>na</strong>maleniot broj <strong>na</strong> pogodnosti koi<br />
{to ovozmo`uvaat kontakti so <strong>na</strong>dvore{niot svet doveduvaat do avtomatizam<br />
i razni drugi psihi~ki <strong>na</strong>p<strong>na</strong>tosti poradi {to se javuvaat<br />
52<br />
Celta <strong>na</strong> zatvorite so maksimalno osiguruvawe ne se sostoi vo toa<br />
da se <strong>na</strong>pavi postrogo izvr{uvaweto <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta. Niv<strong>na</strong>ta edinstve<strong>na</strong> cel ne e<br />
da se onevozmo`i begstvo, tie voedno pretstavuvaat i sredstvo, preku strogata<br />
discipli<strong>na</strong> onie zatvorenici {to ne mo`at da se dr`at bez {teta vo obi~nite<br />
zatvori, da se spre~at da ne si <strong>na</strong>{tetat <strong>na</strong> sebesi ili <strong>na</strong> svoite so<strong>osudeni</strong>ci.<br />
Niv<strong>na</strong>ta cel e da se ovozmo`i <strong>na</strong>jgolema mo`<strong>na</strong> sigurnost i da se oddelat<br />
onie zatvorenici sprema koi e nu`no potreb<strong>na</strong> stroga discipli<strong>na</strong>. Vo<br />
zatvorite vo SAD brojni zatvorenici se sretnuvaat so opasnosta <strong>na</strong> represalii<br />
od stra<strong>na</strong> <strong>na</strong> svoite so<strong>osudeni</strong>ci zaradi {to se potreni zatvori so vakov<br />
stepen <strong>na</strong> obezbeduvawe. Isto taka, i {efovite <strong>na</strong> bandi se spre~uvaat vo<br />
svoite krimi<strong>na</strong>lni aktivnosti {to mo`at da gi ostvaruvaat po pat <strong>na</strong> izdavawe<br />
<strong>na</strong>redbi od pomalku obezbedenite ustanovi. Za seto toa vidi: Lamers (71-<br />
74).<br />
42
mnogubrojni buntovi karakteristi~ni za ovoj tip <strong>na</strong> zavodi, osobeno<br />
ako se toe od golem kapacitet. Toa se sogleduva i vo zemjite vo ~ija<br />
praktika e vkluen vakviot tip <strong>na</strong> zavodi i zatoa se otka`uvaat od <strong>na</strong>tamo{<strong>na</strong><br />
izgradba <strong>na</strong> vakvi ustanovi. (Od tie pri~ini vo 1962 godi<strong>na</strong>, vo<br />
SAD be{e uki<strong>na</strong>t poz<strong>na</strong>tiot supersigurnosen zatvot Alkaraz).<br />
Poradi seto ova sovremenite penitencijarni sistemi im davaat<br />
prednost <strong>na</strong> poluotvorenite kazneni zavodi ili oddelenija. Vo ovie<br />
ustanovi se upatuvaat <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong> koi pru`aat dovol<strong>na</strong> garancija<br />
deka nema da go zloupotrebat popovolniot re`im i otsustvoto <strong>na</strong> materijalnite<br />
pre~ki za begstvo. 53 Takvi <strong>lica</strong> se upatuvaat <strong>na</strong> izdr`uvawe<br />
<strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta i vo otvoreni kazneni ustanovi i oddelenija 54 vo koi vo <strong>na</strong>jgolema<br />
mo`<strong>na</strong> mera se otstraneti elementite <strong>na</strong> obezbeduvawe, trgnuvaj}i<br />
od idejata "deka <strong>na</strong>jdobro se zatvoreni onie vrati {to mo`at da<br />
se dr`at otvoreni." Osnov<strong>na</strong>ta karakteristika <strong>na</strong> ovie ustanovi se sostoi<br />
vo realizacija <strong>na</strong> prevospitnite programi preku prime<strong>na</strong> <strong>na</strong><br />
individualizirani postapki {to }e ja razvijat li~<strong>na</strong>ta odgovornost i<br />
samodiscipli<strong>na</strong>ta <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> i vo isto vreme }e gi otstra<strong>na</strong>t<br />
posledicite od razli~nite deprivacii vo ustanovite i <strong>na</strong> <strong>na</strong>jdobar <strong>na</strong>-<br />
~in }e go podgotvat osudenoto lice za `ivot <strong>na</strong> sloboda.<br />
|) Krini<strong>na</strong>lno mi<strong>na</strong>to <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>et <strong>lica</strong><br />
Krimi<strong>na</strong>lnoto mi<strong>na</strong>to <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>, odnosno porane{<strong>na</strong>ta<br />
osuduvanost <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>, pretstavuva kriterium spored koj tie<br />
se izdvojuvaat vo dve kategorii: primarni <strong>osudeni</strong>ci i recidivisti. I<br />
ovaa podelba trgnuva od op{testve<strong>na</strong>ta opasnost <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>cite, {to<br />
vo ovoj slu~aj, vo fokusot <strong>na</strong> svojot interes gi stava povratnicite.<br />
Imeno, ovde se raboti za ed<strong>na</strong> takva kategorija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong> kaj koi<br />
ne e dovolno razvie<strong>na</strong> individual<strong>na</strong>ta svest i odgovornost. Storuvaweto<br />
<strong>na</strong> krivi~noto delo kaj povratnicite ne budi re~isi nikakvo neprijatno<br />
~uvstvo, bidej}i ovie nedovolno cvrsto op{testveno formirani<br />
li~nosti krivi~ite dela <strong>na</strong>j~esto gi sfa}aat kako oblik <strong>na</strong> normalno<br />
povedenie. Poradi nivnite <strong>na</strong>vi}i i sklonosti za vr{ewe krivi~ni<br />
dela, tie ne ~uvstvuvaat strav od sudeweto, tuku go prifa}aat kako nu-<br />
`en rizik i neizbe`no zlo. Tie <strong>lica</strong> se obi~no so nedovolno obrazovanie<br />
nedovol<strong>na</strong> istrajnost vo vr{eweto <strong>na</strong> rabotnite zada~i, slab interes<br />
za odr`uvawe socijalni vrski i sklonost kon lesno i povr{no raspolo`nie.<br />
Site svojstva <strong>na</strong> ovaa kategorija <strong>osudeni</strong>ci doa|aat do<br />
53<br />
Vidi: Davidovi} i dr. (141).<br />
54<br />
Vo teorijata e op{to prifateno misleweto deka vo otvoreni ustanovi<br />
treba da se upatuvaat, pred se, primarni storiteli <strong>na</strong> polesni krivi~ni<br />
dela, storiteli od nebre`nost ili slu~ajni izvr{iteli <strong>na</strong> krivi~ni dela<br />
kako i <strong>lica</strong> so poslabo zdravje, stari <strong>lica</strong> i maloletnici i pomladi polnoletni<br />
<strong>lica</strong>. Radovanovi}, II (308)<br />
43
izraz vo kazneno-popravnite ustanovi za vreme <strong>na</strong> izdr`uvaweto <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta<br />
{to prestavuva golem problem pri izveduvaweto <strong>na</strong> prevospitnite<br />
procesi. Tokmu zatoa i za ovie <strong>osudeni</strong>ci <strong>na</strong>j~esto se odi kon formirawe<br />
posebni ustanovi kade {to oddelno }e ja izdr`uvaat kaz<strong>na</strong>ta<br />
li{uvawe od sloboda.<br />
2.2. VERTIKALNA KLASIFIKACIJA NA OSUDENITE LICA<br />
Drugata faza <strong>na</strong> klasifikacijata pretstavuva <strong>na</strong>tamo{<strong>na</strong> podelba<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> po oddelenija, grupi i podgrupi vo ramakite <strong>na</strong><br />
ed<strong>na</strong> kazneno-poprav<strong>na</strong> ustanova zaradi ostvaruvawe <strong>na</strong> prevospitniot<br />
proces. Za oz<strong>na</strong>~uvawe <strong>na</strong> ovaa faza od klasifikacijata vo teorijata se<br />
upotrebuvaat mnogubrojni izrazi: pozitiv<strong>na</strong>, inter<strong>na</strong> ili v<strong>na</strong>tre{<strong>na</strong><br />
klasifikacija vo potes<strong>na</strong> smisla <strong>na</strong> zborot i podklasifikacija. Zaradi<br />
pojano prika`vawe <strong>na</strong> nejzi<strong>na</strong>ta su{ti<strong>na</strong> i diferencirawe od prethod<strong>na</strong>ta<br />
klasifikacija nie }e go upotrebuvame izrazot "vertikal<strong>na</strong><br />
klasifikacija." Pritoa, ovde mora da se istakne i sekoga{ da se ima<br />
predvid faktot deka ovie dva vida klasifikacija se <strong>na</strong>o|aat vo dijalekti~ko<br />
edinstvo, povrzani, pred se, preku svojata glav<strong>na</strong> zaedni~ka cel<br />
- efikas<strong>na</strong> resocijalizacija <strong>na</strong> penitencijar<strong>na</strong>ta individualizacija<br />
kako sredstvo za uspe{no prevospituvawe <strong>na</strong> osuenite <strong>lica</strong>. Ili, poi<strong>na</strong>ku<br />
re~eno, toa se samo dve razli~i postapki za ostvaruvawe <strong>na</strong> isti<br />
celi koi mora oddelno da se a<strong>na</strong>liziraat za da mo`et polesno da se<br />
sfati niv<strong>na</strong>ta realizacija i problemite {to vo vrska so toa pred niv<br />
se postavuvaat.<br />
Pretpostavka za izveduvawe <strong>na</strong> vertikal<strong>na</strong>ta klasifikacija e<br />
ed<strong>na</strong> prodlabo~e<strong>na</strong> opsevacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>. Duri potoa vo posebnite<br />
ustanovi se sozdavaat pomali klasifikacioni formi vo koi se<br />
rasporeduvaat <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> za koi se utrdeni isti ili mnogu bliski<br />
potrebi od tretman. Vo taa smisla se izgraduvaat kriteriumi {to vo<br />
osnova poa|aat od subjektivnite svojstva i karakteristiki <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong> i pridonesuvaat da se izdvojat takvi kategorii <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>ci<br />
sprema koi, so ogled <strong>na</strong> nivnite osobini }e mo`e polesno i poefikasno<br />
da se izveduvaat korektivnite procesi i vo maksimal<strong>na</strong> mo`<strong>na</strong><br />
mera da se anuliraat negativnite posledici od zatvorskata zaednica.<br />
Me|utoa, iako vo teorijata postojano se istaknuvaat individualnite<br />
svojstva <strong>na</strong> li~nosta kako op{t i glaven patokaz za oformuvawe <strong>na</strong><br />
razraboten sistem od merila {to }e ja oblagorodat vertikal<strong>na</strong>ta klasifikacija,<br />
vo svetot, a i kaj <strong>na</strong>s <strong>na</strong> toj plan e mnogu malku storeno.<br />
Vakvoto razmisluvawe ni se <strong>na</strong>metnuva, pred se, poradi toa {to vo penolo{kata<br />
teorija i praktika i pokraj bezbrojnite varijacii <strong>na</strong> obele`jata<br />
<strong>na</strong> ~ovekovata li~nost, za vertikal<strong>na</strong>ta klasifikacija se izgradeni<br />
glavno samo slednive kriteriumi: profesio<strong>na</strong>l<strong>na</strong> pripadnost<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>, nivno povedenie za vreme <strong>na</strong> izdr`uvaweto <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta,<br />
stepenot <strong>na</strong> niv<strong>na</strong>ta socijal<strong>na</strong> i du{ev<strong>na</strong> zrelost, potrebata od<br />
44
nivnoto stru~no obarzovanie i sposobnosta za niv<strong>na</strong> resocijalizacija.<br />
Spored ovie kriteriumi vo odredeni kazneno-popravni ustanovi se<br />
izdvojuvaat <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> vo posebni rabotni edinici: vo grupi <strong>na</strong><br />
dobri, prose~ni i lo{i <strong>osudeni</strong>ci so razli~ni prava i pogodnosti ~ie<br />
{to steknuvawe zavisi pred se od niv<strong>na</strong>ta gotovnost da gi po~ituvaat<br />
pravilata <strong>na</strong> ku}niot red vo grupi vo koi so razli~en intenzitet se<br />
primenuvaat vospitnite i prevospitnite procesi, vo klasifikacioni<br />
grupi vo koi osudenoto lice se vklu~uva spored oblikot <strong>na</strong> svojata potreba<br />
od obrazovanie i vo klasifikacioni grupi vo koi se sproveduva<br />
odnosno ne se sproveduva prevospiten tretman.<br />
Iako malubrojni ovie kriteriumi <strong>na</strong>o|aat <strong>na</strong> pol<strong>na</strong> realizacija<br />
vo kazneno-popravnite ustanovi, bidej}i od objektivni pri~ini se otstapuva<br />
od fizi~koto oddeleuvawe pa spored tie kriteriumi formiranite<br />
kategorii <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong>, {to pretstavuva osnoven preduslov za<br />
ostvarvawe <strong>na</strong> smislata <strong>na</strong> vertikal<strong>na</strong>ta klasifikacija. Od druga<br />
stra<strong>na</strong>, pri ostvaruvaweto <strong>na</strong> vertikal<strong>na</strong>ta klasifikacija vo praktikata<br />
~esto se zemaat i <strong>na</strong>pred spome<strong>na</strong>tite kriteriumi <strong>na</strong> horizontal<strong>na</strong><br />
klasifikacija bazirai vrz objektivni elementi. Vo taa smisla se<br />
koristat: stepenot <strong>na</strong> obezbeduvaweto, polot i vozrasta <strong>na</strong> osdudenite<br />
<strong>lica</strong>, nivnoto krimi<strong>na</strong>lno mi<strong>na</strong>to, a mnogu ~esto i vidot i te`i<strong>na</strong>ta <strong>na</strong><br />
krivi~noto delo. Zamaweto predvid samo <strong>na</strong> objektivno ili pome{ano<br />
so parcijalno koristewe i <strong>na</strong> subjektivni kriteriui za vakva klasifikacija,<br />
seto toa vo uslovi <strong>na</strong> nemo`nost za realno oddeluvawe <strong>na</strong> odredeni<br />
kategorii <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>ci, ne pretstavuva solucija {to go opravduva<br />
postoeweto <strong>na</strong> ovaa faza <strong>na</strong> klasifikacijata. Vo ovaa smisla nu`no e<br />
korigirawe i precizno determinirawe <strong>na</strong> vertikal<strong>na</strong>ta klasifikacija<br />
{to, po <strong>na</strong>{e mislewe mo`e efikasno da i odgovori <strong>na</strong> svojata funkcija<br />
samo ako se bazira vrz {irok spektar <strong>na</strong> subjektivni kriteriumi<br />
za podelba <strong>na</strong> zatvorenicite i nivno celosno fizi~ko oddeluvawe pri<br />
izdr`uvaweto <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta.<br />
3. KLASIFIKACIJA SPORED PORANE[NITE I<br />
POZITIVNITE PROPISI NA NA[ATA ZEMJA<br />
Vo <strong>na</strong>{ata penolo{ka literatura e voobi~aeno kazneno-popravniot<br />
sistem <strong>na</strong> Jugoslavija da se posmatra niz tri razvojni periodi i<br />
toa: prviot od 1918 do 1930 godi<strong>na</strong>, vtoriot od 1930 do 1945 godi<strong>na</strong> i<br />
tretiot od 1945 do denes.<br />
Vo prviot period, 55 od sozdavaweto <strong>na</strong> Kralstvoto <strong>na</strong> SHS do<br />
donesuvaweto <strong>na</strong> Krivi~niot zakonik i Zakonot za izvr{uvawe <strong>na</strong> kaznite<br />
li{uvawe od sloboda od 1930 godi<strong>na</strong>, vo <strong>na</strong>{ata zemja postoea<br />
{est pravni podra~ja <strong>na</strong> koi kaznite li{uvawe od sloboda se izvr{u-<br />
55<br />
Za osobenostite <strong>na</strong> kazneno-popravniot sistem <strong>na</strong> oddelni podra~ja<br />
od ovoj period vidi Popovi}, Vidak (39-50).<br />
45
vaa <strong>na</strong> sosema razli~en <strong>na</strong>~in. Za ovoj period, me|utoa, mo`e da se ka`e<br />
deak ima{e i ed<strong>na</strong> zaedni~ka karakteristika - postoewe <strong>na</strong>, glavno asocijacionen<br />
sistem <strong>na</strong> izdr`uvawe <strong>na</strong> kaza<strong>na</strong>ta li{uvawe od sloboda, 56<br />
vo koj postoea i izvesni elementi <strong>na</strong> objektiv<strong>na</strong> klasifikacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong>. Imeno, vo kaznenite zavodi bea smestuvani odvoeno ma`ite<br />
i `enite i od niv maloletnicite, a pripadnicite <strong>na</strong> posebnite<br />
klasi, isto taka, mo`ea da bidat odvoeni od drugite zatvorenici. Postoe{e<br />
i izves<strong>na</strong> podelba <strong>na</strong> podobrite od polo{ite zatvorenici za<br />
koi se obezbeduva{e poslobodno dvi`ewe. 57<br />
So Zakonot za izvr{uavwe <strong>na</strong> kazata li{uvawe od sloboda od<br />
1929, {to stapi vo sila vo 1930 godi<strong>na</strong> i negovoto dopolnuvawe od 1931<br />
godi<strong>na</strong> vo biv{a Jugoslavija e zaveden edinstven sistem <strong>na</strong> izvr{uvawe<br />
<strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta li{uvawe od sloboda. Vo ovoj period od razvojot <strong>na</strong> <strong>na</strong>{iot<br />
penitecijaren sistem ve}e im se posvetuva pogolemo vnimanie <strong>na</strong> prevospitnite<br />
barawa {to <strong>na</strong>{iroko se primenuvaa vo svetot, Pome|u<br />
drugoto se te`nee{e i kon razivawe <strong>na</strong> kategorizacija <strong>na</strong> kaznenite<br />
ustanovi, za {to vo Zakonot bea postaveni kriteriumite: pol, starost,<br />
krimi<strong>na</strong>lno mi<strong>na</strong>to <strong>na</strong> delinkventite i niv<strong>na</strong>ta zdravstve<strong>na</strong> sostojba,<br />
dol`i<strong>na</strong>ta i vidot <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta. Spored dol`i<strong>na</strong>ta <strong>na</strong> izre~e<strong>na</strong>ta kaz<strong>na</strong><br />
bea predvideni kazneni zavodi i zatvori. Vo zatvorite se izdr`uva{e<br />
kaz<strong>na</strong>ta vo traewe do ed<strong>na</strong> godi<strong>na</strong>, a robijata, zato~uaweto, strogiot i<br />
obi~niot zatvor vo traewe podolgo od ed<strong>na</strong> godi<strong>na</strong> se izdr`uvaa vo kaznenite<br />
zavodi. Iako kako kriterium za podelba <strong>na</strong> kaznenite zavodi<br />
be{e predvideno i zemaweto predvid <strong>na</strong> li~nosta <strong>na</strong> osudenoto lice, za<br />
nego vo praktikata ne se vode{e smetka. Vsu{nost, vo ovoj period pogolemo<br />
vnimanie i se posvetuva{e <strong>na</strong> klasifikacijata <strong>na</strong> osudnite<br />
<strong>lica</strong> vo ramkite <strong>na</strong> kazneniot zavod, {to se vr{e{e spored irskiot<br />
siste <strong>na</strong> izdr`uvawe <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta. Osudenicite se delea vo grupi {to ja<br />
izdruvaa kaz<strong>na</strong>ta vo: kelii, zaedni~ki zatvor (kade {to po<strong>na</strong>tamu bea<br />
podeleni po oddelenija, grupi i podgrupi vo zavisnost od izvesni, prete`no<br />
objektivni kriteriumi) i vo oddelenija za slobodwaci. Vo odrede<strong>na</strong><br />
faza ili oddelenie, grupa ili podgrupa vo ramkite <strong>na</strong> ist stadium<br />
<strong>na</strong> izvr{uvawe <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta se doa|a{e vo zavisnost od protekot <strong>na</strong> izvesen<br />
period <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta i vo zavisnost od povedenieto <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>.<br />
Pritoa, osobeno vnimanie se obrnuva{e <strong>na</strong> potrebata od odr`uvaweto<br />
<strong>na</strong> redot i discipi<strong>na</strong>ta vo zavodite, bidej}i vo niv ne postoea uslovi i<br />
mo`nosti za izvr{uvawe <strong>na</strong> korekcioni procesi. 58<br />
Po osloboduvaweto <strong>na</strong> <strong>na</strong>{ata zemja bea sozdadeni realni uslovi<br />
za podosledno prifa}awe i prime<strong>na</strong> <strong>na</strong> sovremenite penitencijarni<br />
56<br />
Vo Hrvatska i Slovenija od 1978 godi<strong>na</strong> e voveden irskiot, a vo Slovenija<br />
i Dalmacija be{e prifaten keliskiot sistem <strong>na</strong> izdruvawe <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta<br />
li{uvawe od sloboda.<br />
57<br />
Vidi: Popovi}, Vidak (43).<br />
58<br />
Vidi: Davidovi} i dr. (57-60).<br />
46
<strong>na</strong>~ela. Taa <strong>na</strong>soka permanentno se sledi do den-denes, {to <strong>na</strong>jdobro se<br />
gleda od di<strong>na</strong>mi~nosta <strong>na</strong> <strong>na</strong>{ite zakonski i podzakonski propisi so<br />
koi se regulira ovaa materija. Tie <strong>na</strong>stojuvawa kaj <strong>na</strong>s zapo~<strong>na</strong>a so Zakonot<br />
za vidovite <strong>na</strong> kaznite 59 i Privremenoto upatstvo za izvr{uvawe<br />
<strong>na</strong> kaznite od 1945 godi<strong>na</strong>. Vo 1947 godi<strong>na</strong> e donesen Pravilnikot za<br />
ku}niot red <strong>na</strong> kazneno-popravnite domovi i okru`nite i okoliskite<br />
zatvori 60 i Upatstvoto za <strong>na</strong>stavno-vospit<strong>na</strong>ta rabota i kulturno-prosvet<strong>na</strong>ta<br />
rabota vo kaznenite ustanovi. Vo 1948 godi<strong>na</strong> e donesen Zakonot<br />
za izvr{uvawe <strong>na</strong> kaznite (SL FNRJ, 92/1948), a potoa Zakonot<br />
za izvr{uvawe <strong>na</strong> kazneni merki <strong>na</strong> bezbednost i vospitno-popravni<br />
merki (SL FNRJ, 47/1951). 61 Zakonot za izvr{uvawe <strong>na</strong> krivi~ite sankcii<br />
(SL. SFRJ, 24/1961). Zakonot za izmeni i dopolnuvawe <strong>na</strong> ZIKS<br />
(SV. SFRJ, 7/1964 - pre~isten tekst SL SFRJ, 9/1964), Zakonot za izmeni<br />
i dopolnuvawa <strong>na</strong> ZIKS (SL SFRJ, 15/1968 - pre~isten tekst SL<br />
SFRJ 3/1970). Vo site ovie zakoni <strong>na</strong> odreden <strong>na</strong>~in be{e regulira<strong>na</strong><br />
materijata za kategorizacija <strong>na</strong> kazneno-popravnite ustanovi i za klasifikacija<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> so postojan trend kon nivno usovr{uvawe.<br />
Taka vo pogled <strong>na</strong> horizotal<strong>na</strong>ta klasifikacija Zakonot od 1948 gi<br />
prifa}a slednive kriteriumi, te`i<strong>na</strong> <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta, pol, starost, gravidnost<br />
kaj `e<strong>na</strong>ta. Zakonot od 1951 godi<strong>na</strong>, pokraj ovie, voveduva u{te<br />
eden kriterium, zdravstve<strong>na</strong>ta polo`ba <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> predviduvaj-<br />
}i vo ~l. 11 zdravstven kazneno-popraven dom za <strong>osudeni</strong>ci {to boleduvat<br />
od te{ki hroni~i bolesti. Zakonot od 1961 godi<strong>na</strong> i poseti daleku<br />
pogolemo vnimanie <strong>na</strong> kategorizacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> po kaznenopopravni<br />
ustanovi i gi istak<strong>na</strong> slednive kriteriumi: dol`i<strong>na</strong> <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta,<br />
stepen <strong>na</strong> obezbeduvawe, pol, starost i posebni potrebi <strong>na</strong><br />
oddelni kategorii <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>ci.<br />
Kako kriterium za vertikal<strong>na</strong> klasifikacija zakonot od 1948<br />
godi<strong>na</strong> gi istak<strong>na</strong>: vidot <strong>na</strong> krivi~noto deli, vidot <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta, traeweto<br />
<strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta i li~ite svojstva <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> (~l. 8). Spored Zakonot<br />
od 1951 godi<strong>na</strong>, tie kriteriumi bea: li~nite svojstva <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>kot,<br />
negoviot `ivot i povedenie pred osudata, povedenieto pred<br />
izdr`uvaweto <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta, mo`nosta za primenuvawe zaedniki merki za<br />
prevospirtuvawe i alkoholiziranosta <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> (~l. 34). Trgnuvaj}i<br />
od odredbata <strong>na</strong> ovoj zakon, klasifikacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong><br />
5959<br />
Ovoj zakon koj {to e objaven vo SL DFJ, br. 48/1945 predviduva<br />
samo dve kazni li{uvawe od sloboda i toa so obi~<strong>na</strong> i prinud<strong>na</strong> rabota.<br />
60<br />
So ovoj pravilnik be{e predvideno kaz<strong>na</strong>ta li{uvawe od sloboda<br />
`enite da ja izdr`uvaat odvoeno od ma`ite, maloletnicite od polnoletnite,<br />
a <strong>lica</strong>ta od istra`en zatvor, odvoeno od <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>.<br />
61<br />
Osobeno z<strong>na</strong>~ajno za ovoj zakon (objaven vo SL FNRJ, br. 47/1951) e<br />
{to vo nego za prv pat kaj <strong>na</strong>s e regulira<strong>na</strong> materijata za postpe<strong>na</strong>l<strong>na</strong>ta za{-<br />
tita <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> po pat <strong>na</strong> formirawe odbori <strong>na</strong> gra|ani pri okoliskite<br />
i gradskite odbori.<br />
47
vo ramkite <strong>na</strong> ed<strong>na</strong> kazneno-poprav<strong>na</strong> ustanova be{e vr{e<strong>na</strong> vo tri grupi.<br />
Sekoja od ovie grupi be{e po<strong>na</strong>tamu podele<strong>na</strong> u{te <strong>na</strong> tri podgrupi.<br />
Vo prvata grupa bea rasporedeni povratnicite, profesio<strong>na</strong>lnite<br />
delinkventi i site drugi <strong>osudeni</strong>ci {to {to so svoeto povedenie bi go<br />
popre~uvale prevospituvaweto <strong>na</strong> drugite zatvorenici. Vo vtorata<br />
grupa bea smestuvani zatvorenicite so isti moralni svojstva kako i<br />
<strong>osudeni</strong>cite od prvata grupa, no koi ne pretstavuvaa nekoja poseb<strong>na</strong><br />
opasnost za prevospituvawe <strong>na</strong> opsta<strong>na</strong>tite <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong>. Vo tretata<br />
grupa se smestuvaa <strong>osudeni</strong>ci so dobro i pozitivno mi<strong>na</strong>to {to svoite<br />
krivi~ni dela gi storile od nebre`nost. Zakonot od 1961 godi<strong>na</strong> vo<br />
svojot ~l. 43 veli: "Vo po~etokot <strong>na</strong> izdr`uvaweto <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta li{uvawe<br />
od sloboda vo kazneno-popravniot dom se posvetuva posebno vnimanie<br />
<strong>na</strong> zapoz<strong>na</strong>vaweto <strong>na</strong> li~nosta <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>ot poradi klasifikacija<br />
i utvrduvawe <strong>na</strong> orientacio<strong>na</strong> programa za postapuvawe so nego." Toa<br />
z<strong>na</strong>~i deka Zakonot kako glaven kriterium za klasifikacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong> gi zema svojstvata <strong>na</strong> li~nosta <strong>na</strong> storitelot. Na toj <strong>na</strong>~in,<br />
so ovoj zakon kaj <strong>na</strong>s e vovede<strong>na</strong> stru~<strong>na</strong> opservacija bazira<strong>na</strong> vrz ednostepeno<br />
empirisko posmatrawe. Zakonot od 1968 vo ~l. 13 istaknuva:<br />
"Pri klasifikacijata se zemaat predvid li~nite svojstva <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te,<br />
prirodata <strong>na</strong> krivi~noto delo, vidot i visi<strong>na</strong>ta <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta, porane{niot<br />
`ivot, zdravstve<strong>na</strong>ta sostojba i godinite <strong>na</strong> `ivot <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>kot.<br />
Poslediniot od ovie zakoni presta<strong>na</strong> da va`i <strong>na</strong> 31 dekemvri<br />
1973, soglasno so ustavnite promeni {to kaj <strong>na</strong>s <strong>na</strong>lagaa zakonodavstvoto<br />
za izvr{uvawe <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta li{uvawe od sloboda da prejde vo<br />
<strong>na</strong>dle`nost <strong>na</strong> republikite (pokrainite).<br />
[to se odnesuva do <strong>na</strong>{ata republika, vo po~etokot be{e donesen<br />
Zakonot za izvr{uvawe <strong>na</strong> krivi~nite sankcii (SV SRM, 47/1973)<br />
{to presta<strong>na</strong> da va`i so donesuvaweto <strong>na</strong> Zakonot za izvr{uvaweto <strong>na</strong><br />
sankciite za krivi~ni dela i stopanski prestapi (vo <strong>na</strong>tamo{niot<br />
tekst ZIS), objaven vo "SV SRM," br. 19/1979 godi<strong>na</strong>. Trgnuvaj}i od<br />
principot <strong>na</strong> penitencijar<strong>na</strong>ta individualizacija i celite <strong>na</strong> izvr-<br />
{uvaweto <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta zatvor, 62 vo ~l. 12 ZIS se veli: "So <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong> se postapuva <strong>na</strong> <strong>na</strong>~in koj vo <strong>na</strong>jgolema mo`<strong>na</strong> mera odgovara <strong>na</strong><br />
li~nosta <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>kot, vodej}i smetka za postig<strong>na</strong>tiot uspeh vo negovoto<br />
vospituvawe i prevospituvawe (st. 1). So taa odredba, kako glaven<br />
kriterium za klasifikacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> voop{to, ZIS gi<br />
postavi svojstvata <strong>na</strong> li~nosta <strong>na</strong> osudenoto lice i istovremeno ja<br />
62<br />
Celta <strong>na</strong> izvr{uvaweto <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta zatvor e osposobuvawe <strong>na</strong> osudenoto<br />
lice, po otpu{taweto <strong>na</strong> sloboda, da `ivee i raboti vo soglasnost so Zakonot,<br />
da gi ispolnuva do`nostite <strong>na</strong> ~ovek i gra|anin <strong>na</strong> socijalisti~kata<br />
samouprav<strong>na</strong> zaednica i pove}e da ne vr{i krivi~ni dela." (~l. 10 st. 1 ZIS).<br />
Ovaa odredba pretstavuva doprecizirawe <strong>na</strong> ed<strong>na</strong> od celite <strong>na</strong> kaznuvaweto<br />
predideni vo ~l. 33 od Krivi~iot zakon <strong>na</strong> SFRJ.<br />
48
odredi funkcijata <strong>na</strong> klasifikacijata kako metod <strong>na</strong> uspe{no vr{ewe<br />
<strong>na</strong> vospitni i prevospitni procesi sprema <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> vo kaznenopopravite<br />
ustanovi. 63 Zakonodavecot <strong>na</strong> SR Makedonija u{te ed<strong>na</strong>{ se<br />
<strong>na</strong>vra}a <strong>na</strong> ovie pra{awa za vo ~l. 102 st. 1 da ka`e deka celite <strong>na</strong> klasifikacijata<br />
(pritoa <strong>na</strong>jverojatno se misli samo <strong>na</strong> vertikal<strong>na</strong>ta klasifikacija)<br />
e i "odr`uvaweto <strong>na</strong> discipli<strong>na</strong>ta" <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>.<br />
Smetame deka istaknuvaweto <strong>na</strong> celite <strong>na</strong> klasifikacijata voop{tgo,<br />
ne smee da se raspar~uva i pritoa da se zaborava ed<strong>na</strong> od nejzinite bitni<br />
komponenti - spre~uvaweto <strong>na</strong> lo{ite vlijanija pome|u zatvorenicite.<br />
64 Za pravil<strong>na</strong>ta kategorizacija <strong>na</strong> kazneno-popravnite ustanovi i<br />
formiraweto oddelenija, grupi i podgrupi vo niv, nu`no e u{te vo<br />
op{tite odredbi <strong>na</strong> zakonskiot tekst jasno da se istakne funkcijata <strong>na</strong><br />
klasifikacijata voop{to. Spored <strong>na</strong>s, taa sodr`i tri komponenti:<br />
prezemawwe istovidni merki <strong>na</strong> prevospituvawe <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>,<br />
zadovoluvawe <strong>na</strong> potrebata od spre~uvawe <strong>na</strong> negativnite vlijanija<br />
me|u zatvorenicite i odr`uvawe <strong>na</strong> discipli<strong>na</strong>ta vo kazneno-popravnite<br />
usatnovi. Ako <strong>na</strong> vaka precizen <strong>na</strong>~in se odredi funkcijata <strong>na</strong><br />
klasifikacijata, se izbegnuvaat raznovidnite lutawa vo oformuvaweto<br />
<strong>na</strong> edinstveni i cvrsti kriteriumi za nejzi<strong>na</strong>ta uspe{<strong>na</strong> realizacija.<br />
[to se odnesuva do horizontal<strong>na</strong>ta klasifikacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong>, ZIS ja istaknuva op{toprifate<strong>na</strong>ta podelba {to vo <strong>na</strong>{ata zemja<br />
trgnuva od kriteriumite: dol`i<strong>na</strong> <strong>na</strong> izre~e<strong>na</strong>ta kaz<strong>na</strong>, stepen <strong>na</strong><br />
obezbeduvawe i vid <strong>na</strong> kazneno-popravniot dom. Spored prviot kriterium,<br />
postojat kazneni ustanovi kade {to se izvr{uva kaz<strong>na</strong>ta vo podolgo<br />
traewe od {est meseci, dodeka od druga stra<strong>na</strong>, kratkite kazni<br />
zatvor se izdr`uvaat vo zavodi {to vo <strong>na</strong>{ata republika gi ima tri<strong>na</strong>eset<br />
i toa vo slednive gradovi: Skopje, Kriva Palanka, [tip, Tetovo,<br />
Struga, Ohrid, Strumica, Bitola, Ki~evo, Titov Veles, Kumanovo, Gevgelija<br />
i Prilep. Takvoto razlikuvawe e predvideno samo za ma{kite<br />
<strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong>, bidej}i vo SR Makedonija ne postojat uslovi za izdr`uvawe<br />
<strong>na</strong> kratkite kazni li{uvawe od sloboda i za <strong>osudeni</strong>cite od<br />
63<br />
Vidi: Zakon o izvr{ewu krivi~nih sankcija ("SG SRS, 26/1977, ~l.<br />
11), Zakon o izvr{ewu krivi~ih sankcija i prekr{ajnih sankcija (SL SR<br />
BIH, 34/1977, ~l. 12), Zakon oizvr{ewu krivi~nih i prekr{ajnih sankcija<br />
(Narodne novine SRH, 21/1974 ~l. 15), Zakon o izvr{ewu krivi~ih sankcija<br />
(SL SRCG, 21/1979, ~l. 10).<br />
64<br />
Spre~uvaweto <strong>na</strong> lo{ite vlijanija pome|u zatvorenicite kako cel<br />
<strong>na</strong> klasifikacijata voop{to ne se spomenuva vo ZUS. Identi~en e slu~ajot i<br />
so osta<strong>na</strong>tite zakoni za izvr{uvawe <strong>na</strong> krivi~nite sankcii <strong>na</strong> drugite republiki<br />
vo <strong>na</strong>{ata zemja. Edinstveno vo zakonskiot tekst <strong>na</strong> SR Hrvatska se<br />
istaknuvaat site celi <strong>na</strong> klasifikacijata, pa i celta {to ovde ja razgleduvame.<br />
Vo taa sisla vidi ~. 25 st. 1 i 110 st. 1 od Zakonot za izvr{uvawe <strong>na</strong> krivi~nite<br />
i prekr{o~nite sankcii <strong>na</strong> SR Hrvatska.<br />
49
`enski pol. 65 Spored vtoriot kriterium, ZIS vo ~l. 25, koj e vo soglasnost<br />
so ~l. 38 KZ SFRJ go predviduva postoeweto <strong>na</strong> zatvoreni, poluotvoreni<br />
i otvoreni kazneno-popravni ustanovi i go odreduva nivniot<br />
poim. Taka spored ~l. 26 ZIS "kazneno-popravni ustanovi od zatvoren<br />
vid imaat fizi~ko i materijalno obezbeduvawe kako {to se:<br />
vooru`e<strong>na</strong> stra`a, ogradni yidovi ili ograda od `ica, tehni~ki sredstva<br />
i drugi merki <strong>na</strong> obezbeduvawe koi pretstavuvaat pre~ki za begstvo<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> (st. 1). Kazneno-popravite ustanovi od poluotvoren<br />
vid imaat vooru`e<strong>na</strong> stra`a ~ija osnov<strong>na</strong> dol`nost e da go kontroliraat<br />
dvi`eweto <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> (st. 2). I <strong>na</strong> kraj, kaznenopopravnite<br />
ustanovi od otvoren vid nemaat fizi~ko i materijalno<br />
obezberduvawe koe bi pretstavuvalo pre~ka za begstvo <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong>. Postapuvaweto <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> vo niv se zasnova vrz samodiscipli<strong>na</strong>ta<br />
i li~<strong>na</strong>ta odgovornost, a <strong>na</strong>dzorot <strong>na</strong>d nivnoto dvi`ewe i<br />
rabota go vr{at vospituva~i i instruktori (st. 3). Vo vrska so ovoj<br />
problem ZIS go regulira i pra{aweto za toa koi kategorii <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong><br />
<strong>lica</strong> mo`a da se upatuvaat vo otvoreni kazneno-poprani ustanovi.<br />
Taka spored ~l. 35 st. 1 "vo kazneno-popravni ustanovi od otvoren vid<br />
se upatuvaat <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong> za koi osnovano mo`e da se o~ekuva deka postapuvaweto<br />
vo ovie ustanovi }e odgovara <strong>na</strong> potrebata <strong>na</strong> nivoto prevospituvawe,<br />
deka zadr`uvaweto vo ovie ustanovi povolno }e vlijae<br />
vrz <strong>na</strong>tamo{niot proces <strong>na</strong> prevospituvaweto i deka vrz ~uvstvoto <strong>na</strong><br />
li~<strong>na</strong> odgovornost tie }e gi vr{at svoite obvrski i nema da go zloupotrebuvaat<br />
otsustvoto <strong>na</strong> stra`ari i merki <strong>na</strong> obezbeduvawe, a osobeno<br />
<strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> koi za prv pat se <strong>osudeni</strong> <strong>na</strong> kratkotrajni vremenski<br />
kazni, ako storile krivi~o delo od polesen vid i krivi~ni dela od nebre`nost.<br />
So st. 2 i 3 od istiov ~len se predviduva mo`nosta vo vakvi<br />
ustanovi ili vo otvoreni oddelenija da se upatuvaat i <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong><br />
koi ve}e izdr`ale del od kaz<strong>na</strong>ta vo kazneno-poprav<strong>na</strong> ustanova od drug<br />
vid, odnosno vo oddelenie od otvoren vid <strong>na</strong> op{ta kazneno-poprav<strong>na</strong><br />
ustanova.<br />
Naposle, {to se odnesuva do vidot <strong>na</strong> kazneno-popravite domovi,<br />
ZIS predviduva postoewe <strong>na</strong> op{ti i posebni kazneno-popravni<br />
domovi. Op{tite kazneno-popravni domovi se <strong>na</strong>meneti za izdr`uvawe<br />
<strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta zatvor za pove}e kategorii <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong> (~l. 27 st. 1), i<br />
vo niv se upatuvaat <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong> za koi so rasporedot ne e predvideno<br />
upatuvawe vo poseben dom (~l. 3 st. 6). Od druga stra<strong>na</strong>, posebni kaz-<br />
65<br />
Celite <strong>na</strong> klasifikacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> gi regulira Zbirot <strong>na</strong><br />
minimalnite pravila za postapuvawe so zatvorenicite vo ~l. 67, kade {to se<br />
veli: "celite <strong>na</strong> klasifikacijata treba da bidat a) odvojuvawe <strong>na</strong> zatvorenicite<br />
koi poradi svoeto krimi<strong>na</strong>lno mi<strong>na</strong>to ili lo{ite sklonosti bi vr{ele<br />
{tetno vlijanie vrz drugite zatvorenici, b) rasporeduvawe <strong>na</strong> zatvorenicite<br />
vo grupi za da se olesni postapuvaweto so niv vo pogled <strong>na</strong> nivnoto povtorno<br />
prilagoduvawe <strong>na</strong> op{testvoto.<br />
50
neno-popravni domovi se <strong>na</strong>meneti za oddelni kategorii <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong><br />
<strong>lica</strong>, a osobeno <strong>na</strong> <strong>lica</strong> koi za prv pat se <strong>osudeni</strong>, za storiteli <strong>na</strong><br />
krivi~ni dela od nebre`nost, za povtornici, za pomladi polnoletni<br />
<strong>lica</strong>, za maloletnici i za bolni <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong>. Po potreba mo`at da se<br />
osnovaat i drugi vidovi <strong>na</strong> kazneno-popravni domovi (~l. 27 st. 2). Vo<br />
vrska so rasporeduvaweto <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> vo posebi kazneno-popravni<br />
ustaovi, so ZIS toa e regulirano samo za pomladite polnoletni<br />
<strong>lica</strong> i maloletnicite, trgnuvaj}i od kriteriumot - vozrast <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong>. 66<br />
So ZIS isto taka e predvideno kaz<strong>na</strong>ta zatvor da ja izdr`uvaat<br />
oddelno <strong>lica</strong>ta od razli~en pol i pritvorenicite od <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong><br />
(~l. 14 st. 3 i 5).<br />
Vo vrska so klasifikacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>, <strong>na</strong> ova mesto e<br />
va`no da se spomne i toa deka vo kazneno-popravnite ustanovi ja izdr-<br />
`uvaat, po pravilo, kaz<strong>na</strong>ta zatvor <strong>lica</strong> <strong>osudeni</strong> <strong>na</strong> teritorija <strong>na</strong> Republikata,<br />
kako i <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong> koi vo vremeto <strong>na</strong> povikuvaweto <strong>na</strong><br />
izdr`uvawe <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta imaat `iveali{te <strong>na</strong> nejzi<strong>na</strong>ta teritorija (~l.<br />
23 st. 1 ZIS), a "upatuvaweto <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> vo kazneno-popranite<br />
ustanovi se vr{i spored rasporedot <strong>na</strong> republi~iot sekretar za pravosudstvo"<br />
(~l. 34 ZIS).<br />
[to se odnesuva do vertikal<strong>na</strong>ta klasifikacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong>, <strong>na</strong>{iot ZIS ja regulira nejzi<strong>na</strong>ta sodr`i<strong>na</strong> vo dve <strong>na</strong>~elni odredbi<br />
od svojot ~l. 102. Taka, spored st. 1 <strong>na</strong> ovoj ~len, "<strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> vo<br />
kazneno-popravite ustanovi, spored linite svojstva se rasporeduvaat<br />
vo oddelenija koi }e ovozmo`at prezemawe <strong>na</strong> istovidni merki za prevospituvawe<br />
i odr`uvawe <strong>na</strong> discipli<strong>na</strong>ta. Vo st. 2 <strong>na</strong> istiov ~len se<br />
veli: "vo oddelenijata <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> spored nivnoto odnesuvawe mo-<br />
`at da se delat vo grupi so razli~ni pogodnosti.<br />
[to se odnesuva do prvata odredba, lesno se zabele`uva deka<br />
