Het lezen van verhalen
cursus 2 uit het VWO theorieboek - laagland, literatuur en lezer
cursus 2 uit het VWO theorieboek - laagland, literatuur en lezer
- No tags were found...
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
merk baar: “Wacht even, dat zei ik niet, ik dacht <strong>Het</strong>…”<br />
De ik-figuur als verteller corrigeert de gedachten<br />
<strong>van</strong> de ik-figuur als personage.<br />
Wat de andere personages denken kom je niet te<br />
weten. De ik-figuur geeft wel zijn oordeel over de<br />
fietser (“In zijn kleurige kostuum was hij een clown<br />
die op applaus wachtte”), maar wat de fietser<br />
wer ke lijk denkt weten we niet. Je bent als lezer<br />
afhankelijk <strong>van</strong> wat de ik-figuur daar<strong>van</strong> waarneemt<br />
en vertelt.<br />
“Een vondst” (tekst 1) is een verhaal met een merk <br />
bare ik-vertelinstantie. De ik-figuur is een personage<br />
in het verhaal dat hij zelf vertelt.<br />
De ik-verteller vertelt wat hij denkt en wat hij mee <br />
maakt. De ik-figuur neemt deel aan de gebeurtenissen<br />
(ontdekken <strong>van</strong> het lijk, vinden <strong>van</strong> het metalen<br />
voorwerp, huis <strong>van</strong> de buurvrouw binnengaan) en<br />
geeft zijn visie op de verhaal gebeurtenissen: “Nu ja,<br />
in een beschaving waarin aan opstanding wordt<br />
geloofd, is alles moge lijk”. En: “Ik keek zwijgend toe,<br />
me erover verbazend hoe de sporen <strong>van</strong> de dader stap<br />
voor stap werden uitgewist voordat de experts ter<br />
plaatse waren”. <strong>Het</strong> grootste gedeelte <strong>van</strong> de tekst<br />
gaat over wat de ik-verteller meemaakt en denkt. Dit<br />
is het belevend ik. Op één plek is het vertellend ik<br />
Bij de personale vertelinstantie is de vertelinstantie<br />
niet merkbaar aanwezig. De verteller lijkt verdwenen,<br />
onzichtbaar. De vertelinstantie laat niet merken dat<br />
er verteld wordt. De verteller treedt niet op de<br />
voorgrond, bijvoorbeeld omdat commentaar <strong>van</strong> de<br />
verteller ontbreekt.<br />
Bij de personale vertelinstantie wordt er in de derde<br />
persoon (hij/zij) verteld wat het personage doet,<br />
ziet, voelt of ervaart.<br />
Als lezer kun je de verhaalgebeurtenissen gepresenteerd<br />
krijgen door de ogen <strong>van</strong> een personage<br />
(de enkelvoudige personale vertelinstantie) of door<br />
meerdere (de meervoudige personale vertelinstantie).<br />
Bij tekst 3<br />
Een bekend verhaal met een (enkelvoudige) personale<br />
vertelinstantie is De donkere kamer <strong>van</strong> Damokles<br />
<strong>van</strong> W.F. Hermans. De hoofdpersoon Henri Osewoudt<br />
voert in de Tweede Wereldoorlog in opdracht <strong>van</strong><br />
Dorbeck verzetsactiviteiten uit. Na de bevrijding<br />
wordt hij veroordeeld wegens landverraad. Osewoudt<br />
kan zijn vermeende onschuld alleen bewijzen als hij<br />
het bestaan <strong>van</strong> Dorbeck kan bewijzen. In onderstaand<br />
fragment is Osewoudt met een jonge vrouw<br />
in Lunteren om iemand die voor de Gestapo werkt<br />
te liquideren.<br />
Tekst 3<br />
5<br />
10<br />
Hij speurde in alle richtingen, nergens iemand te<br />
zien. Toen begon hij te klimmen. <strong>Het</strong> was niet<br />
gemakkelijk. Ik had mijn regenjas uit moeten doen,<br />
dacht hij. Gelukkig had hij rubberzolen onder zijn<br />
schoenen, dat gaf hem tenminste enig houvast. <strong>Het</strong><br />
meisje keek naar hem om en lachte. Zij maakte met<br />
haar duim bewegingen <strong>van</strong> vlugger, vlugger.<br />
Eindelijk kon hij zich vastgrijpen aan de ijzeren<br />
dwarsarm waarop de witte porceleinen isolatoren<br />
bevestigd waren. Met zijn andere hand, nam hij<br />
15<br />
20<br />
de nijptang uit zijn zak. Schuin beneden hem liep<br />
het meisje en zwaaide met de tas. Nog nooit had<br />
hij telefoonisolatoren <strong>van</strong> zo dichtbij gezien, hij<br />
had nooit geweten dat zij zo groot waren. Wel zo<br />
groot als een melkbeker. Hij knipte de draden door<br />
en zag ze vallen en tot enorme hoepels opkrullen,<br />
dwars over de weg. Onmiddellijk liet hij zich<br />
zakken, holde naar de draden en probeerde ze te<br />
bedwingen, ze zoveel mogelijk weg te stoppen in de<br />
greppel. Dit lukte. Toen sloeg hij zijn jas af, maar<br />
Cursus 2 <strong>Het</strong> <strong>lezen</strong> <strong>van</strong> <strong>verhalen</strong><br />
19