7.ULUSLARARASI SPOR BİLİMLERİ KONGRESİ27-29 EKİM 2002KONGRE - PANELLERegzersiz yapmayan sağlıklı yaĢıtları ile karĢılaĢtırılmıĢlardır. Alınan ölçümler arasında (Kardiyak output - dakikaatım volümü, strok volüm - atım volümü, dinlenme nabzı, sistolik ve diastolik kan basınçları) yalnızca diyastolikkan basıncı ölçümlerinde istatistiksel olarak anlamlı bir fark ortaya çıkmıĢtır. Bu sonuç ise, düzenli egzersizinhastalık sonrası Maks VO2 ve iĢ yapma kapasitesini arttırdığını destekler niteliktedir (4).Egzersiz ReçetesiKardiyorespiratuvar fitnesin geliĢimi doğrudan doğruya kiĢinin iĢ yapma kapasitesi ile ilgilidir ve VO2maksın ölçümü ile tespit edilir. VO2 maksimali artırmanın en iyi yolu ise, uzun süreli aktivitelerde büyük kasgruplarını çalıĢtırma ile sağlanır. Bu ise, egzersizin modu, türü olarak bilinir ve bunu sağlayacak sportifaktiviteler devamlılığı olan aktivitelerdir : yürüme, hafif koĢu, koĢma, yüzme, bisiklete binme, ip atlama, kürekçekme, kol ve bacak ergometreleri gibi. Bunların içinde en yaygın olanı, Ģiddet düzeyinin düĢük olması nedeniile, yürümedir. Amerikan <strong>Spor</strong> Tıp Koleji kardiyorespiratuvar dayanıklılığı geliĢtiren aktiviteleri üç grubaayırmaktadır :Grup 1 - Sabit bir Ģiddette tutulan ve kiĢilerarasında enerji tüketiminde farklılığa sebep olmayacakaktivitelerdir. Bunlar rehabilitasyon programlarının baĢlangıcında tercih edilirler ve yürüme, bisiklete binme, koĢubandı ve bisiklet ergometresi gibi aktivitelerdir.Grup 2 - Enerji tüketimi kiĢinin beceri seviyesine bağlı olan aktivitelerdir ve kondisyon programlarınınbaĢlarında düĢünülebilirler (yüzme ve kros-kountry kayak gibi).Grup 3 - Beceri ve Ģiddet düzeyi oldukça farklı olan aktivitelerdir. Benzer aktiviteler gruplararası iletiĢimsağlamada oldukça etkilidirler. YarıĢma faktörleri sınırlandırılmalıdır. Raket sporları ve basketbol örnek olarakverilebilir.Egzersiz Ģiddeti ise egzersiz reçetelerinde diğer önemli unsurdur. Amerikan <strong>Spor</strong> Tıp Koleji, kiĢininmaksimal kalp atımının % 55 - 65 'i ile % 90 'ı veya maksimal oksijen kullanım rezervinin veya kalp atımrezervinin % 40 - 50' si ile % 85 'ini tavsiye etmektedir. Oksijen tüketim rezervi, maksimal oksijen tüketimi iledinlenme oksijen tüketimi arasındaki farktır. Benzer Ģekilde, kalp atım rezervi, maksimal kalp atımı ile dinlenmekalp atımı arasındaki farktır. Egzersiz Ģiddeti, oksijen tüketim rezervine göre ayarlandığında, yüzde değerleriyaklaĢık olarak kalp atım rezervi değerlerine eĢittir. Yine Amerikan <strong>Spor</strong> Tıp Kolejine göre ( 2000 ) egzersizĢiddet düzeyini belirlemede dikkate alınması gereken faktörler Ģunlardır :KiĢinin fitnes düzeyi; * kalp atımını etkileyen ilaçların kullanılıyor olması; * Ģiddet düzeyi yüksekegzersizlerde kardiyovasküler ve ortopedik sakatlıklar riski yükselirken, programa bağlı kalma oranıdüĢmektedir; * egzersiz için kiĢisel tercihler programa devamlılığı sağlamak için gözönüne