kriteriumot "spored niv<strong>na</strong>ta sostojba" e premnogu voop{te<strong>na</strong> formulacija<br />
od koja proizleguva zklu~okot deka materijata za odreduvawe <strong>na</strong><br />
kriteriumite za ostvaruvawe <strong>na</strong> vertikal<strong>na</strong>ta klasifikacija <strong>na</strong> osude-<br />
66<br />
Spored ~l. 33 st. 4 Z, vo kazneno-popraven dom za pomladi polnoletni<br />
<strong>lica</strong>, odnosno vo posebno oddelenie za pomladi polnoletni <strong>lica</strong> od op{t<br />
kazneno-popraven dom se upatuvaat <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> {to vo vremento <strong>na</strong> upatuvaweto<br />
se polnoletni, no koi ne <strong>na</strong>polnile 23 godini. Ako <strong>osudeni</strong>kot vo ovoj<br />
dom ne ja izdr`i kaz<strong>na</strong>ta do <strong>na</strong>polnuvaweto <strong>na</strong> 27 godini, se upatva ostatokot<br />
od kazata da go izdr`i vo op{t kazneno-popraven dom. [to se odnesuva do rasporeduvaweto<br />
<strong>na</strong> maloletnicite vo ~l. 35 st. 5 se veli: Vo kazneno-popraven<br />
dom za maloletnici, odnosno vo poseno oddelenie za maloletnici <strong>na</strong> op{t<br />
kazneno-popraven dom se upatuvaat <strong>lica</strong> <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong> maloletni~ki zatvor, ako vo<br />
vremeto <strong>na</strong> upatuvaweto se maloletnici. Ako <strong>osudeni</strong>kot vo vremeto e polnoleten,<br />
maloletni~kiot zatvor go izdr`uva vo kazneno-popraven dom za pomladi<br />
polnoletni <strong>lica</strong>, odnosno vo posebno oddelenie od st. 4 <strong>na</strong> ovoj ~len.<br />
51
nite <strong>lica</strong> im se prepu{ta <strong>na</strong> kazneno-popravite ustanovi, odnosno <strong>na</strong><br />
nivnite podzakonski propisi. Me|utoa, zakonodavecot ne osta<strong>na</strong>l dosleden<br />
<strong>na</strong> ovaa ideja, bidej}i vo ~l. 102 st. 2 predvidel eden konkreten<br />
kriterium za vakvata klasifikacija i osta<strong>na</strong>l samo <strong>na</strong> nego. So vakvoto<br />
re{enie <strong>na</strong> zakonodavecot ne mo`eme da se soglasime, bidej}i ispa-<br />
|a deka kriteriumot - odnesuvawe <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> pri izdr`uvaweto<br />
<strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta li{uvawe od sloboda, koj prakti~no z<strong>na</strong>~i pasivno po~ituvawe<br />
<strong>na</strong> ku}niot red poradi steknuvawe privilegii, e glaven i nezaobikoliv<br />
kriterium za vertikal<strong>na</strong>ta klasifikacija <strong>na</strong> osudnite <strong>lica</strong><br />
iako vo teorijata postojano se kritikuva negovoto postoewe i se predlaga<br />
negovo celosno ili delumno otfrlawe. 67 Poradi toa, smetame<br />
deka isprav<strong>na</strong> solucija vo pogled <strong>na</strong> ova pra{awe e celosno zakonsko<br />
regulirane <strong>na</strong> kriteriumite za vertikal<strong>na</strong> klasifikacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong>, bidej}i sega{noto parcijalno re{enie ne uka`uva <strong>na</strong> konkretite<br />
<strong>na</strong>soki vo koi taa treba da se dvi`i i sozdava sostojba {to vo ovoj<br />
pogled ni oddaleku ne gi zadovoluva barawata {to taa treba da gi ostvari.<br />
Ili, ako ne toa, barem da se ostane <strong>na</strong> voop{te<strong>na</strong>ta formulacija<br />
od ~l. 102 st. 1 so toa {to <strong>na</strong> kazneno-popranite ustanovi }e im se dadat<br />
konkretni <strong>na</strong>soki {to treba da z<strong>na</strong>~i i koi elementi da se zemat<br />
predvid pri formiraweto <strong>na</strong> kriteriumite {to za svoja osnova }e gi<br />
imaat li~nite svojstva <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>.<br />
4. OSTVARUVAWE NA KLASIFIKACIJATA NA OSUDENITE<br />
LICA<br />
Horizontal<strong>na</strong>ta i vertikal<strong>na</strong>ta klasifikacija mo`at uspe{no<br />
da se ostvarat samo ako prethodno se dobie uvid vo li~nite svojstva i<br />
drugite karakteristiki {to ja so~inuvaat strukturata <strong>na</strong> li~nosta <strong>na</strong><br />
zatvorenicite. Toj uvid se sproveduva preku zapoz<strong>na</strong>vaweto <strong>na</strong> objektivnite<br />
i subjektivnite osobini <strong>na</strong> li~nosta <strong>na</strong> osudenoto lice vo<br />
vrska so negovoto krivi~no delo preku postapkata {to vo sovreme<strong>na</strong>ta<br />
penologija se <strong>na</strong>rekuva posmatrawe ili opservacija. Opservacijata<br />
pretstavuva neophodnost kako dijagnoza za pri~inite <strong>na</strong> krimi<strong>na</strong>lnoto<br />
povedenie i prognoza za popravlivosta <strong>na</strong> osudenoto lice. Taa go ovozmo`uva<br />
ostvaruvaweto <strong>na</strong> klasifikacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> sprema<br />
koi, soglasno so principot <strong>na</strong> individualizacijata, mo`at da se primenuvaat<br />
<strong>na</strong>jefikasni preospitni postapki. So ogled <strong>na</strong> toa kade se ostvaruva,<br />
vo penolo{kata <strong>na</strong>uka se razlikuvaat ednostra<strong>na</strong> i dvostre<strong>na</strong><br />
opservacija, a nejzinoto realizirawe im e prepu{teno <strong>na</strong> opservacionite<br />
centri i <strong>na</strong> priemnite oddelenija.<br />
67<br />
Vidi: Davidovi} i dr. (195)<br />
52
4.1. OPSERVACIONI CENTRI<br />
Dvostepe<strong>na</strong> e o<strong>na</strong>a opservacija {to se vr{i vo opservacioni<br />
centri. Taa se sproveduva <strong>na</strong> po~etokot <strong>na</strong> izdr`uvaweto <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta<br />
li{uvawe od sloboda vo poseben centar, a potoa vo specijalizira<strong>na</strong><br />
ustanova vo tekot <strong>na</strong> nejzinoto izvr{uvawe. Ovde, vsu{nost stanuva<br />
zbor za dve opservacii <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> od koi prvata, prethod<strong>na</strong>ta<br />
opservacija ima za cel {to podosled<strong>na</strong> horizontal<strong>na</strong> klasifikacija, a<br />
vtorata, prodol`e<strong>na</strong>ta opservacija, pridonesuva za v<strong>na</strong>tre{noto grupirawe<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> i za korigirawe (menuvawe, dopolnuvawe<br />
ili ukinuvawe) <strong>na</strong> prethod<strong>na</strong>ta opservacija dokolku se <strong>na</strong>setat promeni<br />
kaj li~osta <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>kot {to go <strong>na</strong>metnuvaat toa.<br />
Vo opservacionite centri se vr{i opservacija so prime<strong>na</strong> <strong>na</strong><br />
<strong>na</strong>jsovremeni <strong>na</strong>u~ni metodi <strong>na</strong> ispituvawe <strong>na</strong> li~nosta <strong>na</strong> osudenoto<br />
lice. Tie se sre}avaat vo mnogu zemji vo svetot pod razli~ni imiwa,<br />
kako <strong>na</strong> primer, Institut za kriminologija (^ile), Kriminolo{ki<br />
kliniki (Brazil, Argenti<strong>na</strong>), Institut za op{testve<strong>na</strong> odbra<strong>na</strong> (Luksemburg),<br />
Dijagnosti~ki i opservacioni centri (SAD) i sl. 68 Me|u<br />
niv kako <strong>na</strong>jpoz<strong>na</strong>ti se izdvojuvaat Nacio<strong>na</strong>lniot centar za posmatrawe<br />
vo Fresnes (Francija) i Nacio<strong>na</strong>lniot centar za opservacija pri<br />
kazneno-popravniot zavod Rabibija vo Italija. 69 Prviot centar ~esto<br />
se zema kako primer za ugled. Osovan e vo 1950 godi<strong>na</strong> kako dijagnosti~ko<br />
trija`en centar za opservacija i klasifikacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>ci, a<br />
se <strong>na</strong>o|a pokraj Centralniot zavod vo Fresnes, odale~en 15 km. od Pariz.<br />
Vo nego se opserviraat polnoletni <strong>lica</strong> od ma{ki pol <strong>osudeni</strong> <strong>na</strong><br />
podolgotrajni kazni li{uvawe od sloboda, a ne i <strong>lica</strong> od `enski pol<br />
za koi vo Francija postojat samo dve kazneni ustanovi, nitu <strong>lica</strong>ta <strong>na</strong><br />
vozrast od 18 do 21 godi<strong>na</strong>, za koi postojat posebni ustanovi i te{ko<br />
bolnite, kako ni postarite <strong>osudeni</strong>ci {to <strong>na</strong>dminuvaat 65 godini vozrast.<br />
Osudenicite {to treba da se opserviraat se upatuvaat vo centarot<br />
ved<strong>na</strong>{ po izrekuvaweto <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta i se smestuvaat vo poedine~ni<br />
kelii vo koi im se obezbeduva rabota so isklu~uvawe <strong>na</strong> sekakov me-<br />
|useben kontakt. So vleguvaweto vo zavodot za sekoe osudeno lice poedine~no<br />
se oformuva dosie {to sodr`i: podatoci od sudska priroda,<br />
podatoci od medicinska priroda, socijal<strong>na</strong> anketa i podatoci od kazneno-prav<strong>na</strong><br />
priroda.<br />
Osudenite <strong>lica</strong> vo centarot ostanuvaat {est meseci i za toa<br />
vreme se vr{at temelni i pove}estrani biolo{ki, psihijatriski i<br />
psiholo{ki ispituvawa {to gi sproveduva tim sostaven od vospituva~,<br />
psiholog, psihoa<strong>na</strong>liti~ar, lekar od op{ta praktika, psihijatar i<br />
{ef <strong>na</strong> <strong>na</strong>dzor<strong>na</strong>ta slu`ba. Po zavr{uvaweto <strong>na</strong> dijagnosti~kata pos-<br />
68<br />
Navedeno spored: Zlatari}, II (66-67)<br />
69<br />
Za ovoj opservacionen centar vidi pove}e: Putnik, Runko (322327).<br />
53
tapka se sostavuvaat soodvetni poedine~ni ekspertizi od stra<strong>na</strong> <strong>na</strong><br />
stru~wacite {to u~estvuvale vo prou~uvaweto <strong>na</strong> li~nosta <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>ot.<br />
Potoa <strong>na</strong> zaedni~ki sostanok komisijata za klasifikacija dava<br />
predlog za upatuvawe <strong>na</strong> osudenoto lice vo opredelen specijaliziran<br />
kaznen zavod. Taa komisija e sostave<strong>na</strong> od direktorot <strong>na</strong> zavodot, ~etiri<br />
specijalisti i pretstavnik <strong>na</strong> Ministerstvoto za pravosudstvo ~ii-<br />
{to zbor e re{ava~ki pri kone~noto odreduvawe <strong>na</strong> kazne<strong>na</strong>ta ustanova<br />
vo koja treba da se upati osudenoto lice. Vo konkret<strong>na</strong>ta kaznenopoptav<strong>na</strong><br />
ustanova <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> se upatuvaat zaedno so site podatoci<br />
od izvr{enoto ispituvawe, predlogot i <strong>na</strong>sokite za prezemawe <strong>na</strong> <strong>na</strong>joptimalen<br />
tretman. Me|utoa, taa klasifikacija ne mora vo sekoj slu-<br />
~aj i kone~<strong>na</strong>. Postoi mo`nost osudenoo lice da bide vateno vo opservacioniot<br />
centar poradi dopolnitelno posmatrawe i klasifikuvawe.<br />
[to se odnesuva do reklasifikacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> vo kaznenite<br />
ustanovi, taa e vo <strong>na</strong>dle`nost <strong>na</strong> sudijata za izvr{uvawe <strong>na</strong> kaznite,<br />
koj se pojavuva kako specifi~nost <strong>na</strong> francuskiot penitencijaren<br />
sistem. Na kraj nu`no e da se spomne deka dopolnitelno posmatrawe<br />
i klasifikuvawe vo opservacioniot centar vo Fresnes se vr{i<br />
vrz baza <strong>na</strong> kriteriumite {to va`at i za primar<strong>na</strong>ta klasifikacija.<br />
Tie kriteriumi se: dol`i<strong>na</strong> <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta, vid i te`i<strong>na</strong> <strong>na</strong> krivi~noto<br />
delo, opasnosta <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>kot za negovata okoli<strong>na</strong>, negovata semej<strong>na</strong><br />
sostojba i geografskata oddalenost <strong>na</strong> kazen<strong>na</strong>ta ustanova vo koja {to<br />
se upatuva od negovoto `iveali{te, mo`nostite za negovoto profesio<strong>na</strong>lno<br />
osposobuvawe i negovata porane{<strong>na</strong> osuduvanost. 70 Na sli-<br />
~en <strong>na</strong>~in kako {to toa e storeno vo Fresnes, organizaciono se postaveni<br />
i drugite opseravcioni centri vo svetot. 71<br />
Me|utoa, koga se raboti za opservacionite centri <strong>na</strong> Zapad, nu-<br />
`no e da se spomne deka li~nosta <strong>na</strong> delinkventot vo niv se prou~uva<br />
od pozicija <strong>na</strong> klini~kata kriminologija ~ija{to cel e da go oceni<br />
izu~uvaniot prestapnik, da formira hipotezi za negovoto podocne`no<br />
povedenie i da izraboti programa <strong>na</strong> pogodni merki {to }e go odvratat<br />
od mo`niot povrat. Vo tie prou~uvawa se koristat klini~ki metodi,<br />
koi, ved<strong>na</strong>{ treba da se <strong>na</strong>glasi, se ograni~eni vo mo`nosta za<br />
otkrivawe <strong>na</strong> socijalnite pri~ii <strong>na</strong> krimi<strong>na</strong>litetot. Imeno, koristej}i<br />
se, vo prv red so medicinski, psiholo{ki i psihijatriski ispituvawa<br />
se <strong>na</strong>stojuva da se utvrdat {to pogolem broj individualni determi<strong>na</strong>nti<br />
<strong>na</strong> krimi<strong>na</strong>litetot. So pomo{ <strong>na</strong> ovie prou~uvawa mo`e da<br />
se osvetlat karakteristikite <strong>na</strong> li~nosta <strong>na</strong> delinkventot {to vo penitencijar<strong>na</strong>ta<br />
praktika pretstavuvaat neophoden uslov za niv<strong>na</strong> klasifikacija<br />
i individualizacija <strong>na</strong> tretmanot. Me|utoa, kako {to veli<br />
70<br />
Za funkcioniraweto i organizacijata <strong>na</strong> ovoj centar vidi pove}e<br />
Izve{taj (345-347), Zlatari}, II (66-68), Gartner (122-123) i Periay (340,341 i 345).<br />
71<br />
Za rabotata <strong>na</strong> opservacioniot centar vo Vekevil (Kalifornija)<br />
vidi: Davidovi} i dr. (40-43).<br />
54
eden avtor, dobrite strani <strong>na</strong> klini~kata kriminologija vo sferata <strong>na</strong><br />
socijal<strong>na</strong>ta prevencija i resocijalizacijata mo`e da dojdat vo pra{awe<br />
dokolku taa ne se oslobodi od razni tradicio<strong>na</strong>lni sfa}awa za biopsihokonstitucio<strong>na</strong>lnite<br />
elementi <strong>na</strong> porane{noto intuitivno nivo<br />
<strong>na</strong> klini~kite istra`uvawa.<br />
4.2. PRIEMNI ODDELENIJA<br />
Vo zemjite vo koi ne se organizirani opservacioni centri<br />
ispituvaweto <strong>na</strong> niv<strong>na</strong>ta li~nost se vr{i so nivnoto doa|awe vo kazneno-popravnite<br />
ustanovi. Toa e t.n. ednostepeno posmatrawe {to<br />
mo`e da bide empirisko ili <strong>na</strong>u~no, a go vr{at slu`bi {to vo svetot<br />
se sre}avaat pod razli~ni imiwa.<br />
I vo <strong>na</strong>{ata zemja e voveden vakov <strong>na</strong>~in <strong>na</strong> opservacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong> so Upatstvoto za organizacija i rabota <strong>na</strong> priemnite oddelenija<br />
<strong>na</strong> kazneno-popravnite domovi od 4 juli 1960 godi<strong>na</strong>, izdadeno od<br />
stra<strong>na</strong> <strong>na</strong> Sojuzniot Sekretarijat za v<strong>na</strong>tre{ni raboti. 72 Za organizacijata<br />
<strong>na</strong> sovremen <strong>na</strong>~in <strong>na</strong> opservacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> vo priemnoto<br />
oddelenie vo golema mera pridonese i Zakonot za izvr{uvawe <strong>na</strong><br />
krivi~nite sankcii od istata godi<strong>na</strong>. 73<br />
Materijata za postavenosta i funkcijata <strong>na</strong> priemnite oddelenija<br />
vo ZIS e regulira<strong>na</strong> so ~l 29, 50 st. 3, 100 i 1001. Taka spored ~l.<br />
29, vo kazneno-poprav<strong>na</strong> ustanova mo`e da se osnova priemno oddelenie<br />
za ispituvawe <strong>na</strong> li~nosta <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>ot. Vo vrska so ovaa op{ta odredba<br />
stoi ~l. 50 st. 3 vo koj se veli: Za ispituvawe <strong>na</strong> li~nosta <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>kot<br />
vo slu`bata za prevospituvawe postoi stru~en tim sostaven od<br />
72<br />
So ova Upatstvo pri sekoj kazneno-popraven dom se odreduva da se<br />
osnova priemno oddelenie {to }e se smesti vo poseb<strong>na</strong> prostorija za da se<br />
izbegne kontaktot <strong>na</strong> novo primenite so osta<strong>na</strong>tite <strong>osudeni</strong>ci. Vo tie oddelenija<br />
treba da postojat i posebni prostorii za smestuvawe <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>ci koi<br />
treba da se pu{tat <strong>na</strong> sloboda no nivnoto smestuvawe ne treba da ovozmo`i<br />
kontakt so osta<strong>na</strong>tite od priemnoto oddelenie. Taka ova oddelenie sta<strong>na</strong>, vsu-<br />
{nost priemno-otpusno oddelenie. So Upatstvoto se odreduva perso<strong>na</strong>lot <strong>na</strong><br />
priemnoto oddelenie da go so~inuvaat: {ef, lekar, psihijatar, psiholog, socijalen<br />
rabotnik i administratievn slu`benik.<br />
73<br />
Vo ~l. 43 od Zakonot se veli: a po~etokot <strong>na</strong> izdr`uvaweto <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta<br />
li{uvawe od sloboda vo kazneno-popravniot dom i pogolem zatvor u se<br />
posvetuva osobeno vnimanie <strong>na</strong> zapoz<strong>na</strong>vaweto <strong>na</strong> li~nosta <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong><br />
poradi niv<strong>na</strong> klasifikacija i utvrduvawe <strong>na</strong> orientacio<strong>na</strong> programa za postapuvawe<br />
so niv. Zaradi celosno ispituvawe <strong>na</strong> li~nosta <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te spored<br />
<strong>na</strong>u~ni metodi, pokraj oddelni kazneno-popravni ustanovi ili samostojno<br />
mo`e da se osnovaat posebni centri za ispituvawe <strong>na</strong> li~nosta <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong>. Ovie centri gi osnova sojuzniot ili republi~kiot sekretarijat za v<strong>na</strong>tre{ni<br />
raboti.<br />
55
pedagog, psiholog, socijalen rabotnik, neuropsihijatar, lekar i drugi<br />
stru~ni rabotnici. A vo ~l 100 stoi: Po priemot vo kazneno-popra<strong>na</strong>ta<br />
ustanova osudeoto lice se zadr`uva odredeno vreme vo priemno-otpusnoto<br />
oddelenie. Prestojot vo priemno-otpusnoto oddelenie trae 30<br />
de<strong>na</strong>. Vo priemno-otpusnoto oddelenie se vr{i ispituvawe <strong>na</strong> li~nosta<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>kot spored <strong>na</strong>u~ite metodi od kriminolo{ko, medicisnko,<br />
psiholo{ko i psihijatgrisko gledi{te, a potoa se vr{i klasifikacija<br />
<strong>na</strong> osudenoto lice i se odreduva <strong>na</strong>~inot <strong>na</strong> postapuvawe. Upatstvo<br />
za klasifikacija <strong>na</strong> osudenoto lice donesuva upravitelot <strong>na</strong> kazneno-poprav<strong>na</strong>ta<br />
ustanova vo soglasnost so republi~kiot sekretar za<br />
pravosudstvo.<br />
Od site ovie odredbi proizleguva deka <strong>na</strong>jva`<strong>na</strong>ta funkcija<br />
{to treba da se ostvari vo priemnoto oddelenie e sestranoto ispituvawe<br />
<strong>na</strong> strukturata <strong>na</strong> li~nosta <strong>na</strong> osudenoto lice za da se zadovolat<br />
barawata <strong>na</strong> principot <strong>na</strong> izvr{<strong>na</strong>ta individualizacija, klasifikacijata<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> i prime<strong>na</strong>ta <strong>na</strong> <strong>na</strong>joptimalni merki i oblici<br />
<strong>na</strong> niven tretman. Me|utoa, priemnoto oddelenie ima i drugi funkcii.<br />
Taka kako negova vtora funkcija se <strong>na</strong>metnuva odgovaraweto <strong>na</strong> potrebata<br />
<strong>na</strong> {to podosleden <strong>na</strong>~in da se izvr{i prifa}aweto <strong>na</strong> osudenoto<br />
lice, bidej}i za nego toa e <strong>na</strong>j~esto prv kontakt so zatvorskata zaednica.<br />
Poradi toa nu`no e <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> da im se ostavi eden odreden<br />
period za akomodirawe <strong>na</strong> zatvorskite uslovi i <strong>na</strong> <strong>na</strong>~inot <strong>na</strong> izdr`uvaweto<br />
<strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta. 74 Priemnoto kako otpusno oddelnie pretstavuva<br />
ed<strong>na</strong> skala <strong>na</strong> koja se zadr`uva osudenoto lice pred negovoto otpu{tawe<br />
poradi negovo polesno podgotvuvawe za polesno i pobezbedno vklu-<br />
~uvawe vo slobodniot `ivot. Vo teorijata se istanuva i u{te ed<strong>na</strong> zada~a<br />
<strong>na</strong> priemnite oddelenija za koja {to mora postojano da se vodi<br />
smetka, a za koja vo praktikata e storeno mnogu malku. Se raboti za<br />
gri`livoto pribirawe, sreduvawe i obrabotka <strong>na</strong> dobienite podatoci<br />
od izvr{enite ispituvawa <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> kako sredstvo za ostvaruvawe<br />
<strong>na</strong> odredeni <strong>na</strong>u~ni celi svrzani so objasnuvaweto <strong>na</strong> etiologijata<br />
i fenomenologijata <strong>na</strong> krimi<strong>na</strong>litetot i u<strong>na</strong>preduvaweto <strong>na</strong> metodite<br />
za prou~uvaweto <strong>na</strong> li~nosta <strong>na</strong> storitelite <strong>na</strong> krivi~nite dela.<br />
74<br />
Vo vreska so ovaa zada~a <strong>na</strong> priemnite oddelenija vo ~l. 101 ZIS se<br />
veli: Za vreme <strong>na</strong> prestojuvaweto vo priemno otpusnoto oddelenie vo koe se<br />
vr{i ispituvawe <strong>na</strong> li~nosta, osudenoto lice se zapoz<strong>na</strong>va so ku}niot red,<br />
pravata i dol`nostite {to gi ima za vreme <strong>na</strong> izdr`uvaweto <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta, so<br />
<strong>na</strong>~inot <strong>na</strong> koj mo`e da gi ostvaruva svoite prava i so disciplinskite kazni<br />
{to mo`e da mu se izre~at. Na osudenoto lice za vreme <strong>na</strong> prestojuvaweto vo<br />
priemno-otpusnoto oddelenie treba da mu bidat dostapni site propisi {to ja<br />
reguliraat negovata polo`ba, pravata i dol`nostite za vreme <strong>na</strong> izdr`uvaweto<br />
<strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta zatvor. Vo vrska so ovoj problem vidi pove}e: Ogrizovi}, I (53-<br />
54 i 56-58).<br />
56
Od ostvaruvaweto <strong>na</strong> site ovie zada~i i funkcii <strong>na</strong> priemnite<br />
oddelenija, a pred se <strong>na</strong> onie {to vo vrska so klasifikacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong> vo golema mera zavisi efikasnoto ostvaruvawe <strong>na</strong> <strong>na</strong>tamo-<br />
{niet zada~i <strong>na</strong> penitencijarnite ustanovi. Toa ne e te{ko da se voo~i<br />
i zatoa vo taa <strong>na</strong>soka se dvi`at permanentnite <strong>na</strong>pori <strong>na</strong> penolo-<br />
{kata praktika, me|utoa poradi mnogubrojnite problemi {to pred nea<br />
se postavuvaat ne mo`eme da bideme zadovolni od dosega{nite rezultati.<br />
Me|u tie problemi osobeno se istaknuvaat: a) problemot <strong>na</strong> kadrovskaat<br />
ekipiranost <strong>na</strong> priemnite oddelenija, b) izbor <strong>na</strong> slu~ai za<br />
izu~uvawe <strong>na</strong> li~nosta vo priemnite oddelenija, v) obemot i granicite<br />
<strong>na</strong> ispituvaweto <strong>na</strong> li~nosta vo priemnite oddelenija, g) priemni<br />
oddelenija ili opservacioni centri i d) problemi vo vrska so <strong>na</strong>dle-<br />
`niot organ za klasifikacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>.<br />
a) Kadrovska opremenost <strong>na</strong> priemnite oddeleniaja<br />
Vrz osnova <strong>na</strong> iskustvoto i dolgogodi{nite sogladuvawa <strong>na</strong> teoretski<br />
plan, denes vo <strong>na</strong>{ata penolo{ka literatura i praktika ne e<br />
sporeno deka opservacioniot tim treba da go so~inuvaat: pedaog, psiholog,<br />
socijalen rabotnik, lekar, neuropsihijatar i kriminolog. Sekoj<br />
od ovie stru~ni profili treba maksimalo da se anga`iar i da gi koristi<br />
<strong>na</strong>jsovremenite soz<strong>na</strong>nija od svojata <strong>na</strong>u~<strong>na</strong> specijalnost za da izvr{i<br />
prodlabo~e<strong>na</strong> a<strong>na</strong>liza <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>kot i so svojot opservacionen<br />
<strong>na</strong>od da predlo`i adekvat<strong>na</strong> klasifikacio<strong>na</strong> grupa vo koja <strong>na</strong> <strong>na</strong>jefikasen<br />
<strong>na</strong>~in }e se vr{i <strong>osudeni</strong>~kata rabota i drugite oblici <strong>na</strong> tretman<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>.<br />
Vo sproveduvaweto <strong>na</strong> ovie suptilni dejstvija stru~wacite mo-<br />
`at da se koristat so: intervju, testovi (testovi <strong>na</strong> inteligencija,<br />
Ror{ahov test, test <strong>na</strong> tematska apercepcija i sl.), metod <strong>na</strong> ispituvawe<br />
<strong>na</strong> individualnite slu~ai i klini~ki metod. Ovie metodi <strong>na</strong>j~esto<br />
se koristat vo zapadnite zemji), posmatrawe, a<strong>na</strong>liza <strong>na</strong> sodr`i<strong>na</strong>,<br />
sociometriski metod, psihoa<strong>na</strong>liti~ki metodi i raznovidni medicinski<br />
metodi i pregledi. Me|utoa, od osnovaweto do denes, vo <strong>na</strong>{ata penitencijar<strong>na</strong><br />
praktika se sre}avame so problemot <strong>na</strong> kadrovska nekompletnost<br />
(neekipiranost) <strong>na</strong> priemnite oddelenija, kako i so nedostatok<br />
<strong>na</strong> sredstva za izveduvawe <strong>na</strong> gore<strong>na</strong>vedenite metodolo{ki postapki.<br />
Poradi obemot <strong>na</strong> rabotata i potrebata nekoi od ovie stru~waci<br />
da u~estvuvaat ne samo vo sproveduvaweto <strong>na</strong> opservacijata i klasifikacijata,<br />
tuku i vo izvedbata <strong>na</strong> tretmanot <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> se <strong>na</strong>metnuva<br />
potrebata od pogolem broj psiholozi i socijalni rabotnici vo<br />
kazneno-popravnite ustanovi, No, <strong>na</strong>mesto toa, vo kaznenite ustanovi<br />
<strong>na</strong>j~esto se sre}avame so nedostatok od oddelni stru~waci, a ponekade<br />
gi sre}avame kako vraboteni samo vo honoraren raboten odnos. Vakvata<br />
sostojba ja onevozmo`uva sistematskata rabota i interdiscipli<strong>na</strong>oto<br />
koristewe <strong>na</strong> site <strong>na</strong>u~ni metodi ~ija {to prime<strong>na</strong> treba da dov-<br />
57
ede do <strong>na</strong>u~no fundira<strong>na</strong> i kompleks<strong>na</strong> a<strong>na</strong>liza <strong>na</strong> site aspekti <strong>na</strong> li~nosta<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>. Od druga stra<strong>na</strong> poradi toa se doa|a i vo situacija<br />
da ne mo`at da se sledat promenite kaj li~nosta <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong> i vo sorabotka so drugite prevospitni slu`bi vo kazneno-poprav<strong>na</strong>ta<br />
ustanova da se prezemaat novi, poi<strong>na</strong>kvi raspreduvawa vo klasifikacioni<br />
grupi {to }e im odgovaraat <strong>na</strong> izmenetite okolnosti <strong>na</strong><br />
li~nosta <strong>na</strong> osudenoto lice. Vo takvite uslovi <strong>na</strong> kadrovska neekipiranost<br />
za dopolnitelno opservirawe <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> ne mo`eme ni<br />
da pomislime, ili poradi di<strong>na</strong>mi~<strong>na</strong>ta struktura <strong>na</strong> sekoja li~nost,<br />
takvata opservacija ednovremeno se pojavuva kako nu`nost bez koja ne<br />
mo`e da se zamisli <strong>na</strong>tamo{noto prezemawe merki, nitu pak verifikacija<br />
<strong>na</strong> <strong>na</strong> <strong>na</strong>u~nite soz<strong>na</strong>nija za etiologijata <strong>na</strong> prestapni~koto povedenie<br />
i povedenieto za vreme <strong>na</strong> izdr`uvaweto <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta.<br />
Poradi seto toa, mislime deka e krajno vreme da se kompletira<br />
stru~niot kadar <strong>na</strong> priemnite oddelenija kako edno od osnovnite barawa<br />
za koe postojat realni uslovi vo <strong>na</strong>{eto op{testvo, a <strong>na</strong> {to postojano<br />
se insistira i uka`uva. 75<br />
b) Izbor <strong>na</strong> slu~ai za izu~uvawe <strong>na</strong> li~nosta vo priemnite oddelenija<br />
Poradi spome<strong>na</strong>tata nekompletiranost <strong>na</strong> priemnoto oddelenie<br />
so kvalifikuvan kadar i nedostigot od sredstva za pravilno izvr{uvawe<br />
<strong>na</strong> nivnite zada~i, vo penitencijar<strong>na</strong>ta praktika se pojavuva problemot<br />
<strong>na</strong> izbor <strong>na</strong> slu~i za izu~uvawe <strong>na</strong> li~nosta ili selekcija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>ci<br />
vrz koi }e se primeni opservacija vo priemnite oddelenija <strong>na</strong><br />
kazneno-popravnite ustanovi.<br />
Iako kako osnovno barawe <strong>na</strong> penitencijar<strong>na</strong>ta individualizacija<br />
se pojavuva potrebata od prou~uvawe <strong>na</strong> sekoe osudeno lice {to<br />
doa|a vo kaz<strong>na</strong><strong>na</strong>ta ustanova, od <strong>na</strong>vedenite pri~ini vo praktikata toa<br />
ne se pravi. 76 Vo priemnite oddelenija se odi kon opservacija samo <strong>na</strong><br />
odredeni kategorii <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong> pri {to se konstruiraat odredeni<br />
kriteriumi {to <strong>na</strong>j~esto ne trgnuvaat od potrebite <strong>na</strong> li~nosta i procesot<br />
<strong>na</strong> prevospituvaweto, tuku od potrebata upravata <strong>na</strong> kazne<strong>na</strong>ta<br />
ustanova da si ja vr{i svojata rabota, odnosno <strong>na</strong> perso<strong>na</strong>lot od priemnoto<br />
oddelenie da mu se ovozmo`i koga ve}e objektivno ne mo`e da<br />
75<br />
Vidi: Rezolucija i Zaklu~ocite od vtoroto sojuzno sovetuvawe <strong>na</strong><br />
slu`bata za izvr{uvawe <strong>na</strong> krivi~nite sankcii, Ni{, 11.12 i 134 noemvri<br />
1967 godi<strong>na</strong>.<br />
76<br />
Site <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong> minuvaat niz priemnoto oddelenie, no site ne se<br />
opserviraat. Brojot <strong>na</strong> onie {to se opserviraat e usloven od prilivot <strong>na</strong><br />
novi <strong>osudeni</strong>ci vo domot, od brojot i strukturata <strong>na</strong> kadrite vo priemnoto<br />
oddelenie i drugi okonosti vo domot. Vo kazneno-popravnite domovi so pomal<br />
kapacitet procentot <strong>na</strong> opserviraweto e mo{ne visok, a vo onie so pogolem<br />
kapacite, brojot <strong>na</strong> opserviranite se dvi`i okolu 20%. Davidovi} i dr. (204)<br />
58
gi opservira site <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong>, toa da go stori barem delum. Na toj <strong>na</strong>-<br />
~in perso<strong>na</strong>lot <strong>na</strong> priemnoto oddelenie vo soglasnost so upravata <strong>na</strong><br />
kaz<strong>na</strong>no-poprav<strong>na</strong>ta ustanova prakti~no samovolno izgraduva kriteriumi<br />
spored koi }e go izvr{i izborot <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> za sproveduvawe<br />
<strong>na</strong> opservacijata. Vo taa smisla kako <strong>na</strong>j~esti kriteriumi za<br />
izbor se zemaat: te`i<strong>na</strong>ta <strong>na</strong> krivi~noto delo, dol`i<strong>na</strong>ta <strong>na</strong> izre~e<strong>na</strong>ta<br />
kaz<strong>na</strong>, recidivizmot, starosta i psiholo{kite svojstva <strong>na</strong> li~nosta.<br />
Trgnuvaj}i od niv, vo kazneno-popravnite ustanovi glavno ne se opserviraat:<br />
slu~ajnite storiteli <strong>na</strong> krivi~ni dela, storitelite <strong>na</strong> krivi-<br />
~ni dela od nebre`nost (osobeno soobra}anite delinkventi, <strong>lica</strong>ta<br />
<strong>osudeni</strong> <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong> zatvor od ed<strong>na</strong> godi<strong>na</strong>, primarnite storiteli {to<br />
imale dobro mi<strong>na</strong>to, <strong>lica</strong> postari od 50 godini i sl.<br />
Ved<strong>na</strong>{ se zabele`uva deka glavno ne se opserviraat onie <strong>lica</strong><br />
za koi, poardi nivnite li~ni svojstva i okolnostite pod koi e izvr-<br />
{eno krivi~noto delo, perso<strong>na</strong>lot vo priemnoto oddelenie smeta deka<br />
ne e potrebno prezemawe posebni merki <strong>na</strong> tretman. Vo vrska so toa ni<br />
se <strong>na</strong>metnuvaat dve pra{awa: z<strong>na</strong>~i li toa deka za ovie <strong>lica</strong> ne e potreb<strong>na</strong><br />
resocijalizacija i koga ve}e vrz niv se sproveduva opservacija,<br />
kako se vr{i niv<strong>na</strong>ta klasifikacija? Vo praktikata <strong>na</strong> kazneno-popravnite<br />
ustanovi vo <strong>na</strong>{ata zemja ne postoi kriterium za horizontal<strong>na</strong><br />
ili vertikal<strong>na</strong> klasifikacija spored koj bi se opredelile <strong>lica</strong>ta<br />
sprema koi ne e potrebno prezemawe postapki za niv<strong>na</strong> resocijalizacija<br />
a toa z<strong>na</strong>~i deka klasifikacijata <strong>na</strong> osudnicite {to ne bile opservirani<br />
vo priemnoto oddelenie se vr{i spored kriteriumite {to<br />
va`at i za drugite (opserviranite) <strong>osudeni</strong>. Poradi seto ova, po <strong>na</strong>{e<br />
mislewe za razlika od ispituavweto <strong>na</strong> li~nosta <strong>na</strong> obvinetiot vo<br />
krivi~<strong>na</strong>ta postapka, ovde edinstveno ispravno e da se opserviraat<br />
site <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong>, {to z<strong>na</strong>~i i onie koi spored <strong>na</strong>vedenite kriteriumi<br />
zasega vo praktikata ostanuvaat neopservirani. Pozitivnite svojstva<br />
<strong>na</strong> li~nosta se isto taka z<strong>na</strong>~ajni kako i nivnite negativni osobini,<br />
bidej}i uspe{noto ostvaruvawe <strong>na</strong> klasifikacijata ne mo`e da se zamisli<br />
bez opservacija. Zatoa ne treba da se trgnuva od po<strong>na</strong>pred spome<strong>na</strong>tite<br />
kriteriumi pri opservacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>e <strong>lica</strong>, bidej}i iako<br />
tie imaat svoe opredeleno opravduvawe {to go <strong>na</strong>metnuva dene{<strong>na</strong>ta<br />
sostojba <strong>na</strong> priemnite oddelenija, tie kriteriumi ne se re{enie za<br />
uspe{no formirawe <strong>na</strong> klasifikacionite grupi vo koi <strong>na</strong>visti<strong>na</strong> }e<br />
vlezat onie <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong> za koi ne e potrebno prevospituvawe ili pak<br />
onie vrz koi }e mo`e da se sprovedat istovetni merki <strong>na</strong> tretman i<br />
kade }e bide spre~eno nivnoto me|usebno negativno vlijanie so nu`no<br />
odr`uvawe <strong>na</strong> zatvorskata discipli<strong>na</strong>. Edisntve<strong>na</strong> solucija e z<strong>na</strong>~i,<br />
sozdavawe takvi uslovi vo koi }e mo`e da se opserviraat site <strong>osudeni</strong><br />
59
<strong>lica</strong>, 77 za{to samo taka mo`e da se odgovori <strong>na</strong> celite <strong>na</strong> klasifikacijata<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> i celite <strong>na</strong> izdr`uvaweto <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta voop{to.<br />
v) Obem i granici <strong>na</strong> ispituvawe <strong>na</strong> li~nosta vo priemnite oddelenija<br />
Bez ogled <strong>na</strong> toa koga se ispituva li~nosta <strong>na</strong> storitelot <strong>na</strong><br />
krivi~noto delo, ne smee da se zaboravi faktot deka ispituvaweto se<br />
sproveduva za da se utvrdat i oce<strong>na</strong>t pri~inite {to go <strong>na</strong>vele <strong>na</strong> krimi<strong>na</strong>lno<br />
povedenie. Vo krivi~<strong>na</strong>ta postapka toa se pravi za da se odmeri<br />
adekvat<strong>na</strong> krivi~<strong>na</strong> sankcija, dodeka vo tekot <strong>na</strong> izvr{uvaweto <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta<br />
li{uvawe od sloboda za merkite <strong>na</strong> tretman da se prilagodat kon<br />
negovite svojstva so cel da se ostvari negovata resocijalizacija. Ottuka<br />
implicitno se <strong>na</strong>metnuva zaklu~okot deka opservacijata <strong>na</strong> li~nosta<br />
sekoga{ se vr{i so ogled <strong>na</strong> izvr{enoto delo, {to gi <strong>na</strong>metnuva i<br />
granicite vo koi treba da se dvi`ime pri utvrduvaweto <strong>na</strong> negovite<br />
osobini. Li~nosta <strong>na</strong> osudenoto lice treba da se da se ispituva samo vo<br />
vrska so negovoto delo. Toa treba da gi odreduva granicite <strong>na</strong>{eto<br />
prodirawe vo negoviot li~en i semeen `ivot. Pritoa, od osobe<strong>na</strong> va`nost<br />
e po~ituvaweto <strong>na</strong> negovoto dostoinstvo i negovata soglasnost za<br />
prodirawe vo negoviot intimen `ivot. Edinstveno so takvata soglasnost<br />
e uslove<strong>na</strong> i upotreblivosta <strong>na</strong> dobienite podatoci, bidej}i <strong>osudeni</strong>kot<br />
pretstavuva <strong>na</strong>jva`niot, a ~esto i edinstveniot izvor kade<br />
{to mo`at da se crpat podatocite za negovoto pravilno zapoz<strong>na</strong>vawe.<br />
Poradi toa, vo priemnoto oddelenie pome|u stru~niot tim i osudenoto<br />
lice treba da se vospostavi doverba {to }e ovozmo`i aktivno u~estvo<br />
<strong>na</strong> osudenoto lice vo ostvaruvaweto <strong>na</strong> zada~ite <strong>na</strong> opservacijata. Od<br />
golemo z<strong>na</strong>~ewe e prviot kontakt <strong>na</strong> osudenoto lice i sozdavaweto<br />
uslovi {to stimulativno }e deluvaat taa obrabotka postojano da se<br />
u<strong>na</strong>preduva, bidej}i osudenoto lice vo zatvorot doa|a ispla{eno, stigmatizirano,<br />
a vo priemnoto oddelenie treba da se opu{ti, oslobodi od<br />
<strong>na</strong>p<strong>na</strong>tosta i da se podgotvi da stane pogodno za prifa}awe <strong>na</strong> vlijanijata<br />
vo tekot <strong>na</strong> tretmanot. Od zainteresiranosta <strong>na</strong> osudenoto<br />
lice da dojde do pravil<strong>na</strong> prestava za negovata li~nost vo celost bi<br />
77<br />
Vo ovoj pogled smetame deka e sosema ispraven stavot <strong>na</strong> Ba~i}, II, koj<br />
veli: Bez isklu~ok sekoj zatvorenik koj doa|a vo kazneno-popravniot dom bi<br />
trebalo da se podl`oi <strong>na</strong> opservacija. Toa sleduva ottamu {to opservacijata<br />
e biten i neizosraven del <strong>na</strong> sekoja resocijalizacija. Sekako deka toa ne z<strong>na</strong>-<br />
~i deka i <strong>na</strong> site zatvorenici vo pogled <strong>na</strong> opservacijata treba da im se posveti<br />
isto vnimanie. Posebno zgolemeno vnimanie treba da im se posveti <strong>na</strong><br />
odredeni kategorii <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>ci, kako {to se: <strong>na</strong> primer, pomladite polnoletni<br />
<strong>lica</strong>, <strong>lica</strong>ta <strong>osudeni</strong> <strong>na</strong> pove}e krivi~ni dela {to stojat vo odrede<strong>na</strong> povrzanost,<br />
povtornici, storiteli <strong>na</strong> krivi~ni dela koi po pravilo imaat patolo{ka<br />
zadni<strong>na</strong> (ubijci, seksualni delinkventi i dr), neuroti~ari, psihopati.<br />
60
mo`elo da zavisi, <strong>na</strong> primer, steknuvaweto <strong>na</strong> izvesni pogodnosti, no<br />
vo nikoj slu~aj negovoto kaznuvawe.<br />
g) Priemni oddelenija ili opservacioni centri<br />
So zakonot za izvr{uvawe <strong>na</strong> krivi~nite sankcii od 1961 godi<strong>na</strong><br />
kaj <strong>na</strong>s za prv pat be{e predvide<strong>na</strong> mo`nosta za osnovawe posebni<br />
opservacioni centri. Vakvata odredba ja zadr`aa i podocne`nite sojuzni<br />
zakoni za izvr{uvawe <strong>na</strong> krivi~nite sankcii. 78 Za nivnoto voveduvawe<br />
se zalagaa i mnogubrojnite <strong>na</strong>u~ni sobiri vo <strong>na</strong>{aat zemja, 79 Penolo{kite<br />
