Het lezen van verhalen
cursus 2 uit het VWO theorieboek - laagland, literatuur en lezer
cursus 2 uit het VWO theorieboek - laagland, literatuur en lezer
- No tags were found...
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
passerende fietser. Wie is die anonieme ik-figuur?<br />
<strong>Het</strong> is voor de hand liggend, maar onjuist, te zeggen:<br />
de schrijver. Een schrijver is een echte persoon die<br />
bestaat (of bestaan heeft) en die onderdeel uitmaakt<br />
<strong>van</strong> de echte werkelijkheid buiten het verhaal.<br />
Een schrijver kiest voor een verhaal een bepaalde<br />
vertelinstantie. Deze vertelinstantie (of verteller) is<br />
een aspect <strong>van</strong> de verhaaltekst. Een verteller maakt<br />
deel uit <strong>van</strong> de verhaalwerkelijkheid.<br />
Zeker bij <strong>verhalen</strong> met een autobiografisch karakter<br />
en een ik-figuur als verteller is het verleidelijk<br />
schrijver en verteller aan elkaar gelijk te stellen,<br />
maar ook bij deze <strong>verhalen</strong> moet onderscheid<br />
gemaakt blijven worden tussen de werkelijkheid met<br />
personen buiten het verhaal en de verhaalwerkelijkheid<br />
met personages en een vertelinstantie.<br />
Omdat we ons bezighouden met de vraag door wie<br />
het verhaal wordt verteld, staat hier de vertelinstantie<br />
of verteller centraal. Aan het eind <strong>van</strong> deze<br />
cursus gaan we kort in op de schrijver.<br />
3.2 Vertelinstanties<br />
personages of door de lezer uitleg over een situatie<br />
of gebeurtenis te geven.<br />
Een auctoriale verteller is verteller <strong>van</strong> een verhaal<br />
waarin hijzelf geen personage is. Een auctoriale<br />
verteller staat buiten de verhaalgebeurtenissen<br />
waarover hij vertelt. Een auctoriale verteller weet wat<br />
alle personages denken of voelen en kan vertellen<br />
wat er op verschillende plekken tegelijkertijd<br />
gebeurt. Een auctoriale verteller kan commentaar<br />
geven op personages of gebeurtenissen (vertellercommentaar)<br />
en zo de opvattingen <strong>van</strong> de lezer over<br />
de personages en gebeurtenissen in de verhaalwerkelijkheid<br />
sturen.<br />
VERTELLER<br />
((on)betrouwbaar)<br />
merkbaar aanwezig<br />
verteller is géén personage:<br />
auctoriale vertelinstantie<br />
verteller is een personage:<br />
ik-vertelinstantie<br />
Er zijn verschillende vertelinstanties te onder <br />
schei den. Om de vertelinstantie <strong>van</strong> een verhaaltekst<br />
of verhaalfragment te bepalen moeten twee aspecten<br />
worden vastgesteld.<br />
• Allereerst moet je nagaan of de vertelinstantie<br />
merkbaar in het verhaal aanwezig is of niet.<br />
• Vervolgens moet je als lezer bij de merkbaar<br />
aanwezige vertelinstanties vaststellen of de<br />
verteller wel of geen personage in het verhaal is.<br />
Bij de auctoriale vertelinstantie (de auctoriale<br />
verteller) is de verteller duidelijk merkbaar in de<br />
tekst aanwezig, bijvoorbeeld door commentaar op de<br />
niet merkbaar aanwezig: personale vertelinstantie<br />
Verschillende vertelinstanties<br />
Bij tekst 2<br />
De schilder en het meisje <strong>van</strong> Margriet de Moor is<br />
een roman met een auctoriale vertelinstantie. Deze<br />
historische roman heeft twee verhaallijnen. In de<br />
eerste verhaallijn volgt de lezer de lotgevallen <strong>van</strong><br />
Rembrandt in een moeilijke periode <strong>van</strong> zijn leven;<br />
de tweede verhaallijn gaat over een Deens meisje dat<br />
in het zeventiende-eeuwse Amsterdam ter dood<br />
veroordeeld wordt <strong>van</strong>wege moord. Onderstaand<br />
fragment gaat over de terechtstelling <strong>van</strong> dat meisje.<br />
Tekst 2<br />
5<br />
‘Vooruit.’<br />
<strong>Het</strong> meisje gehoorzaamde. Ze kwam door de<br />
zijdeur op de eerste verdieping naar buiten, het<br />
schavot op, bij haar bovenarmen vastgehouden door<br />
twee cipiers. Ze was gekleed in het extra goed dat<br />
men na haar duik in het water uit haar reiskistje<br />
had genomen, een rode rok, blauwgrijs onderhemd<br />
en een paarsig jak met halflange mouwen. Wel<br />
droeg ze nog haar rendierlaarsjes. In die eerste<br />
10<br />
15<br />
fractie <strong>van</strong> een seconde zag ze absoluut niet waar<br />
ze was. Wie dagenlang binnen heeft gezeten, in het<br />
donker en halfdonker, weet zich geen raad met de<br />
plotselinge buitenlucht, de zon die neervalt op een<br />
plein en op een enorme zwerm knalwitte meeuwen<br />
die het licht op hun vleugels weer meenemen tot<br />
boven de huizen.<br />
De menigte zag dat ze haar ogen samenkneep.<br />
Allemaal zagen ze dat. Elk mens mag uniek zijn,<br />
Cursus 2 <strong>Het</strong> <strong>lezen</strong> <strong>van</strong> <strong>verhalen</strong><br />
17