alınmalıdır; * kiĢiselprogram hedefleri (kan basıncını düĢürme; vücut yağını azaltma; VO2 maks artırma gibi) egzersiz reçetesininözelliklerini belirlemede yardımcıdırlar.MET‘e Göre Egzersiz ReçetesiGeleneksel olarak, egzersizi uygulama yüzdeleri (MET veya ml/kg/dak cinsinden), MaksVO2‘nindoğrudan yüzdesi Ģeklindedir. Örneğin, bir kimsenin MaksVO2‘su 10 MET ise, tavsiye edilen oran 6 ile 8 METarası, yani Maks VO2‘nun % 60 - % 80 arasıdır. Ancak, Amerikan <strong>Spor</strong> Tıp koleji son yaklaĢımında, egzersizreçetesini maksimal oksijen kullanım rezervinin yüzdesi (VO2R % si) olarak ifade etmektedir. Bu amaçlakullanılan formül aĢağıdaki gibidir :Hedef VO2 = (egzersiz Ģiddeti) (VO2 maks – VO2 rest) + VO2 restBu formül, kalp atım rezervine göre hedef nabız belirlemede de aynen kullanılır.Hedef VO2 eĢitliğinde, VO2 dinlenme, 3.5 ml/kg/dak (1 MET ) ve egzersiz Ģiddeti % 50 -% 85 tir (veyakondisyonsuz kimseler için % 40‘a kadar düĢer). EĢitlikte Ģiddet yüzde olarak yazılır. Örneğin 5 MET, yani 17.5ml/kg/dak‘lık kapasitesi olan bir hastanın, % 40 VO2R deki hedef VO2‘su nedir?414
7.ULUSLARARASI SPOR BİLİMLERİ KONGRESİ27-29 EKİM 2002KONGRE - PANELLERHedef VO2 = (0.40) (17.5 –3.5 ) + 3.5Hedef VO2 = (0.40) (14.0) + 3.5Hedef VO2 = 5.6 + 3.5Hedef VO2 = 9.1 ml/kg/dak.MET seviyesi hesaplandıktan sonra, yayınlanmıĢ tablolardan ilgili aktivite seçilerek programa dahiledilebilir. Ancak, egzersiz reçetesi kullanımına bazı kısıtlamalar vardır =Aktivitelerin kalori maliyetleri oldukça farklıdır ve kiĢinin becerisi ile yarıĢma düzeyine göre değiĢir.Aktivitelerin kalori maliyetleri bir baĢlama noktası olabilirler, ancak egzersiz yükü fizyolojik reaksiyonlar veRPE‘ ye göre ayarlanmalıdırlar.Aktivitelerin kalori maliyetleri çevresel faktörleri (ısı, nem, yükseklik, kirlilik) dikkate almadıkları için kiĢininnabız ve RPE ‗yi dikkate alınmalıdır.Bu nedenle, egzersiz Ģiddet düzeylerini belirleme ve kardiyorespiratuvar fitnesi koruma ve geliĢtirmedeHR ve RPE kullanılmalıdır.Kalp Atımı ( Nabız ) YöntemleriKalp atımı (nabız) ile VO2 maks % si arasında linear bir iliĢki olması nedeni ile nabız egzersiz ĢiddetinioluĢturmada kriter olarak kullanılır. Maksimal nabız yaĢlılıkla birlikte düĢtüğü için (maks nabız = 220 - yaĢ),maksimal nabzın bir egzersiz testi sırasında ölçülmesi en uygun olan uygulamadır. Bir egzersiz sırasında kiĢininnabzının steady state noktasına ulaĢtığı düzey, egzersiz reçetesine göre ulaĢması gereken nokta olacaktır.Reçete amaçlı nabız belirlemeye farklı yaklaĢımlar vardır :. Bir egzersiz testi sırasında nabza karĢılık VO2 veya egzersiz Ģiddetini içeren grafik,. Maksimal nabzın doğrudan yüzdesini alma,. Nabız rezerv yönteminin kullanılması.Direkt yöntemle hedef nabız elde etme, ölçülen nabza karĢılık VO2 ya da egzersiz Ģiddeti eğrisini çizerekelde edilir ( ġekil 4 ). KiĢinin RPE' ne karĢılık HR - VO2 eğrisi de ilaç alan ve düĢük fitnes düzeyli kiĢilerdekullanılabilir.415