teoreti~ari vo ovoj pogled predlagaat pove}e re{enija.<br />
Edni se zalagaat za formirawe eden opservacionen centar {to bi gi<br />
zadovoluval potrebite <strong>na</strong> site kazneno-popravni domovi vo Jugoslavija.<br />
80 Drugi smetaat deka so ogled <strong>na</strong> geografskata polo`ba i soobra}ajnite<br />
priliki za <strong>na</strong>{ata zemja bi bilo dovolno osnovaweto <strong>na</strong> tri opservacioni<br />
centri vo gradovite Beograd, Zagreb i Sarajevo. 81 Treti<br />
smetaat deka opservacioni centri bi trebalo da postojat vo sekoja republika.<br />
82 Vo argumentacijata <strong>na</strong> svoite stavovi, ovie i drugi avtori<br />
istaknuvaat deka od formiraweto vakvi centri mo`at da proizlezat<br />
mnogubrojni koristi vo slu~aj da postoi razgraneta mre`a <strong>na</strong> kaznenopopravni<br />
ustanovi, specijalizirani za izveduvawe tretman vrz odredeni<br />
kategorii delinkventi. Vo ovie centri od stra<strong>na</strong> <strong>na</strong> golem broj<br />
stru~waci bi bile prou~uvani odreden broj <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong> so koristewe<br />
<strong>na</strong>jsovremeni sredstva i metodi. Osudenicite {to ne bi mi<strong>na</strong>le niz<br />
centarot bi se opservirale vo priemnite oddelenija vo koi isto taka<br />
bi se dopolnuvala opseravacijata <strong>na</strong> ve}e posmatraite <strong>osudeni</strong>ci vo<br />
centarot dokolku kaj tie <strong>lica</strong> vo tekot <strong>na</strong> izdr`uvaweto <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta se<br />
<strong>na</strong>setat promeni {to baraat poi<strong>na</strong>kva klasifikacija i postapuvawe.<br />
Na toj <strong>na</strong>~in bi se ovozmo`ilo dvostepeno posmatrawe {to bi dovelo<br />
do posigurno formirawe <strong>na</strong> zaklu~ocite vo vrska so dijagnozata i prognozata<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>.<br />
78<br />
Vidi go ~l, 49 st. 2 od Zakonot za izvr{uvawe <strong>na</strong> krivi~nite sankcii<br />
(SL SFRJ," 3/1970). [to se odnesuva do pozitivnite republiki zakoni za<br />
izvr{uvawe <strong>na</strong> krivi~nite sankcii tie ne sodr`at odredbi so sli~<strong>na</strong> sodr`i<strong>na</strong>.<br />
Edisntveno Zakonot za izvr{uvawe <strong>na</strong> krivi~ite sankcii <strong>na</strong> Cr<strong>na</strong> Gora<br />
vo ~l. 36 veli: Zaradi celosno ispituvawe <strong>na</strong> li~nosta <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>cite spored<br />
<strong>na</strong>u~ni metodi vo kazneno-popravniot dom mo`e da se osnova poseben centar<br />
za ispiutuvawe <strong>na</strong> li~osta <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> ("SL CG," 38/1974).<br />
79<br />
Vidi gi zaklu~ocite od vtoroto sojuzno sovetuvawe <strong>na</strong> slu`bata za<br />
izvr{uvawe <strong>na</strong> krivi~nite sankcii i Rezolucijata od ~etvrtoto sovetuvawe<br />
<strong>na</strong> jugoslovenskoto zadru`enie za krivi~o pravo i kriminologija<br />
80<br />
^ejovi}, II (11).<br />
81<br />
Popovi}, Vidak (176)<br />
82<br />
Sobotin~i}, JRKKP, Beograd, 1974/4, str. 500.<br />
61
Me|utoa, od druga stra<strong>na</strong> vo teorijata se pojavuvaat i razmisluvawa<br />
{to se <strong>na</strong>so~eni protiv voveduvaweto <strong>na</strong> opservacioni centri.<br />
No, po <strong>na</strong>{e mislewe, niv<strong>na</strong>ta argumentacija nema nikakva real<strong>na</strong> osnova.<br />
83 Taka, nekoi avtori istaknuvaat deka so voveduvaweto <strong>na</strong> opservacioni<br />
centri bi se izgubila vrskata pome|u onie {to ja izvr{uvaat<br />
opservacijata i onie {to go sproveduvaat tretmanot. Me|utoa, se zaborava<br />
deka taa vrska mo`e <strong>na</strong> mnogu podobar <strong>na</strong>~in da se ostvari ako<br />
stru~wacite od priemnite oddelenija, poradi <strong>na</strong>maleniot obem <strong>na</strong> svojata<br />
rabota vo vrska so opservacijata, se vklu~at vo ostvaruvaweto i<br />
sledeweto <strong>na</strong> tretmanot, kako vo dopolnuvaweto <strong>na</strong> dijagnozata i predlo`niot<br />
tretman od stra<strong>na</strong> <strong>na</strong> centrite. Koga se kritikuvaat onie {to<br />
se zalagaat za opservacionite centri se zaborava, isto taka, deka privrzanicite<br />
<strong>na</strong> ovie centri ne se zalagaat za slabeewe, tuku <strong>na</strong>protiv,<br />
za istovremeno jaknewe i usovr{uvawe <strong>na</strong> priemnite oddelenija. 84 Poradi<br />
seto ova nie se priklonuvame kon onie teoreti~ari {to se zalagaat<br />
za formirawe opservacioni centri, bide}i samo so niv<strong>na</strong> pomo{<br />
mo`e da se dojde do optimalni rezultati vo sproveduvaweto <strong>na</strong> klasifikacijata<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>. Po <strong>na</strong>{e mislewe, vo <strong>na</strong>jskoro vreme<br />
treba da se formiraat opservacioni centri i toa vo sekoja republika.<br />
Zasega toa go spre~uva edinstveno nedostigot <strong>na</strong> fi<strong>na</strong>nsiski sredstva,<br />
no toa vo nikoj slu~aj ne e nere{liv problem.<br />
d) Orgai <strong>na</strong>dle`ni za klasifikacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong><br />
Horizontal<strong>na</strong>ta klasifikacija vo <strong>na</strong>{ata zemja se vr{i od<br />
stra<strong>na</strong> <strong>na</strong> sudijata {to ja izrekuva kaz<strong>na</strong>ta. Po izre~e<strong>na</strong>ta presuda osudenoto<br />
lice se upatuva vo kazneno-poprav<strong>na</strong> ustanova od op{t ili<br />
otvoren vid, vo kazneno-popraven dom za pomladi polnolenti <strong>lica</strong> i<br />
kazneno-popraven dom za maloletnici.<br />
[to se odnesuva do vertikal<strong>na</strong>ta klasifikacija, spored ~l. 102<br />
st 3 ZIS, rasporedot <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>cite vo posebni grupi go vr{i upravitelot<br />
<strong>na</strong> kazneno-poprav<strong>na</strong>ta ustanova po predlog <strong>na</strong> slu`bata za prevospituvawe.<br />
Vo ovaa slu`ba vleguva i stru~niot tim {to go vr{i<br />
ispituvaweto <strong>na</strong> li~nosta <strong>na</strong> osudenoto lice. 85 Od vakvata odredba {to<br />
~esto e kritikuva<strong>na</strong> vo teorijata proizleguva deka priemnite oddelenija<br />
se samo od sovetodaven karakter, bidej}i kone~ata odluka za toa<br />
kade }e bide rasporedeno osudenoto lice donesuva upravitelot <strong>na</strong> kazneno-poprav<strong>na</strong>ta<br />
ustanova i toa <strong>na</strong> predlog <strong>na</strong> ed<strong>na</strong> po{iroka komisija<br />
83<br />
Poradi svojata povr{nost osobeno izne<strong>na</strong>duva argumentacijata protiv<br />
voveduvaweto <strong>na</strong> opservacionite centri {to ja izneduva Tucakovi}, I (456-<br />
469).<br />
84<br />
Za takvite zalagawa protiv opservacionite centri vidi: Davidovi} i<br />
dr. (134-135).<br />
85<br />
Davidovi} i dr. (135-136).<br />
62
vo koja vleguvaat i <strong>lica</strong> {to ne u~estvvale vo sproveduvaweto <strong>na</strong> opservacijata.<br />
Smetame deka e sosema ispravno misleweto, spored koe, postoeweto<br />
<strong>na</strong> ed<strong>na</strong> vakva komisija <strong>na</strong>d stru~wacite od priemnoto oddelenie,<br />
{to mo`e da gi izmeni nivnite predlozi, ili duri i da gi anulira<br />
e z<strong>na</strong>k <strong>na</strong> administrativno i lai~ko vodewe <strong>na</strong> ed<strong>na</strong> ustanova kakva<br />
{to e kazneno-popraviot dom. 86 Pri vakvoto odlu~uavwe se vpletuvaat<br />
i mnogubrojni drugi interesi {to ja zaobikoluvaat klasifikacijata<br />
koja <strong>na</strong>jpove}e im odgovara <strong>na</strong> potrebite <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>.<br />
Od vakvoto zakonodavno re{enie proizleguva u{te eden golem<br />
nedostatok <strong>na</strong> postapkata za odreduvawe <strong>na</strong> klasifikacio<strong>na</strong>ta grupa <strong>na</strong><br />
<strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>. Imeno ni se <strong>na</strong>metnuva pra{aweto dali e ispravno<br />
eden organ {to ne u~estvuva vo opservacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> da ima<br />
re{ava~ki zbor pri kone~oto rasporeduvawe <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>. Vakvoto<br />
re{enie, vsu{nost, e diskreciono pravo <strong>na</strong> veto koe {to mu se<br />
dava <strong>na</strong> upravitelot <strong>na</strong> domot. Smetame deka takvata solucija im e<br />
sprotiv<strong>na</strong> <strong>na</strong> ustavnite <strong>na</strong>~ela i <strong>na</strong> praktikata <strong>na</strong> <strong>na</strong>{iot samoupraven<br />
socijalizam. Poradi toa predlagame ova pra{awe, de lege ferenda poi<strong>na</strong>ku<br />
da se regulira. Upravitelot <strong>na</strong> kazneno-poprav<strong>na</strong>ta ustanova bi<br />
osta<strong>na</strong>l vo komisijata kade {to, pokraj nego, bi vleguvale u{te samo<br />
stru~wacite od opservacioniot tim <strong>na</strong> priemnoto oddelenie so cel<br />
kako rakovoditel <strong>na</strong> komisijata za klasifikacija da dade odredeni <strong>na</strong>soki,<br />
da uka`uva <strong>na</strong> mo`nostite {to gi ima domot vo pogled <strong>na</strong> klasifikacijata<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> i da ja koordinira i vodi postapkata<br />
pri odlu~uvaweto i glasaweto. Upravitelot, vsu{nost, bi trebalo da<br />
pretstavuva sovetodaven organ, a ne obratno (kako {to e sega). ^lenovite<br />
<strong>na</strong> komisijata bi ja donesuvale odlukata so <strong>na</strong>dglasuvawe po<br />
prethodno soslu{uvawe <strong>na</strong> osudenoto lice. Prisustvoto <strong>na</strong> samiot<br />
<strong>osudeni</strong>k pred ovaa komisija se <strong>na</strong>metnuva kako nu`nost za da se sogledaat<br />
negovite sfa}awa i `elbi <strong>na</strong> toj <strong>na</strong>~in {to }e mu se ovozmo`i da<br />
diskutira za seto o<strong>na</strong> {to spored negovo mislewe e od z<strong>na</strong>~ewe za negovoto<br />
rasporeduvawe. Toa, od druga stra<strong>na</strong>, ne z<strong>na</strong>~i deka Komisijata<br />
treba da se soglasi so negovite predlozi, no vo sekoj slu~aj, toa pretstavuva<br />
biten faktor za izvlekuvawe korisni <strong>na</strong>soki {to uka`uvaat<br />
<strong>na</strong> potrebata <strong>na</strong> osudenoto lice o<strong>na</strong>ka kako {to toa gi sga}a. Smetame<br />
deka i za voveduvaweto <strong>na</strong> edno vakvo humano i progresivno <strong>na</strong>~elo vo<br />
<strong>na</strong>{ata penitencijar<strong>na</strong> praktika ne bi trebalo da postojat pogolemi<br />
per~ki.<br />
5. ZA PROBLEMOT NA HOMOGENI ILI HETEROGENI<br />
KLASIFIKACIONI GRUPI<br />
Homogenite i heterogenite <strong>osudeni</strong>~ki grupi gi poseduvaat<br />
site konstitutivni elementi <strong>na</strong> organizirani op{testvenio grupi.<br />
86<br />
Davidovi} i dr. (135-136)<br />
63
Toa se "kohezivni, struktuirani i podvi`ni tvorbi sostaveni od pove-<br />
}e lu|e, koi, poradi svoite potrebi u~estvuvaat vo zaedni~ki dejnosti,<br />
pritoa stapuvaat vo razli~ni me|seni odnosi i ostvaruvaat elementi<br />
<strong>na</strong> zaedni~ka kultura." 87 Obete grupi se so specifi~<strong>na</strong> funkcija pot-<br />
~ineti <strong>na</strong> avtoritetot <strong>na</strong> upravata kako i <strong>na</strong> posebnite uslovi za nivno<br />
obrazuvawe i sozdavawe <strong>na</strong> imeto i drugi z<strong>na</strong>ci <strong>na</strong> raspoz<strong>na</strong>vawe. 88<br />
Me|utoa, mo`e da se re~e deka nivnoto razlikuvawe se sostoi vo toa<br />
{to homogeite <strong>osudeni</strong>~ki grupi pretstavuvaat takov zbir <strong>na</strong> lu|e {to<br />
se sozdava vrz osnova <strong>na</strong> edno ili pove}e ed<strong>na</strong>kvi obele`ja <strong>na</strong> <strong>lica</strong>ta<br />
{to izvr{ile krivi~ni dela, dodeka heterogenite <strong>osudeni</strong>~ki grupi<br />
gi so~inuvaat <strong>osudeni</strong>ci {to se odlikuvaat so razli~ni obele`ja od<br />
objektiv<strong>na</strong> i subjektiv<strong>na</strong> priroda z<strong>na</strong>~ajni za niv<strong>na</strong>ta klasifikacija<br />
vo kazneno-popravnite ustanovi.<br />
Vo penolo{kata teorija <strong>na</strong> ponovo vreme se sre}avame so dilemata<br />
- dali klasifikacijata <strong>na</strong> odusenite <strong>lica</strong> treba da se zasnova vrz<br />
homogeni ili heterogeni <strong>osudeni</strong>~ki grupi. Ottuka, pra{aweto {to<br />
treba da se re{i ni se postavuva vo sled<strong>na</strong>va forma: ako od <strong>osudeni</strong>~kite<br />
grupi se o~ekuva efikasno da gi sovladuvaat slo`enite zada~i vo<br />
ostvaruvaweto <strong>na</strong> resocijalizacijata i drugite celi <strong>na</strong> kaznuvaweto,<br />
dali za grupata vo celinta i za nejzinite ~lenovi kako poedinci e popovolno<br />
koga tie grupi se homogeni ili heterogeni. Odgovorot <strong>na</strong> ova<br />
pra{awe mo`e mnogu lesno da se dobie ako se trgne od celite <strong>na</strong> klasifikacijata<br />
vo o<strong>na</strong>a smisla vo koja po<strong>na</strong>pred gi postavivme. Trgnuvaj-<br />
}i od niv, insistiraweto za sozdavawe heterogeni grupi ni izgledaat<br />
malku ~udni. [to pretstavuva klasifikacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> ako<br />
ne nivno oddeluvawe poradi ostvaruvawe <strong>na</strong> penitencijar<strong>na</strong>ta individualizacija,<br />
za{to svojski se zalagaat i privrzaicite <strong>na</strong> heterogenite<br />
grupi. Zo{to slu`i opsevacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>, insistiraweto<br />
vrz principot <strong>na</strong> penitencijar<strong>na</strong>ta individualizacija i horizontal<strong>na</strong>ta<br />
i vertikal<strong>na</strong>ta klasifikacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>? Neli real<strong>na</strong>ta<br />
potreba od prezemawe <strong>na</strong> individualizirani tretmani, odr`uvaweto<br />
<strong>na</strong> discipli<strong>na</strong>ta vo kazneno-popravnite domovi i spre~uvaweto <strong>na</strong> negativnite<br />
vlijanija me|u zatvorenicite kako neizostavni uslovi gi postavija<br />
site onie barawa vrz koi se temeli i gradi soreme<strong>na</strong>ta penologija<br />
i penitencijar<strong>na</strong> praktika. Ako idejata i logikata <strong>na</strong> klasifikacijata<br />
e <strong>osudeni</strong>te da se rasporeduvaat spored zaedni~kite svojstva vo<br />
kompaktni i funkcio<strong>na</strong>lni grupi kade {to polesno }e se sproveduva<br />
individualniot i grupniot tretman, zarem so insistiraweto vrz heterogeni<br />
grupi ne se doa|a vo kontradikcija i sudir so principot <strong>na</strong><br />
individualizacijata i resocijalizacijata. Po <strong>na</strong>{e mislewe, toa se<br />
osnovnite argumenti vo prilog <strong>na</strong> sozdavaweto <strong>na</strong> homogeni <strong>osudeni</strong>-<br />
~ki grupi {to treba da se formiraat preku opservacijata <strong>na</strong> odreden<br />
87<br />
Gori~ar (300)<br />
88<br />
Ibid (306)<br />
64
oj <strong>na</strong> pova`ni i postabilni svojstva <strong>na</strong> li~nosta <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>cite koi<br />
}e poslu`at kako kriteriumi pri izborot <strong>na</strong> ~lenovite <strong>na</strong> grupata.<br />
Ized<strong>na</strong>~uvaweto <strong>na</strong> grupata so ogled <strong>na</strong> mnogubrojni svojstva ne e mo-<br />
`no, nitu e neophodno nitu pak e neophodno. Kako kriteriumski svojstva<br />
treba da se koristat site onie obele`ja {to gi <strong>na</strong>veduvame zboruvaj}i<br />
za horizontal<strong>na</strong>ta i vertikal<strong>na</strong>ta klasifikacija, bide}i so niv<br />
se utvrduvaat sodr`i<strong>na</strong>ta <strong>na</strong> potrebite i sredstvata i metodite {to<br />
doveduvaat do ostvaruvaweto <strong>na</strong> celiet <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta. Toa z<strong>na</strong>~i deka resocijalizacijata<br />
vo odredeni homogeni grupi }e se ostvaruva <strong>na</strong> razli-<br />
~ni <strong>na</strong>~ini i so razli~ni sredstva i intenzitet vo zavisnost od kriteriumskite<br />
svojstva. Za nekoi od tie grupi }e bide potreben pogolem<br />
anga`man od stra<strong>na</strong> <strong>na</strong> razni stru~waci i specijalisti, kako <strong>na</strong> primer,<br />
kulturno-prosvet<strong>na</strong>ta i fiskultur<strong>na</strong>ta rabota, politi~ki predavawa<br />
i sl. a za drugi, strukturata <strong>na</strong> grupite i nivnite potrebi od<br />
prevospituvawe, toa }e go <strong>na</strong>lo`uvaat vo pomal obem. So takvoto oddeluvawe<br />
vo ramkite <strong>na</strong> homogenite grupi se sozdava povol<strong>na</strong> atmosfera<br />
poradi zaem<strong>na</strong>ta privle~ost <strong>na</strong> ~lenovite, prijatelskite odnosi, sigurnosta,<br />
usoglasenosta <strong>na</strong> celite so nivnite zaedni~ki potrebi, vredosti,<br />
interesi i stavovi. Vo povolnite socijalni odnosi {to se sozdavaat<br />
Me|u niv se <strong>na</strong>o|a ed<strong>na</strong> od osnovnite pretpostavki za poa`urno<br />
prezemawe <strong>na</strong> grupni i individualni aktivnosti za postignuvawe pogolemi<br />
uspesi vo resocijalizacijata, a vo starata izreka simile simile<br />
gaudent, se krijat streme`ite <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>cite za me|useno sfa}awe, podr`uvawe,<br />
pomagawe, <strong>na</strong>so~uvawe i kura`ewe vo ostvaruvaweto <strong>na</strong> sekojdnevnite<br />
zada~i. Me|utoa, pokraj seto toa sekoga{ treba da se ima<br />
predvid deka dobro formiranite homogeni grupi ne z<strong>na</strong>~at avtomatski<br />
povolni efekti <strong>na</strong> planot <strong>na</strong> resocijalizacijata. Sekako deka, pokraj<br />
toa e potrebno da ne izosta<strong>na</strong>t <strong>na</strong>porite od stra<strong>na</strong> <strong>na</strong> penietncijarnite<br />
stru~waci koi postojano treba da ja osmisluvaat i specijalizairaat<br />
svojata rabota vo zavisnost od sostavite <strong>na</strong> ovie grupi.<br />
Spored argumentacijata <strong>na</strong> privrzanicite <strong>na</strong> heterogenite grupi<br />
vo prilog <strong>na</strong> nivnoto formirawe se istaknuva faktot deka ako<br />
odreden broj <strong>osudeni</strong>ci so izrazito negativni svojstva se vklu~at vo<br />
grupa {to e vo sostojba da vr{i pozitivo vlijanie vrz niv<strong>na</strong>ta li~nost<br />
so pritisok {to tvore~ki se izrazuva, toga{ se doa|a do pogolem uspeh<br />
vo niv<strong>na</strong>ta resocijalizacija, se razbira ako pritoa grupite ne se pretvorat<br />
vo svoja sprotivnost. Vakvoto rasporeduvawe, spored niv, ovozmo`uva<br />
`ivotot <strong>na</strong> zatvorenicite da bide sli~en <strong>na</strong> uslovite i `ivotot<br />
<strong>na</strong> slobodnite gra|ani, bidej}i vo takvite klasifikacioni grupi<br />
vleguvaat <strong>lica</strong> koi po svojot sostav se sre}avaat i <strong>na</strong>dvor od zatvorot. 89<br />
Poradi toa, se <strong>na</strong>stojuva vo isto oddelenie ili grupa vo kaznenite za-<br />
89<br />
Predost <strong>na</strong> formiraweto <strong>na</strong> heterogenite grupi bez da go argumentiraat<br />
svojot stav vo dovol<strong>na</strong> mera vo <strong>na</strong>{ata penolo{ka literatura mu davaat<br />
Popovi} Vidak (180) i Kobe, III (23).<br />
65
vodi da se smestuvaat <strong>osudeni</strong>ci <strong>na</strong> podolgi kazni so onie <strong>na</strong> pokusi,<br />
mladite so postarite itn. {to, pokraj drugoto ovozmo`uva da se izbeg<strong>na</strong>t<br />
<strong>na</strong>p<strong>na</strong>tostite vo izvr{uvaweto <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta. 90 Spored <strong>na</strong>{e mislewe,<br />
vakvite razisluvawa koi trgnuvaat od opredeleni opravdai soz<strong>na</strong>nija<br />
ne se prifatlivi, pred se, bidej}i pravat a<strong>na</strong>logija so socijalnite interakcii<br />
{to vladeat vo slobodniot `ivot, a pritoa zaboravaat ili gi<br />
ostavaat po stra<strong>na</strong> specifi~nostite <strong>na</strong> penitencijarnite ustanovi i<br />
`ivotot vo niv. Dodeka slobodnite gra|ani svoite interakcii gi usoglasuvaat<br />
so `elbite i interesite i relativno slobodno se opredeluvaat<br />
za odr`uvawe ili formirawe novi socijalni vreski, pri formiraweto<br />
<strong>na</strong> heterogenite grupi ne se po~ituva voljata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>cite<br />
kako bit<strong>na</strong> pretpostavka za odr`uvawe <strong>na</strong> kohezivnosta i dobroto funkcionirawe<br />
<strong>na</strong> grupata. Imeno, mnogubrojnite istra`uvawa poka`uvaat<br />
deka i pokraj prostor<strong>na</strong>ta bliskost <strong>na</strong> zatvorenicite odredeni<br />
delinkventi <strong>osudeni</strong> za polesni krivi~ni dela gi izbegnuvaat sekakvite<br />
kontakti so <strong>osudeni</strong>cite za polesni krivi~ni dela, a situacionite<br />
izvr{iteli so recidivistite i sl. Seto toa zboruva deka vo zatvorskite<br />
uslovi se pojavuvaat sili {to go spre~uvaat razvivaweto <strong>na</strong> socijalnite<br />
vrski me|u ~lenovite <strong>na</strong> heterogenite grupi, odnosno sili<br />
{to gi <strong>na</strong>ru{uvaat socijalnite komunikacii, sorabotkata i zaem<strong>na</strong>ta<br />
pomo{, tolerancijata i podr`uvaweto i identifikacijata pri ostvaruvaweto<br />
<strong>na</strong> procesot <strong>na</strong> resocijalizacijata. Tie sili <strong>na</strong>j~esto se: 1.<br />
konfliktite me|u ~lenovite poradi nivnite razli~ni vrednosni orientacii<br />
kako i poradi razli~niot pristap kon ~lenovite vo ostvaruvaweto<br />
<strong>na</strong> zaedni~kata cel - nivnoto prevospituvawe, i 2. agresivnosta<br />
<strong>na</strong> ednite kon drugite poradi rivalstvoto okolu statusot i <strong>na</strong>ru{enite<br />
me|u~ove~ki odnosi. Takvite konflikti, kako i site drugi {to se<br />
pojavuvaat po odnos <strong>na</strong> interesite, vrednostite i uveruvawata <strong>na</strong> ~lenovite<br />
<strong>na</strong> heterogenite grupi ja <strong>na</strong>maluvaat privle~nosta <strong>na</strong> grupata za<br />
~lenovite kako i niv<strong>na</strong>ta motiviranost za usvojuvawe i izvr{uvawe <strong>na</strong><br />
grupniet zada~i i celi, a so toa vlijae vrz zagubata <strong>na</strong> doverbata i ~uvstvoto<br />
<strong>na</strong> sigurnost kaj zatvorenicite. Od druga stra<strong>na</strong>, privrzanicite<br />
<strong>na</strong> heterogenite grupi zaboravaat <strong>na</strong> faktot deka strukturata <strong>na</strong><br />
<strong>osudeni</strong>~kata populacija ne ovozmo`uva sozdavawe <strong>na</strong> obmisleni i vramnote`eni<br />
heterogeni grupi {to nema da se pretvorat vo svoja sprotivnost.<br />
Na primer, nikoja, ili mo`ebi retko koja ustanova mo`e da<br />
odgovori <strong>na</strong> baraweto <strong>na</strong> nekolku nebre`ni izvr{iteli <strong>na</strong> krivi~ni<br />
dela da dojde eden kradec, silexija i sl. odnosno <strong>osudeni</strong>ci so podevijantni<br />
svojstva <strong>na</strong> svojata li~nost.<br />
Seto gore<strong>na</strong>vedeno uka`uva deka zasega (dodeka sociolo{kite<br />
istra`uvawa <strong>na</strong> zatvorskata zaednica ne go doka`at sprotivnoto i do-<br />
90<br />
Vidi: Pi<strong>na</strong>tel (105). Spored, <strong>na</strong>{e mislewe paradoksalno e da se o~ekuva<br />
od istite uslovi {to ja sozdavaat <strong>na</strong>p<strong>na</strong>tosta me|u zatvorenicite vo kaznenite<br />
ustanovi da se o~ekuva deka mo`e i da ja iskore<strong>na</strong>t.<br />
66
deka ne se sozdadat popovolni uslovi za <strong>na</strong>dminuvawe <strong>na</strong> posledicite<br />
{to so sebe gi nosi `ivotot <strong>na</strong> zatvorskoto op{testvo) homogenite<br />
grupi se edinstveniot ispraven pat za ostvaruvawe <strong>na</strong> penitencijar<strong>na</strong>ta<br />
individualizacija i resocijalizacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>. 91 Spored<br />
<strong>na</strong>{e mislewe, vo taa <strong>na</strong>soka treba da se dvi`i i izgradbata <strong>na</strong> kriteriumite<br />
za klasifikacija za{to samo <strong>na</strong> toj <strong>na</strong>~in e mo`no ostvaruvaweto<br />
<strong>na</strong> celite <strong>na</strong> izvr{uvaweto <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta.<br />
6. DINAMI^NOST NA KLASIFIKACIJATA<br />
Po izvr{e<strong>na</strong>ta opservacija <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> se rasporeduvaat po<br />
oddelenija i grupi vo koi, so ogled <strong>na</strong> nivnite karakteristiki e mo`<strong>na</strong><br />
prime<strong>na</strong>ta <strong>na</strong> istovidni merki <strong>na</strong> tretman. Na toj <strong>na</strong>~in <strong>osudeni</strong>kot<br />
prinidno vlegva vo ed<strong>na</strong>, nova, za nego poi<strong>na</strong>kva sredi<strong>na</strong> vo koja }e<br />
mora da pomine del od `ivotot. Toa e zatvorskata sredi<strong>na</strong> {to pred<br />
osudenoto lice postavuva sopstveni barawa. Ottuka proizleguva deka<br />
<strong>osudeni</strong>kot {to doa|a vo ustanovata mora da bide mnogu fleksibil<strong>na</strong><br />
li~nost, za{to novata sredi<strong>na</strong> se odlikuva so mnogubrojni slo`eni<br />
odnosi, poi<strong>na</strong>kvi op{testveni vrednosti i normi <strong>na</strong> povedenie {to<br />
<strong>na</strong>stanuvaat kako posledica <strong>na</strong> posebniot re`im i uslovi pod koi se<br />
odviva `ivotot <strong>na</strong> zatvorskata populacija. Osudenoto lice se vklu~uva<br />
vo ed<strong>na</strong> izolira<strong>na</strong> sfera vo koja kako conditio sine qua non <strong>na</strong> negoviot<br />
"opstanok" se pojavuva prifa}aweto <strong>na</strong> kulturata {to se formira<br />
vo zatvorskata zaednica. Taa zatvorska kultura pretstavuva reakcija<br />
<strong>na</strong> zatvorskite neprijatnosti koi {to vo zatvorski uslovi gi predizvikuvaat<br />
deprivaciite <strong>na</strong> slobodata, heteroseksualnite odnosi, materijalnite<br />
dobra i uslugi, avtonomijata i ~uvstvoto <strong>na</strong> sigurnost. Vo<br />
odbegnuvaweto <strong>na</strong> tie neugodnosti <strong>na</strong> zatvorenicite im stojat <strong>na</strong> raspolagawe<br />
raznovidni <strong>na</strong>~ini <strong>na</strong> adaptacija <strong>na</strong> zatvorskata situacija<br />
(begstvo, psiholo{ko povlekuvawe, bunt, inovacija, konformizam, ritualizam,<br />
manipulacija i kritizerstvo) 92 ili prifa}awe <strong>na</strong> razni zatvorski<br />
ulogi preku koi <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> ja projavuvaat, isto taka, svojata<br />
reakcija <strong>na</strong> posledicite {to gi predizvikuvaat zatorskite uslovi.<br />
93<br />
Me|utoa, site zatvorenici ne se poded<strong>na</strong>kvo fleskibilni li~nosti<br />
koi ved<strong>na</strong>{ i bez posledici mo`at da se prilagodat <strong>na</strong> novo<strong>na</strong>s-<br />
91<br />
Sli~no gledi{te vo polza <strong>na</strong> homogenite grupi zastapuva i Milutinovi},<br />
III (522-523 i 530-531).<br />
92<br />
Vidi: D`ini} (97-108).<br />
93<br />
Naj~estite ulogi {to zatvorenicite gi prifa}aat vo zatvorskata<br />
zaednica se: tasteri, homoseksualci (kako reakcija <strong>na</strong> deprivacijata <strong>na</strong> heteroseksualnite<br />
odnosi), gorila i trgovci (kako reakcija <strong>na</strong> deprivacijata <strong>na</strong><br />
materijalnite dobra i usluhi) buntovnik i vistinski ~ovek (kako reakcija <strong>na</strong><br />
deprivacijata <strong>na</strong> avtonomijata) i sli~no Ibid, (11-139)<br />
67
ta<strong>na</strong>tata situacija. Kaj golem broj od niv, doa|aweto vo novata sredi<strong>na</strong><br />
{to se odlikuva so mnogubrojni sudiri i pritisoci, pobrgu ili podoc<strong>na</strong><br />
predizvikuva t.n. "psiholo{ki {ok" i razovidni frustracii {to<br />
od svoja stra<strong>na</strong> osudenoto lice go doveduvaat vo situacija {to se manifestira<br />
kako anskioznost ili agresivnost. Kaj nekoi od zatvorenicite<br />
kako posledica <strong>na</strong> frustraciite mo`at da se javat duri i psihoti~ni<br />
sostojbi, neurozi ili zatvoreni~ki reaktivni sostojbi. 94 Poradi<br />
seto toa, sodr`i<strong>na</strong>ta <strong>na</strong> dijagnozata i prognozata od izvr{e<strong>na</strong>ta opservacija<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> i nivniot raspored vo oddel<strong>na</strong> klasifikacio<strong>na</strong><br />
grupa ne mo`at nikoga{ da se smetaat za kone~ni. Tie ne mo`at<br />
da se odredat ed<strong>na</strong>{ za sekoga{, bidej}i li~nosta <strong>na</strong> osudenoto lice,<br />
kako i <strong>na</strong> sekoj ~ovek, vpro~em, e vo postojano dvi`ewe i menuvawe.<br />
Poradi toa vo kazneno-popravniet ustanovi postoi mo`nost za prerasporeduvawe<br />
(reklasifikacija) <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> od edno vo drugo<br />
oddelenie ili grupa, ili pak, od ed<strong>na</strong> vo druga kazneno-poprav<strong>na</strong> ustanova.<br />
Pritoa, celta <strong>na</strong> reklasifikacijata ne treba da se sfati kako<br />
te`nenie osudenoto lice da se prilagodi <strong>na</strong> zatvorskata situacija,<br />
tuku kako edno od sredstvata za nejzino menuvawe. So reklasifikacijata,<br />
vsu{nost, se te`nee da se izbegne adaptiraweto kon zatvorskata<br />
kultura od stra<strong>na</strong> <strong>na</strong> onie zatvorenici za koi toa prilagoduvawe mo`e<br />
da pretstavuva pre~ka vo ostvaruvaweto <strong>na</strong> nivnoto prevospituvawe.<br />
Takvite <strong>osudeni</strong>ci treba da se prefrlat vo popovol<strong>na</strong> sredi<strong>na</strong> (oddelenie,<br />
grupa i sl.) {to pove}e }e odgovara <strong>na</strong> potrebata za nivno prevospituvawe.<br />
Na toj <strong>na</strong>~in vo site ovie slu~ai kade {to zataile site<br />
drugi sredstva predvideni za menuvawe <strong>na</strong> zatvorskata kultura <strong>na</strong> neformalniot<br />
sistem, reklasifikacijata treba da ovozmo`i takvi uslovi<br />
{to }e pridonesat opsudenikot da stane ~ovek dostoen za po~it, a ne<br />
poedinec prilagoden <strong>na</strong> zatvorskata situacija koj prakti~no e izguben<br />
za op{testvoto.<br />
Reklasifikacijata treba da ja ostvaruva priemnoto oddelenie<br />
<strong>na</strong> toj <strong>na</strong>~in {to negoviot stru~en tim, otkako }e ja izvr{i opservacijata<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> i }e ja <strong>na</strong>pravi niv<strong>na</strong>ta klasifikacija, nema da<br />
prestane so svojata rabota. Negova zada~a e kontinuirano sledewe <strong>na</strong><br />
94<br />
Kako reakcija <strong>na</strong> zatvorskata situacija mo`at da se javat raznovidni<br />
psihi~ki reaktivni spostojbi. Tie mo`at da se manifestiraat kako pravi<br />
psihozi, psihoti~ni sostojbi ili kako zatvorski reaktivni psihoti~ni sostojbi.<br />
Posledicite od zatvorskite reaktivni psihoti~ni sostojbi mo`at da se<br />
javat vo slednive oblici: psiho~ni nemirni sostojbi, psihogeni sostojbi <strong>na</strong><br />
promenlivi afekti, psihogeni haluci<strong>na</strong>tivni sostojbi, psihogeni voobrazuvawa<br />
i opsed<strong>na</strong>tost so <strong>na</strong>umni~avi idei, psihogeni mra~ni sostojbi (pseudodemencija,<br />
puerilismus, faksen i ganzer sindrom). Koga kaj zatvorenikot }e se javat<br />
vakvi reaktivni sostojbi se <strong>na</strong>metnuva baraweto od dopolnitelno psihijatrisko<br />
posmatrawe poradi opredeluvawe poi<strong>na</strong>kov tretman vo druga klasifikacio<strong>na</strong><br />
grupa ili ustanova. Za seto toa vidi poive}e: Jevti}, II.<br />
68
procesot <strong>na</strong> ostvaruvawe <strong>na</strong> resocijalizacijata za da mo`e da se vlijae<br />
vrz korekcioniot proces i da go zabele`uva site promeni kaj <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong> {to davaat sig<strong>na</strong>li za prezemawe novi merki <strong>na</strong> tretman. Edinstveno<br />
taka mo`e da se proveri i po potreba da se menuva postave<strong>na</strong>ta<br />
dijagnoza i prognoza i ispravnosta <strong>na</strong> klasifikacijata i <strong>na</strong> prevospitnite<br />
postapki. Stru~wacite od priemnite oddelenija taa zaa~a ja ostvaruvaat<br />
vo sorabotka so stru~nite slu`bi <strong>na</strong> kazneno-poprav<strong>na</strong>ta<br />
ustanova, a osobeno so slu`bata za prevospituvawe {to e vo <strong>na</strong>j~est<br />
slu~aj so <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> poradi samata priroda <strong>na</strong> nejzi<strong>na</strong>ta rabota.<br />
Site zabele`ani z<strong>na</strong>~ajni promeni vo povedenieto <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>,<br />
bilo da se produkt <strong>na</strong> <strong>na</strong>p<strong>na</strong>tostite i frustraciite predizvikani od<br />
nedovol<strong>na</strong>ta prilagodenost <strong>na</strong> zatvorskata situacija, bilo poradi simulacijata<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>kot pri opservacijata vo priemnoto oddelenie,<br />
treba ved<strong>na</strong>{ da im se uka`at <strong>na</strong> stru~wacite od priemnite oddelenija<br />
za tie da mo`at da interveniraat. Taa intervencija mo`e da se sostoi<br />
vo prezemawe dopolnitelni opservacii i klasifikacii so predlagawe<br />
nov, poi<strong>na</strong>kov tretman. Ova vpro~em go dopu{ta vtorata re~enica od<br />
~l. 102 st. 3: "vo zavisnost od odnesuvaweto, zalagaweto vo rabotata i<br />
discipli<strong>na</strong>ta mo`e da se vr{i premestuvawe <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> od ed<strong>na</strong><br />
vo druga grupa ili oddelenie (reklasifikacija). Vo vrska so toa vo ~l.<br />
36 st. 1 e re~eno: "osudenoto lice koe nema da ja opravda uka`a<strong>na</strong>ta doverba,<br />
}e se premesti od kazneno-poprav<strong>na</strong> ustanova od otvoren ili poluotvoren<br />
vid vo kazneno-poprav<strong>na</strong> ustanova od zatvoren vid, odnosno<br />
od oddelenie od poluotvoren ili otvoren vid vo oddelenie od zatvoren<br />
vid <strong>na</strong> istata ustanova."<br />
[to se odnesuva do organot koj ja vr{i reklasifikacijata i<br />
ovde se sre}avame so diskutabilnoto pra{awe {to ve}e ni se postavi<br />
kaj kasifikacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>. Imeno, reklasifikacijata <strong>na</strong><br />
<strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> od edno vo drugo oddelenie ili grupa vo ramkite <strong>na</strong><br />
ed<strong>na</strong> kazneno-poprava<strong>na</strong> ustanova mu se prepu{ta <strong>na</strong> upravitelot <strong>na</strong><br />
kazneno-popravniot dom, dodeka reklasifikacijata, ili podobro re~eno,<br />
premestuvaweto <strong>na</strong> osudenoto lice od ed<strong>na</strong> vo druga kazneno-poprav<strong>na</strong><br />
ustanova mu e prepu{teo <strong>na</strong> republi~kiot sekretar za pravosudstvo.<br />
95 Po moe mislewe i vo dvata gore<strong>na</strong>vedeni slu~ai se raboti za donesuvawe<br />
odlu}i od stra<strong>na</strong> <strong>na</strong> <strong>lica</strong> {to ne mo`e da ja poz<strong>na</strong>vaat li~nosta<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>ot, pa zatoa ne se vo mo`nost i da donesuvaat pravilni<br />
odluki za vakvi suptilni pra{awa. [to se odnesuva do reklasifikacijata<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> vo ramkite <strong>na</strong> ed<strong>na</strong> kazneno-poprav<strong>na</strong> ustanova<br />
taa dejsnot bi moralo da im se prepu{ti <strong>na</strong> stru~wacite od priemnite<br />
oddelenija dodeka za premestuvawe <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> od ed<strong>na</strong><br />
vo druga kazneno-poprav<strong>na</strong> ustanova, vo idni<strong>na</strong> bi trebalo da odlu~uva<br />
opservacionen centar <strong>na</strong> predlog <strong>na</strong> priemnoto oddelenie <strong>na</strong> ustanov-<br />
95<br />
Vidi: ~l. 36 st. ZIS.<br />
69
ata vo koja se <strong>na</strong>o|a osudenoto lice. Me|utoa, so ogled <strong>na</strong> toa {to vo<br />
ovoj moment vo <strong>na</strong>{ata republika ne postoi opservacionen centar, do<br />
negovoto formirawe toa premestuvawe bi trebalo da se sproveduva od<br />
stra<strong>na</strong> <strong>na</strong> priemnoto oddelenie.<br />
7. NU@NOST OD TIPOLOGIJA NA KRITERIUMITE ZA<br />
KLASIFIKACIJA NA OSUDENITE LICA<br />
Problemot <strong>na</strong> horizontal<strong>na</strong>ta i vertikal<strong>na</strong>ta klasifikacija e<br />
mnogustrano usloven i slo`en problem. Toj zavisi od re{avaweto <strong>na</strong><br />
mnogubrojnite pra{awa i dilemi za koi vo teorijata i praktikata se<br />
u{te ne postoi odgovor {to }e gi zadovoli site barawa <strong>na</strong> prevospitnite<br />
ustanovi so objektivnite mo`nosti <strong>na</strong> nivnoto adekvatno ostvaruvawe.<br />
Efikas<strong>na</strong>ta klasifikacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> voop{to, pred se<br />
pretpostavuva razvie<strong>na</strong> ekonomska baza <strong>na</strong> op{testvoto, odnosno dovolno<br />
fi<strong>na</strong>nsiski sredstva za izgradba <strong>na</strong> odreden broj kazneno-popravni<br />
ustanovi so takov kapacitet i konstrukcija {to }e ovozmo`i fizi~ko<br />
odvojuvawe <strong>na</strong> odredeni kategorii <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong>. So fi<strong>na</strong>nsiskite<br />
sredstva e povrzan i problemot <strong>na</strong> anga`iraweto dovolen broj penolo-<br />
{ki rabotnici so koi {to }e se ovozmo`i izvrduvawe <strong>na</strong> procesot <strong>na</strong><br />
resocijalizacijata i nu`no po~ituvawe <strong>na</strong> site principi <strong>na</strong> izvr{uvaweto<br />
<strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta li{uvawe od sloboda. Ovoj problem se javuva kako realnost<br />
{to vo dene{ni uslovi ne mo`e lesno da se <strong>na</strong>dmine i za koja<br />
mora da se vodi smetka za da ne bideme odvle~eni kon formirawe takvi<br />
klasifikacioni {emi {to nemaat realni uslovi za o`ivotvoruvawe<br />
kaj <strong>na</strong>s.<br />
Toa e samo ed<strong>na</strong> stra<strong>na</strong> <strong>na</strong> problemot. Nie ve}e gi spom<strong>na</strong>vme<br />
pra{awata i problemite {to se pojavuvaat vo vrska so sistemot <strong>na</strong><br />
organizacija i izvedba <strong>na</strong> opservacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>. Od <strong>na</strong>~inot<br />
<strong>na</strong> koj }e se izvr{i zapoz<strong>na</strong>vaweto <strong>na</strong> li~nosta <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> i od<br />
toa koi nivni obele`ja }e bidat <strong>na</strong>jz<strong>na</strong>~ajni za nivnoto razlikuvawe<br />
}e zavisi brojot i obemot <strong>na</strong> klasifikacionite grupi i vidot <strong>na</strong> tretmanot<br />
{to mora da bide prilagoden <strong>na</strong> istovetnite potrebi <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong>. Sekako deka brojot <strong>na</strong> tie klasifikacioni grupi ne mo`e<br />
da bide beskone~en, tuku soobrazen so gore<strong>na</strong>vedenite objektivni pretpostavki<br />
i tretmanski mo`nosti <strong>na</strong> ustanovata, bidej}i klasifikacijata<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>, vsu{nost, pretstavuva ramka {to go ograni~uva<br />
i racio<strong>na</strong>lizira principot <strong>na</strong> penitencijar<strong>na</strong>ta individualizacija.<br />
Brojot <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>cite {to ja so~inuvaat grupata, z<strong>na</strong>~i, zavisi od osobinite<br />
{to so opservacijata se zemaat kako osnova za klasifikacija<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>, soobrazeni i ograni~eni so mo`nostite za prime<strong>na</strong><br />
<strong>na</strong> diferencirani tretmani vo kazneno-poprav<strong>na</strong>ta ustanova. So drugi<br />
zborovi, formite, metodite i sredstvata za tretman <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>,<br />
odnosno mo`nostite za niv<strong>na</strong> prime<strong>na</strong>, vo kraj<strong>na</strong> linija go uslo`nuvaat<br />
70
odbiraweto <strong>na</strong> elementite i obele`jata {to }e poslu`at za formirawe<br />
<strong>na</strong> klasifikacionite grupi.<br />
Me|utoa, za da se utvrdat jasni i precizni kriteriumi {to }e<br />
ovozmo`at <strong>na</strong>joptimal<strong>na</strong> kategorizacija <strong>na</strong> kazneno-popravni ustanovi<br />
i klasifikacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> vo ramkite <strong>na</strong> sekoja od niv, mora<br />
da se trgne od celite <strong>na</strong> klasifikacijata voop{to. Tie celi se edakvi<br />
i za horizontal<strong>na</strong>ta i za vertikal<strong>na</strong>ta klasifikacija, a nie gi odredivme<br />
kako sozdavawe uslovi za prime<strong>na</strong> <strong>na</strong> individualiziran tretman,<br />
spre~uvawe <strong>na</strong> "krimi<strong>na</strong>l<strong>na</strong>ta infekcija" pome|u zatvorenicite i odr-<br />
`uvawe <strong>na</strong> discipli<strong>na</strong>ta. Ovie tri celi <strong>na</strong> klasifikacijata mora da<br />
bidat vo funkcio<strong>na</strong>lno edinstvo. Samo ako se vodi vistinska gri`a za<br />
potrebite <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> vo odnos <strong>na</strong> niv<strong>na</strong>ta resocijalizacvija i<br />
istovremeno za spre~uvawe <strong>na</strong> me|usebnite negativni vlijanija i za<br />
odr`uvawe <strong>na</strong> redot vo kazneno-poprav<strong>na</strong>ta ustanova, mo`at da se ostvarat<br />
celite <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta li{uvawe od sloboda.<br />
Vrz osnova <strong>na</strong> site ovie barawa i pretpostavki vo penolo{kata<br />
literatura se izgraduvaat objektivni i subjektivni kriteriumi za klasifikacija<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>. Kako elementi <strong>na</strong> tie kriteriumi vo <strong>na</strong>-<br />
{eto dosega{no zakonodavstvo voobi~aeno zemaweto predvid <strong>na</strong>: polot,<br />
starosta, vidot <strong>na</strong> krivi~noto delo, dol`i<strong>na</strong>ta <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta, fizi~kata<br />
i mental<strong>na</strong>ta sostojba <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>kot, negovoto povedenie za vreme<br />
<strong>na</strong> izdr`uvaweto <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta, razni pedago{ko-obrazovni aspekti, krimi<strong>na</strong>lnoto<br />
mi<strong>na</strong>to, rabotnoto mesto i rabotnoto vreme <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>kot<br />
vo kazneno-popra<strong>na</strong>ta ustanova i sl. Pritoa, za ostvaruvaweto <strong>na</strong> horizontal<strong>na</strong>ta<br />
klasifikacija voobi~aeno e da se zemaat kriteriumi {to<br />
se temelat vrz objektivnite obele`ja <strong>na</strong> storitelite vo vrska so negovoto<br />
krivi~no delo (polot, starosta, dol`i<strong>na</strong>ta <strong>na</strong> izre~e<strong>na</strong>ta kaz<strong>na</strong>,<br />
stepenot <strong>na</strong> obezbeduvawe <strong>na</strong> kaznenite ustanovi, krimi<strong>na</strong>lnoto mi<strong>na</strong>to<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> i negovata zdravstve<strong>na</strong> sostojba), dodeka za<br />
vertikal<strong>na</strong>ta klasifikacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> onie kriteriumi {to<br />
se zasnovaat vrz subjektivnite obele`ja <strong>na</strong> osudenoto lice, no pak vo<br />
vrska so negovoto krivi~no delo. Me|utoa, mnogu ~esto se slu~uva vo<br />
ed<strong>na</strong>ta, odnosno drugata faza <strong>na</strong> klasifikacijata da se zemaat pome{ano<br />
objektivni i subjektivni kriteriumi. Po <strong>na</strong>{e mislewe, takvoto<br />
me{awe <strong>na</strong> kriteriumite ne bi smeelo da se pravi, bidej}i <strong>na</strong> toj <strong>na</strong>~in<br />
se onevozmo`uva doslednosta vo ostvaruvaweto <strong>na</strong> klasifikacijata <strong>na</strong><br />
<strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> voop{to. Ako se vodi smetka za doslednosta kako osnovno<br />
barawe <strong>na</strong> sekoja klasifikacija, {to z<strong>na</strong>~i - site klasifikacioni<br />
grupi <strong>na</strong> site stepeni da se sozdavaat vrz osnova <strong>na</strong> isti kriteriumi <strong>na</strong><br />
podelba nu`no doa|a do zbrka i do nedovolno potpolni i iscrpni klasifikacii<br />
{to poradi toa vo isto vreme ne mo`at da gi zadovolat barawata<br />
<strong>na</strong> homogenost <strong>na</strong> klasifikacionite grupi. Zatoa smetam deka za<br />
horizontal<strong>na</strong>ta klasifikacija treba da se zemaat isklu~ivo objektivni<br />
kriteriumi koi }e ovozmo`at primer<strong>na</strong> podelba <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong><br />
vo takvi golemi grupi {to }e pretstavuvaat ramka vo koja }e bide mo-<br />
71
`no izveduvaweto <strong>na</strong> vertikal<strong>na</strong>ta klasifikacija vrz ~isto subjektivni<br />
kriteriumi.<br />
Vo Jugoslavija ima vkupno 20 kazneno-popravni domovi i mnogubrojni<br />
zatvori za izvr{uvawe <strong>na</strong> kratkite kazni. Od kazneno-popranite<br />
domovi osum se zatvoreni od op{t vid za ma`i i toa: Fo~a i Zenica<br />
(SR BIH), Veqe Brdo (SR CG), Idrizovo (SRM), Dob (SR Sl),<br />
Ni{, Po`arevac, Sremska Mitrovica (SRS). Tri kazneno-popravni<br />
domovi se zatvoreni od op{t tip za `eni: Slavonska Po`ega (SRH),<br />
Ig (SR Sl), Po`arevac (SRS). Dva kazneno-popravni domovi se od zatvoren<br />
vid za maloletnici: Ceqe (SR Sl) i Vaqevo (SRS). Eden kazneno-popraven<br />
dom e od poluotvoren tip - Butmir (SR BIH). Eden e za<br />
mladi polnoletni <strong>lica</strong> - Rab (SRH). Dva kazneno-popravni domovi se<br />
od otvoren tip: Valtura (SRH) i Maribor (SR Sl). I <strong>na</strong> krajot postoi<br />
eden kazneno-popraven dom za prvoprestapnici, psihopati i tuberkolozni<br />
<strong>lica</strong> vo Lepoglava (SRH), eden za recidivisti vo Stara Gradi{ka<br />
(SRH) i kazneno-popraven dom - Bolnica (SRS).<br />
Idealno bi bilo koga i postoel vakov spektar od kazneno-popravni<br />
ustanovi vo sekoja republika. Zatoa vo dene{ni uslovi <strong>na</strong>jmalku<br />
ni se potrebni idelizacii {to nema da vodat smetka za realnite<br />
mo`nosti, tuku o<strong>na</strong>mu kade {to nema uslovi za posebni kazneno-popravni<br />
ustanovi da se odi <strong>na</strong> otvorawe <strong>na</strong> oddelenija pri op{tite kazneno-popravni<br />
domovi {to }e odgovaraat <strong>na</strong> spom<strong>na</strong>tite objektivni<br />
elementi. Me|utoa, pritoa vo nikoj slu~aj ne bi smeelo da se zaobikoli<br />
baraweto tie oddelenija da bidat <strong>na</strong>polno oddeleni pome|u sebe za<br />
da se spre~i sekakov kontakt <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> od razli~nite oddlenija.<br />
96<br />
Vo <strong>na</strong>{ata praktika vaka <strong>na</strong>j~esto se re{avaat problemite vo<br />
prvata faza <strong>na</strong> klasifikacijata i zatoa ovde nema pove}e da se zadr`uvame<br />
<strong>na</strong> ovie pra{awa. Mislime me|utoa, deka bi bilo potrebno da<br />
uka`eme u{te ed<strong>na</strong>{ <strong>na</strong> potrebata od posebno izdvojuvawe <strong>na</strong> povtornicite<br />
od primarnite <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong>. Ova go pravime od prostata pri~i<strong>na</strong><br />
{to vo teorijata 97 i praktikata se u{te se sre}avame so sfa}awa<br />
{to otstapuvaat vo ovoj ili vo onoj pravec od op{toprifatenite mislewa<br />
za ovoj problem. Imeno, domi<strong>na</strong>ntno e misleweto deka poradi<br />
op{testve<strong>na</strong>ta opasnost, li~nite i kriminolo{kite svojstva <strong>na</strong> povtornicite,<br />
sprema niv treba da se sproveduva poseben tretman so koj }e<br />
mo`e da se ostvarat potrebnite promeni <strong>na</strong> niv<strong>na</strong>ta li~nost. Vo taa<br />
smisla osobeno vnimanie mu se posvetuva <strong>na</strong> prou~uvaweto <strong>na</strong> nivniot<br />
96<br />
Vo ~l. 28 st. 2 ZIS se veli: "Posebnite oddelenija se organiziraat<br />
taka {to da se onevozmo`i kontakt <strong>na</strong> <strong>lica</strong>ta {to se <strong>na</strong>o|aat vo niv so drugite<br />
<strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong> vo kazneno-popravnite domovi.<br />
97<br />
Vo ~l. 28 st. 2 ZIS se veli: "Posebnite oddelenija se organiuziraat<br />
taka {to da se onevozmo`i kontakt <strong>na</strong> <strong>lica</strong>ta {to se <strong>na</strong>o|aat vo niv so drugite<br />
<strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong> vo kazneno-popravnite domovi."<br />
72
karakteristi~en <strong>na</strong>~in <strong>na</strong> `ivot, stav kon lu|eto i op{testvenite<br />
vrednosti i se predlaga nivno zadol`itelno odvojuvawe od osta<strong>na</strong>tite<br />
<strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong> zaradi obezbeduvawe poln uspeh vo niv<strong>na</strong>ta resocijalizacija,<br />
spre~uvawe <strong>na</strong> nivnoto lo{o vlijanie vrz primarnite <strong>osudeni</strong><br />
<strong>lica</strong> i vrz odr`uvaweto <strong>na</strong> domskata discipli<strong>na</strong>. Vo vrska so recidivistite<br />
treba da se spomne i toa deka iako se raboti za li~nosti od<br />
koi {to kako kategorija so osobeno izraze<strong>na</strong> socijal<strong>na</strong> i moral<strong>na</strong> nezrelost<br />
i otu|enost se razlikuvaat osta<strong>na</strong>tite <strong>osudeni</strong>ci, tie ne se homoge<strong>na</strong><br />
grupa, pa ottamu i mnogubrojnite podelbi <strong>na</strong> recidivistite {to<br />
poa|aat od razli~ni kriteriumi. 98 Iako nekoi od niv mo`e da imaat<br />
prakti~no z<strong>na</strong>~ewe, poradi niv<strong>na</strong>ta nedovol<strong>na</strong> prou~enost i cvrsta voobli~enost<br />
ne mo`at da se zemat predvid pri <strong>na</strong>tamo{<strong>na</strong>ta klasifikacija<br />
<strong>na</strong> recidivistite. Od druga stra<strong>na</strong>, se ~ini deka ne e ni potreb<strong>na</strong><br />
preterano detalizira<strong>na</strong> klasifikacija <strong>na</strong> povratnicite (kako vpro-<br />
~em ni <strong>na</strong> drugite kategorii <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong>), bidej}i nivnoto razbivawe<br />
<strong>na</strong> golem broj homogeni grupi bara golem broj individualizirani tretmani,<br />
koi, so ogled <strong>na</strong> objektivnite mo`nosti ne se vo sostojba da gi<br />
ostvarat ni <strong>na</strong>jbogatite zemji. Poradi toa, smetame deka e sosema umesno<br />
ako klasifikacijata se zadr`i samo u{te <strong>na</strong> niv<strong>na</strong> podelba <strong>na</strong> multirecidivisti<br />
i obi~ni recidivisti. Vo prilog <strong>na</strong> vakvoto razmisluvawe<br />
zboruvaat i mnogubrojnite <strong>na</strong>u~ni istra`uvawa za recidivizmot.<br />
[to se odnesuva do vtorata faza <strong>na</strong> klasifikacijata, prvo i<br />
osnovno barawe bi trebalo da bide utvrduvawe <strong>na</strong> faktot - <strong>na</strong> koi <strong>lica</strong><br />
vo konkret<strong>na</strong>ta kazneno-poprav<strong>na</strong> ustanova im e potreben tretman,<br />
odnosno resocijalizacija, za da se izdvojat od onie <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong> sprema<br />
koi ne e potrebno prezemawe prevospitni postapki. Prvata grupa<br />
bi ja so~inuvale <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> {to deloto go izvr{ile od nebre`nost,<br />
pove}e ili pomalku slu~ajno i voop{to site drugi <strong>osudeni</strong>ci koi<br />
izvr{ile takvo krivi~no delo {to so ogled <strong>na</strong> te`i<strong>na</strong>ta, posledicite,<br />
<strong>na</strong>~inot i vremeto i mestoto <strong>na</strong> izvr{uvawe uka`uva deka se raboti za<br />
socijalno prilagoede<strong>na</strong> li~nost koja se <strong>na</strong>{la vo isklu~itel<strong>na</strong> situacija.<br />
Ako preku opservacija <strong>na</strong> niv<strong>na</strong>ta li~nost vo koja }e bide vklu-<br />
~e<strong>na</strong> i terenskata socijal<strong>na</strong> anketa se utvrdi niv<strong>na</strong>ta porane{<strong>na</strong> lojalnost<br />
i celos<strong>na</strong> vklopenost i prifatenost od stra<strong>na</strong> <strong>na</strong> socijal<strong>na</strong>ta<br />
sredi<strong>na</strong>, taa grupa <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong>, poradi niv<strong>na</strong>ta prigod<strong>na</strong> li~<strong>na</strong> i op{-<br />
testve<strong>na</strong> situacija, treba da se izdvoi od osta<strong>na</strong>tite <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong>, pred<br />
se, zaradi spre~uvawe <strong>na</strong> lo{ite vlijanija vrz niv (spre~uvawe <strong>na</strong> krimi<strong>na</strong>l<strong>na</strong>ta<br />
infekcija) i zaradi odr`uvawe <strong>na</strong> discipli<strong>na</strong>ta vo kazneno-poprav<strong>na</strong>ta<br />
ustanova, {to mo`e da bide <strong>na</strong>ru{e<strong>na</strong> poradi negativnite<br />
konsekvenci <strong>na</strong> zatvorskiot neformalen sistem.<br />
Za razlika od niv, vtorata grupa <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>ci se formira pred<br />
se, za vrz niv da se prime<strong>na</strong>t diferencirani merki <strong>na</strong> individualiz-<br />
98<br />
Vidi: Milutinovi}, III (197-198) i Milosavljevi} (271-272).<br />
73
iran i grupen tretman. Me|utoa, sprema ovie <strong>osudeni</strong>ci ne e potrebno<br />
vnimanie od ist stepen, bidej}i se raboti za golema grupa <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>ci<br />
{to me|u sebe se razlikuvaat po mnogubrojni svojstva. Poradi toa,<br />
koga se raboti za ovaa grupa <strong>osudeni</strong>ci kako prioritet<strong>na</strong> zada~a se <strong>na</strong>metnuva<br />
potrebata od niv<strong>na</strong> <strong>na</strong>tamo{<strong>na</strong> klasifikacija {to }e gi podeli<br />
so ogled <strong>na</strong> nivnite zaedni~ki potrebi od prevospituvawe, odnosno<br />
prezemawe istorodni postapki za prevospituvawe, no i zaradi ostvaruvawe<br />
<strong>na</strong> drugite celi <strong>na</strong> klasifikacijata. Vo ostvaruvaweto <strong>na</strong> tie<br />
zada~i treba da se trgne od subjektivni kriteriumi, odnosno od li~nite<br />
karakteristiki i svojstva <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> vo vrska so nivnoto<br />
krivi~no delo povrzano so mo`nostite za prezemawe diferenciran<br />
tretman. Vo taa smisla posebno treba da se izdvojat <strong>osudeni</strong>cite: 1.<br />
sprema koi e potrebno edukativno i stru~no usovr{uvawe, 2. sprema<br />
koi treba da se prezemat terapeutski merki {to z<strong>na</strong>~at grupno sovetuvawe<br />
i grup<strong>na</strong> psihoterapija, 3. sprema koi e potrebno lekuvawe i 4.<br />
<strong>osudeni</strong>ci koi so ogled <strong>na</strong> motivite i te`i<strong>na</strong>ta <strong>na</strong> izvr{enoto krivi~o<br />
delo barat posebni merki <strong>na</strong> prevospiten tretman. Toa bi bile ~etiri<br />
osnovni kategorii <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong> ili klasifikacioni grupi vo ~ii<br />
ramki e mo`no sproveduvawe <strong>na</strong> tretiot stepen <strong>na</strong> klasifikacija - t.n.<br />
subklasifikacija. Se razbira deka ovaa podklasifikacija ne mora da<br />
bide nu`<strong>na</strong> za site ~etiri klasifikacioni grupi. Toa }e zavisi od<br />
institucio<strong>na</strong>lnite mo`nosti i nivniot izbor, {to vo kraj<strong>na</strong> linija }e<br />
go sugerira strukturata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>kata populacija. Me|utoa, taa }e<br />
bide potreb<strong>na</strong> pred se za ~etvrtata grupa <strong>osudeni</strong>ci pri ~ija <strong>na</strong>tamo{-<br />
<strong>na</strong> podelba bi se trgnuvalo isklu~ivo od slednive svojstva <strong>na</strong> psiholo{kata<br />
struktura <strong>na</strong> li~nosta, odnosno od stepenot <strong>na</strong> niv<strong>na</strong>ta socijal<strong>na</strong><br />
i moral<strong>na</strong> zrelost. Vrz osnova <strong>na</strong> ovoj kriterium subklasifikacijata<br />
vo sekoj kazneno-popraven dom bi se izvr{ila <strong>na</strong> onolku podgrupi<br />
kolku {to toa go dozvoluva brojot <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>cite i objektivnite<br />
mo`nosti <strong>na</strong> domot. Vakva podklasifikacija e nu`<strong>na</strong> i za tretata<br />
grupa kade {to posebnite potrebi <strong>na</strong> lekuvawe }e gi izdvojat kategoriite<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>ci: stari, fizi~ki bolni, psihi~ki nenoramalni, psihopati,<br />
alkoholi~ari i <strong>na</strong>rkomani. Na toj <strong>na</strong>~in bi bila sozdade<strong>na</strong><br />
ed<strong>na</strong> klasifikacio<strong>na</strong> {ema {to po <strong>na</strong>{e mislewe mo`e da go obezbedi<br />
ostvaruvaweto <strong>na</strong> funkcijata <strong>na</strong> klasifikacijata, no se razbira ako e<br />
ispolnet osnovniot uslov <strong>na</strong> koj posebno insistirame - da e onevozmo-<br />
`en sekakov me|useben kontakt pome|u <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> od koja bilo<br />
klasifikacio<strong>na</strong> grupa ili podgrupa.<br />
Mo`eme slobodno da ka`eme deka klasifikaciite {to vo <strong>na</strong>{-<br />
ata penitencijar<strong>na</strong> praktika za svoja osnova gi zemaat proizvod<strong>na</strong>ta<br />
rabota i rabotnoto vreme <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>cite i sistemot <strong>na</strong> privilegii nemaat<br />
real<strong>na</strong> smisla iako se mnogu ~esti. Spored prviot kriterium site<br />
<strong>osudeni</strong>ci {to rabotat vo ista rabot<strong>na</strong> edinica ili proizvodstve<strong>na</strong><br />
sme<strong>na</strong> so~inuvaat poseb<strong>na</strong> klasifikacio<strong>na</strong> grupa. Vakvoto rasporeduvawe<br />
go uslovuvaat potrebite <strong>na</strong> domskoto stopasntvo, a ne potrebite<br />
74
od resocijalizacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>. Iako ostvaruvaweto fi<strong>na</strong>nsiski<br />
efekti, odnosno ekonomskata korist ne treba da pretstavuva pre-<br />
~ka za resocijalizacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>, so vakviot <strong>na</strong>~in <strong>na</strong> niv<strong>na</strong><br />
klasifikacija <strong>na</strong>{ata praktika im se sprotivstavuva <strong>na</strong> pozitivnite<br />
sovremeni <strong>na</strong>~ela {to vo ovaa smisla gi proklamira{e Zbirot <strong>na</strong> minimalnite<br />
pravila za postapuvawe so zatvorenicite, a koi gi prifati<br />
i <strong>na</strong>{iot ZIS. 99 Poradi toa smetame deka e sosema pogre{<strong>na</strong> praktikata<br />
<strong>na</strong> vakvo klasificirawe <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>cite i toa treba da se <strong>na</strong>pu{-<br />
ti ako se saka da se ostane <strong>na</strong> linijata <strong>na</strong> sovremenite penolo{ki postulati.<br />
Vo vrska so vtoriot kriterium za klasifikacvija (so ogled <strong>na</strong><br />
pogodnostite {to gi u`ivaat <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> od razli~ni klasifikacioni<br />
grupi) mo`eme, isto taka, da konstatirame deka e zastaren i<br />
deka ne vodi smetka za prevospituvaweto <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>, koi, po<br />
<strong>na</strong>{e mislewe, site mo`ni pogodnosti bi trebalo da gi steknuvaat vo<br />
klasifikacio<strong>na</strong>ta grupa ili podgrupa. Osnovniot kriterium za klasifikacija<br />
vo ovoj sistem e po~ituvaweto <strong>na</strong> disciplinskite pravila <strong>na</strong><br />
povedenie od stra<strong>na</strong> <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> {to gi propi{ala odrede<strong>na</strong> ustanova<br />
ili nekoj drug organ <strong>na</strong> zatvorskata administracija. Toa e z<strong>na</strong>~i<br />
disciplinsko pokoruvawe <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>kot. Od nego se bara samo da ne<br />
kr{i odredeni pravila <strong>na</strong> povedenie vo domot, da bide "discipliniran"<br />
i odredeni privilegii mu sleduvaat. 100<br />
99<br />
Vo ~l. 72 st. 2 od Zbirot <strong>na</strong> minimalnite pravila za postapuvawe so<br />
zatvorenicite e proklamirano slednovo <strong>na</strong>~elo: "interesot <strong>na</strong> zatvorenikot<br />
i negovoto stru~no obrazovanie ne treba da bidat podredeni <strong>na</strong> `elbata da se<br />
ostvari dobivka od rabotata <strong>na</strong> zatvorenicite." Vo taa smisla vo ~l. 16 st. 4<br />
ZIS se veli: "Postignuvaweto <strong>na</strong> eknomskata korist od rabotata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong> ne smee da bide <strong>na</strong> {teta <strong>na</strong> ostvaruvaweto <strong>na</strong> celta <strong>na</strong> izvr{uvaweto<br />
<strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta zatvor."<br />
100<br />
Davidovi} (195).<br />
75
76
G l a v a VI<br />
KLASIFIKACIJA NA OSUDENITE LICA VO KPD<br />
IDRIZOVO<br />
1. KATEGORIZACIJA NA KAZNENO-POPRAVNITE<br />
USATNOVI KAKO PRETPOSTAVKA ZA OSTVARUVAWE NA<br />
KLASIFIKACIJATA<br />
Sovremenoto penitencijarno zakonodavstvo i praktikata kaj<br />
<strong>na</strong>s i vo svetot <strong>na</strong>stojuvaat zaedni~kiot `ivot i rabota <strong>na</strong> osudenoto<br />
lice vo kazneno-popravnite ustanovi da go organiziraat <strong>na</strong> <strong>na</strong>~in {to<br />
ovozmo`uva nepre~eno vr{ewe <strong>na</strong> nivnoto prevospituvawe. Baraweto<br />
so izvr{uvawe <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta da se postigne prevospituvawe <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong> kako ed<strong>na</strong> od celite <strong>na</strong> ovaa krivi~<strong>na</strong> sankcija pretpostavuva kategorizacija<br />
<strong>na</strong> penitencijarnite ustanovi kako preduslov za klasifikacijata<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>. Samo preku nejzino adekvatno ostvaruvawe<br />
mo`e <strong>na</strong>visti<strong>na</strong> da se dr`at odelno odredeni kategorii <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong> i<br />
vrz niv da se sproveduvaat takvi korekcioni procesi {to }e go popre-<br />
~uvaat prenesuvaweto <strong>na</strong> krimi<strong>na</strong>lnoto iskustvo i druggite negativni<br />
konsekvencii <strong>na</strong> zaeni~koto izdr`uvawe <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta. Imeno, poradi neophodnosta<br />
<strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> so sli~ni karakteristi~ni svojstva zaedno<br />
da `iveat i rabotat, <strong>na</strong>sekade vo svetot se odi kon gri`livo razvivawe<br />
<strong>na</strong> {irok sistem od specijalizirani kazneno-popravni ustanovi so koi<br />
se ovozmo`uva diferenciran pristap vo ostvaruvaweto <strong>na</strong> prevospitnite<br />
procesi. Toj sistem se potpira vrz prethodno osmislen i razvien<br />
koncept <strong>na</strong> ustanovi {to se razgranuvaat i {to postojano se usovr{uvaat<br />
vo zavisost od strukturata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>, postig<strong>na</strong>tite rezultati<br />
vo niv<strong>na</strong>ta resocijalizacija i <strong>na</strong>tamo{niot razvoj <strong>na</strong> penolo{-<br />
kata misla i penitencijar<strong>na</strong> praktika. Vo tie <strong>na</strong>stojuvawa mora da se<br />
trgnuva isklu~ivo od objektivni kriteriumi {to se op{toprifateni<br />
vo penolo{kata teorija, a ovozmo`uvaat opa}awe <strong>na</strong> onie kategorii <strong>na</strong><br />
<strong>osudeni</strong>ci, koi so ogled <strong>na</strong> potrebite od postignuvawe <strong>na</strong> celite <strong>na</strong><br />
kaznuvaweto, pretstavuvaat iscrpni i dovolno brojni grupacii so koi<br />
<strong>na</strong>visti<strong>na</strong> mo`e efikasno da se raboti.<br />
Koga se raboti za vidot i osnovaweto <strong>na</strong> kazneno-popravnite<br />
ustanovi vo <strong>na</strong>{ata republika, zakonodavecot <strong>na</strong> SRM se obide da gi<br />
po~ituva sovremenite barawa. Imeno, zakonodavecot <strong>na</strong>jprvin ja potvrdva<br />
podelbata <strong>na</strong> kazneno-popravnite ustanovi <strong>na</strong> kazneno-popravni<br />
domovi i zatvori, trgnuvaj}i od kriteriumot - dol`i<strong>na</strong> <strong>na</strong> izre~e<strong>na</strong>ta<br />
kaz<strong>na</strong>. Taka, denes kaj <strong>na</strong>s postoi eden KPD (Idrizovo) i 13 op{tinski<br />
77
i me|uop{tinski zatvori. Zakonot ja istaknuva mo`nosta vo <strong>na</strong>{ata<br />
republika da se osnovaat i posebno kazneno-popravni domovi za <strong>lica</strong><br />
{to se <strong>osudeni</strong> za prv pat, za storiteli <strong>na</strong> krivi~ni dela od nebre`nost,<br />
za povratnici, za bolni <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong> (bolnica), a po potreba i za<br />
drugi kategorii <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong> (~l. 27 st. 3). I <strong>na</strong> krajot vo duhot <strong>na</strong><br />
sovremenite idei za potrebata od dobli`uvawe <strong>na</strong> `ivotot <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong> vo uslovite <strong>na</strong> sloboda, se predviduva osnovawe otvoreni i poluotvoreni<br />
kazneno-popravni domovi vo koi doverbata vo <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong> se istaknuva kako edinstveno ili glavno obezbeduvawe. Pri seto<br />
toa se trgnuva od glav<strong>na</strong>ta pretpostavka deka ed<strong>na</strong> vakva mre`a od kazneno-popravni<br />
ustanovi vo moderniot sistem <strong>na</strong> izdr`uvawe <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta<br />
se javuva kako izraz <strong>na</strong> prodiraweto <strong>na</strong> principot <strong>na</strong> izvr{<strong>na</strong>ta<br />
individualizacija i drugite humanisti~ki idei i principi ~ija{to<br />
prime<strong>na</strong> pru`a golema prednost za ostvaruvawe <strong>na</strong> prevospituvaweto<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> kako primar<strong>na</strong> cel <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta i za potisnuvaweto <strong>na</strong><br />
drugite zaedni~ki i <strong>na</strong>dmi<strong>na</strong>ti celi.<br />
Me|utoa, so ogled <strong>na</strong> toa {to potrebnite materijalni sredstva<br />
i drugite pretpostavki za izgradba i funkcionirawe <strong>na</strong> ed<strong>na</strong> vakva<br />
mre`a od kazneno-popravni ustanovi vo <strong>na</strong>{ata republika se u{te ne<br />
postojat, ZIS dava mo`nost do nivnoto osnovawe, <strong>na</strong>mesto posebni<br />
kazneno-poprani domovi, da se osnovaat posebni oddelenija pri op{-<br />
tiot kazneno-popraven dom. Taka vo kazneno-popravnite domovi od<br />
op{t vid se predviduva mo`nost za osnovawe oddelenija za pomladi<br />
polnoletni <strong>lica</strong>, odnosno za maloletni <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong> (~l. 27 st. 4),<br />
kako i otvoreno i poluotvoreno oddelenie (~l. 25 st. 2), a po potreba,<br />
mo`at da se osnovaat posebni oddelenija i za drugi kategorii <strong>osudeni</strong><br />
<strong>lica</strong> (~l. 28 st. 1), za {to odlu~uva republi~kiot sekretar za pravosudstvo<br />
(~l. 287 st. 3). Pritoa, spored ZIS, zadol`itelno e osnovaweto<br />
<strong>na</strong> otvorenite i poluotvorenite oddelenija, kako i <strong>na</strong> oddelenijata za<br />
pomladi maloletnici i maloletni <strong>lica</strong>, dodeka site drugi posebni<br />
oddelenija mo`at da se osnovaat zavisno od konkretnite potrebi.<br />
Trgnuvaj}i od ovie zakonski odredbi, vo ramkite <strong>na</strong> KPD Idrizovo,<br />
kako edinstve<strong>na</strong> ustanova od op{t tip vo SRM, se osnovani slednive<br />
oddelenija: otvoreno, poluotvoreno, zatvoreno, maloletni~ko,<br />
`ensko i oddelnie za rabotno nesposobni i hroni~no bolni <strong>osudeni</strong>ci,<br />
{to z<strong>na</strong>~i <strong>na</strong>mesto kategorizacija <strong>na</strong> kazneno-popravni ustanovi vo <strong>na</strong>-<br />
{ata republika e <strong>na</strong>praven obid vo ramkite <strong>na</strong> eden KP Dom da se<br />
ostvari necelos<strong>na</strong> kategorizacija <strong>na</strong> oddelenija za smetuvawe odredeni<br />
kategorii <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong>. Imaj}i ja predvid vakvata sostojba, a so ogled<br />
<strong>na</strong> organizacijata <strong>na</strong> sistemot <strong>na</strong> izvr{uvaweto <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta zatvor kaj<br />
<strong>na</strong>s, vo ovoj trud se opredelivme da gi verificirame <strong>na</strong>{ite soz<strong>na</strong>nija<br />
vo pogled <strong>na</strong> klasifikacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> niz praktikata <strong>na</strong><br />
KPD Idrizovo. Imeno, vo penitencijar<strong>na</strong>ta teorija i praktika e<br />
op{to poz<strong>na</strong>t faktot deka vo zatvorite vo koi se izdr`uvaat kratkotrajnite<br />
kazni, so ogled <strong>na</strong> ograni~enite mo`nosti za sproveduvawe po-<br />
78
suptilen tretman, ne se vr{i nitu pak se prepora~uva klasifikacija<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>. Poradi toa ni ostanuva edinstveno mo`nosta da ja<br />
sledime klasifikacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> vo uslovite vo koi taa se<br />
ostvaruva i tamu kade {to kaz<strong>na</strong>ta zatvor ja izdr`uvaat <strong>na</strong>jgolemiot<br />
broj <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>. Vo 1980 godi<strong>na</strong>, vo koja go sledevme ostvaruvaweto <strong>na</strong><br />
klasifikacijata, vo site zatvori vo SRM kaz<strong>na</strong> li{uvawe od sloboda<br />
izdr`uvale 2590 <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong>, dodeka vo istata godi<strong>na</strong> samo vo KPD<br />
Idrizovo prestojuvale 1629 <strong>osudeni</strong>ci ili 50,6% od celokup<strong>na</strong>ta <strong>osudeni</strong>~ka<br />
populacija vo SR Makedonija. Vakviot broj <strong>osudeni</strong>ci vo KPD<br />
Idrizovo uka`uva <strong>na</strong> toa deka vo ovoj Dom mu pripa|a mo{ne z<strong>na</strong>~ano<br />
mesto vo ostvaruvaweto <strong>na</strong> kazne<strong>na</strong>ta politika, osobeno koga se z<strong>na</strong>e<br />
deka vo nego se izdr`uvaat kazni podolgi od ed<strong>na</strong> godi<strong>na</strong>. Kako KPD od<br />
op{t vid so kapacitet od preku 1200 <strong>osudeni</strong>ci vo nego mora da se vlo-<br />
`at ogromi <strong>na</strong>pori za da se ovozmo`i takva klasifikacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong><br />
<strong>lica</strong> {to }e pretstavuva real<strong>na</strong> platforma za o`ivotvoruvawe <strong>na</strong> sovremenite<br />
barawa vo vrska so prevospituvaweto <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> i<br />
ostvaruvaweto <strong>na</strong> drugite celi <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta zatvor. Me|utoa, ako se ima<br />
predvid otsustvoto <strong>na</strong> kategorizacija <strong>na</strong> kazneno-popravnite ustanovi<br />
i z<strong>na</strong>~eweto {to so ogled <strong>na</strong> toa go dobiva Kazneno-popravniot dom<br />
Idrizovo, mo`eme od<strong>na</strong>pred da ja postavime hipotezata deka vo ed<strong>na</strong><br />
vakva ustanova ne mo`e da se poka`e uspe{<strong>na</strong> klasifikacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong>, bidej}i ne se ostvareni osnovnite pretpostavki za nejzino<br />
realizirawe. Poradi vakvata sostojba <strong>na</strong> rabotite vo KPD Idrizovo<br />
egzistira `enskoto oddelenie kako "poseben zatvor" vo ramkite<br />
<strong>na</strong> Domot, bidej}i toa se <strong>na</strong>o|a vo v<strong>na</strong>tre{nosta <strong>na</strong> Domot izolirano so<br />
poseben ograden yid. Na ist <strong>na</strong>~in e re{en problemot i so poluotvorenoto<br />
i maloletni~koto oddelenie, koi {to zaedno isto taka se ogradeni<br />
so poseben yid od zatvorenoto i oddelenieto za rabotno nesposobni<br />
i hroni~no bolni <strong>lica</strong>. Edinstveno otvorenoto oddelenie se <strong>na</strong>o|a<br />
<strong>na</strong>dvor od krugot <strong>na</strong> Domot i pretstavuva zaseb<strong>na</strong> i dobro urede<strong>na</strong> celi<strong>na</strong><br />
vo koja, so ogled <strong>na</strong> prostornite mo`nosti i drugiote uslovi edinstveno<br />
e mo`<strong>na</strong> inter<strong>na</strong> klasifikacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>. So ogled <strong>na</strong><br />
sevo ova <strong>na</strong> stranicite {to sledat }e se obideme da <strong>na</strong>pravime celos<strong>na</strong><br />
a<strong>na</strong>liza <strong>na</strong> sostojbite i perspektivite {to gi pru`a KD Idrizovo vo<br />
pogled <strong>na</strong> klasifikacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>.<br />
2. OSNOVNI PRETPOSTAVKI ZA KLASIFIKACIJA NA<br />
OSUDENITE LICA<br />
Ve}e <strong>na</strong> nekolku mesta od ovoj trud gi spom<strong>na</strong>v celite <strong>na</strong> klasifikacijata<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> i gi odrediv kako sozdavawe uslovi za<br />
prime<strong>na</strong> <strong>na</strong> individualizirani merki <strong>na</strong> tretman, spre~uvawe <strong>na</strong> krimi<strong>na</strong>l<strong>na</strong>ta<br />
infekcija pome|u zatvorenicite i odr`uvawe <strong>na</strong> discipli<strong>na</strong>ta.<br />
Na ova mesto }e se obidam poodblisku da uka`am <strong>na</strong> osnovnite<br />
pretpostavki od koi zavisi efikaznoto ostvaruvawe <strong>na</strong> klasifikaci-<br />
79
jata, odnosno <strong>na</strong> nejzinite celi {to vo kraj<strong>na</strong> linija se sveduvaat <strong>na</strong><br />
ed<strong>na</strong> osnov<strong>na</strong> - resocijalizacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>cite. Treba <strong>na</strong>jprvin da se<br />
uka`e deka ostvaruvaweto <strong>na</strong>prvata cel <strong>na</strong> klasifikacijata, sozdavawe<br />
<strong>na</strong> povolni uslovi za prime<strong>na</strong> <strong>na</strong> individualizirani merki <strong>na</strong> tretman,<br />
pretstavuva osnoven i direkten uslov za ostvaruvawe <strong>na</strong> resocijalizacijata,<br />
dodeka drugite dve celi <strong>na</strong> klasifikacijata se samo dopolnitelni<br />
uslovi {to go potpomagaat ovoj proces. Poradi toa }e se obidam<br />
<strong>na</strong>jprvin da gi sogledame pretpostavkite povrzani so uspe{noto<br />
ostvaruvawe <strong>na</strong> individualiziran tretman sprema <strong>osudeni</strong>te.<br />
2.1. PRETPOSTAVKI POVRZANI SO EFIKASNOTO OSTVARUВАWE<br />
NA INDIVIDUALIZIRAN TRETMAN<br />
Kako sovreme<strong>na</strong> teoretska misla i prakti~<strong>na</strong> akcija resocijacijata<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> pretstavuva domi<strong>na</strong>nt<strong>na</strong> ideja vo sistemot <strong>na</strong><br />
izvruvaweto <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta od sloboda. Od nea se o~ekuva da go izmeni kvalitetot<br />
<strong>na</strong> li~nosta <strong>na</strong> zatvorenikot i da go vrati vo slobod<strong>na</strong>ta zaednica<br />
so zajak<strong>na</strong>ti socijalno eti~ki sfa}awa i rezistenten odnos kon<br />
raznite vlijanija {to vodat kon krimi<strong>na</strong>l. Vo taa smisla za da se osposobat<br />
za uspe{no vklu~uvawe vo op{testvenite odnosi <strong>na</strong> <strong>na</strong>~in {to<br />
obezbeduva nivnoto idno povedenie da se ostvaruva vo soobraznost so<br />
elementarnite normi i op{testvenite vrednosti i stavovi, sprema<br />
<strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> treba da se primenuva prevospiten tretman prete`no<br />
vrz individualen plan. Tretmanot e zbir od postapki {to treba da go<br />
<strong>na</strong>vedat osudenoto lice <strong>na</strong> lojalen odnos sprema op{testvenite dol`nosti<br />
so razvivawe <strong>na</strong> negovoto ~uvstvo <strong>na</strong> socijal<strong>na</strong> odgovornost. Pri<br />
toa treba da se istakne deka klasifikacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> stoi<br />
vo organska povrzanost so sistemot <strong>na</strong> tretman koj {to treba da bide<br />
prilagoden <strong>na</strong> potrebite <strong>na</strong> sekoj <strong>osudeni</strong>k vo ramkite <strong>na</strong> negovata klasifikacio<strong>na</strong><br />
grupa, a vo vrska so toa mora da se vodi smetka i za pretpostavkata<br />
da se obezbedi takva organizacija <strong>na</strong> ispituvawe <strong>na</strong> li~nosta<br />
koja }e uka`e <strong>na</strong> vkupnosta <strong>na</strong> akcite {to od stra<strong>na</strong> <strong>na</strong> penitencijarnite<br />
stru~waci treba da se prezemat sprema <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> od ed<strong>na</strong><br />
klasifikacio<strong>na</strong> grupa. Imeno, so drugi zborovi, klasifikacijata<br />
mora da vodi smetka za objektivnite mo`nosti <strong>na</strong> individualiziraniot<br />
tretman. Seto toa zboruva deka resocijalizacijata e slo`en problem<br />
{to ne mo`e da se ostvaruva <strong>na</strong> ed<strong>na</strong>kov <strong>na</strong>~in kaj site <strong>osudeni</strong><br />
<strong>lica</strong>. Poradi toa se <strong>na</strong>metnuva potrebata od klasifikacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong> kako instrument za identifikacija i izdvojuvawe <strong>na</strong> onie <strong>osudeni</strong><br />
<strong>lica</strong> koi preku izvr{uvaweto <strong>na</strong> krivi~noto delo poka`uvaat podlaboki<br />
deformacii i promeni vo niv<strong>na</strong>ta socijalizacija i sposobnost<br />
da se integriraat vo op{testvoto. Vakvite nivni karakteristiki<br />
preku <strong>na</strong>u~no fundira<strong>na</strong> kriminolo{ka ekspertiza se otkrivaat niz<br />
manifestaciite <strong>na</strong> krimi<strong>na</strong>lnoto odnesuvawe <strong>na</strong> osudenoto lice i toa<br />
vo o<strong>na</strong>a mera vo koja <strong>na</strong> toa uka`uva krivi~noto delo vo sodnos so nego-<br />
80
vata li~nost. Na toj <strong>na</strong>~in, otkako }e se utvrdat <strong>osudeni</strong>~kite grupi i<br />
vidot <strong>na</strong> potrebnoto vlijanie za koe se smeta deka kaj niv }e gi otstrani<br />
individualnite pri~ini <strong>na</strong> krimi<strong>na</strong>litetot, se prioga kon prime<strong>na</strong><br />
<strong>na</strong> {irok spektar od diferencirani tretmani. Tie tretmani treba<br />
da bidat od takov obem i so takov kvalitet {to }e ovozmo`i da se izvr{at<br />
nu`nite promeni vo <strong>osudeni</strong>kovata li~nost, koj kako resocijaliziran<br />
subjekt }e gi koristi svoite sopstveni pozitivni mo`nosti pri<br />
vklu~uvaweto vo op{testveniot `ivot i svoevolno }e im se sprotivstavuva<br />
<strong>na</strong> isku{enijata da recidivira. Pri seto toa osnov<strong>na</strong> i vode~ka<br />
ideja e `ivotot vo kazneno-poprav<strong>na</strong>ta ustanova da se organizira i ostvaruva<br />
<strong>na</strong> <strong>na</strong>~in {to vo maksimal<strong>na</strong> mo`<strong>na</strong> mera }e se pribli`uva do<br />
uslovite <strong>na</strong> `ivot {to vladeat <strong>na</strong> sloboda, bidej}i postojano <strong>na</strong>u~no se<br />
potvrduva faktot deka resocijalizacijata mo`e da se ostvaruva samo<br />
vo takvi uslovi. Poradi toa se odbiraat takvi sredstva i metodi za postapuvawe<br />
so <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> preku koi ~ovekot }e mo`e vo ed<strong>na</strong> ve{ta-<br />
~ka sredi<strong>na</strong> da gi prilagoduva svoite sposobnosti za prifa}awe <strong>na</strong><br />
osnovnite op{testveni vrednosti. Vo taa smisla slu`i i ovozmo-<br />
`uvaweto <strong>na</strong> kontaktite so slobodniot svet {to preku sistemot <strong>na</strong><br />
pravata i pogodnostite im se davaat <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> vo forma <strong>na</strong><br />
poseti, dopi{uvawe, otsustva, odmori i poseben re`im {to vo taa smisla<br />
se obezbeduvaat preku otvorenite i poluotvorenite kazneno-popravni<br />
ustanovi. Brojnosta <strong>na</strong> odredbiet so koi se regulira ova pra{awe<br />
vo Zbirot <strong>na</strong> minimalnite pravila za postapuvawe so zatvorenicite<br />
isto taka jasno uka`uva <strong>na</strong> golemoto z<strong>na</strong>~ewe <strong>na</strong> ova mnogu va`no<br />
podra~je za realizacija <strong>na</strong> procesot <strong>na</strong> reosvijalizacijata. 101 Taka ~l.<br />
60 t. 1 od ovie pravila veli: "Re`imot <strong>na</strong> izvr{uvaweto <strong>na</strong> kaznite<br />
treba da se stremi kon <strong>na</strong>maluvawe <strong>na</strong> razlikite {to postojat pome|u<br />
`ivotot vo zatvorot i slobodniot `ivot dokolku tie razliki poka`at<br />
te`nenie da ja oslabat smislata <strong>na</strong> odggovornost."<br />
Me|utoa, resocijalizacijata kako osnov<strong>na</strong> ideja <strong>na</strong> sovcremenite<br />
penitencijarni sistemi e determinira<strong>na</strong> i od mnogubrojnite drugi<br />
faktori me|u koi od op{testveno-ekonomskite i klasno-socijalnite<br />
faktori, kako i od pravno-politi~kata i idej<strong>na</strong>ta <strong>na</strong>dgradba <strong>na</strong> op{testvoto,<br />
faktori {to ja odreduvaat polo`bata <strong>na</strong> ~ovekot vo op{testvoto.<br />
Taa e determinira<strong>na</strong> i od osnovite <strong>na</strong> krimi<strong>na</strong>l<strong>na</strong>ta politika<br />
vrz koja se razrabotuva i idejata za kaznuvaweto, od prirodata <strong>na</strong> krimi<strong>na</strong>litetot<br />
kako op{testveno negativ<strong>na</strong> pojava i od izgradenosta <strong>na</strong><br />
sistemot <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>no-popravnite ustanovi.<br />
Vo vrska so ova, ovde e od osobeno z<strong>na</strong>~ewe u{te ed<strong>na</strong>{ da se podvle~e<br />
deka, koga se raboti za klasifikacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>, mnogu<br />
~esto se postavuva pra{aweto za objektivnite pretpostavki za nejzinoto<br />
ostvaruvawe so ogled <strong>na</strong> materijalnite mo`nosti <strong>na</strong> edno op{t-<br />
101<br />
Vidi gi ~l. 37-39 i 79 od Zbirot <strong>na</strong> minimalnite pravila za postapuvawe<br />
so zatvorenicite.<br />
81
estvo, problem so koj se sudiraat i ekonomski <strong>na</strong>jrazvienite op{testva.<br />
Toj se odnesuva <strong>na</strong> brojot i vidot <strong>na</strong> kazneno-popravnite ustanovi<br />
so ogled <strong>na</strong> nivniot karakter i konstrukcija, odnosno niv<strong>na</strong>ta pogodnost<br />
za ostvaruvawe <strong>na</strong> resocijalizacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>. Imeno,<br />
vo mnogu zemji vo svetot, pa i kaj <strong>na</strong>s, se sre}aavat zatvorski zgradi so<br />
golem kapacitet <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>ci i takvi prostorni uslovi {to go popre-<br />
~uvaat osvaruvaweto <strong>na</strong> sovremenite idei vo vrska so izvr{uvaweto <strong>na</strong><br />
kaz<strong>na</strong>ta li{uvawe od sloboda. Poradi toa se vlo`uvaat ogromni materijalni<br />
sredstva za <strong>na</strong>dminuvawe <strong>na</strong> objektivnite sostojbi <strong>na</strong> kaznenopopravnite<br />
ustanovi pri ~ija {to izgradba se trgnuvalo od potrebite<br />
<strong>na</strong> porane{nite penitencijarni sistemi, a koi ne mo`at da gi zadovolat<br />
sovremenite barawa. Za da se zadovolat tie barawa, ~ija {to kraj<strong>na</strong><br />
cel e prevospituvawe <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> se <strong>na</strong>metnuva potrebata od<br />
adaptacija <strong>na</strong> zastarenite kazneno-popravni ustanovi. Vo taa <strong>na</strong>soka se<br />
dvi`at i <strong>na</strong>porite za izgradba <strong>na</strong> novi zatvorski zgradi, me|utoa, toa<br />
poretko se slu~uva bidej}i potrebnite fi<strong>na</strong>nsiski sredstva za toa se<br />
tolkavi {to retko koj gi ima.<br />
Vo penolo{kaat literatura se davaat odredeni <strong>na</strong>soki za toa<br />
kakva treba da bide arhitekturata <strong>na</strong> kazneno-popravnite ustanovi i<br />
koi se barawa od politi~ka, ekonimska i socijal<strong>na</strong> priroda treba da<br />
bidat zadovoleni pri niv<strong>na</strong>ta izgradba. Vo niv osobeno se sugerira<br />
pri izgradbata <strong>na</strong> kazneno-popravnite ustanovi da se vnimava sekoj zatvor<br />
da slu`i za podolg vremenski period, da mo`e da se prilagoduva<br />
kon razli~nite kategorii <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong> i vo vrska so toa dopolnitelno<br />
da se pro{iruvaat, da postoi soodvetern razmer od 1:3 pome|u zgradite<br />
i otvorenite povr{ini da se izgraduvaat mali edinici <strong>na</strong>mesto golemi<br />
i pove}ekatni zgradi i da se <strong>na</strong>pu{ti smestuvaweto <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te vo<br />
golemi spalni vo korist <strong>na</strong> poedine~ni sobi ili vo nivno kombinirawe<br />
so spalni od po 4 do 6 <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong>. 102 Po moe mislewe ovie <strong>na</strong>soki<br />
treba dosledno da se po~ituvaat i toga{ koga se raboti za readaptacija<br />
<strong>na</strong> ovie kazneno-popravni ustanovi. Ako ne postojat takvi mo`nosti,<br />
sekoe prilagoduvawe <strong>na</strong> tie ustanovi pretstavuva samo "Sizifova<br />
rabota," osobeno koga se raboti za ogromni zgradi so kapacitet od <strong>na</strong>d<br />
500 <strong>osudeni</strong>ci. 103<br />
[to se odnesuva do <strong>na</strong>{ata republika, kaj <strong>na</strong>s vo posledno vreme<br />
se izgradeni nekolku novi zatvori za izdr`uvawe <strong>na</strong> kratki kazni<br />
li{vawe od sloboda (Gev|elija, Titov Veles, Struga) za koi slobodno<br />
mo`e da se kae deka vo pogled <strong>na</strong> funkcio<strong>na</strong>lnosta goi zadovoluvaat<br />
sovremenite baarwa <strong>na</strong> penolo{kata <strong>na</strong>uka. Me|utoa, ne mo`eme da se<br />
pofalime deka so toa kaj <strong>na</strong>s se re{eni problemite vo vrska so klasifikacijata<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>, bidej}i kaj <strong>na</strong>s postoi samo eden kazne-<br />
102<br />
Vidi: Lopez Rey, I (628-629).<br />
103<br />
Ibid, (629). Vo taa smisla vidi i ~l. 63 od Zbirot <strong>na</strong> minimalnite<br />
pravila za postapuvawe so zatvorenicite.<br />
82
no-popraven dom od op{t tip vo ~ii ramki funkcioniraat oddelenija<br />
{to i<strong>na</strong>ku bi trebalo da pretstavuvaat posebni kazneno-popravni domovi.<br />
Imeno, poradi nemaweto dovolno fi<strong>na</strong>nsiski sredstva za izgradba<br />
<strong>na</strong> novi kazneno-popravni ustanovi, zasega vo KPD Idrizovo kaz<strong>na</strong>ta<br />
li{uvawe od sloboda ja izdr`uvaat pove}e kategorii <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong><br />
<strong>lica</strong> rasporedeni vo oddelenija. Oddelenijata se ogradeni so zaedni~ki<br />
yid koj {to <strong>na</strong> ovoj dom mu dava karakter <strong>na</strong> zatvore<strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>no-poprav<strong>na</strong><br />
ustanova. So toa <strong>na</strong>mesto kategorizacija <strong>na</strong> kazneno-popravni<br />
ustanovi vo <strong>na</strong>{ata republika e sprovede<strong>na</strong> kategorizacija <strong>na</strong> oddelenija<br />
vo ramkite <strong>na</strong> op{tiot kazneno-popraven dom Idrizovo. Takvata<br />
sostojba e osnov<strong>na</strong>ta pre~ka za ostvaruvawe <strong>na</strong> klasifikacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong> vo KP Domot Idrizovo. <strong>Klasifikacija</strong>ta imeno bara fizi~ko<br />
odvojuvawe <strong>na</strong> odredeni kategorii <strong>osudeni</strong>ci za da vo ramkite <strong>na</strong><br />
sekoja dobie<strong>na</strong> grupa da mo`e da se sproveduva <strong>na</strong>tamo{<strong>na</strong> podelba <strong>na</strong><br />
<strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> so ogled <strong>na</strong> potrebata za nivno prevospituvawe. 104 A<br />
taa osnov<strong>na</strong> podelba <strong>na</strong> Domot e <strong>na</strong>prave<strong>na</strong> <strong>na</strong> toj <strong>na</strong>~in {to vo svoite<br />
oddelenija <strong>osudeni</strong>~kiet kategorii se odvoeni samo za vreme <strong>na</strong> spieweto,<br />
bidej}i prostornite mo`nosti za izedvawe <strong>na</strong> pro{etkaa i rekreacijata<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> vo Domot i edinstve<strong>na</strong>ta organizacija <strong>na</strong><br />
procesot <strong>na</strong> trudot, nu`no go <strong>na</strong>metnuvaat me|usebnoto me{awe <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong> preku cel den. Vo takvi objektivni uslovi ne mo`e{e da<br />
se postapi poi<strong>na</strong>ku od o<strong>na</strong> {to vo KPD Idrizovo prakri~no e ostvareno.<br />
Vo Domot edinstveno e spre~en kontaktot <strong>na</strong> `enite so ma`ite.<br />
Koga i drugite oddelenija vo Domot bi bile oddeleni <strong>na</strong> toj <strong>na</strong>~in vo<br />
nivnite ramki bi se sozdale realni mo`nosti za <strong>na</strong>tamo{<strong>na</strong> klasifikacija<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>. No toga{ bi se postavilo pra{aweto - dali<br />
takvata solucija bi z<strong>na</strong>~ela <strong>na</strong>pu{tawe <strong>na</strong> drugite principi <strong>na</strong> izvr{-<br />
uavaweto <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta zatvor. Odgovorot bez dvoumewe bi bil pozitiven:<br />
so edno vakvo re{eie bi se sozdal zatvor so super obezbeduvawe<br />
ili podobro re~eno "zatvor vo zatvor," {to osobeno ne bi mo`elo da<br />
se zamisli vo poluotvorenoto oddelenie vo Domot, koe i sega e so pogolem<br />
stepen <strong>na</strong> obezbeduvawe od potrebniot. Na toj <strong>na</strong>~in bi se prekr{ile<br />
site osta<strong>na</strong>ti <strong>na</strong>~ela <strong>na</strong> izvr{uvaweto <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta zatvor, kako<br />
i <strong>na</strong>pred spome<strong>na</strong>tite <strong>na</strong>soki za izgradba i rekonstrukcija <strong>na</strong> kaznenoporavnite<br />
ustanovi, Poradi toa otkako }e ja otfrlime ova ideja, edinestvenoto<br />
{to ni ostanuva e i nie da go prifatime i predlo`ime<br />
op{to poz<strong>na</strong>toto re{enie {to sugerira izgradba <strong>na</strong> posebni kaznenopopravni<br />
ustanovi <strong>na</strong>mesto sega{nite oddelenija <strong>na</strong> Domot. Me|utoa,<br />
niv<strong>na</strong>ta izgradba, kako {to ve}e vidovme, e skapa rabota za koja vo dene{ni<br />
uslovi nema sredstva pa zatoa se pristapi kon adaptirawe <strong>na</strong><br />
104<br />
Vo taa <strong>na</strong>soka se i intenciite <strong>na</strong> zakonodavecot <strong>na</strong> SRM koj {to vo<br />
~l. 14 st. 1 veli: Osudenicite ja izdr`uvaat kaz<strong>na</strong>ta zatvor po pravilo grupno<br />
i se rasporeduvaat vo grupi vo koi mo`at da se primenuvaat merki <strong>na</strong> vospituvawe<br />
i prevospituvawe od ist vid.<br />
83
KPD Idrizovo <strong>na</strong> novo <strong>na</strong>sta<strong>na</strong>tite potrebi. Od druga stra<strong>na</strong>, seto ova<br />
ne z<strong>na</strong>~i deka ne treba da se predlagaat i prezemaat novi merki {to }e<br />
ja <strong>na</strong>dmi<strong>na</strong>t nepovol<strong>na</strong>ta sostojba {to od toa proizleguva vo pogled <strong>na</strong><br />
klasifikacjata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> vo KPD Idrizovo. Poradi toa vo<br />
<strong>na</strong>rednite poglavija preku a<strong>na</strong>liza <strong>na</strong> sostojbata vo KPD Idrizovo }e<br />
se obideme da dojdeme do indikatori {to }e ni ovozmo`at komparacija<br />
<strong>na</strong> <strong>na</strong>{ata zakonska klasifikacija so o<strong>na</strong>a {to kako mo`<strong>na</strong> se primenuva<br />
vo KPD Idrizovo. Vrz taa osnova }e se obideme da gi verificirame<br />
<strong>na</strong>{ite soz<strong>na</strong>nija vo ovaa oblast <strong>na</strong> penitencijar<strong>na</strong>ta stvarnost<br />
vo <strong>na</strong>de` deka }e ni se <strong>na</strong>met<strong>na</strong>t re{enija {to vo ovoj moment se objektivno<br />
ostvarlivi.<br />
2.2. PRETPOSTAVKI ZA SPRE^UVAWE NA KRIMINALNATA<br />
INFEKCIJA<br />
Resocijalizacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> nikoga{ ne te~ela i ne<br />
te~e bez pre~ki i te{kotii. Ed<strong>na</strong> od tie te{kotii e i t.n. "krimi<strong>na</strong>l<strong>na</strong><br />
infekcija" {to se sostoi vo negativni vlijanija <strong>na</strong> zakoravenite<br />
delinkventi vrz drugigite <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong>. Vo toj pogled se osobeno opasni<br />
"te{kite <strong>osudeni</strong>ci" koi kako nositeli <strong>na</strong> negativni pojavi im se<br />
sprotivstavuvaat <strong>na</strong> merkite <strong>na</strong> formalniot sistem pa poradi toa e<br />
potrebno od niv da se za{titat drugite <strong>osudeni</strong>ci. 105 Toa se obi~no povozrasni<br />
i iskusi recidivisti i multirecidivisti, organizatori <strong>na</strong><br />
zlostorni~ki zdru`enija i <strong>lica</strong> {to ne uspeale da stek<strong>na</strong>t redovni zanimawa<br />
<strong>na</strong> sloboda, tuku vo vr{eweto <strong>na</strong> krivi~ni dela go gledale svojot<br />
edinstven izvor <strong>na</strong> prihodi. Vakvite <strong>lica</strong> mo`at da izvr{at negativni<br />
vlijanija osobeno vrz onie zatvorenici koi poradi svojata labil<strong>na</strong><br />
li~nost se gotovi da gi prifatat {ablonite <strong>na</strong> krimi<strong>na</strong>lnoto povedenie<br />
i da se identifikuvaat so svoite "u~iteli" od redovite <strong>na</strong> onie<br />
{to gi otfrlile op{testevnite vrednosti. Zatoa ed<strong>na</strong> od osnovnite<br />
pretpostavki za spre~uvawe <strong>na</strong> negativnite konsekvencii vrz procesot<br />
<strong>na</strong> resocijalizacijata e sozdavaweto <strong>na</strong> pogod<strong>na</strong> terapeutska klima vo<br />
ustanovite. Taa terapeutskata klima, po <strong>na</strong>{e mislewe <strong>na</strong>jdobro mo`e<br />
da se ostvari preku klasifikacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> kako faktor<br />
{to mo`e da gi spre~i site `ari{ta <strong>na</strong> "krimi<strong>na</strong>l<strong>na</strong>ta infekcija."<br />
2.3 PRETPOSTAVKI ZA ODR@UVAWE NA DISCIPLINATA<br />
Vo zatvorski uslovi od <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> se bara da go prilagodat<br />
svoeto povedenie <strong>na</strong> posebnite op{testveni normi i barawa <strong>na</strong> zatvorskata<br />
administracija, no i <strong>na</strong> normite {to gi <strong>na</strong>metnuva neformalniot<br />
zatvorski sistem kako zbir od nepi{ani pravila, koj isto taka raspolaga<br />
so prisilni merki <strong>na</strong> po~ituvawe. Taka, <strong>na</strong> primer, so Ku}niot<br />
105<br />
Milutinovi}, IV (99).<br />
84
ed <strong>na</strong> KPD Idrizovo vo ~l. 43-45 do maksimum se regulira odnesuvaweto<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>. Spored ovie odredbi <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> im e<br />
odredeno vremeto <strong>na</strong> stanuvawe, legnuvawe, obeduvawe, odewe i doa|awe<br />
od rabota, zadol`itelniot popladneven odmor, gledaweto televizija<br />
(TV Dnevnik), prebrojuvawe i sl. So Ku}niot red e reguliran i<br />
<strong>na</strong>~inot <strong>na</strong> nivnoto oblekuvawe, obra}awe i pozdravuvawe <strong>na</strong> zatvorskiot<br />
perso<strong>na</strong>l, odr`uvaweto <strong>na</strong> li~<strong>na</strong>ta higie<strong>na</strong>, ispolnuvaweto <strong>na</strong> <strong>na</strong>redbite.<br />
Niv im se zabranuva vikawe, dr`ewe <strong>na</strong> odredeni predmeti i<br />
niv<strong>na</strong> kupoproda`ba, podgotvuvawe hra<strong>na</strong>, ~uvawe pari, pu{ewe vo<br />
odredeni prostorii, <strong>na</strong>bavuvawe i upotreba <strong>na</strong> alkohol i sli~no. Seto<br />
toa presttavuva zbir <strong>na</strong> barawa za ~ie {to sproveduvawe se gri`i zatvorskito<br />
perso<strong>na</strong>l.<br />
Od drga stra<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>~kiot "kodeks", {to sozdava neformal<strong>na</strong>ta<br />
zatvorska zaednica, <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> im <strong>na</strong>metnuva drugi barawa<br />
i kaj niv gradi posebni stavovi i vrednosti <strong>na</strong> povedenie kako <strong>na</strong> primer:<br />
da se projavuva ma{kost (sila) i individualnost, nezavisnost, zatvoreni~ka<br />
solidarnost i sli~nio povedenija koi se sprotivstavuvaat<br />
<strong>na</strong> barawata {to gi <strong>na</strong>metnuva formalniot zatvorski sistem. Taka<br />
<strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> doa|aat vo situacija da mora da vr{at izbor pome|u dva<br />
normativni me|usebno protivre~ni sistemi. Toj fakt kako i faktot<br />
{to i dvata sistemi za <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> z<strong>na</strong>~at raznovidni li{uvawa i<br />
ograni~uvawa kaj niv predizvikuvaat <strong>na</strong>jrazli~ni neprijatnosti {to<br />
ja deperso<strong>na</strong>liziraat niv<strong>na</strong>ta li~nost. Zatvorenicite <strong>na</strong>stojuvaat da<br />
gi otstra<strong>na</strong>t ili ubla`at tie neprijatnosti <strong>na</strong> toj <strong>na</strong>~in {to izgraduvaat<br />
svoj specifien sistem <strong>na</strong> reakcii {to <strong>na</strong>j~esto se projavuvaat<br />
vo kr{ewe <strong>na</strong> redot i discipli<strong>na</strong>ta vo kazneno-popravnite ustanovi.<br />
Poradi toa, normalnoto odvivawe <strong>na</strong> zaedni~kiot `ivot i pravilnoto<br />
i efikasno izveduvawe <strong>na</strong> resocijalizacijata ne mo`at da se zamislat<br />
bez prime<strong>na</strong> <strong>na</strong> odredeni sredstva so koi }e se odr`uva redot i discipli<strong>na</strong>ta<br />
i }e se sozdava penolo{ka klima {to }e odi vo prilog <strong>na</strong><br />
prevospituvaweto.<br />
Za odr`uvawe <strong>na</strong> redot i discipli<strong>na</strong>ta zatvorskiot perso<strong>na</strong>l se<br />
slu`i, pred se, so prevospitni merki {to z<strong>na</strong>~at vlijanie vrz <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong> kon aktivno razvivawe <strong>na</strong> niv<strong>na</strong>ta samodiscipli<strong>na</strong> i samostojno<br />
anga`irawe vo svoeto prevospituvawe. Me|utoa, za taa cel slu`at i<br />
sredstvata i metodite <strong>na</strong> prisilba {to se javuvaat vo forma <strong>na</strong> <strong>na</strong>dzor,<br />
opome<strong>na</strong>, zaka<strong>na</strong> zabra<strong>na</strong>, <strong>na</strong>redba i kaz<strong>na</strong>. 106 Pritoa, spored ZIS (~l.<br />
144 st. 2) za odr`uvaweto <strong>na</strong> redot i discipli<strong>na</strong>ta mo`at da se upotrebat<br />
samo onie merki i ograni~uvawa {to se nu`ni za odr`uvawe <strong>na</strong><br />
bezbednosta i dobroto funkcionirawe <strong>na</strong> zaedni~kiot `ivot vo kazneno-poprav<strong>na</strong>ta<br />
ustanova. 107 Vo taa smisla, osobeno koga se raboti za<br />
106<br />
Pove}e za toa vidi: Ogrizovi}, I (155-161)<br />
107<br />
Vo taa smisla zboruva i ~l. 27 od Minimalnite pravila za postapuvawe<br />
so zatvorenicite.<br />
85
izrekuvaweto <strong>na</strong> disciplinskite kazni (~l. 149 i 150 ZIS), posebnite<br />
merki <strong>na</strong> bezbednost (~l. 152) i upotrebata <strong>na</strong> fizi~kata sila i ogneno<br />
oru`je (~l. 144 st. 3 i 4 i 146), se prepora~uva mnogu razumno i samo vo<br />
kraj<strong>na</strong> linija da se vr{i niv<strong>na</strong>ta prime<strong>na</strong>, bidej}i vo sprotivno mo`e<br />
da imaat mnogubrojni negativni posledici po osudenoto lice. Imeno,<br />
postojat <strong>osudeni</strong>ci <strong>na</strong> koi ovie sredstva ne deluvaat, zatoa {to tie se<br />
prilagoduvaat <strong>na</strong> niv. Od druga stra<strong>na</strong>, kaj nekoi zatvorenici retributiv<strong>na</strong>ta<br />
sodr`i<strong>na</strong> <strong>na</strong> ovie sredstva predizvikuva negativni ~uvstva,<br />
osobeno ako tie li~no smetaat deka ne se vinovni i deka nesrazmerno<br />
se kazneti. Takvite <strong>lica</strong> poradi toa se ~uvstvuvaat celosno otfrleni,<br />
ja gubat doverbata vo zatvorskata ustanova, <strong>na</strong>stojuvaat {to pove}e da<br />
se odale~at od nea ili da dojdat vo otvoren ili skrien konflikt so<br />
nea. Seto toa go paralizira nivniot pridones kon sopstvenoto prevospituvawe.<br />
Trgnuvaj}i od toe negativni efekti <strong>na</strong> disciplinskoto kaznuvawe,<br />
{to osobeno se te{ki ako ~esto rutinski i {ablonski se primenuvaat,<br />
vo teorijata ne e retko misleweto deka kaj mnogu zatvorenici<br />
uspehot <strong>na</strong> prevospituvaweto e obratno proporcio<strong>na</strong>len so obimot <strong>na</strong><br />
niv<strong>na</strong>ta prime<strong>na</strong>. Ottuka i zaklu~okot deka ed<strong>na</strong> od bitnite pretpostavki<br />
za resocijalizacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> pretstavuva niv<strong>na</strong>ta klasifikacija<br />
spored takvi li~ni obele`ja {to pridonesuvaat da se sozdadat<br />
<strong>osudeni</strong>~ki grupi vo koi nema da doa|a do <strong>na</strong>ru{uvawe <strong>na</strong> redot i<br />
discipli<strong>na</strong>ta.<br />
3. KRITERIUMI ZA KLASIFIKACIJA NA OSUDENITE LICA<br />
VO KPD IDRIZOVO<br />
[to se odnesuva do kriteriumite za klasifikacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong>, kako {to vidovme zakonodavecot <strong>na</strong> SR Makedonija podrobno<br />
gi regulira samo onie elementi {to se odnesuvaat <strong>na</strong> kategorizacijata<br />
<strong>na</strong> kazneno-popravnite ustanovi. Vo pogled <strong>na</strong> kriteriumite za v<strong>na</strong>tre-<br />
{<strong>na</strong> klasifikacija ZIS sodr`i samo dve <strong>na</strong>~elni odredbi vo ~l. 102.<br />
Me|utoa, su{ti<strong>na</strong>ta <strong>na</strong> formulacijata <strong>na</strong> ovoj ~len: "spored li~nite<br />
svojstva" i "spored nivnoto odnesuvawe," zakonodavecot ja ostavil bez<br />
odgovor, odnosno nejzi<strong>na</strong>ta konkretizacija mu ja prepu{ta <strong>na</strong> podzakonskite<br />
akti <strong>na</strong> kazneno-popravnite ustanovi {to bez pokonkretni<br />
<strong>na</strong>soki vo taa smisla, po <strong>na</strong>{e mislewe, ne mo`at da go razrabotat o<strong>na</strong><br />
{to zaskonodavecot go ostavil matno. I toa osobeno vo pogled <strong>na</strong> osnovnoto<br />
barawe vo vrska so elementite {to z<strong>na</strong>~at ostvaruvawe <strong>na</strong> klasifikacija<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> spored kriteriumot koj trgnuva od li-<br />
~nite svojstva <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>. Se raboti, vsu{nost, za nedovolno<br />
definiran kriterium kako vo odnos <strong>na</strong> li~nosta, taka i vo odnos <strong>na</strong><br />
metodite, sredstvata i re`imot <strong>na</strong> izdr`uvawe <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta.<br />
Vo KPD Idrizovo vo tek e donesuvawe Upatstvo za klasifikacija<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> soglasno ~l. 100 st. 4 ZIS. Me|utoa, do negovoto<br />
86
donesuvawe klasifikacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> se sproveduva spored<br />
Naredbata <strong>na</strong> upravitelot <strong>na</strong> KPD Idrizovo (vo <strong>na</strong>tam{niot tekst<br />
<strong>na</strong>redbata) br. 01-4547/1 od 14 juli 1971 godi<strong>na</strong>. Vo ~l. 1 od Naredbata se<br />
zboruva za celta <strong>na</strong> klasifikacijata, kriteriumite vrz koi taa se zanova<br />
i brojot <strong>na</strong> klasifikacionite kategorii. Zaradi prezemawe soodvetni<br />
merki <strong>na</strong> prevospoituvawe i odr`uvawe <strong>na</strong> discipli<strong>na</strong>ta, a<br />
imaj}i gi predvid li~nite svojstva <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te, prirodata <strong>na</strong> krivi-<br />
~nite dela, vidot i visi<strong>na</strong>ta <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta, porane{nito `ivot, zdravstve<strong>na</strong>ta<br />
polo`ba, odnosot sprema trudot i op{testve<strong>na</strong>ta izgradenost,<br />
<strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> vo KPD Idrizovo se klasifikuvaat vo ~etiri kategorii:<br />
I, II, III i IV kategorija. 108 Trgnuvaj}i od ovie kriteriumi vo ~l. 2<br />
i 3 od Naredbata se veli deka vo prvata kategorija }e se klasifikuvaat<br />
<strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> storiteli <strong>na</strong> krivi~ni dela od pomala op{testve<strong>na</strong><br />
opasnost ili onie {to izdr`ale pogolem del od kaz<strong>na</strong>ta nezavisno<br />
od vidot <strong>na</strong> storenite krivi~ni dela, koi spored svoite biopsihi~ki<br />
kvaliteti, karakterni osobini i op{testve<strong>na</strong> izgradba posebno se<br />
istaknuvaat kako nositeli <strong>na</strong> rabotata i vonrabor<strong>na</strong>ta aktivnost i<br />
dicipli<strong>na</strong>ta vo Domot. Osudenite <strong>lica</strong> storiteli <strong>na</strong> krivi~ni dela:<br />
te{ko delo protiv <strong>na</strong>rodot i dr`avata, grabe`, pronevera, razbojni{-<br />
tvo, ubistvo, potkup, zloupotreba <strong>na</strong> slu`be<strong>na</strong>ta dol`nost protivpriroden<br />
blud i siluvawe <strong>na</strong> maloletno lice ili siluvawe od pove}e <strong>lica</strong><br />
za koi e izre~e<strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta strog zatvor, kako i storitelite <strong>na</strong> krivi~ni<br />
dela vo povrat, mo`at da se vklopat vo pred<strong>na</strong>ta kategorija ako<br />
izdr`ale <strong>na</strong>jmalku 2/3 od kaz<strong>na</strong>ta. Osudenite <strong>lica</strong> od prethodniot stav<br />
ne mo`at da bidat klasifikuvani vo prvata kategorija direktno od<br />
priemnoto oddelenie.<br />
Me|utoa, ako se z<strong>na</strong>e deka formalnopravniot osnov za dobivawe<br />
usloven otpust e 1/2, a po isklu~ok duri i 1/3 od izdr`a<strong>na</strong>ta kaz<strong>na</strong> (~l.<br />
34 KZ SRM), ni se ~ini malku ~udno baraweto da se izdr`at 2/3 od kaz<strong>na</strong>ta<br />
za edno osudeno lice da mo`e da bide rasporedeno vo prvata kategorija.<br />
So vakvoto re{enie opredeleni <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong> od<strong>na</strong>pred se isklu~eni<br />
od prvata kategorija. Istiov zaklu~ok mo`e da va`i i za site<br />
storiteli <strong>na</strong> pote{ki krivi~ni dela, bidej}i so Naredbata ne e opredele<strong>na</strong><br />
dol`i<strong>na</strong>ta <strong>na</strong> vremenskiot period za da mo`e da se razbere {to<br />
z<strong>na</strong>~i toa - da se izdr`i pogolem del od kaz<strong>na</strong>ta.<br />
Vo vtorata kategorija se klasifikuvaat onie <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong>, nezavisno<br />
od storenite krivi~ni dela, {to posebno se istaknuvaat kako<br />
nositeli <strong>na</strong> rabot<strong>na</strong>ta i vonrabot<strong>na</strong>ta aktivnost i discipli<strong>na</strong>ta vo<br />
domot (~l. 4 od Naredbata). I so ovaa odredba od Naredbata se bara<br />
protek <strong>na</strong> odredeno vreme za da mo`e osudenoto lice da bide raspore-<br />
108<br />
Ovei ~etiri klasifikacioni kategorii se predvideni za <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong> koi kaz<strong>na</strong>ta ja izdr`uvaat vo zatvoreniot del <strong>na</strong> Domot, dodeka za <strong>osudeni</strong>cite<br />
koi se smesteni vo otvorenoto ili poluotvorenoto oddelenie, postojat<br />
samo dve: I i II klasifikacio<strong>na</strong> grupa.<br />
87
deno vo vtorata kategorija. Pritoa, kako glaven i edinstven kriterium<br />
se zema rabotata i povedenieto <strong>na</strong> osudenoto lice, dodeka za klasifikuvaweto<br />
vo prethod<strong>na</strong>ta grupa se zemaat predvid site kriteriumi<br />
(osven zdravstve<strong>na</strong>ta sostojba) <strong>na</strong>vedeni vo ~l. 1 od Naredbata.<br />
Vo tretata kategorija se klasifikuvaat glavno novodojdeni<br />
<strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong> za koi vo tekot <strong>na</strong> prestojot vo Priemnoto oddelenie ne<br />
mo`e so sigurnost da se dade prognoza za niv<strong>na</strong>ta li~nost i povedenie<br />
i koi vo tekot <strong>na</strong> izdr`uvaweto <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta }e treba da ja potvrdat ili<br />
izme<strong>na</strong>t prognozata vo pozitiv<strong>na</strong> ili negativ<strong>na</strong> <strong>na</strong>soka so mo`nost za<br />
prekvalifikuvawe vo popovol<strong>na</strong> kategorija (~l. 5 od Naredbata). I <strong>na</strong><br />
kraj, vo ~etvrtata kategorija se klasifikuvaat <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong> skloni <strong>na</strong><br />
begstvo i onie koi <strong>na</strong> sloboda imale lo{o povedenie ili vo tekot <strong>na</strong><br />
izdr`uvaweto <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta projavile izrazito lo{o dr`ewe kako vo<br />
slobod<strong>na</strong>ta zaednica taka i <strong>na</strong> rabotnoto mesto (~l. 6 od Naredbata).<br />
Smislata <strong>na</strong> ovie kategorii e vo toa {to vo zavisnost od niv se<br />
odreduvaat pogodnostite <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>. Taka <strong>osudeni</strong>cite rasporedeni<br />
vo prvata grupa, i toa nezavisno vo koe oddeleni (otvoreno, poluotvorenpo,<br />
maloletni~ko itn) mo`e da gi koristat slednive pogodnosti:<br />
po{iroko pravo <strong>na</strong> dopi{uvawe vo pogled <strong>na</strong> <strong>lica</strong>ta, poseti i<br />
poslobodno dvi`ewe <strong>na</strong>dvor od prostoriite <strong>na</strong> Domot, slobodno izleguvawe<br />
vo grad Skopje ed<strong>na</strong>{ vo mesecot vo traewe od 7 ~asa, a vo isklu~itelni<br />
i opravdani slu~ai, po odobrenie <strong>na</strong> upravitelot <strong>na</strong> Domot,<br />
i do 24 ~asa izleguvawe vo grad grupno pod <strong>na</strong>dzor <strong>na</strong> vospituva~ poradi<br />
poseta <strong>na</strong> kulturnoprosvetni i sportski priredbi i koristewe <strong>na</strong><br />
nepreki<strong>na</strong>t odmor vo krugot <strong>na</strong> svoeto semejstvo (~l. 96 st. 1 od Ku}niot<br />
red <strong>na</strong> Domot).<br />
Za razlika od pretodnite, <strong>osudeni</strong>cite klasifikuvani vo vtorata<br />
grupa mo`at da koristat pomal broj pogodnosti. Obimot <strong>na</strong> pogodnostite<br />
za <strong>osudeni</strong>cite od ovaa grupa zavisi od toa dali se raboti za<br />
nivno rasporeduvawe vo otvoreno, poluotvoreno ili zatvoreno oddelenie<br />
<strong>na</strong> Domot. Taka <strong>osudeni</strong>cite od vtorata grupa <strong>na</strong> otvorenoto oddelenie<br />
go koristat istite pogodnosti kako i <strong>osudeni</strong>cite od prvata kategorija<br />
so toa {to ne mo`at da koristat nepreki<strong>na</strong>t odmor vo krugot<br />
<strong>na</strong> svoeto semejstvo. Osudenicite od istata grupa <strong>na</strong> poluotvorenoto<br />
oddelenie mo`at da gi koristat slednive pogodnosti: pro{ireno pravo<br />
<strong>na</strong> dopi{uvawe so ~lenovite <strong>na</strong> svoeto semejstvo, poseta so <strong>na</strong>dzor<br />
vo prostoriite <strong>na</strong> Domot dva pati vo mesecot, poseta bez <strong>na</strong>dzor vo<br />
prostoriite <strong>na</strong> Domot ed<strong>na</strong>{ vo dva meseci vo traewe od 2 ~asa, slobodno<br />
izleguvawe vo grad Skopje ed<strong>na</strong>{ vo {est meseci vo traewe od 7<br />
~asa i odsustvo od 7 de<strong>na</strong> vo krugot <strong>na</strong> semejstvoto ed<strong>na</strong>{ vo 12 meseci<br />
(~l. 97 st. 1 od Ku}niot red <strong>na</strong> Domot). I <strong>na</strong> kraj, <strong>osudeni</strong>cite od ovaa<br />
grupa <strong>na</strong> zatvorenoto oddelenie mo`at da gi koristat slednive pogodnosti:<br />
pro{ireno pravo <strong>na</strong> dopi{uvawe so ~lenovite <strong>na</strong> potesnoto semejstvo,<br />
poseta bez <strong>na</strong>dzor vo prostoriite <strong>na</strong> Domot ed<strong>na</strong>{ vo tri meseci<br />
vo traewe od 2 ~asa i pro{ireno pravo <strong>na</strong> poseta <strong>na</strong>dvor od pros-<br />
88
toriite <strong>na</strong> Domot dva pati vo eden mesec (~l. 98 od Ku}niot red <strong>na</strong><br />
Domot). Osven toa, posled<strong>na</strong>ta grupa <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>ci, samo vo isklu~itelni<br />
i opravdani slu~ai mno`e da prima poseti <strong>na</strong>dvor od prostoriite<br />
<strong>na</strong> Domot, poslobodno da se dvi`i slobodno da izleguva vo grad i da<br />
koristi otsustvo od 7 de<strong>na</strong> poradi prestojuvawe vo semejstvoto (~l. 98<br />
st 2 od Ku}niot red vo Domot).<br />
[to se odnesuva do momentot od koj mo`at da se koristat pogodnostite,<br />
za prvata i vtorata kategorija <strong>osudeni</strong>ci rasporedeni vo<br />
otvorenoto i poluotvorenoto oddelenie <strong>na</strong> Domot, so Ku}niot red <strong>na</strong><br />
Domot e predviden odreden protek <strong>na</strong> vreme. Imeno, ako <strong>osudeni</strong>cite<br />
vo ovie oddelenija se rasporedeni direktno od Prienoto oddelenie,<br />
pravoto <strong>na</strong> koristewe <strong>na</strong> ovie pogodnosti go steknuvaat po istekot <strong>na</strong><br />
90 de<strong>na</strong> od nivnoto rasporeduvawe vo <strong>na</strong>vedenite grupi i oddelenija,<br />
osven pogodnostite: pro{ireno pravo <strong>na</strong> dopi{uvawe vo pogled <strong>na</strong> <strong>lica</strong>ta<br />
(~l. 96 st. 3 od Ku}niot red), odnosno so ~lenovite <strong>na</strong> potesnoto<br />
semejstvo (~l. 97 st. 2 od Ku}niot red), {to <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> gi steknuvaat<br />
ved<strong>na</strong>{ po rasporeduvaweto vo svoite oddelenija. Dokolku pak<br />
se raboti za reklasifikacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>cite vo ovie grupi i oddelenija<br />
od ponepovolni grupi i oddelenija, toga{ pravoto <strong>na</strong> koristewe<br />
<strong>na</strong> ovie pogodnosti go steknuvaat ved<strong>na</strong>{ po nivnoto rasporeduvawe.<br />
Od a<strong>na</strong>lizata <strong>na</strong> kriteriumite za rasporeduvawe vo prvata i vtorata<br />
kategorija vidovme deka niedno osudeno lice vo niv ne mo`e da bide<br />
klasifikuvao direktno od Priemnoto odddelenie, bidej}i so <strong>na</strong>redbata,<br />
molkum ili izre~no, se bara izminuvawe odreden vremenki period<br />
vo koj }e mo`e da se dade oce<strong>na</strong> za negovoto povedenie. Me|utoa, so<br />
ogled <strong>na</strong> toa {to za otvorenoto, poluotvorenoto i `enskoto oddelenie<br />
<strong>na</strong> Domot postojat samo prvite dve kategorii ili grupi vo praktikata<br />
direktno od Priemnoto oddelenie se rasporeduvaat storitelite <strong>na</strong><br />
polesni krivi~ni dela i toa, kako {to }e vidime podoc<strong>na</strong>, samo vo vtorata<br />
kategorija. Za da se ozvozmo`i izves<strong>na</strong> proba, iako ve}e rasporedeni<br />
vo taa kategorija, <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>cite im se <strong>na</strong>metnuva ograni~uvawe<br />
vo rok od 90 de<strong>na</strong> da ne go koristat fondot <strong>na</strong> nejzinite pogodnosti.<br />
Vakvoto re{enie sodr`i golem stepen <strong>na</strong> nedoverba sprema osudenoto<br />
lice {to vrz osnova <strong>na</strong> negovite ve}e utvrdeni pozitivni obele`ja e<br />
rasporedeno vo popovol<strong>na</strong> kategorija. Od druga stra<strong>na</strong>, mo`e da se<br />
ka`e deka tuka se krie i golema nedoverba vo dijagnozata i prognozata<br />
za idnoto povedenie <strong>na</strong> osudenoto lice {to ja dvaat stru~wacite od<br />
Priemnoto oddelenie.<br />
Osudenite <strong>lica</strong> {to se rasporeduvaat vo tretata grupa, spored<br />
~l. 99 st. 1 od Ku}niot red, mo`at da gi koristat pogodnostite: ispra}awe<br />
i dobivawe <strong>na</strong> dve pismeni pratki vo tekot <strong>na</strong> eden mesec i<br />
ed<strong>na</strong> poseta so <strong>na</strong>dzor vo prostoriite <strong>na</strong> domot. Ovaa grupa <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>ci<br />
mo`e da gi koristi i pogodnostite: pro{ireno pravo <strong>na</strong> dopi{uvawe<br />
vo pogled <strong>na</strong> <strong>lica</strong>ta, pro{ireno pravo <strong>na</strong> priem <strong>na</strong> pratki, pro-<br />
{ireno pravo <strong>na</strong> poseti bez <strong>na</strong>dzor vo pogled <strong>na</strong> brojot <strong>na</strong> posetite i<br />
89
<strong>lica</strong>ta i primawe <strong>na</strong> poseti bez <strong>na</strong>dzor vo prostoriite <strong>na</strong> Domot (~. 99<br />
st. 2 od Ku}niot red). Me|utoa, nivnoto koristewe e mo`no samo vo<br />
"izrazito specifi~ni slu~ai," {to z<strong>na</strong>~i mnogu retko.<br />
I <strong>na</strong>jposle vo ~etvrtata grupa <strong>osudeni</strong>ci so Naredbata i Ku}niot<br />
red <strong>na</strong> Domot ne se predviduva mo`nost za koristewe <strong>na</strong> pogodnosti<br />
od sra<strong>na</strong> <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>.<br />
Pred da premineme vrz razgleduvawe <strong>na</strong> prirodata i karakterot<br />
<strong>na</strong> ovoj normativno razraboten sistem od pogodnosti vo odnos <strong>na</strong> klasifikacijata<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> i niv<strong>na</strong>ta resocijalizacija, smetame<br />
deka e nu`no da uka`eme <strong>na</strong> o~igledniot ras~ekor i neusoglasenost <strong>na</strong><br />
Ku}niot red <strong>na</strong> KPD Idrizovo so ZIS koga se raboti za odredbite<br />
{to se odnesuvaat <strong>na</strong> pravata i pogodnostite <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>. 109 So<br />
pravata i pogodnostite <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> se regulira eden mnogu va-<br />
`en aspekt <strong>na</strong> niv<strong>na</strong>ta polo`ba za vreme <strong>na</strong> izdr`uvaweto <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta.<br />
Tie imaat za cel olesnuvawe <strong>na</strong> zatvorskiot `ivot <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> i<br />
otstranuvawe <strong>na</strong> zatvorskite neprijatnosti zaradi ovozmo`uvawe nivno<br />
efikasno prevospituvawe. Pritoa, pravata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>, ako<br />
toa ne e posebno predvideno so Zakonot, ne mo`at da im se ograni~at,<br />
dodeka pogodnostite uslovno im se dodeluvaat ako se dobie vpe~atok<br />
deka pozitivno }e deluvaat vrz nivnoto prevospituvawe. Poradi toa,<br />
pogodostite nikako ne smeat da se tretiraat kako nivno pravo (kako<br />
{to <strong>na</strong> pove}e mesta e istak<strong>na</strong>to vo Ku}niot red <strong>na</strong> KPD Idrizovo) 110<br />
koe <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> avtomatski go steknuvaat so samiot fakt {to se<br />
rasporedeni vo odrede<strong>na</strong> klasifikacio<strong>na</strong> kategorija. Takvoto sfa}awe<br />
vo sebe krie golema opasnost zatvorenicite samo po pat <strong>na</strong> formalno<br />
zalagawe da gi steknuvaat pravata za odrede<strong>na</strong> klasifikacio<strong>na</strong><br />
kategorija, a pritoa, vsu{nost, da ne gi izmenile svoite stavovi, <strong>na</strong>viki<br />
i povedenie. Pri davaweto pogodnosti vo kazneno-popravnite ustanovi<br />
treba sekoga{ da se trgnuva od pretpostavkata deka tie go olesnuvaat<br />
i stimuliraat <strong>na</strong>predokot <strong>na</strong> prevospituvaweto <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong>. Od gornoto sfa}awqe, me|utoa, kako da proizleguva deka pogodostite<br />
se dodeluvaat bez da se vodi smetka za postig<strong>na</strong>tiot stepen vo<br />
nivnoto prevospituvawe. Na toj <strong>na</strong>~in, vo otsustvo <strong>na</strong> drugi sredstva i<br />
metodi za prevospituvawe i pod vlijanie <strong>na</strong> staroto sfa}awe <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong> da im se olesni izvr{uvaweto <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta zatvor, pogodnostite<br />
mnogu ~esto dobivaat poi<strong>na</strong>kva smisla i sodr`i<strong>na</strong>.<br />
Od druga stra<strong>na</strong>, od osobe<strong>na</strong> va`nost e da se spomne i toa deka vo<br />
ZIS se regulirani mnogubrojni prava <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>. 111 me|u koi<br />
109<br />
Ku}niot red e donesen vrz osnova <strong>na</strong> ~l. 48 ZIS ("SV RM," 19/1979)<br />
so Naredba <strong>na</strong> upravitelot br. 01-2190/1 od 2 april 1980 godi<strong>na</strong> i vo soglasnost<br />
so Republi~kiot sekretar za pravosudstvo <strong>na</strong> SR Makedonija.<br />
110<br />
Vidi ~l. 96 st. 2 i 3 i 97 st. 2.<br />
111<br />
Taka, spored ZIS se predvideni slednive prava: pravo <strong>na</strong> rabota i<br />
<strong>na</strong>grada za rabotata (~l. 116), pravo <strong>na</strong> osum~asoven odmor vo vreme od 24 ~asa<br />
90
pravoto <strong>na</strong> dopi{uvawe (~l. 135) i primawe poseti (~l. 136). So prvo<strong>na</strong>vede<strong>na</strong>ta<br />
odluka ne e ograni~eno pravoto <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> vo pogled<br />
<strong>na</strong> dopi{uvaweto so ~lenovite <strong>na</strong> nivnoto semejstvo (bra~niot<br />
drugar, decata, roditelite, bra}ata i sestrite, posvoitelot i posvoenikot,<br />
kako ni so site drugi <strong>lica</strong> za koi se pretpostavuva deka nema<br />
{tetno da vlijaat vrz niv. Edno vakvo humanisti~ki re{enie e golem<br />
~ekor <strong>na</strong>pred vo prifa}aweto <strong>na</strong> sovremenite sfa}awa za potrebata od<br />
dobli`uvawe <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> do nivnite bliski <strong>na</strong> sloboda. Me|utoa,<br />
vo toj slu~aj, "pro{itenoto pravo <strong>na</strong> dopi{uvawe vo pogled <strong>na</strong><br />
brojot <strong>na</strong> <strong>lica</strong>ta," "pro{irenoto pravo <strong>na</strong> dopi{uvawe so ~lenovite<br />
<strong>na</strong> svoeto semejstvo" i "ispra}aweto i dobivaweto <strong>na</strong> dve pismeni pratki<br />
vo tekot <strong>na</strong> eden mesec," predvideno za prvata, vtorata i tretata<br />
kategorija <strong>osudeni</strong>ci vo Domot vo nikoj slu~aj ne mo`at da pretstavuvaat<br />
pogodnosti kako {to se istaknuva so Ku}niot red, tuku nepravedno<br />
i protivzakonito ograni~uvawe <strong>na</strong> pravata <strong>na</strong> osudenoto lice.<br />
So ista vnimatelnost treba da mu se pristapi i <strong>na</strong> razgleduvaweto<br />
<strong>na</strong> ~l. 136 st. 2 ZIS, spored koj: "osudenoto lice, koe kaz<strong>na</strong>ta zatvor<br />
ja izdr`uva vo kazneno-poprav<strong>na</strong> ustanova od zatvoren vid ili vo<br />
zatvoreno oddelenie <strong>na</strong> kazneno-poprav<strong>na</strong> ustanova od op{t vid, ima<br />
pravo <strong>na</strong> ed<strong>na</strong> poseta mese~no, a ako kaz<strong>na</strong>ta ja izdr`uva vo kazneno-poprav<strong>na</strong><br />
ustanova od poluotvoren ili otvoren vid ili vo poluotvoreno<br />
ili otvoreno oddelenie vo kazneno-poprav<strong>na</strong> ustanova od op{t vid,<br />
ima pravo <strong>na</strong> dve poseti mese~no." Vo toj slu~aj, "posetata so <strong>na</strong>dzor vo<br />
prostoriite <strong>na</strong> Domot dva pati vo mesecot," predvide<strong>na</strong> za <strong>osudeni</strong>cite<br />
od vtorata grupa <strong>na</strong> poluotvorenoto oddelenie vo nikoj slu~aj ne mo`e<br />
da pretstavuva pogodnost kako {to toa e predvideno so ~l. 97 st. 1 od<br />
Ku}niot red, tuku pravo <strong>na</strong> osudenoto lice. Taka e i so predvide<strong>na</strong>ta<br />
"ed<strong>na</strong> poseta vo tekot <strong>na</strong> eden mesec" (~l. 99 st. 1 t. 2 od Ku}niot red) za<br />
<strong>osudeni</strong>cite od tretata klasifikacio<strong>na</strong> grupa. Poradi seto toa smetame<br />
deka istaknuvaweto i pridavaweto golema vanost <strong>na</strong> ovie dve zabele{ki<br />
ne treba posebno da se doka`uva. Dovolno }e bide da uka`eme<br />
(~l. 114 st 1), eden den odmor vo tekot <strong>na</strong> ed<strong>na</strong> nedela (~l. 114 st. 1), nepreki<strong>na</strong>t<br />
platen odmor od <strong>na</strong>jmalku 18 de<strong>na</strong> (~l. 114 st. 3), besplat<strong>na</strong> zdravstve<strong>na</strong><br />
za{tita (~l. 124), pravo <strong>na</strong> socijalno osigurivawe vo slu~aj <strong>na</strong> nesre}a pri<br />
rabotata ili profesio<strong>na</strong>l<strong>na</strong> bolest (~l. 115 st. 2), pravo <strong>na</strong> primawe pratki<br />
(~l. 137), pravo <strong>na</strong> smestuvawe, ishra<strong>na</strong> i obleka (~l. 104-110), pravo <strong>na</strong> odredeno<br />
rabotno vreme (~l. 113 st. 1), pravo <strong>na</strong> HTZ pri rabotata (~l. 115 st. 1),<br />
pravo <strong>na</strong> podmiruvawe <strong>na</strong> nu`nite potrebi koga <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> bez svoja vi<strong>na</strong><br />
ne rabotat (~l. 121 st. 1), pravo <strong>na</strong> polovi<strong>na</strong> od <strong>na</strong>domestokot za rabota vo slu-<br />
~aj <strong>na</strong> zaboluvawe pri rabota vo KPU (~l. 121 st. 2), pravo <strong>na</strong> svidetelstvo za<br />
zavr{eno u~ili{te (~l. 123 st. 1), pravo <strong>na</strong> priz<strong>na</strong>vawe sta` za steknuvawe<br />
klasifikacija <strong>na</strong> sloboda (~l. 1234 st. 2), pravo <strong>na</strong> prestoj <strong>na</strong> ~ist vozduh <strong>na</strong>jmalku<br />
2 ~asa dnevno (~l. 114 st. 2), pravo <strong>na</strong> pro<strong>na</strong>jdoci i tehni~ki u<strong>na</strong>preduvawa<br />
vo tekot <strong>na</strong> izdr`uvaweto <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta (~l. 120).<br />
91
deka, ako se imaat predvid gore<strong>na</strong>vedenite zakonski odredbi, kako i<br />
isklu~itelnosta <strong>na</strong> dodeluvaweto <strong>na</strong> pogodnostite spored ~l. 99 st. 2<br />
od Ku}niot red <strong>na</strong> Domot za tretata grupa <strong>osudeni</strong>ci, mo`e slobodno da<br />
se re~e deka za niv prakti~no ne se predvideni nikakvi pogodnosti,<br />
tuku toa samo se deklarira, odnosno, dokolku i gi ima, tie so mali otstapki<br />
se dvi`at okolu o<strong>na</strong> {to, vsu{nost, pretstavuva nivno pravo.<br />
Ova e osobeno neopravdano ako se ima predvid faktot deka pogodnostite<br />
pretstavuvaat most kon slobodata i efikasno sredstvo za resocijalizacija<br />
i readaptacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>, bidej}i deluvaat vo pogolem<br />
broj, op{ti, biolo{ki i socijalni motivi, poradi {to vo teorijata<br />
i praktikata postojano se doka`uva deka nema opasnost ako {iroko<br />
se primenuvaat, Me|utoa, treba da se vnimava tie da bidat odredeni<br />
od potrebite <strong>na</strong> li~osta, negovoto semejstvo i negovata `ivot<strong>na</strong><br />
sredi<strong>na</strong>. Toa se postignuva ako sekoj slu~aj se razgleda i pogodnostite<br />
im se dodelat <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te za koi <strong>na</strong>visti<strong>na</strong> }e bidat korisni. Vo niv<br />
treba da gledame merki <strong>na</strong> tretman {to treba da se sproveduvaat zavisno<br />
od ispolnuvaweto <strong>na</strong> odredeni kriteriumi koi treba postojano<br />
da se sogleduvaat i preispituvaat od stra<strong>na</strong> <strong>na</strong> site strukturi <strong>na</strong> zatvorskata<br />
uprava i postojano da se pro{iruvaat za da da dobijat <strong>na</strong> svojata<br />
fleksibilnost i efikasnost. Poradi fakultativnosta <strong>na</strong> nivnoto<br />
dodeluvawe so niv treba vnimatelno da se postapuva i da se <strong>na</strong>stojuva<br />
tie da se dodeluvaat duri i toga{ koga objektivno ne treba da sledat,<br />
ako zatvorenikot gi o~ekuva li~no smetaj}i deka gi zaslu`il za{to vo<br />
protivno doa|a do nedoverba kon zatrvorskata administracija proslede<strong>na</strong><br />
so apati~nost sprema prevospitnite procesi, odnosno do pote{ki<br />
posledici odo{to koga bi bile dodeleni, I<strong>na</strong>ku pogodnostite se<br />
egzemparno <strong>na</strong>vedeni vo ~l 139 od ZIS. pa zatoa praktikata mora postojano<br />
da iz<strong>na</strong>o|a novi vidovi ne zadovoluvaj}i se samo so modifikacii<br />
<strong>na</strong> ve}e dadenite (kako {to e toa storeno vo Ku}niot red <strong>na</strong><br />
KPD Idrizovo).<br />
Vo razgleduvawata vo prethodnite poglavija vidovme deka klasifikacijata<br />
e, pred se, z<strong>na</strong>~aj<strong>na</strong> za ostvaruvaweto <strong>na</strong> resocijalizacijata<br />
zardi odreduvawe <strong>na</strong> re`imot, sredstvata i metodite <strong>na</strong> postapuvawe<br />
so osudenoto lice. Vrz <strong>osudeni</strong>cite od ed<strong>na</strong> klasifikacio<strong>na</strong> grupa<br />
se primenuva {irok kompleks od razraboteni sredstva i metodi <strong>na</strong><br />
tretman {to trgnuvaat od istovidnite potrebi za nivnoto zaedni~ko<br />
prevospituvawe. Vo tie ramki sekako deka i pogodnostite pretstavuvaat<br />
foram <strong>na</strong> tretman {to pridonesuva kon resocijalizacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong>. Tie me|utoa, ni od daleku ne mo`e da pretstavuvaat faktor<br />
od koj primarno treba da se poa|a pri niv<strong>na</strong>ta klasifikacija i<br />
ostvaruvaweto <strong>na</strong> nejzinite celi. Vo KPD Idrizovo kako primarno da<br />
se javuva tokmu rasporeduvaweto <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> vo odredeni klasifikacioni<br />
grupi, {to poa|a od fondot <strong>na</strong> pogodnostite so koi treba<br />
tie da raspolagaat, a otsastvuvaat sredstva i metodite <strong>na</strong> rabota vo<br />
niv. Preku niv se saka da se ostvaruva i meri stepenot <strong>na</strong> niv<strong>na</strong>ta reso-<br />
92
cijalizacija. Vo pogled <strong>na</strong> vakvata klasifikacija ni se <strong>na</strong>metnuvaat<br />
dve pra{awa: vo kakov obem pogolemiot fond <strong>na</strong> pogodnosti stimulativno<br />
deluva vrz nivoto <strong>na</strong>stojuvawe da se <strong>na</strong>jdat vo popovol<strong>na</strong> grupa,<br />
odnosno {to z<strong>na</strong>~i toj fakt vo odnos <strong>na</strong> dostig<strong>na</strong>tiot stepen <strong>na</strong> resocijalizacijata<br />
i koga osudenoto lice ve}e e klasifikuvano vo ponepovol<strong>na</strong><br />
grupa {to mu pru`a taa grupa vo pogled <strong>na</strong> resocijalizacijata.<br />
Za da se odgovori <strong>na</strong> prvoto pra{awe mora da se trgne od kriteriumite<br />
od koi zavisi steknuvaweto pogolem fond <strong>na</strong> pogodnosti bidej}i<br />
toa pretstavuva indikator za ostvareniot uspeh <strong>na</strong> prevospituvaweto.<br />
Na po~etokot od ova poglavie vidovme deka tie kriteriumi spored<br />
Naredbata se: li~nite svojstva <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>, prirodata <strong>na</strong> nivnite<br />
krivi~ni dela, vidot i visi<strong>na</strong>at <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta, porane{niot `ivot,<br />
zdravstve<strong>na</strong>ta sostojba, odnosot sprema trudot i op{testve<strong>na</strong>ta izgradenost.<br />
Me|utoa, od niv<strong>na</strong>ta a<strong>na</strong>liza i od razgovorite so nekolku vospituva~i<br />
vo Domot dojdovme do soz<strong>na</strong>nie deka odreduvaweto <strong>na</strong> klasifikacio<strong>na</strong>ta<br />
grupa i pogodnostite {to taa gi nosi se baziraat pred se<br />
vrz objektivni kriteriumi (krivi~noto delo, dol`i<strong>na</strong>ta <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta,<br />
vremeto pomi<strong>na</strong>to vo ed<strong>na</strong> klasifikacio<strong>na</strong> grupa i sli~no) poradi {to<br />
zalagaweto <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>kot re~isi i ne doa|a do izraz, bidej}i mu e dadeno<br />
sekundarno z<strong>na</strong>~ewe. Ottuka, proizleguva deka popovol<strong>na</strong>ta klasifikacio<strong>na</strong><br />
grupa ne mo`e da bide merilo za stepenot <strong>na</strong> resocijalizacijata<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>, tuku z<strong>na</strong>~aen faktor za doa|awe do odredeni<br />
privilegii vo zavisnost od ispolnuvaweto <strong>na</strong> odredeni, pred se,<br />
objektivni barawa i od stepenot <strong>na</strong> negovata s<strong>na</strong>odlivost.<br />
[to se odnesuva do vtoroto pra{awe novata klasifikacio<strong>na</strong><br />
grupa za <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> ne z<strong>na</strong>~i ramka vo koja }e se primeuva poi<strong>na</strong>kov<br />
tretman. Takov tretman ne e predviden ni vo Naredbata, nitu pak<br />
vo Ku}niot red <strong>na</strong> Domot. Novata klasifikacio<strong>na</strong> grupa z<strong>na</strong>~i zgolemuvawe<br />
<strong>na</strong> mo`nostite za ostvaruvawe pogolem broj kontakti so <strong>na</strong>dvore{niot<br />
svet. Sekako deka tie kontakti pretstavuvaat z<strong>na</strong>~aen element<br />
za ubla`uvawe <strong>na</strong> negovite tenzii vo Domot, me|utoa i samo ed<strong>na</strong><br />
alka <strong>na</strong> mehanizmot <strong>na</strong> negovata resocijalizacija. Taa alka ne mo`e da<br />
bide osnov<strong>na</strong>ta dvi`e~ka sila <strong>na</strong> slo`eniot mehanizam {to go <strong>na</strong>rekuvame<br />
tretman, osobeno koga se z<strong>na</strong>e deka tie pogodnosti po svojot broj i<br />
sodr`i<strong>na</strong> vo KPD Idrizovo se mnogu ograni~eni. Imeno, spored Ku}-<br />
niot red <strong>na</strong> Domot za ~etvrtata klasifikacio<strong>na</strong> grupa ne se predvideni<br />
pogodnosti, za tretata klasifikacio<strong>na</strong> grupa se predviduvaat samo<br />
nekolku pogodnosti ~ie {to koristewe e mo`no "samo vo izrazeno<br />
specifi~ni slu~ai", a za prvite dve kategorii se predviduvaat samo 3<br />
do 5 pogodnosti, iako vo ZIS vo ~l. 139 samo kako primer se <strong>na</strong>veduvaat<br />
devet pogodnosti {to praktikata treba postojano da gi zbogatuva.<br />
Na krajot mo`e da se ka`e deka kriteriumite za klasifikacija<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> predvideni vo Naredbata <strong>na</strong> Domot se baziraat vrz<br />
pome{ano zemeni subjektivni i objektivni elementi {to go onevozmo-<br />
`uvaat nivnoto sledewe pri formiraweto <strong>na</strong> site klasifikacioni<br />
93
grupi. Poradi toa, iako se <strong>na</strong>stojuvalo da se zafatat site kriteriumi<br />
<strong>na</strong> koi uka`uvaat sovremenite <strong>na</strong>u~ni soz<strong>na</strong>nija, vo niv<strong>na</strong>ta prakti~<strong>na</strong><br />
realizacija mo`e da se o~ekuva da se ostvari edinstveno dodeluvaweto<br />
ili ograni~uvaweto <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>~kite privilegii. Me|utoa, ostanuvaj-<br />
}i <strong>na</strong> toa nivo, kako i poradi nedovol<strong>na</strong>ta normativ<strong>na</strong> usoglasenost<br />
me|u kriteriumite, pravata i privilegiite, mo`e slobodno da se zaklu~i<br />
deka KPD Idrizovo ne uspeal da ostvari osmislen sistem od klasifikacioni<br />
kategorii zaradi steknuvawe pogodnosti {to pomagaj}i<br />
go procesot <strong>na</strong> resocijalizacijata }e go opravdaat svoeto postoewe.<br />
4. OSTVARUVAWE NA KLASIFIKACIJATA NA OSUDENI<br />
LICA<br />
4.1. OSTVARUVAWE NA KLASIFIKACIJATA VO PRIEMNOTO<br />
ODDELENIE NA DOMOT<br />
Ve}e gi spome<strong>na</strong>vme kompleksnite zada~i <strong>na</strong> priemnite oddelenija<br />
vo koi{to, pred se, treba da se ostvaruva sestrano ispituvawe <strong>na</strong><br />
li~nosta <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> zaradi ovozmo`uvawe klasifikacija <strong>na</strong><br />
<strong>osudeni</strong>cite i o`ivotvoruvawe <strong>na</strong> principot <strong>na</strong> penitencijar<strong>na</strong>ta<br />
individualizacija. Zaradi ostvaruvawe <strong>na</strong> ovie prioritetni zada~i i<br />
vo KPD Idrizovo postoi priemno oddelenie vo koe {to se upatuva sekoe<br />
novodojdeno osudeno lice po prethodno utvrduvawe <strong>na</strong> negoviot<br />
identitet.<br />
a) Prostorni uslovi <strong>na</strong> Priemnoto oddelenie<br />
Priemnoto oddelenie vo KPD Idrizovo go so~inuvaat dve pomali<br />
zgradi {to se <strong>na</strong>o|aat vo v<strong>na</strong>tre{nosta <strong>na</strong> Domot. Edata zrada e <strong>na</strong>meneta<br />
za prestoj <strong>na</strong> osuenite <strong>lica</strong> i se sostoi od pet spalni, TV sala,<br />
trpezarija i {ah sala, a vo drgata zrada se <strong>na</strong>o|aat dovolen broj kancelariski<br />
prostorii vo koi se vr{i opsevacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>.<br />
Pome|u ovie del zgradi se <strong>na</strong>o|a mal ureden park {to slu`i za pro{etki<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>, a celiot toj kompleks e ograden so visok yid {to<br />
go spre~uva kontaktiraweto <strong>na</strong> novodojdenite so osta<strong>na</strong>tite <strong>osudeni</strong><br />
<strong>lica</strong>. Kapacitetot <strong>na</strong> Priemnoto oddelenie e osumdeset <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong>,<br />
koi{to tuka doa|aat tri pati vo mesecot (<strong>na</strong> prvi, desetti i dvaesetti),<br />
a prestojuvaat od 21 do 30 de<strong>na</strong>.<br />
Novodojdenite <strong>osudeni</strong>ci vo ovie prostorii se smestuvaat zaedno.<br />
Vo penolo{kata literatura ~esto se sre}ava preporakata del od<br />
niv odreden vremenski period da go pominuvaat smesteni poedine~no,<br />
112 za da mo`e pouspe{no da se ostvari zapoz<strong>na</strong>vaweto <strong>na</strong> nivnite<br />
svojstva, za{to koga se pojavuvaat karakteristi~ni slu~ai, odnosno<br />
112<br />
Vidi gi Zaklu~ocite od ve}e <strong>na</strong>vedenoto Ni{ko sovetuvawe.<br />
94
<strong>osudeni</strong>cite so posebni karakteristiki vo svoeto povedenie se <strong>na</strong>stojuva<br />
niv<strong>na</strong>ta opservacija da se izveduva <strong>na</strong> toj <strong>na</strong>~in {to osudenoto lice<br />
se smestuva vo ed<strong>na</strong> od samicite od zatvoreniot del <strong>na</strong> Domot. Me|utoa,<br />
so ogled <strong>na</strong> niv<strong>na</strong>ta <strong>na</strong>me<strong>na</strong> tie ni od daleku ne se vo mo`nost da ja ostvarat<br />
funkcijata {to im se postavuva vo poedine~nite sobi <strong>na</strong> priemnite<br />
oddelenija. Po <strong>na</strong>{e mislewe, toa bi trebalo da bidat posebno<br />
uredeni prostorii vo koi }e se smestuvaat <strong>osudeni</strong>te <strong>na</strong> koi so ogled <strong>na</strong><br />
sostojbata <strong>na</strong> niv<strong>na</strong>ta li~nost im e potreben podolg period <strong>na</strong> prolagoduvawe<br />
kon novata sredi<strong>na</strong> niz nivno doveduvawe vo takvi situacii<br />
{to z<strong>na</strong>~at samostojno sudirawe so svoite li~ni problemii samokriti~ko<br />
preispituvawe <strong>na</strong> svojata li~nost. Vo sega{nive objektivni<br />
prostorni mo`nosti me|utoa, za vakvo ne{to nema uslovi za ostvaruvawe.<br />
Od istive pri~ini vo Priemnoto oddelenie <strong>na</strong> Domot ne se<br />
ostvaruva ni kakva bilo klasifikacija <strong>na</strong> novodojdenite <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong><br />
zaradi polesno izveduvawe <strong>na</strong> ispituvaweto <strong>na</strong> niv<strong>na</strong>ta li~nost.<br />
I <strong>na</strong> krajot, smetame deka <strong>na</strong> ova mesto e potrebno da se zadr`ime<br />
so nekolku zbora <strong>na</strong> ~l. 9 st. 2 od Ku}niot red vo koj se veli: "Za<br />
vreme <strong>na</strong> prestojot vo Priemnoto oddelenie, osudenoto lice mo`e da<br />
se upatuva <strong>na</strong> rabota so cel za {to popotpolno prou~uvawe i sogleduvawe<br />
<strong>na</strong> negovata li~nost, kako i za odr`uvawe <strong>na</strong> niv<strong>na</strong>ta kondicija<br />
kako podgotovka za prestonite raboti vo Domot."I pokraj toa {to pri<br />
formuliraweto <strong>na</strong> ovi odredbi se imalo predvid ostvaruvaweto <strong>na</strong><br />
odredeni korisni celi, smetame deka vo sega{ite prostorni uslovi <strong>na</strong><br />
Domot edno vakvo re{enie mo`e samo da mu <strong>na</strong>{teti <strong>na</strong> izvr{uvaweto<br />
an opservacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>. Imeno, ovde kako da se zaborava<br />
deka edno od osnovnite barawa <strong>na</strong> prestojuvaweto <strong>na</strong> osudenoto lice vo<br />
Priemnototo oddelenie e spre~uvaweto <strong>na</strong> nivniot dopir so osta<strong>na</strong>tite<br />
<strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong>. I <strong>na</strong>jkratkoto izleguvawe od Priemnototo oddelenie<br />
zaradi rabotni aktivnosti z<strong>na</strong>~i kr{ewe <strong>na</strong> toa barawe, bidejki<br />
vo Priemnototo oddelenie ne mo`e da se organizira rabota. Na toj<br />
<strong>na</strong>~in, za da se izvr{at nekolku skromnio rabotni operacii, <strong>osudeni</strong>cite<br />
nu`no doa|aat vo kontakt so osta<strong>na</strong>tite <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong> so {to se<br />
<strong>na</strong>ru{uva va`<strong>na</strong>ta funkcija <strong>na</strong> priemnoto oddelenie - karantin preku<br />
koj se spre~uva {ireweto <strong>na</strong> zarazni bolesti. Od druga sra<strong>na</strong>, novodojdenite<br />
<strong>osudeni</strong>ci preku kontaktot so drugite <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong> se<br />
izlo`uvaat <strong>na</strong> golema opasnost od nivni negativni vlijanija {to mo-<br />
`at da go popre~at pravilnoto ostvaruvawe <strong>na</strong> opservacijata, a seto<br />
toa, vo kraj<strong>na</strong> linija doveduva do takva sostojba kade {to negativnite<br />
konsekvencii mo`at da gi <strong>na</strong>dmi<strong>na</strong>t predvidenite korisni efekti.<br />
b) Organizacio<strong>na</strong> postavenost i kadrovska opremenost <strong>na</strong> Priemnoto<br />
oddelenie<br />
Osnov<strong>na</strong> rabot<strong>na</strong> zada~a vo Priemnototo oddelenie e vrz osnova<br />
<strong>na</strong> podatocite dobieni od prou~uvaweto <strong>na</strong> li~nosta <strong>na</strong> osudenoto<br />
95
lice, stru~iot tim da sostavi predlog za klasifikacija, rabotno mesto<br />
i tretman za vreme <strong>na</strong> izdr`uvaweto <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta (~l. 11 od Ku}niot<br />
red). Na postavuvaweto <strong>na</strong> ovoj predlog mu prethodat niza postapki od<br />
stra<strong>na</strong> <strong>na</strong> specijalistite <strong>na</strong> stru~niot tim, koi gri`livo ja a<strong>na</strong>liziraat<br />
li~nosta <strong>na</strong> osudenoto lice i toa sekoj od aspektot <strong>na</strong> svojata<br />
struka. Imeno, po prezemaweto <strong>na</strong> higiensko-preventivni merki sprema<br />
<strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> vo Priemnototo oddelenie se pristapuva kon ispituvawe<br />
<strong>na</strong> niv<strong>na</strong>ta li~nost i povedenie i toa od stra<strong>na</strong> <strong>na</strong> neuropsihijatar,<br />
psiholog, socijalen rabotnik i lekar (~l. 9 od Ku}niot red). Vo<br />
priemnoto oddelenie <strong>na</strong> KPD Idrizovo, vsu{nost rabotat: pedagog<br />
(kako rakovoditel <strong>na</strong> opservacioniot tim), socijalen rabotnik, psiholog<br />
i zdravstve<strong>na</strong> slu`ba. Zdravstve<strong>na</strong>ta slu`ba ja so~inuvaat lekar<br />
od op{ta praktika i stomatolog (koi vo Domot se vo redoven raboten<br />
odnos) i neuropsihijatar, internist, rentgenolog, o~en lekar i hirurg<br />
(vo honoraren raboten odnos). [to se odnesuva pak, do stru~<strong>na</strong>ta sprema<br />
osum specijalisti od stru~niot tim se so vi{oka {kolska sprema, a<br />
samo dvajca so vi{a, so dobri izlgedi <strong>na</strong>skoro i tie da ja zame<strong>na</strong>t so visoka<br />
bidej}i e vo tek nivnoto <strong>na</strong>tamo{no usovr{uvawe.<br />
[to se odnesuva do rabotata <strong>na</strong> socijalniot rabotnik vo procesot<br />
<strong>na</strong> ispituvaweto <strong>na</strong> li~nosta <strong>na</strong> prestapnikot, vo teorijata e<br />
op{to prifateno misleweto deka negovata osnov<strong>na</strong> uloga se sostoi vo<br />
utvrduvaweto <strong>na</strong> etiolo{kite faktori {to dovele do negovoto prestapni~ko<br />
povedenie vo taa smisla socijalniot rabonik od priemnoto<br />
oddelenie <strong>na</strong> sekoja kazneno-poprav<strong>na</strong> ustanova treba, pred se, da se<br />
vpu{ti vo prodlabo~eno prou~vawe <strong>na</strong> sredi<strong>na</strong>ta vo koja se razvival<br />
delinkvetot, vo odreduvawe <strong>na</strong> statusot <strong>na</strong> negovoto semejstvo vo dade<strong>na</strong>ta<br />
sredi<strong>na</strong> kako i vo site problemi so koi {to toa semejstvo se sre-<br />
}ava: negovata brojnost, staros<strong>na</strong> struktura i kulturno obrazovno<br />
nivo, zanimaweto <strong>na</strong> negovite ~lenovi, niv<strong>na</strong>ta stambe<strong>na</strong> i ekonomska<br />
sostojba, niv<strong>na</strong>ta zdravstve<strong>na</strong> sostojba, pozitivnite ili negativnite<br />
interperso<strong>na</strong>lni odnosi i sl. So ogled <strong>na</strong> toa {to krimi<strong>na</strong>litetot ne<br />
se tretira samo kako socijal<strong>na</strong> pojava, tuku i kako manifestacija <strong>na</strong><br />
li~nite obele`ja <strong>na</strong> poedinecot {to doveduvaat do razli~ni formi <strong>na</strong><br />
reakcii i rezistentnost kon socijalnite kriminogeni vlijanija, ulogata<br />
<strong>na</strong> socijalniot rabotnik se sostoi vo ispituvawe <strong>na</strong> psihosocijalniot<br />
razvoj <strong>na</strong> sekoj poedinec, ispituvawe <strong>na</strong> negovite porane{ni krimi<strong>na</strong>lni<br />
i devijantni manifestacii, odnosno negoviot krimi<strong>na</strong>len<br />
razvoj ispituvawe <strong>na</strong> motivite od koi gi storil pretodnite (dokolku<br />
gi ima) i sega{noto krivi~no delo i negoviot stav sprema deloto. Od<br />
seto toa treba da proizleze oce<strong>na</strong> za negovata socijal<strong>na</strong> zrelost kako<br />
indikator za vrednuvawe <strong>na</strong> negovata li~nost i odreduvaweto <strong>na</strong> formata<br />
<strong>na</strong> prevospitniot tretman. Pokraj ova, rabotata <strong>na</strong> socijalniot<br />
rabotnik treba da opfati i opservacija <strong>na</strong> adaptacijata i oblicite <strong>na</strong><br />
spontanite povedenija <strong>na</strong> prestapnicite, obezbeduvawe mo`<strong>na</strong> dokumentacija<br />
i neformalni kontakti so prestapnicite, sledewe <strong>na</strong> inter-<br />
96
perso<strong>na</strong>lnite odnosi so negovoto semejstvo (dopi{uvawe i prat}i),<br />
anketirawe, prime<strong>na</strong> <strong>na</strong> biografskata postapka ("moj `ivot"), prou~uvawe<br />
<strong>na</strong> dokumentacijata i prigodni intervjui, ispituvawe i izrabotka<br />
<strong>na</strong> <strong>na</strong>odot so kriminolo{ki pregled i u~estvo vo timskiot <strong>na</strong>od so<br />
kriminolo{ki pregled i u~estvo vo timskiot <strong>na</strong>od - kriminolo{ka<br />
dijagnoza, kako i odreduvawe <strong>na</strong> vospitno korektivniot tretman. 113<br />
Vaka ja vr{i svojata rabota i socijalniot rabotnik vo KPD<br />
Idrizovo. Taka toj, vrz osnova pred se, <strong>na</strong> intervjua so <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong><br />
ja sostavuva tn. socijal<strong>na</strong> a<strong>na</strong>mneza vo koja se notiraat vostanovenite<br />
obele`ja {to ja so~inuvaat socijal<strong>na</strong>ta struktura <strong>na</strong> li~nosta. Vo ostvaruvaweto<br />
<strong>na</strong> svoite zada~i socijalniot rabotnik <strong>na</strong> Domot se koristi<br />
i so podatoci od presudata i avtobiografijata <strong>na</strong> osudenoto<br />
lice, a po isklu~ok, za nekoi karakteristi~ni slu~ai se obra}a i do<br />
centrite za socijalni raboti so cel da se zdobie so dopolnitelni soz<strong>na</strong>nija<br />
za li~nosta <strong>na</strong> osudenoto lice preku socijal<strong>na</strong> anketa. Smetame<br />
deka ova isklu~itelno obra}awe <strong>na</strong> socijalniot rabotnik do centrite<br />
za socijal<strong>na</strong> rabota od podra~jeto <strong>na</strong> `iveewe <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>kot e<br />
edinstveniot nedostatok vo rabotata <strong>na</strong> socijalniot rabotnik vo Domot.<br />
Me|utoa, toa ne e negova gre{ka, bidej}i obemnosta <strong>na</strong> rabotite<br />
{to gi vr{i ne mu dozvoluvaat po{irok anga`man <strong>na</strong> ova podra~je,<br />
{to uka`uva <strong>na</strong> potrebata vo KPD Idrizovo da se primi barem u{te<br />
eden socijalen rabotnik.<br />
Ulogata <strong>na</strong> psihologot vo kazneno-poprav<strong>na</strong>at ustanova bi trebalo<br />
da se sostoi vo uka`uvawe pomo{ pri prilagoduvawe <strong>na</strong> osudenoto<br />
lice kon institucio<strong>na</strong>lniot re`im vo suzbivaweto <strong>na</strong> oblicite <strong>na</strong><br />
neformalno povedenie {to go popre~uvaat procesot <strong>na</strong> resocijalizacijata<br />
i vo vlijanie vrz nivnite stavovi, <strong>na</strong>soki i vrednosti. Me|utoa,<br />
vo <strong>na</strong>{ite kazneno-popravni ustanovi ulogata <strong>na</strong> psihologot <strong>na</strong>j~esto<br />
ja iscrpuvaat zada~ite {to pred nego gi postavuva priemnoto oddelenie<br />
vo vrska so ispituvaweto <strong>na</strong> psiholo{kata struktura <strong>na</strong> li~nosta<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>kot, zaradi niv<strong>na</strong> adekvat<strong>na</strong> klasifikacija i opredeluvawe<br />
<strong>na</strong> potrebniot tretman. So oformuvaweto <strong>na</strong> psiholo{kiot <strong>na</strong>od i mislewe<br />
vo priemnoto oddelenie glavno se iscrpuva i ulogata <strong>na</strong> psihologot<br />
<strong>na</strong> KPD Idrizovo.<br />
Zravstve<strong>na</strong>ta slu`ba <strong>na</strong> priemnoto oddelenie, po izvr{uvawe<br />
<strong>na</strong> site medicisnki ispituvawa i pregledi, svoite rezultati gi prezentira<br />
vo forma <strong>na</strong> medicisnka bele{ka vo koja se prezentirani izve{taite<br />
od psiholo{koto posmatrawe i sistematskiot pregled izvr{en<br />
sprema osudenoto lice vo zaklu~ok za negovata sposobnost za izvr{uvawe<br />
<strong>na</strong> rabotnite zada~i vo KPD Idrizovo, odnosno za negovoto<br />
vklu~uvawe ili nevklu~uvawe vo izverdba <strong>na</strong> rabotniot tretman.<br />
Rakovoditelot <strong>na</strong> priemnoto oddelenie ja vr{i pedago{kata i<br />
kriminolo{kata obrabotka <strong>na</strong> osudenoto lice <strong>na</strong> toj <strong>na</strong>~in {to spro-<br />
113<br />
Radovanovi}, (80)<br />
97
veduva posmatrawe i razgovori (nestandardiziran intervju) so osudenoto<br />
lice i so koristewe <strong>na</strong> podatocite od presudata. Pri kone~noto<br />
forulirawe <strong>na</strong> kriminolo{kata a<strong>na</strong>liza, osobeno vo delot vo koj se<br />
iznesuvaat vpe~atoci za osudenoto lice, toj gi koristi i podatocite<br />
od ispituvaweto <strong>na</strong> drugite stru~waci od opservacioniot tim.<br />
Vo izvr{uvaweto <strong>na</strong> site ovie ispituvawa, odnosno po oformuvaweto<br />
<strong>na</strong> socijal<strong>na</strong>ta a<strong>na</strong>mneza, psiholo{kiot <strong>na</strong>od i mislewe, medicinskata<br />
bele{ka i kriminolo{kata geneza, <strong>na</strong> zaedni~ki sostanok <strong>na</strong><br />
stru~niot tim se usoglasuvaat i kone~no se oformuvaat zaklu~ocite<br />
za <strong>na</strong>tamo{noto postapuvawe so <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>. Tie zaklu~oci se postavuvaat<br />
vo vid <strong>na</strong> predlog {to vo sebe go opfa}a <strong>na</strong>~inot <strong>na</strong> klasifikacija<br />
<strong>na</strong> osudenoto lice (odreduvawe kategorija, oddelenie i prostorno<br />
krilo vo koe }e bide smesteno osudenoto lice), odreduvawe <strong>na</strong><br />
negovata rabot<strong>na</strong> aktivnost i drugi formi <strong>na</strong> negovoto prevospituvawe,<br />
kako i intenzitetot <strong>na</strong> prevospitnite merki. Vo slu~aj <strong>na</strong> potreba<br />
za oddelni <strong>osudeni</strong>ci se odreduvaat i posebni, zgolemeni merki <strong>na</strong> bezbednost.<br />
v) Metodi so koi se koristat stru~wacite od Priemnoto oddelenie<br />
Vo vrska so izneseniot pristap kon ispituvaweto <strong>na</strong> li~nosta<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>kot se postavuva pra{aweto za negovoto prakti~no realizirawe<br />
vo Priemnoto oddelenie <strong>na</strong> KPD Idrizovo. Vo odgovorot <strong>na</strong> ova<br />
pra{awe se poslu`ivme so raspolo`ivite statisti~ki podatoci <strong>na</strong><br />
Domot. So niv<strong>na</strong> pomo{ dojdovme do odredeni obele`ja za <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong> od kriminolo{ka priroda, podatoci za nivnoto porane{no povedenie<br />
i krivi~oto delo, kako i do podaoci za izvesni nivni psihofizi~ki<br />
svojstva. So <strong>na</strong>{eto istra`uvawe, vsu{ost, ja zafativme celokup<strong>na</strong>ta<br />
populacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong> koi do{le <strong>na</strong> izdr`uvawe <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta<br />
vo periodot od 1 januari 1980 do 31 dekemvri 1980 godi<strong>na</strong> i koi<br />
zadol`itelno prestojuvale vo Priemnoto oddelenie <strong>na</strong> Domot. Se raboti<br />
za reprezentativen primerok <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>~ka populacija koja, iako<br />
mala, po obem ovozmo`uva podatoci {to pru`aat bogati soz<strong>na</strong>nija<br />
kako vo pogled <strong>na</strong> nivnite obele`ja taka i vo pogled <strong>na</strong> metodite <strong>na</strong> nivnoto<br />
ispituvawe. Preku interpretacija <strong>na</strong> tie podatoci ovde }e se<br />
obideme da ja sogledame sostojbata vo Domot i da predlo`ime odredeni<br />
re{enija vo pogled <strong>na</strong> klasifikacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>.<br />
A<strong>na</strong>liziraj}i ja rabotata <strong>na</strong> stru~wacite od opservacioniot<br />
tim <strong>na</strong> priemnoto oddelenie <strong>na</strong> odreden <strong>na</strong>~in gi prezentirame i metodite<br />
{to tie gi koristat pri ispituvaweto <strong>na</strong> li~nosta <strong>na</strong> osudenoto<br />
lice. Zatoa ovde }e se zadr`ime malku pove}e samo <strong>na</strong> nekoi metodolo{ki<br />
specifi~nosti vo rabotata <strong>na</strong> psihologot <strong>na</strong> KPD Idrizovo.<br />
Ispituvaweto <strong>na</strong> li~nosta <strong>na</strong> osudenoto lice psihologot <strong>na</strong> Domot<br />
go izveduva koristej}i gi slednive testovi: ravenovi matrici<br />
(test za merewe <strong>na</strong> inteligencijata), test <strong>na</strong> nedovr{eni re~enici<br />
98
(TNR) so koj se merat stavovite <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> i kornel indeks so<br />
koj {to se merat 11 neurotski tendencii <strong>na</strong> li~nosta. Vo posledno vreme<br />
e voveden i testot - profil indeks <strong>na</strong> emocii. Po izvr{enoto ispituvawe<br />
<strong>na</strong> li~nosta psihologot go formira svojot <strong>na</strong>od i mislewe vo<br />
koj {to <strong>na</strong> sistematiziran <strong>na</strong>~in se istaknuva psiholo{kata struktura<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>kot i nejzinite komponenti bitni za negovata klasifikacija<br />
i tretman. Tie komponenti se odnesuvaat glavno <strong>na</strong> inteligencijata,<br />
karekterot, temperamentot, op{testveno-politi~kata informiranost<br />
<strong>na</strong> osudenoto lice kako i <strong>na</strong> nivnite patopsihi~ki belezi,<br />
nivniot alkoholizam i niv<strong>na</strong>ta semej<strong>na</strong> sostojba. Psihologote se proiznesuva<br />
i za drugi svojstva <strong>na</strong> li~nosta za klasifikacijata i postapuvaweto<br />
so konkretnoto osudeno lice.<br />
Me|utoa, pri koristeweto <strong>na</strong> ovie metodolo{ki postapki, psihologot<br />
(sli~no kako i socijalniot rabotnik, pa i pedagogot vo Priemnoto<br />
oddelenie <strong>na</strong> Domot) se sudira so ve}e spome<strong>na</strong>tiot problem <strong>na</strong><br />
mnogubrojnosta <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>cite {to doa|aat vo Priemnoto oddelenie i<br />
ne e vo sostojba da gi opservira site <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong>. So <strong>na</strong>{eto istra`uvawe<br />
dojdovme do podatoci {to uka`uvaat deka vo <strong>na</strong>vedeniot period<br />
od ed<strong>na</strong> godi<strong>na</strong> niz Priemnoto oddelenie <strong>na</strong> Domot pomi<strong>na</strong>le vkupno<br />
638 <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong>. Od niv 53 ili 8,3% bile <strong>osudeni</strong>ci od `enski pol (za<br />
koi opservacijata se vr{i vo `enskoto oddelenie vo Domot), a osta<strong>na</strong>tite<br />
585 ili 91,7% <strong>osudeni</strong>ci od ma{ki pol, koi bez ogled <strong>na</strong> niv<strong>na</strong>ta<br />
staros<strong>na</strong> struktura prestojuvale vo Priemnoto oddelenie <strong>na</strong> Domot od<br />
21 do 30 de<strong>na</strong> so cel da se ispita niv<strong>na</strong>ta li~nost. So ogled <strong>na</strong> vakviot<br />
priliv <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>cite, brojot <strong>na</strong> stru~wacite so odreden profil i<br />
brojot <strong>na</strong> nivnite rabotni denovi, kako i so ogled <strong>na</strong> toa {to <strong>osudeni</strong>cite<br />
doa|aat vo grupi razli~ni po brojnost proizleguva potrebata od<br />
selekcija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> spored odredeni kriteriumi za da se izdvojat<br />
onie ~ija{to li~nost treba zadol`itelno da se ispita. Vo Priemnoto<br />
oddelenie <strong>na</strong> KPD Idrizovo za taa cel slu`at kriteriumite:<br />
te`i<strong>na</strong> <strong>na</strong> krivi~oto delo, i pred se, dol`i<strong>na</strong>ta <strong>na</strong> izre~e<strong>na</strong>ta kaz<strong>na</strong><br />
pri {to se trgnuva od faktot deka ovie kriteriumi pretstavuvaat<br />
osnovni indikatori za stepenot <strong>na</strong> antisocijalnoto odnesuvawe <strong>na</strong> osudenoto<br />
lice i potrebata od negovo prevospituvawe deka tie upatuvaat<br />
<strong>na</strong> nu`nosta od prou~uvawe <strong>na</strong> li~nosta <strong>na</strong> problemati~ite <strong>osudeni</strong>ci<br />
kako i <strong>na</strong> sredstvata i metodite {to treba da se prime<strong>na</strong>t pri izvr{uvaweto<br />
<strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta.<br />
Po <strong>na</strong>{e mislewe, vo Priemnoto oddelenie <strong>na</strong> Domot mora da se<br />
izu~uva li~nosta <strong>na</strong> sekoe novodojdeno osudeno lice. Re{enieto <strong>na</strong><br />
ovoj problem ne treba da se bara vo izgraduvawe <strong>na</strong> posebni kriteriumi<br />
spored koi }e se vr{i niv<strong>na</strong>ta opservacija, tuku vo vrabotuvawe<br />
pogolem broj <strong>na</strong> psiholozi, socijalni rabotnici i pedagozi.<br />
Trgnuvaj}i od gore<strong>na</strong>vedenite kriteriumi vo vrska so psihofizi~kite<br />
svojstva <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>, koi vo <strong>na</strong>vedeniot period bile<br />
99
opservirani vo priemnite oddelenija, vrz osnova <strong>na</strong> rezultatite {to<br />
gi dobil psihologot vo svoite ispituvawa gi dobivme slednive tabeli<br />
Inteligencija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> vo KPD Idrizovo opservirani vo<br />
periodot od 1 januari 1980 do 31 dekemvri 1980 godi<strong>na</strong><br />
Broj <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong><br />
- Lica so <strong>na</strong>tprose~<strong>na</strong> inteligencija (49-55 IQ) 12 4,9%<br />
- Lica so prose~<strong>na</strong> inteligencija (37-48 IQ) 64 26,0%<br />
- Grani~ni slu~ai (23-36 IQ) 84 34,1%<br />
- Intelektualno inferiorni (do 23 IQ) 86 35,0%<br />
Vkupno: 246 100%<br />
Od <strong>na</strong>vedenite podatoci se zabele`uva deka so testot <strong>na</strong> ispituvawe<br />
<strong>na</strong> inteligencijata (Ravenovi matrici) od vkupno 638 <strong>osudeni</strong>ci<br />
{to prestojuvale vo Priemnoto oddelenie, bile opfateni samo 246<br />
ili 38,5% <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong>. Toa se dol`i <strong>na</strong> faktot {to poradi obemot <strong>na</strong><br />
svojata rabota psihologot <strong>na</strong> Domot ne mo`e da gi opservira site <strong>osudeni</strong><br />
<strong>lica</strong>, tuku samo onie <strong>na</strong> koi im e izre~e<strong>na</strong> kaz<strong>na</strong> zatvor <strong>na</strong>d ed<strong>na</strong><br />
godi<strong>na</strong>. Ne se opfateni ni <strong>osudeni</strong>cite {to odbile da bidat testirani<br />
ili ne bile dovolno motivirani za toa.<br />
Od podatocite se gleda deka 12 ili 4,9% osudni <strong>lica</strong> se intelektualno<br />
superioni, 64 ili 26% se prose~no inteligentni, 84 ili<br />
34,1% se granini slu~ai i 86 ili 35% se intelektualno inferiorni.<br />
So intelektualno inferiornite <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong> mnogu te{ko se raboti<br />
<strong>na</strong> nivnoto prevospituvawe, osobeno vo grupa, a kako {to se zabele`uva<br />
tie pretstavuvaat 1/3 od celata opservira<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>~ka populcija.<br />
Me|utoa, opservacioniot tim pri opredeluvaweto <strong>na</strong> klasifikacioniet<br />
grupi ne vodi smetka za ovie obele`ja <strong>na</strong> osuenite <strong>lica</strong>. Podatocite<br />
za stepenot <strong>na</strong> inteligencijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> mu slu`at samo<br />
<strong>na</strong> vospituva~ot pri sproveduvaweto <strong>na</strong> individual<strong>na</strong>ta rabota so niv,<br />
a pokraj toa, ako se raboti za intelektualno inferiorni <strong>osudeni</strong>ci, za<br />
del od niv se vnimava da ne bidat rasporedeni <strong>na</strong> rabotni mesta povrzani<br />
so komplikuvani operacii ili rabota povrza<strong>na</strong> so opasnost od povreduvawe.<br />
Neuroti~ni tendencii <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> vo KPD Idrizovo<br />
opservirani vo periodot od 1 januari 1980 do 31 dekemvri 1980 godi<strong>na</strong><br />
Broj <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong><br />
- Nemale neuroti~ni tendencii 93 43,0%<br />
- Imaat <strong>na</strong>z<strong>na</strong>~eni neuroti~ni tendencii 60 28,0%<br />
- Imaat izrazeni neuroti~ni tendencii 64 29,0%<br />
Vkupno: 217 100,0%<br />
100
Rezultatite vo ovaa tabela se dobieni preku kornel indeks so<br />
koj se meri anksioznosta, fobi~nosta, hipersenzitivnosta, inhibitornosta,<br />
gastrointesti<strong>na</strong>lnosta, hipersenzitivnosta, impulsivnosta, paranoidnosta<br />
i opsesivno-kompulzivnite neuroti~ni tendencii <strong>na</strong> li~nosta.<br />
I so ovoj test ne se opfatenio <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> <strong>na</strong> koi {to im<br />
bila izre~e<strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta zatvor pomala od ed<strong>na</strong> godi<strong>na</strong>, <strong>osudeni</strong>ci {to<br />
odbile da bidat testirani kako i <strong>osudeni</strong>ci kaj koi se pojavuva "L"<br />
skala (ispitanikot ima tendencija <strong>na</strong> neiskreno odgovarawe.<br />
Pri oformuvaweto <strong>na</strong> ovaa tabela, vo grupata "imaat izrazeno<br />
neurotski tendencii" se pomesteni <strong>osudeni</strong>ci kaj koi se pojavuvaat<br />
<strong>na</strong>jmnogu ~etiri izrazeni neurotski tendencii, vo grupata "imaat <strong>na</strong>z<strong>na</strong>~eni<br />
neurotski tendencii" <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> {to imaat do ~etiri<br />
izrazeni neurotski tendencii, a vo grupata "nemaat neurotski tendencii,"<br />
<strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> {to nemaat neurortska tendencija.<br />
Me|utoa, ni ovie obele`ja <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> ne pretstavuvaat<br />
osnova za klasifikacija vo Domot, tuku edinstveno se zemaat kako<br />
indikator, osobeno koga se raboti za <strong>lica</strong> so izrazeni neurotski tendencii<br />
za nivno sledewe vo tekot <strong>na</strong> izdr`uvaweto <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta od stra<strong>na</strong><br />
<strong>na</strong> neuropsihijatarot i psihologot <strong>na</strong> Domot, so cel da se intervenira<br />
vo slu~aj <strong>na</strong> vlo{uvawe <strong>na</strong> niv<strong>na</strong>ta psihi~ka sostojba.<br />
Vo prime<strong>na</strong>ta <strong>na</strong> svoite metodolo{ki postapki od kriteriumot<br />
visi<strong>na</strong> <strong>na</strong> izre~e<strong>na</strong>ta kaz<strong>na</strong> vo izborot <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>cite sprema koi se<br />
vr{i ispituvawe <strong>na</strong> li~nosta, trgnuvaat i osta<strong>na</strong>tite stru~waci vo<br />
Priemnoto oddelenie <strong>na</strong> Domot.<br />
Visi<strong>na</strong> <strong>na</strong> izre~e<strong>na</strong>ta kaz<strong>na</strong> <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> vo KPD Idrizovo {to<br />
prestojuavle vo Priemnoto oddelenie vo periodot od 1 januari 1980 do<br />
31 dekemvri 1980 godi<strong>na</strong><br />
Broj <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong><br />
- do ed<strong>na</strong> godi<strong>na</strong> 282 44,0%<br />
- od 1 do 3 gosi<strong>na</strong> 241 38,0%<br />
- od 3 do 5 godini 63 10,0%<br />
- od 5 do 10 godini 41 6,0%<br />
Bkupno: 638 100,0%<br />
Vo tabelata se gleda deka <strong>na</strong> 282 ili 44,0% <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong> im<br />
bile izre~eni kazni li{uvawe od sloboda vo traewe od edan godi<strong>na</strong>, a<br />
toa e tokmu onoj mnogu golem broj <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>ci vo Domot {to ostanuvaat<br />
neopservirani iako toa e osnov<strong>na</strong> pretpostavka za ostvaruvawe <strong>na</strong><br />
niv<strong>na</strong>ta klasifikacija vo takvi grupi vo koi }e mo`e da se primenuva<br />
tretman {to }e vodi smetka za osobenostite <strong>na</strong> niv<strong>na</strong>ta li~nost. Ovie<br />
<strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong> vo praktikata <strong>na</strong> KPD Idrizovo se klasifikuvaat vo<br />
101
tretata kategorija kade {to ostanuvaat se dodeka vospituva~ot ne ja<br />
proceni niv<strong>na</strong>ta li~nost i potrebata za reklasifikacija. Nivnoto neopservirawe<br />
e osobeno neopravdano ako se ima predvid povtorot, vozrasta,<br />
nivoto <strong>na</strong> obrazovanieto i drugi obele`ja od krimi<strong>na</strong>l<strong>na</strong> priroda.<br />
Me|utoa poradi nemo`nosta da dobieme vkrsteni podatoci za <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong> <strong>na</strong> koi im bile izre~eni do ed<strong>na</strong> godi<strong>na</strong> so ogled <strong>na</strong> gore<strong>na</strong>vedenite<br />
obele`ja, ovie oble`ja gi prika`eme vo odnos <strong>na</strong> celokup<strong>na</strong>ta<br />
populacija {to vo <strong>na</strong>vedeniot period mi<strong>na</strong>l niz Priemnto oddelenie<br />
<strong>na</strong> Domot.<br />
Trgnuvaj}i od kriminolo{kata opredelba <strong>na</strong> povratot, spored<br />
koja, "recidicvisti se onie <strong>lica</strong> koi izvr{ile pove}e od edno krivi~no<br />
delo od ist ili razli~en tip nezavisno od postoedweto <strong>na</strong> sudskata<br />
odluka pome|u izbr{enite krivi~i dela, izdr`uvaweto <strong>na</strong> kazntata za<br />
porane{noto krivi~o delo i protekot <strong>na</strong> vreme pome|u izvr{uvaweto<br />
<strong>na</strong> ednoto i drugoto krivi~no delo," 114 vo KPD Idrizovo ja ustanovile<br />
sled<strong>na</strong>va sostojba.<br />
Broj <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong><br />
- prv pat <strong>osudeni</strong> 447 73,1%<br />
- porano osuduvani 169 29,9%<br />
Vkupno: 638 100,0%<br />
Od ovie podatoci proizleguva deka ed<strong>na</strong> treti<strong>na</strong>, odnosno 169<br />
ili 29,9% <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong> {to prestojuvale vo priemnoto oddelenie bile<br />
recidivisti. a niv, kako {to ve}e <strong>na</strong>pom<strong>na</strong>vme, e nu`no organizirawe<br />
posebni prevospitni procesi i posebno smestuvawe, odnosno nivno<br />
oddeluvawe vo posebni klasifikacioni grupi. Za `al, morame da konstatirame<br />
deka vo KPD Idrizovo za recidivistite ne se predeviduva<br />
nikakva klasifikacija.<br />
Eden od bitnite elementi za klasifikacijata e i vozrasta <strong>na</strong><br />
<strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>. Odvojuvaweto <strong>na</strong> oddelni starosni kategorii vsu{nost<br />
e mo{ne z<strong>na</strong>~aen element za ostvaruvawe <strong>na</strong> celite <strong>na</strong> kaznuvaweto.<br />
So ogled <strong>na</strong> godinite <strong>na</strong> starost <strong>na</strong> populacijata {to vo 1980<br />
godi<strong>na</strong> pomi<strong>na</strong>la niz Priemnoto oddelenie i ja izdr`uvalo kaz<strong>na</strong>ta vo<br />
KPD Idrizovo, ja utvrdivme sled<strong>na</strong>va sostojba.<br />
Broj <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong><br />
- do 20 godini 59 9,0%<br />
- od 21 do 30 godini 311 49,0%<br />
- od 31 do 40 godini 138 22,0%<br />
- od 41 do 50 godini 86 13,0%<br />
- <strong>na</strong>d 51 godi<strong>na</strong> 44 7,0%<br />
Vkupno: 638 100,0%<br />
114<br />
Milutinovi}, III (193).<br />
102
Bez ogled <strong>na</strong> relativno golemiot broj <strong>na</strong> maloletnnicite i pomladite<br />
polnoletnici, osven klasifikacijata {to trgnuva od pogodnostite,<br />
a va`i i za site drugi <strong>osudeni</strong>ci sprema ovie <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong> ne<br />
e izvr{e<strong>na</strong> nikakva druga klasifikacija i nivno fizi~ko oddeluvawe,<br />
a za toa {to z<strong>na</strong>~i vakvoto re{enie, odnosno kakvi se konsekvencii<br />
povlekuva vrz nivoto prevospituvawe, spre~uvaweto <strong>na</strong> krimi<strong>na</strong>l<strong>na</strong>ta<br />
infekcija i odr`uvaweto <strong>na</strong> discipli<strong>na</strong>ta, ve}e zboruvavme.<br />
Elementot <strong>na</strong> obrazovanieto i negovoto vlijanie vrz pozitivnoto<br />
formirawe <strong>na</strong> li~nosta e biten faktor za uspe{<strong>na</strong> resocijalizacija.<br />
Eve ja strukturata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>cite soglasno ovoj element.<br />
Broj <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong><br />
- do IV oddelenie 183 29,0%<br />
- od V do VIII oddelenie 239 37,4%<br />
- sred<strong>na</strong> {kolska sprema 197 32,0%<br />
- vi{a {kolska sprema 11 2,0%<br />
- fakultet 8 1,0%<br />
Vkupno: 638 100,0%<br />
Tabelata jasno uka`uva <strong>na</strong> potrebata od podignuvawe <strong>na</strong> stepenot<br />
<strong>na</strong> {kolskoto obrazovanie <strong>na</strong> golem broj <strong>osudeni</strong>ci. Vo taa smisla<br />
vo KPD Idrizovo se pravat <strong>na</strong>pori i se ostvaruvaat dobri rezultati.<br />
Me|utoa, pri ostvaruvaweto <strong>na</strong> ovaa zada~a mora da se vodi smetka i za<br />
posebno klasificirawe <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>cite za da im se ovozmo`at popovolni<br />
uslovi za sovladuvawe <strong>na</strong> <strong>na</strong>stavniot materijal, a vo isto vreme<br />
da ne se zapostavat i drugite oblici <strong>na</strong> tretman {to im se potrebni <strong>na</strong><br />
ovie <strong>osudeni</strong>ci,<br />
[to se odnesuva do strukturata <strong>na</strong> ispituva<strong>na</strong>ta populacija spored<br />
izvr{enoto krivi~no delo sostojbata vo <strong>na</strong>vedeniot period izgleda<br />
vaka.<br />
Broj <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong><br />
1. protiv <strong>na</strong>rodot i dr`avata 93 43,0%<br />
2. ubistvo 18 2,8%<br />
3. ubistvo vo obid 11 1,7%<br />
4. ubistvo od nebre`nost 2 0,3%<br />
5. te{ka teles<strong>na</strong> povreda 32 5,0%<br />
6. les<strong>na</strong> teles<strong>na</strong> povreda 5 0,8%<br />
7. razbojni{tgvo 8 1,2%<br />
8. <strong>na</strong>silni~ko odnesuvawe 8 1,2%<br />
9. siluvawe 32 5,0%<br />
10. obquba 7 1,1%<br />
11. protivpreiroden blud 9 1,1%<br />
12. trgovija so zlato 4 0,6%<br />
13. te{ka kra`ba 125 19,6%<br />
103
14. kra`ba 65 10,0%<br />
15. te{ki dela protiv bezbednosta vo soobr. 118 18,5%<br />
16. nedozvole<strong>na</strong> trgovija 2 0,3%<br />
17. povredqa <strong>na</strong> alimentacija 3 0,5%<br />
18. grabe` 23 3,6%<br />
19. pronevera 52 3,6%<br />
20. falsifikuvawe 28 4,4%<br />
21. zloupotreba <strong>na</strong> rabotnoto mesto 6 0,9%<br />
22. posluga 4 0,6%<br />
23. tepa~ka 3 0,5%<br />
24. mito 5 0,8%<br />
25. izmama 32 5,0%<br />
26. odzemawe <strong>na</strong> motorno vozilo 11 1,7%<br />
27. davawe la`en iskaz 1 0,1%<br />
28. nesovesno rabotewe 2 0,3%<br />
29. prikrivawe 5 0,8%<br />
30. simnuvawe <strong>na</strong> pe~at 1 0,1%<br />
31. nezakonito posreduvawe 1 0,1%<br />
32. ~ek bez pokritie 6 0,9%<br />
33. trgovija so opium 2 0,3%<br />
Vkupno: 638 100,0%<br />
Najgolem broj <strong>lica</strong> bile <strong>osudeni</strong> za te{ki kra`bi 125 (19,6%).<br />
Po niv doa|aat onie <strong>osudeni</strong>ci {to storile te{ki dela protiv bezbednosta<br />
vo soobra}ajot 118 (18,5%), a <strong>na</strong> treto mesto se <strong>osudeni</strong>cite za<br />
obi~a<strong>na</strong> kra`ba 65 (10,2%). So relativno pogolemo u~estvo se zastapeni<br />
samo u{te proneveritelite 52 (8,1%), <strong>osudeni</strong>cite za storeni<br />
te{ki telesni povredi, siluvawe i izmami <strong>na</strong> ed<strong>na</strong>kvo nivo od 5,0% i<br />
ubistvata 18 (2,8%). Site osta<strong>na</strong>ti krivi~ni deka se dvi`at so u~estvo<br />
od okolu 1%. Od ova proizleguva zaklu~okot deka vo 1980 godi<strong>na</strong> vo<br />
KPD Idrizovo do{le pred se storiteli <strong>na</strong> krivi~ni dela protiv privat<strong>na</strong>ta<br />
i op{testve<strong>na</strong>ta sopstvenost i protiv `ivotot i teloto <strong>na</strong> ~ovekot.<br />
Ottuka i potrebata od posebno prodlabo~eno ispituvawe <strong>na</strong> niv<strong>na</strong>ta<br />
li~nost zaradi prezemawe <strong>na</strong> zasileni merki za niv<strong>na</strong> resocijalizacija,<br />
za prezemawe pak <strong>na</strong> tie merki neosporno e bit<strong>na</strong> takva klasifikacija<br />
{to }e vodi smetka za obele`jata <strong>na</strong> li~nosta <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong>, osobeno <strong>na</strong> onie {to manifestirale pogolema bezobzirnost, {to<br />
od svoja stra<strong>na</strong> z<strong>na</strong>~i deka grupiraweto <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>cite edinstveno<br />
sprema fondot <strong>na</strong> pogodnostite ne e koj z<strong>na</strong>e kolku celishodno re{enie.<br />
Od ova kratko rezime za podatocite za strukturata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>~kata<br />
populacija so ogled <strong>na</strong> <strong>na</strong> nivnite obele`ja i krivi~noto delo ne<br />
e te{ko da se zabele`i zgoleme<strong>na</strong>ta potreba za sproveduvawe vnimatel<strong>na</strong><br />
klasifikacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> vo KPD Idrizovo kako uslov za<br />
ostvaruvaweto <strong>na</strong> prevospitnite procesi. Faktot deka 35,0% bile so<br />
potprose~<strong>na</strong> inteligencija, a 57,0% so neurotski tendencii zboruva za<br />
104
potrebata od trpelivo i gri`livo postapuvawe, a o<strong>na</strong>mu kade {to toa<br />
e potrebno i od nivno lekuvawe. Ako se ima predvid deka <strong>na</strong> izdr`uvawe<br />
<strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta doa|aat prete`no mladi lu|e, pove}eto nepismeni ili<br />
so nisko obrazovanie, ne e te{ko da se sogleda z<strong>na</strong>~eweto <strong>na</strong> formiraweto<br />
takvi <strong>osudeni</strong>~ki grupi vo koi treba primarno da se raboti vrz<br />
podignuvawewto <strong>na</strong> nivnoto vospitno-obrazovno nivo. Pokraj toa, podatocite<br />
uka`uvaat deka so osobe<strong>na</strong> vnimatelnost treba da se pristapi<br />
i <strong>na</strong> mo{ne brojnite povtornici. Iako ne poostoi zakonska obvrska za<br />
nivno oddeluvawe i zasebno tretirawe, vo teorijata i praktikata postojano<br />
se uka`uva <strong>na</strong> taa potreba zaradi nivnoto negativno vlijanie<br />
vrz drugite <strong>osudeni</strong>ci. I <strong>na</strong> krajot, treba da se vodi smetka za razvivaweto<br />
takvi oblici <strong>na</strong> tretman vo koi }e doa|aat do izraz planirani i<br />
usoglaseni aktivnosti za resocijalizacija <strong>na</strong> storitelite <strong>na</strong> onie krivi~i<br />
dela za koi <strong>na</strong>j~esto se doa|a vo Domot, a toa se kra`bite, soobra}ajnite<br />
delikti, proneverite kako i te{kite telesni povredi, siluvawata<br />
i izmamite. Pritoa, mo{ne z<strong>na</strong>~ajno e tie tretmani da se<br />
usoglasat so dol`i<strong>na</strong>ta <strong>na</strong> prestojot <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> vo domot, bidej}i<br />
od podatocite za visi<strong>na</strong>ta <strong>na</strong> izre~e<strong>na</strong>ta kaz<strong>na</strong> se gleda deka <strong>na</strong> 82%<br />
<strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong> im bile izre~eni kazni li{uvawe od sloboda vo traewe<br />
od 6 meseci do 3 godini.<br />
g) Odlu~uavwe i kone~no ostvaruvawe <strong>na</strong> klasifikacijata <strong>na</strong><br />
<strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> vo KPD Idrizovi<br />
Po izvr{enoto ispituvawe <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> vo "Zaklu~ocite<br />
<strong>na</strong> stru~niot tim <strong>na</strong> Priemnoto oddelenie <strong>na</strong> Domot za <strong>na</strong>tamo{no postapuvawe<br />
so <strong>osudeni</strong>cite" e sodr`an predlogot za nivnoto rasporeduvawe<br />
vo odrede<strong>na</strong> klasifikacio<strong>na</strong> grupa. Po toj predlog <strong>na</strong>tamu rasprava<br />
komisijata za klasifikacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> {to ja so~inuvaat<br />
stru~wacite od priemnoto oddelenie i dvata pomo{nici <strong>na</strong> upravitelot<br />
<strong>na</strong> Domot. Na zaedni~ki sostanok <strong>na</strong>jprvin rakovoditelot <strong>na</strong> Priemnoto<br />
oddelenie referira za osnovite {to poslu`ile za formiraweto<br />
<strong>na</strong> konkretniot predlog, a potoa niz zaedni~ka diskusija u{te<br />
ed<strong>na</strong>{ se usoglasuvaat mislewata i se dava odgovor <strong>na</strong> eventualnite zabele{ki<br />
postaveni od stra<strong>na</strong> <strong>na</strong> pomo{nicite upraviteli za bezbednost<br />
i prevospituvawe. Na krajot obi~no se prifa}a onoj raspored <strong>na</strong><br />
<strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> {to go predlo`ile stru~wacite od Priemnoto oddelenie.<br />
Kone~<strong>na</strong>ta odluka za klasifikacija, kako i za rabotnoto mesto i<br />
drugite oblici <strong>na</strong> tretman <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> za vreme <strong>na</strong> izdr`uvaweto<br />
<strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta, ja donesuva upravitelot <strong>na</strong> Domot.<br />
So ogled <strong>na</strong> vakvoto odlu~uvawe od stra<strong>na</strong> <strong>na</strong> Komisijata za klasifikacija<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> vo KPD Idrizovo e <strong>na</strong>praveno slednovo<br />
rasporeduvawe <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>cite koi vo tekot <strong>na</strong> 1980 godi<strong>na</strong> prestojuvale<br />
vo Priemnoto oddelenie <strong>na</strong> Domot.<br />
105
Raspored po oddelenija <strong>na</strong> KPD Idrizovo <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>cite {to do{le<br />
vo periodot od 1 januari 1980 do 31 dekevri 1980 godi<strong>na</strong><br />
Broj <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong><br />
- zatvoreno oddelenie 471 73,8%<br />
- poluotvoreno oddelenie 14 2,2%<br />
- otvoreno oddelenie 69 10,8%<br />
- maloletni~ko oddelenie 15 2,3%<br />
- oddelenie za rabotno nesposobni i hroni~no<br />
bolni <strong>osudeni</strong>ci 16 2,5%<br />
Vkupno 638 100,0%<br />
Kako {to mo`e da se zabele`i, re~isi 2/3 od <strong>osudeni</strong>~kata populacija<br />
bila rasporede<strong>na</strong> vo zatvorenoto oddelenie <strong>na</strong> Domot. Samo<br />
14 ili 2,2.% <strong>osudeni</strong>ci bile rasporedeni vo poluotvorenoto oddelenie,<br />
a 69 ili 10,8% vo otvorenoto oddelenie. Vakviot raspored uka`uva<br />
deka <strong>na</strong> relativno mal broj <strong>osudeni</strong>ci im e dade<strong>na</strong> doverba za prestojuvawe<br />
vo poluotvorenoto i otvorenoto oddelenie. Osta<strong>na</strong>tite <strong>osudeni</strong>ci,<br />
trgnuvaj}i od objektivnite obele`ja - pol vozrast, zdravestve<strong>na</strong><br />
sostojba, se rasporedeni <strong>na</strong> sledniov <strong>na</strong>~in: 15 ili 2,3% <strong>osudeni</strong>ci<br />
vo maloletni~koto oddelenie, 53 ili 8,3% vo `enskoto oddelenie i 16<br />
ili 2,5% vo oddelenieto za rabotno nesposobni i hroni~no bolni <strong>osudeni</strong>ci.<br />
<strong>Klasifikacija</strong> <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> po grupi vo KPD Idrizovo vo<br />
periodot od 1 januari 1980 do 31 dekevri 1980 godi<strong>na</strong><br />
I III III IV Vkpupno<br />
grupa grupa grupa grupa<br />
otvoreno oddelenie - 60 - - 60<br />
poluotvoreno odd. - 11 - - 11<br />
`ensko oddelenie - 10 43 - 53<br />
osta<strong>na</strong>ti oddelenija - - 514 - 514<br />
Vkupno - 81<br />
12,7%<br />
557<br />
87,3%<br />
- 638<br />
1000,0%<br />
Od prilo`e<strong>na</strong>ta tabela se gleda deka 557 ili 83 <strong>osudeni</strong>ci bile<br />
klasifikuvani vo tretata grupa, {to z<strong>na</strong>~i deka priemnoto oddelenie<br />
za niv ne mo`elo so sigurnost da dade prognoza vo pogled <strong>na</strong> osobiite<br />
<strong>na</strong> li~nosta i povedenieto vo pogled <strong>na</strong> izvr{uvaweto <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta. Od<br />
druga stra<strong>na</strong>, samo 81 ili 12,7% osudneni <strong>lica</strong> bile klasifikuvani vo<br />
vtorata grupa, a vo prvata i vo ~etvrtata direktno od priemnoto oddelenie<br />
ne bilo klasifikuvano niedno osudeno lice. Vakvata sostojba<br />
uka`uva deka vo Domot, pred se, se vodi gri`a za rasporeduvawe <strong>na</strong> osu-<br />
106
denite <strong>lica</strong> po oddelenija, a {to se odnesuva do niv<strong>na</strong>ta klasifikacija<br />
vo ramkite <strong>na</strong> oddelenijata se trg<strong>na</strong>lo od toa <strong>osudeni</strong>cite da bidat rasporedeni<br />
vo posled<strong>na</strong>ta grupa koga se raboti za otvorenoto i poluotvorenoto<br />
oddelenie, odnosno vo pretposled<strong>na</strong>ta klasifikacio<strong>na</strong> grupa<br />
koga se raboti za <strong>osudeni</strong>cite vo osta<strong>na</strong>tite oddelenija. Ovie grupi bi<br />
mo`ele da gi <strong>na</strong>re~eme po~etni bide}i vo niv <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> se klasifikuvaat<br />
so cel nivnoto podocne`no povedenie da poslu`i kako indikator<br />
za reklasifikacija vo popovol<strong>na</strong> klasifikacio<strong>na</strong> grupa.<br />
4.2. OSTVARUVAWE NA REKLASIFIKACIJATA<br />
Mo`nosta za prerasporeduvawe <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> od edno vo<br />
drugo oddelenie ili klasifikacio<strong>na</strong> grupa ili pak od ed<strong>na</strong> vo druga<br />
kazneno-poprav<strong>na</strong> ustanova ja <strong>na</strong>rekuvame reklasifikacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong>. Ovaa postapka go ovozmo`uva ostvaruvaweto <strong>na</strong> di<strong>na</strong>mi~nosta<br />
<strong>na</strong> klasifikacijata. Vo vrska so nea nie ve}e gi spom<strong>na</strong>vme formulaciite<br />
{to vo taa smisla gi sodr`i ZIS (~l. 36 i 102 st 3) "osudenoto<br />
lice koe nema da ja opravda uka`a<strong>na</strong>ta doverba" i "vo zavisnost od<br />
odnesuvaweto i zalagaweto vo rabotata i discipli<strong>na</strong>ta." Po <strong>na</strong>{e mislewe,<br />
ovie dva kriteriumi se dovol<strong>na</strong> osnova za pravilno ostvaruvawe<br />
<strong>na</strong> funkcijata <strong>na</strong> reklasifikacijata pod uslov pri nejzinoto ostvaruvawe<br />
da se ~ue i misleweto <strong>na</strong> opservacioniot tim i, po mo`nost, da se<br />
sprovede dopolnitel<strong>na</strong> opservacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> za koi {to se<br />
predlaga reklasifikacijata.<br />
Me|utoa, vo Ku}niot red i vo praktikata <strong>na</strong> KPD Idrizovo se<br />
istaknuvaat u{te nekolku kriterumi {to slu`at za ovaa <strong>na</strong>me<strong>na</strong>. Taka,<br />
spored ~l. 104 st. 1 od Ku}niot red "pokraj kaz<strong>na</strong>ta za povreda <strong>na</strong> discipli<strong>na</strong>ta<br />
propi{a<strong>na</strong> so ZIS <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>kot mo`e za storeniot disciplinski<br />
prestap da mu se skrati ili odzaeme pravoto za koristewe<br />
oddelni pogodnosti ili da bide prerasporeden od popovolno vo ponepovolno<br />
oddelenie vo Domot, ili reklasifikuvan vo ponepovol<strong>na</strong> grupa."<br />
Pritoa, izrekuvaweto <strong>na</strong> disciplinskata kaz<strong>na</strong> - upatuvawe vo samica<br />
<strong>na</strong> odredeno osudeno lice - z<strong>na</strong>~i i negovo avtomatsko reklasifikuvawe<br />
vo ponepovol<strong>na</strong> grupa. a izrekuvaweto <strong>na</strong> osta<strong>na</strong>tite disciplinski<br />
kazni od ~l. 149 st. 2 ZIS mo`e, no nemora da sledi reklasifikacija.<br />
Od razgovorot so nekolku vospituva~i <strong>na</strong> Domot (vo niv<strong>na</strong> <strong>na</strong>dle`nost<br />
e davaweto predlog za reklasifikacija) doz<strong>na</strong>vme, isto taka,<br />
deka pri formuliraweto <strong>na</strong> predlogot za reklasifikacija tie se slu`at<br />
so u{te dva dopolnitelni kriteriumi: te`i<strong>na</strong>ta <strong>na</strong> krivi~noto<br />
delo i protekot <strong>na</strong> odreden vremenski period - obi~no ed<strong>na</strong> polovi<strong>na</strong><br />
od izdr`uvaweto <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta.<br />
Prime<strong>na</strong>ta <strong>na</strong> ovie tri dopolnitelni kriteriumi, pokraj onie<br />
{to vo pogled <strong>na</strong> reklasifikacijata gi <strong>na</strong>veduva Zkonot, po <strong>na</strong>{e mislewe<br />
ne odgovara <strong>na</strong> potrebata za ostvaruvawe <strong>na</strong> celite <strong>na</strong> klasifika-<br />
107
cijata i prevospituvaweto <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>. Imeno, reklasifikuvaweto<br />
<strong>na</strong> osudenoto lice poradi izrekuvaweto disciplinska kaz<strong>na</strong> pretstavuva<br />
dvokratno kaznuvawe <strong>na</strong> osudenoto lice, {to od andrago{ki<br />
pri~ini ne bi mo`elo da se re~e deka e sosema opradano. Od druga stra<strong>na</strong>,<br />
te`i<strong>na</strong>ta <strong>na</strong> krivi~noto delo ne mora sekoga{ da z<strong>na</strong>~i deka osudenoto<br />
lice, so ogled <strong>na</strong> negovite karakterni i drugi li~ni svojstva,<br />
ne zaslu`uva popovpol<strong>na</strong> klasifikacio<strong>na</strong> grupa. I <strong>na</strong> krajot, protekot<br />
<strong>na</strong> odreden vremenski period <strong>na</strong> izdr`uvawe <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta kako uslov za<br />
reklasifikacija, li~i <strong>na</strong> vra}awe kon progresivniot sistem <strong>na</strong> izdr-<br />
`uvawe <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta od koja e isfrle<strong>na</strong> samo prvata faza (osamuvaweto).<br />
Vo takvi uslovi <strong>na</strong> ostvaruvaweto <strong>na</strong> klasifikacijata i reklasifikacijata<br />
so sozdavawe mo`nosti za prete`no pasivno steknuvawe <strong>na</strong> popovol<strong>na</strong><br />
klasifikacio<strong>na</strong> grupa, se krie golema opasnost za ne mo`e da<br />
bide ostvareno prevospituvaweto <strong>na</strong> osudenoto lice. Vo takvi slu~ai<br />
podobra klasifikacio<strong>na</strong> grupa steknuvaat samo onie zatvorenici {to<br />
<strong>na</strong>jdobro "z<strong>na</strong>at da igraat {ah," odnosno da go odigraat onoj potez so<br />
koj polesno se doa|a do pogodnostite {to so sebe gi nosi popovol<strong>na</strong>ta<br />
klasifikacio<strong>na</strong> grupa.<br />
[to se odnesuva pak do ostvaruvaweto <strong>na</strong> reklasifikacijata,<br />
nea vo Domot ja izveduva Komisijata {to ja so~inuvaat vospituva~ot<br />
<strong>na</strong> osudenoto lice i pomo{nikot <strong>na</strong> upravitelot za bezbednost i prevospituvawe.<br />
Koga vospituva~ot }e zabele`i potreba od reklasifikacija<br />
<strong>na</strong> odredeno osudeno lice toj za nego <strong>na</strong>jprvin pribavuva muislewe<br />
od stru~niot instruktor i rakovoditelot <strong>na</strong> v<strong>na</strong>tre{oto obezbeduvawe.<br />
Ako vrz osnova <strong>na</strong> ovie razgovori vo vrska so povedenieto <strong>na</strong> osudenoto<br />
lice se ubedi vo potrebata od reklasifikacija, pokrenuva postapki<br />
pred <strong>na</strong>vede<strong>na</strong>ta komisija od tri ~le<strong>na</strong>. Ovaa komisija e ovlaste<strong>na</strong><br />
da donese odluka za reklasifikacija, {to ja potvrduva upravitelot<br />
<strong>na</strong> Domot<br />
Se ~ini deka vakvoto odlu~uvawe ima svoi slabosti. Tuka mislime<br />
pred se <strong>na</strong> faktot deka vo postapkata <strong>na</strong> reklasifikacija ne sre-<br />
}avame ni eden stru~wak od opservacioniot tim. Z<strong>na</strong>~eweto <strong>na</strong> nivnoto<br />
prisustvo i odlu~uvaweto za edno vakvo suptilno pra{awe ne<br />
treba posebno da se doka`uva. Dovolno e samo ako se uka`e deka <strong>na</strong> vakov<br />
<strong>na</strong>~in se vr{i izme<strong>na</strong> <strong>na</strong> ed<strong>na</strong> odluka bez da se konsultiraat faktorite<br />
{to se <strong>na</strong>jkvalifikuvani za potvrduvawe <strong>na</strong> zabele`anite promeni<br />
kaj li~nosta od koi treba da zavisi reklasifikacijata.<br />
108
ZAKLU^OCI I PREDLOZI<br />
Sovreme<strong>na</strong>ta <strong>na</strong>u~no-teorestska misla i praktika za vrednuvaweto<br />
<strong>na</strong> penitencijarnite sistemi vo osnova trgnuva od dva bitni kriteriumi:<br />
prvo, od sozdadenite pretpostavki niz sistemot <strong>na</strong> krivi~nite<br />
sankcii da se ostvaruva idejata za resocijalizacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong> kako edinstven pat kon suzbivaweto <strong>na</strong> krimi<strong>na</strong>litetpot i vtoro,<br />
od osposobenosta <strong>na</strong> sistemot <strong>na</strong> izvr{uvaweto <strong>na</strong> kazni da se ostvaruva<br />
<strong>na</strong> <strong>na</strong>~in <strong>na</strong> koj }e se obezbeduva ostvaruvaweto <strong>na</strong> celite <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta<br />
so sredstva i metodi so koi ednovremeno }e se obezbedi po~ituvawe <strong>na</strong><br />
dostoinstvoto <strong>na</strong> li~nosta <strong>na</strong> osudenoto lice i ~ove~nost i humanost<br />
vo postapuvaweto, }e se ostvaruva proces <strong>na</strong> pozitivno <strong>na</strong>so~uvawe <strong>na</strong><br />
li~nosta i negovo osposobuvawe vo idni<strong>na</strong> zadovoluvaweto <strong>na</strong> svoite<br />
potrebi i razre{uavweto <strong>na</strong> `ivotnite problemi da go ostvaruva vo<br />
soglasnost so va`e~kite op{testveni normi <strong>na</strong> odnesuvawe.<br />
Od stanovi{te <strong>na</strong> ovie kriteriumi <strong>na</strong>{iot sistem <strong>na</strong> izvr{uvawe<br />
<strong>na</strong> krivi~nite sankcii, posebno <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta li{uvawe od sloboda,<br />
spa|a vo redot <strong>na</strong> onie sistemi koi nosat karakteristiki <strong>na</strong> moderen<br />
sistem i gi akceptiraat <strong>na</strong>u~nite soz<strong>na</strong>nija i iskustva <strong>na</strong> drugite,<br />
osobeno <strong>na</strong> onie koi niz pribli`uvaweto <strong>na</strong> uslovite <strong>na</strong> `ivot vo kaznenite<br />
ustanovi kon `ivotot <strong>na</strong> sloboda niz humano i ~ove~no postapuvawe<br />
so <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> obezbeduvaat niv<strong>na</strong> resocijalizacija. Vo tie<br />
streme`i osobeno mesto zazemaat sovremenite koncepcii {to z<strong>na</strong>~at<br />
re{enija koi gi ubla`uvaat posledicite od <strong>na</strong>pored<strong>na</strong>ta egzistencija<br />
<strong>na</strong> prevospitnite i represivnite elementi <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta kako i onie<br />
re{enija {to ovozmo`uvaat kaz<strong>na</strong>ta da ne bide kriminogen faktor,<br />
tuku merka preku koja se <strong>na</strong>stojuva `ivotot i rabotata vo kazneno-popravnite<br />
usatnovi da bide organiziran <strong>na</strong> toj <strong>na</strong>~in {to }e mu se pribli`uvaat<br />
<strong>na</strong> `ivotot i rabotata <strong>na</strong> slobodnite gra|ani. Vo taa smisla<br />
se prifateni i osnovnite princpi <strong>na</strong> izvr{uvaweto <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta li-<br />
{uvawe od sloboda koi <strong>na</strong>{iot penitencijaren sistem denes go pravat<br />
eden od <strong>na</strong>jdemokratskite i <strong>na</strong>jhumani vo svetot. Principite <strong>na</strong> resocijalizacija,<br />
zakonitost, humanost, razvivawe <strong>na</strong> li~<strong>na</strong>ta odgovornost,<br />
<strong>osudeni</strong>~koto samouravuvawe, grupnoto izdr`uvawe <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta, postpe<strong>na</strong>l<strong>na</strong>ta<br />
za{tita <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> i sl., ovozmo`uvaat da se trgnuva<br />
pred se od storitelot <strong>na</strong> krivi~noto delo vrz koj le`i glavniot tovar<br />
za uspee{no ostvaruvawe <strong>na</strong> prevospitnite procesi vo penitencijarnite<br />
ustanovi. Poradi toa se odi kon se pogolema individualizacija<br />
<strong>na</strong> toj tretman, kon negovo prilagoduvawe <strong>na</strong> li~nite karakteristiki<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>. No, so ogled <strong>na</strong> toa {to objektivno ne e mo`no da se<br />
109
prezemaat <strong>na</strong>polno individualizirani tretmani sprema site <strong>osudeni</strong><br />
<strong>lica</strong> principot <strong>na</strong> individualizacijata nerazdelno e povrzan so klasifikacijata<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> {to se pojavuva kako pomo{en instrument<br />
i metod za prakti~no sproveduvawe <strong>na</strong> individualizacijata.<br />
Site ovie idei {to poleka no sigurno si go probivaa patot i<br />
postojano se dooblikuvaa, dovedoa do sovremeniot poim <strong>na</strong> principot<br />
<strong>na</strong> individualizacijata i klasifikacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>. Vo taa<br />
smisla moderniot poim <strong>na</strong> subjektivno-objektiv<strong>na</strong>ta individualizacija<br />
se sfa}a kako princip pod koj vo <strong>na</strong>j{iroka smisla <strong>na</strong> zborot se podrazbira<br />
prilagoduvawe <strong>na</strong> krivi~ite sankcii <strong>na</strong> potrenite karakteristiki<br />
<strong>na</strong> storitelot <strong>na</strong> krivi~noto delo za da mo`at da se ostvarat<br />
nivnite celi. Od ovoj poim proizleguva i <strong>na</strong> nego se <strong>na</strong>dovrzuva<br />
klasifikacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> koja pretstavuva metod za podelba<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> po kazneno-popravni ustanovi i vo grupi v<strong>na</strong>tre vo<br />
niv so cel da se sozdadat povolni uslovi za prime<strong>na</strong> <strong>na</strong> individualiziran<br />
tretman, no i za spre~uvawe <strong>na</strong> me|usebnite {tetni vlijanija kaj<br />
zatvorenicite i za odr`uvawe <strong>na</strong> discipli<strong>na</strong>ta.<br />
Ostvaruvaweto <strong>na</strong> ovie zamisli, me|utoa, <strong>na</strong>iduva <strong>na</strong> niza te{-<br />
kotii od teoretska i prakti~<strong>na</strong> priroda. ]e se obideme da gi izdvoime<br />
<strong>na</strong>jz<strong>na</strong>~ajnite problemi {to go popre~uvaat pravilnoto ostvaruvawe<br />
<strong>na</strong> postavkite vrz koi e postaveno izvr{uvaweto <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta i da dademe<br />
predlozi za nivno otstranuvawe de lege ferenda.<br />
1. Efikasnoto izvr{uvawe <strong>na</strong> krivi~nite sankcii prostavuva<br />
izgradba <strong>na</strong> realen model za klasifikacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> koj, za<br />
`al, vo zakonodavstvoto, teorijata i praktikata <strong>na</strong> <strong>na</strong>{iot peitencijaren<br />
sistem vo ovoj moment nedostasuva. Poadi toa vo domenot <strong>na</strong> izvr{uvaweto<br />
<strong>na</strong> kaznite kako prioritetno barawe se <strong>na</strong>metnuva <strong>na</strong>dgradbata<br />
<strong>na</strong> takov model <strong>na</strong> klasifikacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> {to }e se bazira<br />
vrz jasni i precizni kriteriumi. Toj mora da vodi smetka za objektivite<br />
mo`nosti za adekvatno ostvaruvawe <strong>na</strong> klasifikacijata kako i<br />
za perspektivite <strong>na</strong> nejziniot razvoj, me|utoa so sozdavawe dovolno<br />
prostor za korekcii i otfrlawe <strong>na</strong> takvi klasifikacioni {emi {to<br />
nemaat platforma za egzistencija vo praktikata. I <strong>na</strong>jposle, pri utvrduvaweto<br />
<strong>na</strong> kriteriumite {to treba da ovozmo`at <strong>na</strong>joptimal<strong>na</strong> karegorizacija<br />
<strong>na</strong> kazneno-popravnite ustanovi i klasifikacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong> vo rakite <strong>na</strong> sekoja od niv mora da se vodi smetka da se ostvarat<br />
celite: resocijalizacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>, spre~uvawe <strong>na</strong> krimi<strong>na</strong>l<strong>na</strong>ta<br />
infekcija i odr`uvawe <strong>na</strong> discipli<strong>na</strong>ta se razbira preku<br />
predviduvaweto i se pogolema prime<strong>na</strong> <strong>na</strong> diferencirani oblici <strong>na</strong><br />
tretman.<br />
2. Horizontal<strong>na</strong>ta klasifikacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> pretstavuva<br />
niv<strong>na</strong> podelba po odredeni specijalizirani kazneno-poravni ustanovi.<br />
Me|utoa, vo <strong>na</strong>{ata republika ovaa faza <strong>na</strong> klasifikacijata<br />
realno se ostvaruva samo vo pogled <strong>na</strong> kriteriumite: visi<strong>na</strong> <strong>na</strong> izre~e<strong>na</strong>ta<br />
kaz<strong>na</strong> i so ogled <strong>na</strong> toa dali se raboti za obvineti ili <strong>osudeni</strong><br />
110
<strong>lica</strong>, iako vo toj pogled vo ZIS se predvideni i drugi kriteriumi.<br />
Rasporedot po osta<strong>na</strong>tite kriteriumi se pravi samo delumno, no vo ramkite<br />
<strong>na</strong> op{tiot KPD Idrizovo kade {to se predvideni posebni<br />
oddelenija za oddelni kategorii <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong>. Tie oddelenija mora<br />
da pretstavuvaat posebni kazneno-popravni ustanovi ako sakame <strong>na</strong>{iot<br />
penitencijaren sistem da ostane <strong>na</strong> linijata {to mo`e da mu odgovori<br />
<strong>na</strong> sovremenite barawa <strong>na</strong> izvr{uvawe <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta. Na{eto op{testvo<br />
mora da izdvoi fi<strong>na</strong>nsiski sredstva so koi }e mo`e stvarno da se<br />
ostvarat proklamiraite <strong>na</strong>~ela vo vrska so resocijalizacijata <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong>, bidej}i vo sega{nite uslovi vo KPD Idrizovo ne postojat<br />
nikakvi uslovi za fizi~ko oddeluvawe <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>cite. Na{eto zalagawe<br />
za otvorawe <strong>na</strong> posebni kazneno-popravni ustanovi i za site<br />
kategorii <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong> za koi vo momentov vo KPD Idrizovo ne<br />
postojat ni posebni oddelenija, a toa se: recidivistite, pomladite polnoletni<br />
<strong>lica</strong>, psihopatite i alkoholi~arite i <strong>na</strong>romanite.<br />
3. Vertikal<strong>na</strong>ta klasifikacija pretstavuva podelba <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong> po oddelenija, grupi i podgrupi vo ramkite <strong>na</strong> ed<strong>na</strong> kaznenopoprav<strong>na</strong><br />
ustanova. Kriteriumite za nejzinoto ostvaruvawe poa|aat od<br />
subjektivnie osobini i karakteristiki <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> za da vrz niv<br />
poefikasno i polesno se sproveduvaat istovidni prevospitni procesi.<br />
Me|utoa, ovie kriteriumi mnogu ~esto se zemaat pome{ano i objektivnite<br />
kriteriumi koi slu`at za ostvaruvawe <strong>na</strong> horizontal<strong>na</strong>ta klasifikacija<br />
{to ne e re{enie koe {to mo`e da go opravda postoeweto <strong>na</strong><br />
vertikal<strong>na</strong>ta klasifikacija, a toa e potrebno da se koristat samo ~isto<br />
subjektivni kriteriumi i toa samo toga{ koga so niv se ovozmo`uva<br />
fizi~ko oddeluvawe <strong>na</strong> formiranite kategorii <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>ci, bidej-<br />
}i vo sprotivno se onevozmo`uva doslednosta, iscrpnosta i homogenosta<br />
<strong>na</strong> klasifikacionite grupi.<br />
Vo pogled <strong>na</strong> vertikal<strong>na</strong>ta klasifikacija vo ZIS se predvideni<br />
kriteriumite: li~ni svojstva <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> i nivnoto odnesuvawe<br />
vo vrska so mo`nostite za steknuvawe <strong>na</strong> pogodnosti. Poradi svojata<br />
op{tost, za prviot kriterium mo`e da se re~e deka skoro <strong>na</strong> ni-<br />
{to pokonkretno ne uka`uva, dodeka vtoriot z<strong>na</strong>~i pasivno po~ituvawe<br />
<strong>na</strong> Ku}niot red zaradi steknuvawe <strong>na</strong> privilegii. Vo KPD Idrizovo<br />
vtoriot kriterium se pojavuva kako glaven i edinstven i se ostvaruva<br />
<strong>na</strong> toj <strong>na</strong>~in {to <strong>osudeni</strong>cite vo Domot se rasporeduvaat vo ~etiri<br />
kategorii bez nivno fizi~ko oddeluvawe. Me|utoa ovoj kriterium<br />
kako {to ve}e vidovme e zastaren bidej}i ne vodi smetka za resocijalizacijata<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> koi spored <strong>na</strong>{e mislewe so site pogodnosti<br />
bi trebalo da se steknuvaat vo site klasifikacioni formi.<br />
Poradi seto toa vo pogled <strong>na</strong> vertikal<strong>na</strong>ta klasifikacija <strong>na</strong><br />
<strong>osudeni</strong>cite vo sega{nite uslovi <strong>na</strong> KPD Idrizovo ja predlagame sled<strong>na</strong>va<br />
klasifikacio<strong>na</strong> {ema. Klasifikacita bi trebalo da se ostvaruva<br />
<strong>na</strong> tri nivoa. Imeno, <strong>na</strong>jprvin e neophodno da se izdvojat site <strong>osudeni</strong>ci<br />
<strong>na</strong> koi im e potreben tretman od onie <strong>na</strong> koi ne im e potreben.<br />
111
Pritoa, so ogled <strong>na</strong> mo`nite oblici <strong>na</strong> tretman sprema onie <strong>osudeni</strong>ci<br />
za koi {to toj e potreben, se <strong>na</strong>metnuva potrebata od niv<strong>na</strong> <strong>na</strong>tamo-<br />
{<strong>na</strong> podelba. Kriteriumite za niv<strong>na</strong> <strong>na</strong>tamo{<strong>na</strong> klasifikacija {to<br />
nie gi predlagame se: potrebata za {kolsko i stru~no usovruvawe, potrebata<br />
od prezemawe <strong>na</strong> posebni terapeutski merki vo oblik <strong>na</strong> grupno<br />
sovetuvawe i grup<strong>na</strong> psihoterapija, potrebata za lekuvawe i potrebata<br />
za prezemawe <strong>na</strong> posebni vospitni i prevospitni merki <strong>na</strong> tretman<br />
sprema site <strong>osudeni</strong>ci koi so ogled <strong>na</strong> motivite i te`i<strong>na</strong>ta <strong>na</strong> krivi~noto<br />
delo uka`uvaat <strong>na</strong> toa. Vo ramkite <strong>na</strong> grupite <strong>osudeni</strong>ci formirai<br />
vrz baza <strong>na</strong> ovie kriteriumi, po potreba i vo zavisnost od mo`nostite<br />
<strong>na</strong> Domot bi mo`elo da se sprovede i t.n subklasifikacija (<strong>na</strong>tamo{no<br />
rasporeduvawe <strong>na</strong> osudnite <strong>lica</strong> vo podgrupi spored odredeni<br />
dopolnitelni obele`ja <strong>na</strong> niv<strong>na</strong>ta li~nost).<br />
Eden od problemite so koi se sudira <strong>na</strong>{ata penitencijar<strong>na</strong><br />
praktika e i kadrovskata neekipiranost <strong>na</strong> priemnite oddelenija. Nedostatokot<br />
<strong>na</strong> oddelni stru~waci ili nivnoto vrabotuvawe samo vo honoraren<br />
odnos gi stesnuva mo`nostite za iskoristuvawe <strong>na</strong> site metodolo{ki<br />
postapki preku koi treba da dojde do prodlabo~e<strong>na</strong>ta a<strong>na</strong>liza<br />
<strong>na</strong> site aspekti <strong>na</strong> li~nosta <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>cite. Takvata nepovol<strong>na</strong> sostojba<br />
e osobenost i <strong>na</strong> KPD Idrizovo {to uka`uva <strong>na</strong> urgent<strong>na</strong>ta potreba<br />
od prezemawe poanga`irani ~ekori za kompletirawe <strong>na</strong> negovoto<br />
preiemno oddelenie so neophodniot kvalifikuvan kadar kako iten<br />
preduslov za poefikasno ostvaruvawe <strong>na</strong> izvr{<strong>na</strong>ta individualizacija<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>. Vo taa smisla e potrebno izgraduvawe jasen koncept<br />
<strong>na</strong> priemnoto oddelenie i razrabotka <strong>na</strong> metodite za opservacija <strong>na</strong><br />
<strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> kako i vklu~uvawe <strong>na</strong> negovite stru~waci i vo izveduvaweto<br />
<strong>na</strong> tretmanot sprema <strong>osudeni</strong>cite.<br />
5. Kadrovskata neekipiranost <strong>na</strong> priemnite oddelenija go <strong>na</strong>metnuva<br />
isto taka z<strong>na</strong>~ajniot problem <strong>na</strong> selekcija <strong>na</strong> site <strong>osudeni</strong>ci vrz<br />
koi }e se primeni opservacijata. Vo KPD Idrizovo za taa cel se koristat<br />
kriteriumite: dol`i<strong>na</strong> <strong>na</strong> izre~e<strong>na</strong>ta kaz<strong>na</strong> i te`i<strong>na</strong> <strong>na</strong> krivi~noto<br />
delo. Spored <strong>na</strong>{e mislewe kako osnovno barawe <strong>na</strong> penitencijar<strong>na</strong>ta<br />
individualizacija i biten i neizostaven del <strong>na</strong> sekoja resocijalizacija<br />
se pojavuva potrebata od prou~uvawe <strong>na</strong> li~nosta <strong>na</strong> site novodojdeni<br />
<strong>osudeni</strong> <strong>lica</strong>. zaradi toa vo praktikata treba da se iskoristi<br />
konstruiraweto <strong>na</strong> kriteriumi za izbor <strong>na</strong> osudernici vrz koi<br />
edinstveno }e se primenuva opservacijata {to ne z<strong>na</strong>~i deka pri nejzinoto<br />
izveduvawe <strong>na</strong> site <strong>osudeni</strong>ci treba da im se posveti isto vnimanie.<br />
Li~nosta <strong>na</strong> odredeni kategorii <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>ci }e se ispituva po<br />
prodlabo~eno, no sekoga{ so nu`no vnimanie i vo vrska so storenoto<br />
delo koe {to gi odreduva granicite <strong>na</strong> prodiraweto vo vo nivniot<br />
li~en i semen `ivot.<br />
6. A<strong>na</strong>lizata <strong>na</strong> kompleksnite zada~i {to treba da se ostvarat<br />
vo priemnite oddelenija <strong>na</strong> kazneno-popravnite ustanovi predizvika i<br />
protivre~ni mislewa vo pogled <strong>na</strong> potrebata za osnovaweto <strong>na</strong> opser-<br />
112
vacioni centri. So formiraweto <strong>na</strong> eden opservacionen cetar vo <strong>na</strong>-<br />
{ata republika, spored <strong>na</strong>{e mislewe bi se zbogatila opservacijata<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> i verifikacijata <strong>na</strong> postave<strong>na</strong>ta dijagnoza i prognoza<br />
za nivniot tretman, a so toa bi se do{lo i do popovolni rezultati<br />
vo pogled <strong>na</strong> sproveduvaweto <strong>na</strong> klasifikacijata. Formiraweto <strong>na</strong> takov<br />
opservacionen centar zasega go spre~uva edinstveno nedostigot <strong>na</strong><br />
fi<strong>na</strong>nsiski sredstva, no toa sekako ne e ne<strong>na</strong>dminliv problem ako vo<br />
taa <strong>na</strong>soka podosledno se anga`iraat site <strong>na</strong>dle`ni faktori.<br />
7. Ako logikata <strong>na</strong> klasifikacijata e <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> da se rasporeduvaat<br />
spored zaedni~kite svojstva vo kompaktni i funkcio<strong>na</strong>lni<br />
grupi kade {to polesno }e se sprovede individualniot i grupniot<br />
tretman, homogenite <strong>osudeni</strong>~ki grupi se edinstveniot ispraven pat za<br />
ostvaruvawe <strong>na</strong> penitencijar<strong>na</strong>ta individualizacija i resocijalizacija<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong>. Vo homogenite <strong>osudeni</strong>~ki grupi koi se sozdavaat<br />
preku operacio<strong>na</strong>lizavcija <strong>na</strong> odreden brpoj pova`ni i postabilni zaedni~ki<br />
svojstva <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>cite se sozdava <strong>na</strong>jpovol<strong>na</strong> atmosfera vo<br />
koja mo`e da se ostvari sproveduvawe <strong>na</strong> individualizirani tretmani,<br />
spre~uvawe <strong>na</strong> krimi<strong>na</strong>l<strong>na</strong>ta infekcija i odr`uvawe <strong>na</strong> discipli<strong>na</strong>ta<br />
kaj zatvorenicite.<br />
8. Poradi toa {to dijagnozata i prognozata od izvr{e<strong>na</strong>ta opservacija<br />
<strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> i nivniot raspored vo odrede<strong>na</strong> klasifikacio<strong>na</strong><br />
grupa ne mo`at da se smetaat za kone~ni, vo zakonodavstvoto e<br />
predvide<strong>na</strong> postapkata {to se <strong>na</strong>rekuva reklasifikacija <strong>na</strong> <strong>osudeni</strong>te<br />
<strong>lica</strong>. Reklasifikacijata vsu{nost, pretstavuva prerasporeduvawe <strong>na</strong><br />
<strong>osudeni</strong>te <strong>lica</strong> od ed<strong>na</strong> vo druga kazneno-poprav<strong>na</strong> ustanova ili pak, od<br />
edno vo drugo oddelenie, grupa ili podgrupa vo ramkite <strong>na</strong> ista kazneno-poprav<strong>na</strong><br />
ustanova. Ovaa postapka treba da ja ostvaruva stru~iot<br />
tim <strong>na</strong> priemnoto oddelenie vo sorabotka so osta<strong>na</strong>tite slu`bi od kazneno-poprav<strong>na</strong>ta<br />
ustanova, a ne upravitelot <strong>na</strong> Domot i republi~kiot<br />
sekretar za pravosudstvo kako <strong>lica</strong> koi ne ja poz<strong>na</strong>vaat li~nosta <strong>na</strong><br />
<strong>osudeni</strong>cite, pa spored toa, i ne mo`at da donesuvaat pravilni odluki<br />
za vakvi suptilni pra{awa.<br />
[to se odnesuva do kriteriumite za reklasifikacija tie kriteriumi<br />
soodvetno gi regulira ZIS so ~l. 36 i 112 koi se dovol<strong>na</strong><br />
osnova za pravilno ostvaruvawe <strong>na</strong> nejzi<strong>na</strong>ta funkcija. Me|utoa, {to<br />
se odnesuva do dopolnitelnite kriteriumi {to gi konstruira praktikata<br />
tie, spored <strong>na</strong>{e mislewe, ne mu odgovaraat <strong>na</strong> potrebata za ostvaruvawe<br />
<strong>na</strong> nejzinite celi i poradi toa treba da se isklu~i niv<strong>na</strong>ta<br />
prime<strong>na</strong>.<br />
113
114
KORISTENA LITERATURA<br />
A<br />
Ansel, Mark Ansel, Karakteristi~<strong>na</strong> obele`aja moderne politike suzbijanja<br />
krimi<strong>na</strong>liteta, Zbornik fakulteta u Zagrebu, Zagreb, 1969/1.<br />
Ata<strong>na</strong>ckovi}, Dr. Dragoljub Ata<strong>na</strong>ckovi}, Kiteriumi odmeravanja kazne,<br />
Prosveta, Beograd, 1975.<br />
B<br />
Bavcon - Vodopivec, Dr. Ljubo Bavcon i Dr. Katja Vodopivec, Individualizacija<br />
kazn v praksi <strong>na</strong>{ih sodi{~, Ljublja<strong>na</strong>, 1960.<br />
Bavcon, Dr. Ljubo Bavcon, Noviji krimi<strong>na</strong>lno-politi~ki pogledi <strong>na</strong><br />
individualizaciju mera protiv delinkve<strong>na</strong>ta, Narod<strong>na</strong> milicija, Beograd, 1958/6,<br />
str. 1-20.<br />
Ba~i} I, Dr. Franjo Ba~i}, Izvr{uvawe <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta li{uvawe<br />
od sloboda, Za{tita, Skopje, 1962/6, str. 599-617 i 1963/1 str. 25-46.<br />
II, istiot, Oganizacija i tok procesa prevaspitanja zatvorenika,<br />
JRKKP, Beograd, 1963/1, str. 31<br />
III, istiot, Nekolku <strong>na</strong>pomeni za problemot <strong>na</strong> individualizacijata<br />
<strong>na</strong> maloletnite delinkventi, Prav<strong>na</strong> misla, Skopje, 1964/5-6,<br />
str. 46-53.<br />
IV, istiot, Ote`avaju~e i poo{travaju~e okolnosti u ka`njavanju u jugoslovenskom<br />
krivi~nom pravu, JRKKP, Beograd, 1964/2, str. 220-231.<br />
V, istiot, Novata op{testve<strong>na</strong> odbra<strong>na</strong> - sovremeno zapadno<br />
dvi`ewe vo krimi<strong>na</strong>l<strong>na</strong>ta politika (sumaren prikaz <strong>na</strong> nekolku osnovni<br />
kriti~ki zabele{ki), Godi{nik <strong>na</strong> Pravniot fakultet vo Skopje,<br />
Skopje, 1967, str. 105-130.<br />
VI, istiot, Kuda ide krivi~no pravo, JRKKP, Beograd, 1970/3, str.<br />
457-467.<br />
VII, istiot, Krivi~no pravo, op{t del, Univerzitetska pe~atnica,<br />
Skopje, 1972.<br />
VIII, istiot, Krivi~no pravo - op~i deo, Informator, Zagreb, 1978.<br />
Beeley, Arthur Beeley, Kaznio<strong>na</strong> kao labaratorij za prou~avanje prestupnika,<br />
Izbor, Zagreb, 1960/4, str. 423.<br />
Bo{kovi}, B. Bo{kovi}, Konfrontacija klasi~nog krivi~nog prava i<br />
dru{tvene odbrane, JRKKP, Beograd, 1965/2, str 249-257.<br />
Byerley, oseph Byerley, Te`ak ka`njenik, Izbor, Zagreb, 1961/3, str.<br />
298-304.<br />
115
Brinc, Dr. Franc Brinc, Neke karakteristike korektivnog sistema u<br />
SAD, Penologija, Beograd, 1977/1, str. 24-42.<br />
C<br />
Cari}, Ante Cari}, Tretman prema multirecidivistima, Zbornik radova<br />
Pravnog fakulteta, Split, 1963, I, str, 59-78.<br />
^<br />
^ejovi} I, Bora ^ejovi}, Istoriski razvoj principa individualizacije krivi~nih<br />
sankcija, Arhiv, Beograd, 1971/2-3, str. 297-308.<br />
II, istiot, Opservacija osudjenih <strong>na</strong> kaznu li{enja slobode, 13 Maj<br />
Beograd, 1972/11, str. 3-12.<br />
III, istiot, Neka razmatranja o principu idividualizacije kazne li{enja<br />
slobode, Zbornik IKSI, Beograd, 1972/1, str. 213-226.<br />
IV, istiot, Krivi~no pravo, op{ti deo, Beograd, Privred<strong>na</strong> {tampa,<br />
1979.<br />
^ubinski, Dr Mihajlo ^ubinski, Op{te karakteristike novih {kola u krivi~om<br />
pravu, Beograd, izd. Geca Kon, 1925.<br />
D<br />
Davidovi}, I, Dragomir Davidovi}, <strong>Klasifikacija</strong> osudjenih <strong>lica</strong>, materijali<br />
za VIII Savetovanje odr`ano od 22 do 25 maja <strong>na</strong> temu " Izvr{avanje krivi~nih<br />
sankcija institucio<strong>na</strong>lnog karaktera."<br />
II, istiot, Neke karakteristike sistema izvr{enja kazni li{enja slobode<br />
u SAD, JRKKP, Beograd, 1968/1 str. 36.<br />
III, istiot, <strong>Klasifikacija</strong> osudjenih <strong>lica</strong> u SSSR-u, Pravni `ivot Beograd,<br />
1969/5, str. 39-45.<br />
IV, istiot, Zavoreni~ki sistem u Republici Zambiji, Penologija, Beograd,<br />
1975/2, str. 71-80.<br />
Davidovi} i dr. Dr. Dragomir Davidovi} i dr. Kategorizacija kazneno<br />
poravnih domova i klasifikacija osudjenih <strong>lica</strong> u Jugoslaviji, IKKI, Beograd,<br />
1970.<br />
X<br />
Dzoki}, Velibor Dzoki}, U~e{~e osudjenih u organizovanju rada i `ivota<br />
u KPU-ma Srbije, Penologija, Beograd, 1973/1, str. 40-44.<br />
Djini}, Jele<strong>na</strong> [padijer Djini}, Zatvoreni~ko dru{tvo, IKKI Beograd,<br />
1973.<br />
116
E<br />
1962.<br />
Eliot, Mejel Eliot, Zlo~in u savremenom dru{tvu, Svetlost, Sarajevo,<br />
F<br />
Forrante, Franko Forrante, Psiho eti~ko ispitivanje i osoblje kaznenopopravnih<br />
ustanova, Izbor, Zagreb, 1958/4, str. 479.<br />
G<br />
Gartner, Branko Gartner, Karakteristike francuskog pernitencijarnog<br />
sistema, Penologija, Beograd, 1979/1-2, str. 105-126.<br />
Gutovi}, Vuka{in Gutovi}, Poz<strong>na</strong>vanje li~nosti vaspitanika u okolnostima<br />
u kojima se on <strong>na</strong>lazi, Penologija, Beograd, 1976/2, str. 201-204.<br />
Gori~ar, Dr Jo`e Gori~ar, Sociologija, Izdava~ko preduze~e Rad, Beograd,<br />
1967.<br />
H<br />
Hinderer, Dr. Hans Hinderer, Li~nost povratnika, JRKKP, Beograd,<br />
1974/4. str. 659-669.<br />
Horvati}, Dr. @eljko Horvati}, Princip legaliteta i individualizacije u<br />
jugoslovenskom krivi~nom pravu prije i <strong>na</strong>kon dono{enja novih krivi~noh zako<strong>na</strong>,<br />
JRKKP, Beograd, 1971 str. 14-41.<br />
I<br />
Izzo, I, Domeniko Izzo, Primedbe <strong>na</strong> organizacione probleme Zavoda<br />
za posmatranje, Izbor, Zagreb, 1957/1, str. 82<br />
II, istiot, Komentar organizacionim problemima Zavoda za posmatranje,<br />
Izbor, Zagreb, 1959/4, str. 427.<br />
Izve{taj, Izve{taj talijanske komisije za psiholo}{ka prou~avanja o izvr{enim<br />
posetama u inozemstvu, Izbor, Zagreb, 1958.<br />
Ivan~i} i dr, S. Ivan~i} i dr, Rad sa porodicama le~enih alkoholi~ara u<br />
kazneno-popravnom domu u Lepoglavi, Penologija, Beograd, 1977/2.<br />
Ivo{evi}, Dr. Dejan Ivo{evi}, Drevno ka`njavanje, JRKKP, Beogard,<br />
1970/4, str. 695-708.<br />
J<br />
Jani~ijevi}, H. Jani~ijevi}, Problemi psihijatriske ekspertize okrivljenog,<br />
Pravni `ivot, Beograd, 1963/2.<br />
117
Jaspers, Karl Jaspers, Op{ta psihopatologija, Prosveta, Savreme<strong>na</strong><br />
administracija, Beograd, 1978.<br />
Ja{ovi}, I, Dr. @arko Ja{ovi}, Principi prevaspitavanja <strong>lica</strong> osudjenih<br />
<strong>na</strong> kaznu li{enja slobode, Pravni `ivot, Beograd, 1964/2, str. 22-32<br />
II, istiot, Uloga slobodnog vreme<strong>na</strong> u resocijalizacii maloletnih prestupnika,<br />
Penologija, Beograd, 1974/1, str. 35-44.<br />
Jeroti}, V. Jeroti}, Li~nost, njen razvoj i posledice, JRKKP, Beogard,<br />
1974/3, str. 443.<br />
Jevti}, I, Du{an Jevti}, Sudska prihijatrija, Narod<strong>na</strong> knjiga, Beograd,<br />
1951.<br />
II, istiot, Sudska psihopatologija, Mediciska knjiga, Beograd-Zagreb,<br />
1960.<br />
Jovanovi}, Ljubi{a Jovanovi}, Krivi~no pravo, op{to deo, Savreme<strong>na</strong><br />
administracija, Beograd, 1980.<br />
K<br />
Kambovski I, Vlado Kambovski, Neka razmi{ljanja o individualizaciji<br />
kazni li{enja slobode, Penologija, Beograd, 1976/2, str. 153-166.<br />
II, istiot, Nekoi razisluvawa za individualizacijata <strong>na</strong> izvr-<br />
{uvaweto <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta li{uvawe od sloboda, Bezbednost, Skopje, 1977/5,<br />
str. 531<br />
III, istiot, Resocijalizacija i klas<strong>na</strong> su{ti<strong>na</strong> krivi~nog prava, JRKKP,<br />
Beograd, 1976/3, str. 307-332.<br />
Kampanela, Tomazo Kampanela, Grad Sunca, Kultura, Beograd,<br />
1964.<br />
Ka<strong>na</strong>pa, Dzakomo Ka<strong>na</strong>pa, Krimi<strong>na</strong>l<strong>na</strong> li~nost i tipologija delinkve<strong>na</strong>ta,<br />
VIII Medzu<strong>na</strong>rodni kongres za kriminologiju, Beograd, 1973.<br />
Kiehne, K. Kiehne, Profesio<strong>na</strong>lni zlo~nci iz <strong>na</strong>vike i njihovo plansko<br />
<strong>na</strong>dziranje, Izbor, Zagreb, 1965/2, str. 208.<br />
Kobe I, Petar Kobe, Nekoliko pogleda <strong>na</strong> individualizaciju krivi~nog<br />
postupka, Na{a zakonitost, Zgreb, 1959/11-12, str. 481-492.<br />
II, istiot, Tipolo{ke klasifikacije zlo~i<strong>na</strong>ca, Narod<strong>na</strong> milicija, Beograd,<br />
1959/4, str. 7-29.<br />
III, istiot, Ispitivanje li~nosti u~inioca krivi~og dela kao nu`<strong>na</strong> posledica<br />
individualizacije pri izricanju krivi~ne sankcije i njenom izvr{enju,<br />
JRKKP, Beograd, 1964/4, str. 435-459.<br />
Komentar, Komentar krivi~nog zako<strong>na</strong> SFRJ, Savreme<strong>na</strong> administracija,<br />
Beograd, 1978.<br />
Kramari}, Ivica Kramari}, Stanislav Ziembicki; <strong>Klasifikacija</strong> osudzenih,<br />
Penologija, Beograd, 1976/1, str. 81-90.<br />
Kup~evi}, Rajka Kup~vi} - Mladzenovi}, Osnovi penologije, Svetlsot<br />
Sarajevo, 1972.<br />
Cornil, Paul Cornil, Kaz<strong>na</strong> tamnice, Izbor, Zagreb, 1956/1, str. 84-96.<br />
118
Cote, Marin L. Cote, Medikosocijalno i psiholo{ko ispitivanje mladzih<br />
pounoletnika, Izbor, Zagreb, 1960, str. 293-299<br />
L<br />
Lamers, Ernes Lamers, Aktuerlni problemi takozvanog zatvora sa<br />
maksimalnom sigurno{~u, Izbor, Zagreb, 1956/1, str. 71<br />
Lazin, D`ord`e Lazin, Dragoljub Ata<strong>na</strong>ckovi}, Kriteriumi odmeravanja<br />
kazne, Penologija, Beograd, 1976/1, str. 75-81.<br />
Lazarevi} I, Ljubi{a Lazarevi}, Dru{tve<strong>na</strong> odbra<strong>na</strong> - Savremeni poziv<br />
u krimi<strong>na</strong>lnoj politici, Na{a zakonitost, Zagreb, 1958/7-8.<br />
II, istiot, Polo`aj mladzih punoletnika u krivi~nom peavu, IKKI, Beograd,<br />
1966.<br />
III, istiot, Polo`aj nekih kriminolo{kih kategorija delinkve<strong>na</strong>ta u<br />
savremenom krivi~nom pravu, Pravni `ivot, Beograd, 1966/2, str. 13-36.<br />
Lazarevi}, Desanka Lazarevi}, Kratkotrajne kazne zatvora, IKKI. Beograd,<br />
1974.<br />
Lazarevi} i dr, Ljubi{a lazarevi} i dr, Prime<strong>na</strong> zavodskih vaspitnih<br />
mera prema maloletnicima, IKKI Beograd, 1965.<br />
Lopez-Ray, Manuel Lopez - Ray, <strong>Klasifikacija</strong>, karakter i konstrukcija<br />
kaznenih zavoda, Priru~nik, Zagreb, 1962/6, str. 624-632.<br />
II, istiot, Da<strong>na</strong>{nji kazneni zahtevi i savreme<strong>na</strong> kazne<strong>na</strong> politika,<br />
Izbor, Zagreb, 1963/3, str. 300-319.<br />
III, istiot, Neki kriti~ki osvrti <strong>na</strong> neke osnovne oblike zavodskog<br />
tretma<strong>na</strong> osud`enih, Ibor, Zagreb, 1965/1, str. 67-78.<br />
M<br />
Mari<strong>na</strong>, Panta Mari<strong>na</strong>, Krivi~<strong>na</strong> postapka <strong>na</strong> SFRJ, Kultura,<br />
Skopje, 1979.<br />
Mattia, Angelo Di Mattia, Li~nost izvr{ioca protivdru{tvenog po<strong>na</strong>-<br />
{anja, Izbor, Zagreb, 1956/4, str. 483.<br />
Mati} I, Olgica Mati}, Ispitivanje li~nosti maloletnika u priemnim<br />
odeljenjima vaspitno-popravnih domova, IKKI, Beograd, 1972/1, str. 228-255.<br />
II, istiot, Ispitivanje maloletnih delinkve<strong>na</strong>ta, IKSI, Beograd, 1974.<br />
III, istiot, Svrha i obim ispitivanja maloletnih delinkve<strong>na</strong>ta, 1978/1-<br />
2, str. 3<br />
Mati}, ^edomir Mati}, O uslovima individualizacije kazne u KPD u<br />
NR Srbiji, Narod<strong>na</strong> milicija, Beograd, 1967/7-8, str. 369-372.<br />
Materijali, Materijali za Savetoivanje u Kuparima <strong>na</strong> temu "Nove krivi~no<br />
zakonodavstvo sa stanovi{ta primene u praksi, JRKKP, Beograd,<br />
1977/2.<br />
Mli<strong>na</strong>ri}, Franjo Mli<strong>na</strong>ri}, Uloga psihologa u kazneno-popravnim i vaspitno-popravnim<br />
ustanovama u procesu resocijalizacije, Penologija, Beograd,<br />
1975/1, str. 63-74.<br />
119
Mihalski-Weirzebiski, Wojcich Migalski i Piotr Weirzebiski, Osnovni<br />
problemi kazne li{enja slobode u Poljskoj , JRKKP, Beograd, 1980/1, str. 55-<br />
65.<br />
Milosavljevi}, Milosav Milosavljevi}, Problemi klasifikacije povratni~kog<br />
krimi<strong>na</strong>la, Bezbednost, Beograd, 1972/3, str. 264-272.<br />
Milo{evi} I, Svetislav Milo{evi}, Sistem izvr{enja kazni u Danskoj, Penologija,<br />
Beograd, 1977/1, str. 87-112.<br />
II, istiot, Sistem izvr{enja krivi~nih sankcija u [vedskoj, Penologija,<br />
Beograd, 1979/1, str. 83-103.<br />
Miti} I, Svetislav Miti}, Uticaj grupnog savetovanja <strong>na</strong> menjanje stavova<br />
osudzenih <strong>lica</strong>, Penologija, Beograd, 1975/2, str. 44-50.<br />
II, istiot, Dileme u primeni psihoterapeutskih metoda u prevaspitavanju<br />
osud`enih <strong>lica</strong>, Penologija, Beograd, 1977/2, str. 25-38.<br />
Milutinoci} I, Milan Milutinovi}, Savremene tendencije u oblasti penolo{ke<br />
misli i prakse, Penologija, Beograd, 1973/1, str. 6-18.<br />
II, istiot, Osnovne tendencije u savremenoj kriminologiji, Materijali<br />
VII Med`u<strong>na</strong>rodnog kongresa za kriminologiju, Beograd, 1973.<br />
III, istiot, Kriminologija, Savreme<strong>na</strong> administracija, Beograd, 1976.<br />
IV, istiot, Penologija, Savreme<strong>na</strong> administracija, Beograd, 1977.<br />
Mor, Tomas Mor, Utopija, Kultura, Beograd, 1964.<br />
Morison, L. R. Morison, Uloga zatvorskih psihologa, Izbor, Zagreb,<br />
1960/1, str. 49-59.<br />
N<br />
Novoselac, Petar Novoselac, Prilog kritici nove dru{tvene odbrane,<br />
JRKKP, Beograd, 1977/1, str. 83-93.<br />
O<br />
Ogrizovi} I, Mihajlo Ogrizovi}, Osnovi penolo{ke andragogije, Izd.<br />
[kole DSUP, Beograd, 1956.<br />
II, istiot, Osudzenik u prijemnom oddelenju, Priru~nik, Zagreb,<br />
1957/6, str. 556-567.<br />
P<br />
Palevi}, Branislav Pavlevi}, <strong>Klasifikacija</strong> osuzenih <strong>lica</strong>, Narod<strong>na</strong> milicija,<br />
Beograd, 1957/1, str. 11-14.<br />
Pihlar, Stanko Pihlar, Osnovne karakteristike krivi~nih sankcija u Srbiji<br />
XIX veka do kodifikacije iz 1860 godine, Penologija, Beograd, 1974/1, str.<br />
47-67.<br />
Pi<strong>na</strong>tel, @an Pi<strong>na</strong>tel, Nauka o izvr{enju kazni i krimi<strong>na</strong>l<strong>na</strong> sociologija,<br />
Izbor, Zagreb, 1960/3, str. 299.<br />
120
Perdiau, Ander Perdiau, Najnoviji razvoj <strong>na</strong> podru~ju medicinskopsiholo{kog<br />
i dru{tvenog ispitivanja deinkve<strong>na</strong>ta u Francuskoj, Izbor, Zagreb,<br />
1957/3, str. 330-355.<br />
Pe{i} I, Vuka{in Pe{i}, Istoriski razvoj kaznjavanja prestupnika, Pranvi<br />
zbornik, 1962/1, 2 i 3 i Zbornik IKSI, Beograd, 1973/2, str. 191-237.<br />
II, istiot, Osnovi prakti~ne isra`iva~ke kriminolo{ke metodologije,<br />
IKKI, Beograd, 1969,<br />
III, istiot, Ispitivanje li~nosti delinkve<strong>na</strong>ta u krivi~nim domenima, 13<br />
maj, Beograd, 1965/4, str. 267-280.<br />
IV, istiot, Funkcije i okolnosti krivi~nog dela u individualizaciji krivi~nih<br />
sankcija, Zbornik IKSI, 1962/1, str. 99-120.<br />
Platon, Platon, Zakoni, BIGZ, Beograd, 1971.<br />
Petrovi}, Mi<strong>lica</strong> Petrovi}, Vrednosne orientacije delinkve<strong>na</strong>ta, IKKI,<br />
Beograd, 1975.<br />
Petrovi}-Coti}, Mi<strong>lica</strong> Petrovi} i Du{an Coti}, Ekspertiza li~nosti punoletnih<br />
okrivljenih <strong>lica</strong> pre izricanje krivi~ne sankcije, Zbornik IKSI, Beograd,<br />
1974/3, str. 131-170.<br />
Popovi}, Vidak Popovi}, Sistem izvr{enja kazni li{enja slobode u Jugoslaviji,<br />
Savez udru`enja pravnika Jugoslavije, Beograd, 1966.<br />
Popovi}, Bo{ko Popovi}, O nekim psiholo{kim tuma~enjima prestupnika,<br />
JRKKP, Beograd, 1965/4.<br />
Prav<strong>na</strong> enciklopedija, Prav<strong>na</strong> enciklopedija, Savreme<strong>na</strong> administracija,<br />
Beograd, 1979.<br />
Primorac, Igor Primorac, Prestup i kaz<strong>na</strong> (rasprava o moralnosti kazne),<br />
Velika edicija ideja, Beograd, 1978.<br />
Prohi}, I, Ibraim Prohi}, Psiholo{ki <strong>na</strong>laz u kazneno-popravno, domu,<br />
Prnologija, Beograd, 1976, str. 187-192<br />
II, istiot, Neki aspekti povrata, Penologija, Beograd, 1977, str. 3-21.<br />
III, istiot, Prvi razgovor (intervju) vaspita~a i osudzenog <strong>lica</strong>, Penologija,<br />
Beograd, 1979/1-2, str. 55-68.<br />
Proevski I, Van~o Proevski, Sistem krivi~nih sankcija u krivi~nom pravu<br />
SFRJ, JRKKP, Beograd, 1977/2. str. 35.<br />
II, istiot, Ulogata <strong>na</strong> sudot vo zapoz<strong>na</strong>vaweto <strong>na</strong> li~nosta <strong>na</strong><br />
storitelot <strong>na</strong> krivi~noto delo, Zbornik od sovetuvaweto vo Skopje <strong>na</strong><br />
tema, "Prou~uvawe <strong>na</strong> li~nosta, osnov za izbor i odmeruvawe <strong>na</strong> krivi-<br />
~<strong>na</strong>ta sankcija i opredeluvawe <strong>na</strong> tretmanot," Skopje, 1970.<br />
III, istiot, Zbirka <strong>na</strong> propisi za izvr{uvawe <strong>na</strong> sankciite (so<br />
komentar), Slu`ben vesnik <strong>na</strong> SRM, Skopje, 1970.<br />
Prvan, Ljubo Prvan, Enriko Feri - Preet~a modernih ideja u krivi~nom<br />
pravu, Na{a Zakonitost, Zagreb, 1959/5-6, str. 237-245.<br />
Putnik, Du{an Putnik, Rukovodzenje prijemnim odeljenima u kazneno-popravnim<br />
ustanovama, Penologija, Beograd, 1963/4, str. 139.<br />
II, istiot, Ispitivanje li~nosti osudzenih u KPD Jugoslavije, Priru-<br />
~nik, Zagreb, 1966/4, str. 343-348.<br />
121
III, istiot, Problem klasifikacie osudzenih <strong>lica</strong>, 13 Maj, Beograd,<br />
1967/1, str. 40-46.<br />
Putnik-Runko, Du{an Putnik i R. Runko, Institut za posmatranje<br />
(opservaciju) u Rebibijy, Bezbednost, Beograd, 1961/4, str. 322-327.<br />
Putnik-[terni}, Du{an Putnik i Maksim [terni}, Zadatci i rad psiholo{ko<br />
psihijatriske i zdravstvene slu`be u kazneno-popravnim ustanovama u<br />
Jugoslaviji, Materijali za VIII savetovanja odr`anog od 22 do 25 maja 1963 u<br />
organizaciji Jugoslovenskog udru`enja za krivi~no pravo i kriminologiju, <strong>na</strong><br />
temu "Izvr{enje krivi~nih sankcija institucio<strong>na</strong>lnog karaktera."<br />
R<br />
Radi}, Mario Radi}, Neki problemi rada sa osudzenicima u pe<strong>na</strong>lnoj<br />
praksi, Penologija, Beograd, 1978/1-2, str. 59-67.<br />
Radoj~i}, Du{ko Radoj~i}, Uloga socijalnih radnika u kazneno-popravnim<br />
ustanovama i vaspitno-popravnim domovima u procesu resocijalizacije,<br />
Penologija, Beograd, 1975/1, str. 75-96.<br />
Radovanovi} I, Milo{ Radovanovi}, Jedan nov pokret u <strong>na</strong>uci krivi~nog<br />
prava, A<strong>na</strong>li, Beograd, 1958.<br />
II, istiot, Otvorene kazneno-popravne ustanove, A<strong>na</strong>li, Beograd,<br />
1960/3-4.<br />
III, istiot, Razvoj i promene u kaznenoj politici <strong>na</strong>{e dr`aqve, A<strong>na</strong>li,<br />
Beograd, 1961/4, str. 632-646.<br />
IV, istiot, Krivi~no pravo, op{ti deo, Savreme<strong>na</strong> administracija, Beograd,<br />
1975.<br />
Risti}, Aleksandar Risti}, O individualizaciji kazne, Pravni `ivot, Beograd,<br />
1959/1-2, str. 43-49.<br />
Rezolucija, Rezaolucija sa IV Savetovanja Jugoslovenskog udru`enja<br />
za kriminologiju i krivi~no pravo, od 26-27 X. 1964, Sarajevo, JRKKP, Beogard,<br />
1964/4, str. 563-565.<br />
Rot, Nikola Rot, Psihologija li~nosti, Beograd, 1963.<br />
S<br />
Samolov~ev-Muratbegovi}, Borivoje Samolov~ev o Hakija Muratbegovi},<br />
Op{ta andragogija, IRO Veselin Masla{a, Sarajevo, 1979.<br />
Singer I, Mladen Singer, Ispitivanje li~nosti okrivljenog sa osvrtom <strong>na</strong><br />
mladze punoletne osobe, Na{a zakonitos, Zagreb, 1961/ 3-4.<br />
II, istiot, Nauka krivi~nog prava Franca Lista, JRKKP, Beograd,<br />
1970/2, str 219-336.<br />
Sobotin~i} I, Anton Sobotin~i}, Karakteristike penitencijarnih sistema<br />
nekih evropskih zemalja, JRKKP, Beograd, 1968/2, str. 240-256.<br />
II, istiot, Pobune i otpori u kazneno-popravnim ustanovama, Penologija,<br />
Beograd, 1973/2, str. 38-54.<br />
122
III, istiot, Neki kriminolo{ki, penolo{ki i socijalno-medicinski aspekti<br />
obaveznog le~enja alkoholi~ara, Penologija, Beograd, 1973/1, str. 21-38.<br />
IV, istiot, Racio<strong>na</strong>lno koris~enje slobodnog vreme<strong>na</strong> u kazneno--popravnim<br />
i odgojno-popravnim ustanovama, Penologija, Beograd, 1978/1-2, str.<br />
16-26.<br />
Srzenti}, Stai}, Lazarevi}, Srzenti}, Stai}, Lazarevi}, Krivi~no pravo<br />
SFRJ, op{ti deo, Beograd, 1978.<br />
Stai}, Alerksandar Stai}, Na~elo legaliteta i individualizacije kazne u<br />
krivi~nom pravu, , Arhiv Beograd, 1952/4, str. 445-457.<br />
Stapi~ev, S. Stapi~ev, Formi i metodi izu~avanja li~nosti prestupnika,<br />
Izbor, Zagreb, 1960, str. 519-422.<br />
Stojanovi}, <strong>Zoran</strong> Stojanovi}, Izvr{enje klazni li{enja slobode u Crnoj<br />
Gori u XIX veku, Penologija, Beograd, 1977/1, str. 47-59.<br />
<strong>Sulejmanov</strong>, <strong>Zoran</strong> <strong>Sulejmanov</strong>, Nau~no istra`uva~kite soz<strong>na</strong>nija<br />
za efikasnosta <strong>na</strong> kaz<strong>na</strong>ta li{uvawe od sloboda, Godi{nik<br />
ISPPI, Skopje, 1977, str. 171-181.<br />
Schnur, Alfred Shnur, Popravni sistem u SAD, Penologija, Beograd,<br />
1978/1, str. 119-130.<br />
[<br />
[timac, Ivan [timac, Specifi~nosti grupnog rada u priemno otpusnom<br />
odjelu kazneno-popravnom domu Rab, Penologija, Beograd, 1973/2, str. 76-<br />
80.<br />
[ukovi}, Mijat [ukovi}, Uslovni otpust, IKKI, Beograd, , 1977.<br />
Tahovi}, Janko Tahovi}, Kontrola ovla{~enja sudije u utvrdzivanju<br />
kazni i mera bezbednosti, A<strong>na</strong>li, Beograd, 1957/4, str. 443-454.<br />
Todorovi}, Aleksandar Todorovi}, Prime<strong>na</strong> sociolo{kih i socijalnopsiholo{kih<br />
metoda u prevaspitanju delinkve<strong>na</strong>ta, Pravni `ivot, Beograd,<br />
1964/2, str. 2-9.<br />
Todorovi}, Milan Todorovi}, Dostignu~a i perspektive ostvarenja samoupravljanja<br />
u SR BIH, Penologija, Beograd, 1975/2, str. 5-12.<br />
Toma{evi}, Goran Toma{evi}, Pojam opasnosti u teoriji Enrika Ferija,<br />
Zbornik radova Pravnog fakulteta u Splitu, Split, 1972, IX, str. 113-124.<br />
Tucakovi} I, Veselin Tucakovi}, Razmi{ljanja o resocijalizaciji osudzenih<br />
<strong>lica</strong>, JRKKP, Beograd, 1969/3, str. 4530469.<br />
II, istiot, "B" kategorija kao metod resocijalizacije osud`enih <strong>lica</strong>,<br />
Penologija, Beograd, 1973/1, str. 45-56.<br />
U<br />
Upoz<strong>na</strong>vanje, Upoz<strong>na</strong>vanje li~nosti krivi~og dela kao nu`<strong>na</strong> pretpostavka<br />
individualizacije pri izricanju krivi~ih sankciaja i njenom izvr{enju, IV<br />
Savetovanje Jugoslovenskog udru`ernja za krivi~no pravo i kriminologiju,Sarajevo,<br />
26 i 27 X. 1964, JRKKP, Beograd, 1964/4.<br />
123
V<br />
Vouk, Valentin Vouk, Za kriminolo{kata prognoza, Za{tita,<br />
Skopje, 1962/1, str. 30, 36.<br />
Vasiljevi}, Mirko Vasiljevi}, Odmeravanje kazne prema Krivi~om zakonu<br />
SFRJ, JRKKP, Beograd, 1977/2, str. 55-64.<br />
Vasilijevi}, Vladan Vasilijevi}, Vaspitni utivcaj kazne <strong>na</strong> u~inioce krivi~noh<br />
dela ugro`avanja javnog saobra~aja, Penologija, Beograd, 1974/2, str.<br />
23-40.<br />
Vasiljevi}, Tihomir Vasiljevi}, Savremeno krivi~no pravo i ispitivanje<br />
li~nosti okrivljenog, A<strong>na</strong>li, Beograd, 1970/1-2, str. 15-23.<br />
Vu~kovi} I, Vukosav Vu~kovi}, Neka poitanja obaveznpog le~enja toksikoma<strong>na</strong>,<br />
Penologija, Beograd, 1974/2, str. 41-81.<br />
II, istiot, Problemi psihopatskog po<strong>na</strong>{anja i tretman u pe<strong>na</strong>lnim<br />
ustanovama, Penologija, Beograd, 1977/1, str. 3-20.<br />
Vukadinovi}, Branko Vukadinovi}, Osvrt <strong>na</strong> klasifikaciju punoletnih<br />
osudzenih <strong>lica</strong>, Zbornik IKKI, Beograd, 1975/4, str. 379-390.<br />
Vinulovi}, Uro{ Vinuloivi}, Osnovi i mogu~nosti primene kolektivnog<br />
oblika rada u prevaspitnoj praksi, Penologija, Beograd, 1977/2, str. 41-52.<br />
Vodopivec, Kobal, Bavcon, Skalar, Vodopivec, Kobal, Bavcon, Skalar,<br />
Kriminologija I deo, Narodne novine, Zagreb, 1966.<br />
Z<br />
Zbir, Zbir <strong>na</strong> minimalnite pravila za postapuvawe so zatvorenicite,<br />
Arhiv, Beograd, 1956, str. 492-503.<br />
Zbornik, Zbornik <strong>na</strong> trudovi od sovetuvaweto <strong>na</strong> tema "Prou~uvawe<br />
<strong>na</strong> li~nosta osnov za izbor i odmeruvawe <strong>na</strong> krivi~<strong>na</strong>ta sankcija<br />
i opredeluvawe <strong>na</strong> tretmanot, Skopje, 1978.<br />
Zaklju~ci, Zaklju~ci VII Savetovanja udru`enja za penologiju SR BiH,<br />
Penologija, Beograd, 1976/2, str. 235-238.<br />
II, istiot, Zaklju~ci II Savetovanja udru`enja za penologiju, Penologija,<br />
Beograd, 1979/1-2, str. 149-153.<br />
III, istiot, Zaklju~ci III Savetovanja Saeza udru`enja za penologiju<br />
Jugoslvije, Penologija, Beograd, 1975/2, str. 93-100.<br />
IV, istiot, Zaklju~ci IV Savetovanja Saveza udru`enja za penologiju<br />
Jugoslavije, Struga, 1978, Penologija, Beograd, 1978/1-2, str. 167-175.<br />
Zlatari}, Bogdan Zlatari}, Nove tendencije u savremenoj <strong>na</strong>uci krivi-<br />
~nog prava, Na{a zakonitost, Zagreb, 1954/4, str. 199.<br />
II, istiot, Orijentacioni centar za opservaciju osud`enika u Francuskoj,<br />
Narod<strong>na</strong> milicija, Beograd, 1959/11, str. 66.<br />
III, istiot, Medzu<strong>na</strong>rodni kolokvij "Dru{tveno abnormalni delinkventi,"<br />
JRKKP Beograd, 1963/1, str. 118-122.<br />
124
IV, istiot, Uz pedesetogodi{njicu smrti Franca F. Lista, Zbornik<br />
Pravnog fakulteta u Zagreu, Zagreb, 1969/3-4, str. 481-496.<br />
Zlatari}-Daa{ka, Bogdan Zlatari} i Mirjan Dama{ka, Rje~nik krivi-<br />
~nog prava i postupka, Informator, Zagreb, 1966.<br />
@ivkovi}, Milan @ivkovi}, Problem dijagnosticiranja psihopatija u posebnim<br />
uvjetima kazneno-popravnih ustanova, Penologija, Beograd 1978/1-2,<br />
str, 43-55.<br />
@u`eni}, J. @u`eni}, Maloletnik kao izvor saz<strong>na</strong>nja o svojoj li~nosti u<br />
krivi~nom postupku, JRKKP, Beograd, 1972, str. 81-97.<br />
125